Jane Austen – Zëri i pavdekshëm që revolucionarizoi ro

• 

Rubrika; Shkrimtare, personalitete te mëdhenj qè frymèzojne në cdo kohë

Titull

Jane Austen – Zëri i pavdekshëm që revolucionarizoi romanin anglez.

Hyrje

Me një stil elegant, humor të hollë dhe një vëzhgim të jashtëzakonshëm të natyrës njerëzore, Jane Austen ndryshoi përgjithmonë historinë e letërsisë angleze. Romanet e saj nuk janë vetëm histori dashurie, por edhe pasqyra të mprehta të shoqërisë, klasave sociale dhe rolit të gruas në Anglinë e shekullit XIX. Më shumë se dy shekuj pas vdekjes së saj, veprat e Austen vazhdojnë të frymëzojnë lexues, studiues dhe krijues në mbarë botën, duke e bërë atë një nga shkrimtaret më të dashura dhe më me ndikim të të gjitha kohërave.

Jane Austen

Jane Austen (16 dhjetor 1775, Steventon, Hampshire, Angli – 18 korrik 1817, Winchester, Hampshire) ishte një shkrimtare angleze që i dha romanit karakterin e tij modern përmes përshkrimit realist të njerëzve të zakonshëm në jetën e përditshme.

Gjatë jetës së saj ajo botoi katër romane: "Sense and Sensibility" (1811), "Pride and Prejudice" (1813), "Mansfield Park" (1814) dhe "Emma" (1815). Pas vdekjes së saj u botuan edhe "Persuasion" dhe "Northanger Abbey" (1817).

Në këto vepra ajo paraqiti me gjallëri jetën e shtresës së mesme angleze në fillim të shekullit XIX. Romanet e saj përcaktuan atë që njihet si romani i zakoneve shoqërore, por njëkohësisht u shndërruan në klasikë të letërsisë botërore, duke mbetur të vlerësuar nga kritika dhe të dashur për lexuesit për më shumë se dy shekuj pas vdekjes së autores.

Jeta e hershme dhe familja

Jane Austen lindi në fshatin Steventon të Hampshire-it, ku babai i saj, George Austen, ishte prift i Kishës Anglikane. Ajo ishte vajza e dytë dhe fëmija i shtatë në një familje me tetë fëmijë – gjashtë djem dhe dy vajza.

Shoqëruesja më e afërt gjatë gjithë jetës së saj ishte motra më e madhe, Cassandra. As Jane dhe as Cassandra nuk u martuan.

Babai i saj ishte një njeri i ditur që nxiti te fëmijët dashurinë për dijen dhe leximin. Nëna, Cassandra Leigh Austen, ishte e njohur për zgjuarsinë, humorin dhe aftësinë për të krijuar poezi e tregime spontane. Argëtimi më i madh i familjes ishte interpretimi i pjesëve teatrale.

Atmosfera e ngrohtë dhe intelektuale e familjes ndikoi fuqishëm në formimin e Jane Austen si shkrimtare. Përvoja e saj u pasurua edhe nga lidhjet e shumta familjare e shoqërore, të cilat i dhanë frymëzim për personazhet, mjediset dhe temat e romaneve të saj. Ajo u frymëzua nga jeta e fisnikërisë së vogël rurale, klerit, fshatrave angleze dhe qyteteve si Bath dhe Londra, vende që u bënë skena të shumë prej veprave të

Shkrimet më të hershme të njohura të Jane Austen datojnë rreth vitit 1787. Midis viteve 1787 dhe 1793 ajo shkroi një numër të madh veprash, të cilat ruhen në tre dorëshkrime: "Volume the First", "Volume the Second" dhe "Volume the Third". Këto përmbajnë pjesë teatrale, poezi, novela të shkurtra dhe prozë të ndryshme.

Në këto krijime të hershme, Austen tallej me format letrare të kohës, veçanërisht me romanet sentimentale dhe komeditë sentimentale. Me kalimin e kohës, shkrimet e saj fituan më shumë pjekuri dhe thellësi.

Një nga veprat e kësaj periudhe është "Lady Susan", një roman epistolar (i shkruar në formën e letrave), i hartuar rreth viteve 1793–1794, por i botuar vetëm në vitin 1871. Romani paraqet historinë e një gruaje inteligjente dhe ambicioze, e cila përdor aftësitë e saj për të arritur qëllimet personale, derisa përfundon në vetëshkatërrim shoqëror. Vepra trajton zhgënjimin dhe kufizimet që shoqëria e kohës u impononte grave me talent dhe karakter të fortë.

Në vitin 1802, besohet se Jane Austen pranoi të martohej me Harris Bigg-Wither, trashëgimtar i një familjeje të pasur nga Hampshire. Megjithatë, të nesërmen ajo ndryshoi mendje dhe e anuloi fejesën.

Ekzistojnë gjithashtu rrëfime se Austen u dashurua me një burrë tjetër, i cili vdiq pak kohë më vonë. Megjithëse faktet nuk janë të sigurta, romanet e saj tregojnë qartë se ajo e kuptonte thellësisht natyrën e dashurisë, humbjes dhe zhgënjimit.

