190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS” – DASHURIA, KUJTESA DHE ATDHEU NË POEZIN

190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS” – DASHURIA, KUJTESA DHE ATDHEU NË POEZINË E DE RADËS.

Rubrika: Shkrimtar i madh Rilindas qe frymezon.

190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS”

Dashuria, kujtesa dhe atdheu në kryeveprën lirike të De Radës

Në gushtin e vitit 1836, në Napoli, botohej një nga veprat themelore të letërsisë shqiptare: “Këngët e Milosaos” të Jeronim De Radës. 190 vjet më vonë, ajo mbetet një prej veprave më të rëndësishme të romantizmit shqiptar dhe të Rilindjes Kombëtare.

De Rada e kishte përfunduar veprën në tetor 1834, duke i dhënë formë një historie ku dashuria, tragjedia dhe ndjenja e atdheut ndërthuren në një rrëfim poetik të pazakontë për kohën.

Në qendër qëndrojnë Milosao dhe Rina, dy të rinj të ndarë nga dallimet shoqërore, por të bashkuar nga një dashuri e pastër. Përballë tyre qëndrojnë jo vetëm pengesat e shoqërisë, por edhe një fat tragjik që e shndërron dashurinë në kujtesë.

Vepra nuk është vetëm histori dashurie. Ajo është edhe një reflektim mbi identitetin, lirinë dhe sakrificën. Tragjedia personale e personazheve lidhet me një përmasë më të gjerë: fatin e një populli dhe kujtesën e një atdheu të largët.

Në këtë kuptim, “Këngët e Milosaos” është një vepër ku lirizmi dhe epika bashkëjetojnë. Peizazhi, kujtesa, folklori arbëresh dhe ndjenja kombëtare krijojnë një botë poetike ku historia nuk është thjesht e kaluar, por një prani që vazhdon të flasë.

De Rada, arbëresh i Italisë, i përkiste një komuniteti që kishte ruajtur gjuhën, traditat dhe kujtesën shqiptare përtej Adriatikut. Pikërisht kjo përvojë e mërgimit i dha veprës një ndjeshmëri të veçantë: atdheu shfaqet jo vetëm si tokë, por si kujtim, gjuhë dhe përkatësi shpirtërore.

Vlera e “Këngëve të Milosaos” qëndron edhe në mënyrën se si De Rada e ngriti përvojën individuale në një kuptim universal. Dashuria për Rinën, humbja, lufta dhe vdekja bëhen pjesë e një pyetjeje më të madhe: çfarë mbetet nga njeriu kur koha i merr gjithçka?

Pas 190 vitesh, përgjigjja është vetë vepra.

Sepse letërsia e madhe nuk jeton vetëm në vitin kur shkruhet. Ajo jeton sa herë që një brez i ri gjen në të një ndjenjë, një kujtim apo një pyetje që ende nuk ka humbur.

Profil permbledhes.

Jeronim De Rada (1814–1903) ishte poet, shkrimtar, publicist dhe një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Arbëresh i Kalabrisë, ai e ndërtoi veprën e tij mbi kujtesën e atdheut, gjuhën shqipe, traditën dhe ndjenjën kombëtare. Studioi në Kolegjin e Shën Adrianit dhe më pas drejtësi në Napoli, por letërsia dhe çështja shqiptare u bënë qendra e jetës së tij. Me “Këngët e Milosaos”, botuar në Napoli më 1836, De Rada krijoi një nga veprat themelore të romantizmit shqiptar, ku dashuria, tragjedia dhe atdheu bashkohen në një rrëfim poetik. Ai ishte gjithashtu publicist dhe veprimtar i palodhur për përhapjen e gjuhës dhe të kulturës shqiptare. Përmes botimeve dhe veprimtarisë së tij kulturore, punoi për zgjimin e ndërgjegjes kombëtare te shqiptarët dhe arbëreshët. Për De Radën, gjuha nuk ishte vetëm mjet komunikimi, por kujtesë e një populli dhe dëshmi e ekzistencës së tij. Vepra e tij krijoi një urë të fuqishme mes komunitetit arbëresh, Shqipërisë dhe kulturës europiane. Ai mbetet një nga zërat më të rëndësishëm të letërsisë shqiptare të shekullit XIX, sepse në krijimtarinë e tij dashuria për njeriun dhe dashuria për atdheun marrin të njëjtën peshë shpirtërore. De Rada nuk shkroi vetëm për të kaluarën; ai shkroi që një popull të mos harronte kush ishte.

“Gjuha është kujtesa e një kombi.”

— Ide që përshkon veprën dhe veprimtarinë e De Radës

Pergatiti: Prestige