Pas vdekjes së Jane Austen, motra e saj Cassandra shkatërroi shumë nga letrat private të autores dhe redaktoi të tjerat. Nga mijëra letra që kishte shkruar Jane, kanë mbijetuar vetëm rreth 160, gjë që e bën të vështirë rindërtimin e plotë të jetës së saj personale.

Vështirësitë në botim dhe ndryshimet në jetën e saj

Romani i parë që Jane Austen nisi të shkruante ishte "Sense and Sensibility", rreth vitit 1795. Fillimisht ai ishte shkruar në formën e një romani me letra dhe mbante titullin "Elinor and Marianne", sipas dy heroinave kryesore.

Midis tetorit 1796 dhe gushtit 1797, Austen përfundoi versionin e parë të "Pride and Prejudice", i cili në atë kohë titullohej "First Impressions" ("Përshtypjet e Para"). Babai i saj ia dërgoi dorëshkrimin një botuesi në Londër, por ai e refuzoi pa e shqyrtuar.

Romani "Northanger Abbey" u shkrua rreth viteve 1798–1799 dhe fillimisht mbante titullin "Susan". Në vitin 1803, dorëshkrimi iu shit botuesit Richard Crosby për 10 paund. Edhe pse u njoftua se do të botohej, ai nuk u publikua kurrë në atë kohë.

Deri në vitin 1801, jeta e Jane Austen në Steventon kishte qenë e qetë dhe e favorshme për krijimtarinë e saj. Por gjithçka ndryshoi kur babai i saj doli në pension dhe familja u shpërngul në qytetin e Bath.

Për tetë vitet e ardhshme, Jane jetoi në banesa të përkohshme ose te të afërmit në Bath, Londër, Clifton, Warwickshire dhe Southampton. Kjo periudhë pasigurie ndikoi në krijimtarinë e saj.

Në vitin 1804, mikja e saj më e ngushtë, Anne Lefroy, vdiq papritur. Një vit më vonë, në janar 1805, vdiq edhe babai i saj. Mes këtyre vështirësive, Jane filloi të shkruante romanin "The Watsons", por e la të papërfunduar.

Kjo ishte një nga periudhat më të vështira të jetës së saj, e mbushur me humbje personale dhe pasiguri ekonomike, të cilat ndikuan përkohësisht edhe në veprimtarinë e saj letrare.

Suksesi

Zhvendosja në Chawton dhe suksesi si shkrimtare

Në vitin 1809, vëllai i Jane Austen, Edward Austen, i siguroi nënës dhe motrave të tij një vilë të madhe në fshatin Chawton, pranë pronës së tij në Hampshire. Vendosja në këtë shtëpi i dha Jane Austen qetësinë dhe stabilitetin që i nevojiteshin për t'iu rikthyer me përkushtim letërsisë.

Ajo rishikoi dorëshkrimet e "Sense and Sensibility" dhe "Pride and Prejudice", duke i përgatitur për botim. Vëllai i saj Henry e ndihmoi në kontaktet me botuesit, ndërsa nevoja për të ardhura ishte një tjetër shtysë për publikimin e veprave.

Në nëntor të vitit 1811, romani "Sense and Sensibility" u botua në mënyrë anonime. Libri u prit mirë nga kritika dhe u vlerësua për kombinimin e zgjuarsisë, moralit dhe humorit.

Ndërkohë, Austen kishte nisur të shkruante "Mansfield Park", të cilin e përfundoi në vitin 1813 dhe e botoi në vitin 1814.

Në janar 1813, u botua "Pride and Prejudice", romani që do ta bënte Jane Austen një nga emrat më të njohur të letërsisë angleze. Vepra pati sukses të madh dhe shumë shpejt u ribotua. Annabella Milbanke, e cila më vonë u bë bashkëshortja e poetit Lord Byron, e quajti romanin "një vepër jashtëzakonisht të shkëlqyer" dhe "trillimin më të besueshëm" që kishte lexuar ndonjëherë.

Midis viteve 1814–1815, Jane shkroi romanin "Emma", i cili u botua në dhjetor 1815. Një vit më vonë u ribotua edhe "Mansfield Park".

Pas vitit 1811, Jane Austen përjetoi periudhën më të lumtur të jetës së saj. Ajo pa veprat e saj të botoheshin, të vlerësoheshin nga kritika dhe të lexoheshin gjerësisht. Madje, Princi Regjent i Britanisë, i cili më vonë u bë Mbreti George IV, ishte një admirues i romaneve të saj dhe mbante një komplet të tyre në secilën prej rezidencave mbretërore. Me kërkesën e tij, romani "Emma" iu kushtua zyrtarisht princit.

Kritikët e kohës lavdëruan realizmin, humorin, ndërtimin e personazheve dhe përshkrimin e jetës familjare, duke e konsideruar Jane Austen një zë të ri dhe origjinal në letërsinë angleze.

Në pjesën tjetër do të vazhdoj me "Veprat e papërfunduara, sëmundja dhe vdekja e Jane Austen".

Veprat e papërfunduara, sëmundja dhe vdekja e Jane Austen

Gjatë 18 muajve të fundit të jetës, Jane Austen vazhdoi të shkruante me përkushtim, edhe pse shëndeti i saj po përkeqësohej.

Në fillim të vitit 1816, ajo shkroi një vepër satirike me titull "Plan of a Novel, According to Hints from Various Quarters", ku tallej me këshillat që njerëzit i jepnin për mënyrën se si duhej të shkruante romane.

Deri në gusht të vitit 1816 ajo përfundoi "Persuasion" dhe rishikoi dorëshkrimin e "Susan", i cili më vonë u botua me titullin "Northanger Abbey".

Në janar të vitit 1817, Jane nisi romanin "Sanditon", një satirë e mprehtë mbi modën e kurave shëndetësore dhe jetën në qendrat bregdetare. Megjithatë, romani mbeti i papërfunduar për shkak të përkeqësimit të gjendjes së saj shëndetësore.

Jane besonte se vuante nga një sëmundje e mëlçisë, por studiuesit modernë mendojnë se ajo mund të ketë qenë e prekur nga sëmundja e Addison-it. Janë propozuar gjithashtu diagnoza të tjera, si lupusi ose limfoma Hodgkin, por shkaku i saktë i vdekjes mbetet i pasigurt.

Në prill të vitit 1817, ajo hartoi testamentin e saj. Në maj u dërgua në Winchester, ku u trajtua nga një kirurg i njohur, por gjendja vazhdoi të përkeqësohej.

Jane Austen vdiq më 18 korrik 1817, në moshën 41-vjeçare. Gjashtë ditë më vonë ajo u varros në Katedralen e Winchester-it, ku prehet edhe sot.

Pas vdekjes së saj, vëllai Henry Austen organizoi botimin e romaneve "Northanger Abbey" dhe "Persuasion", duke zbuluar për herë të parë publikisht se autorja e tyre ishte Jane Austen.

Në kohën e vdekjes së saj, pak njerëz e kuptuan rëndësinë e vërtetë të veprës së saj. Vetëm me kalimin e viteve u bë e qartë se Jane Austen ishte një nga vëzhgueset më të mprehta të shoqërisë angleze dhe një nga themelueset e romanit modern realist. Veprat e saj vazhdojnë të lexohen, studiohen dhe ekranizohen në mbarë botën, duke e bërë atë një nga shkrimtaret më të rëndësishme në historinë e letërsisë.

Fund

Northanger Abbey (1817)

"Northanger Abbey" është një roman që satirizon si romanet gotike të kohës, ashtu edhe zakonet e shoqërisë angleze.

Heroina, Catherine Morland, është një vajzë e re dhe e pafajshme, e apasionuar pas romaneve gotike. Kur viziton Bath-in dhe më pas Northanger Abbey, ajo fillon të imagjinojë mistere dhe komplote, të ndikuara nga librat që ka lexuar. Me kalimin e kohës, Catherine mëson të dallojë fantazinë nga realiteti dhe piqet si person. Në fund ajo martohet me Henry Tilney.

Persuasion (1817)

"Persuasion" është romani i fundit i plotë i Jane Austen dhe një nga më të pjekurit.

Ai rrëfen historinë e Anne Elliot, e cila, vite më parë, ishte bindur nga familja të hiqte dorë nga dashuria për Kapitenin Frederick Wentworth, sepse ai nuk ishte mjaftueshëm i pasur.

Shtatë vjet më vonë, Wentworth kthehet si një oficer i suksesshëm i marinës. Takimi i tyre ringjall ndjenjat e dikurshme dhe u jep të dyve një mundësi të dytë për dashurinë. Romani trajton temat e pjekurisë, besnikërisë, faljes dhe shpresës.

Trashëgimia e Jane Austen

Jane Austen mbetet një nga shkrimtaret më të rëndësishme të letërsisë botërore. Romanet e saj vazhdojnë të lexohen nga miliona njerëz, sepse trajtojnë tema universale si dashuria, familja, ambicia, paragjykimi, statusi shoqëror dhe kërkimi i lumturisë.

Ajo i dha romanit anglez një karakter modern duke përshkruar me realizëm jetën e përditshme dhe psikologjinë e personazheve. Heroinat e saj janë gra të zgjuara, të pavarura në mendim dhe të afta të sfidojnë normat e kohës.

Veprat e Austen janë përkthyer në dhjetëra gjuhë dhe janë përshtatur në shumë filma, seriale televizive, shfaqje teatrale dhe versione moderne. Adaptime të njohura janë Sense and Sensibility (1995), Pride and Prejudice (1995 dhe 2005), Emma (1996 dhe 2020) dhe shumë të tjera.

Më shumë se dy shekuj pas vdekjes së saj, Jane Austen vazhdon të konsiderohet një nga zërat më të fuqishëm të letërsisë angleze. Me stilin e saj elegant, humorin e hollë dhe vëzhgimin e mprehtë të natyrës njerëzore, ajo ka lënë një trashëgimi të pavdekshme që frymëzon breza të tërë lexuesish dhe studiuesish në mbarë botën.

Pergatiti: Prestige.