KINEMAJA SI KUJTESË.Martin Scorsese: “Ruajtja e filmave është gjithmonë urgjente”

KINEMAJA SI KUJTESË.

Martin Scorsese: “Ruajtja e filmave është gjithmonë urgjente”

Martin Scorsese është një nga emrat më të mëdhenj të kinemasë botërore. I lindur në Nju Jork më 17 nëntor 1942, ai është regjisor, skenarist dhe producent amerikan, autor i filmave ikonë si Taxi Driver, Raging Bull, Goodfellas, The Departed dhe The Wolf of Wall Street. I nderuar me Oscar, Scorsese është njëkohësisht një pasionant i historisë së filmit dhe një mbrojtës i palodhur i ruajtjes së trashëgimisë kinematografike. Në vitin 1990 themeloi The Film Foundation, duke kontribuar në restaurimin e qindra filmave të rëndësishëm nga e gjithë bota. Për të, filmi nuk është vetëm art, por kujtesë, histori dhe një dëshmi e njerëzimit.

Nga Martin Scorsese

Ka diçka thellësisht njerëzore në nevojën për të ruajtur atë që kemi qenë. Për Martin Scorsese-n, kjo nevojë merr një formë të veçantë përmes kinemasë: filmi nuk është vetëm argëtim, por një dëshmi e kohës, e njerëzve dhe e mënyrës se si një shoqëri ka parë veten.

Në esenë e tij për Encyclopaedia Britannica, Scorsese flet për një prej shqetësimeve të tij më të mëdha: brishtësinë e trashëgimisë filmike dhe domosdoshmërinë e ruajtjes së saj.

“Kinemaja na jep diçka të çmuar: një dëshmi të vetvetes në kohë, të dokumentuar dhe të interpretuar.”

Një kujtesë që mund të zhduket

Scorsese thekson se ruajtja e filmave nuk mund të konsiderohet kurrë një çështje e përfunduar. Për çdo kopje filmi të neglizhuar, për çdo material që nuk ruhet në kushtet e duhura, koha vazhdon të punojë kundër tij.

Edhe kalimi në format dixhital nuk e zgjidh përfundimisht problemin.

Sipas tij, edhe informacioni dixhital mund të humbasë dhe për këtë arsye ruajtja kërkon vazhdimisht kujdes, kontroll dhe transferim në formate të reja.

Për Scorsese-n, kjo nuk është thjesht një çështje teknike.

Është një çështje e kujtesës njerëzore.

Kur filmi humbi para syve të tij

Një nga përvojat që ndikoi më shumë në mënyrën se si Scorsese e kuptoi problemin e ruajtjes së filmave ndodhi në fund të viteve 1970.

Ai mori pjesë në një shfaqje të filmit The Seven Year Itch të Billy Wilder, me Marilyn Monroe-n. Kopja e studios ishte dëmtuar rëndë nga kalimi i kohës.

Ngjyrat ishin zbehur aq shumë sa filmi ishte pothuajse i paarritshëm për syrin.

Por Scorsese kuptoi se problemi ishte shumë më i madh se humbja e ngjyrave.

Sytë e aktorëve ishin shndërruar në njolla të paqarta. Shikimet dhe lidhjet emocionale mes personazheve nuk transmetoheshin më. Aktorët dukeshin si fantazma në ekran.

Dhe bashkë me imazhin po humbte edhe historia.

“Në thelb, vetë filmi kishte humbur.”

Për Scorsese-n, ai moment ishte një zbulim vendimtar. Ai kuptoi se një film mund të ekzistonte ende fizikisht, por të ishte, në kuptimin artistik, pothuajse i humbur.

Rreziku i “sindromës së uthullës”

Scorsese tregon se më pas mësoi për rreziqet kimike që kërcënonin materialet filmike.

Filmat e realizuar në materiale të ndryshme kishin nivele të ndryshme qëndrueshmërie. Kushtet e papërshtatshme të ruajtjes mund të shkaktonin dekompozim, deformim dhe tkurrje.

Një nga fenomenet më të njohura është “sindroma e uthullës”, e cila prek filmat me bazë acetati. Me përparimin e degradimit, filmi fillon të marrë erë karakteristike uthulle, bëhet i brishtë, deformohet dhe tkurret.

Kur procesi arrin një fazë të caktuar, dëmtimi është i pakthyeshëm.

Një humbje e madhe e historisë së kinemasë

Zbulimi më tronditës për Scorsese-n ishte përmasat e humbjes.

Sipas të dhënave që ai përmend në esenë e tij, 50 për qind e kinemasë amerikane të prodhuar para vitit 1950 dhe 80 për qind e filmave amerikanë pa zë ishin humbur.

Filma të tërë ishin zhdukur përgjithmonë.

Mes tyre kishte edhe vepra të vlerësuara dhe filma që kishin marrë çmime të rëndësishme.

Kontrasti ishte i madh: ndërsa Hollywood-i festonte historinë dhe Epokën e Artë të kinemasë, një pjesë e konsiderueshme e asaj historie nuk ekzistonte më.

Dhe pyetja e Scorsese-s ishte e pashmangshme:

Nëse kaq shumë ishte humbur në Shtetet e Bashkuara, çfarë kishte ndodhur me trashëgiminë filmike të pjesës tjetër të botës?

Film Foundation: nga shqetësimi te veprimi

Ky shqetësim u shndërrua në veprim.

Në vitin 1990, Martin Scorsese themeloi The Film Foundation, së bashku me Woody Allen, Francis Ford Coppola, Stanley Kubrick, George Lucas, Sydney Pollack, Robert Redford dhe Steven Spielberg.

Që prej atëherë, organizata ka kontribuar në restaurimin e më shumë se 800 filmave nga e gjithë bota, sipas Scorsese-s.

Për të, restaurimi nuk është thjesht rikthim teknik i një imazhi të dëmtuar.

Është një përpjekje për t'i dhënë një vepre mundësinë të shihet përsëri ashtu siç ishte menduar.

Revolucioni dixhital

Teknologjia ndryshoi rrënjësisht mënyrën e restaurimit.

Në vitin 1996, The Matinee Idol i Frank Capra-s u restaurua duke përdorur teknika dixhitale. Kornizat e dëmtuara mund të skanoheshin, të riparoheshin dhe të plotësoheshin duke përdorur informacion nga korniza më të pastra.

Kjo hapi mundësi të reja.

Por Scorsese paralajmëron edhe për një paradoks: teknologjia mund të ndihmojë restaurimin, por nuk duhet të jetë ajo që përcakton se çfarë duhet të jetë restaurimi.

Qëllimi duhet të mbetet vepra dhe synimi artistik i kineastit.

Filmi fizik dhe kujtesa dixhitale

Sot, pjesa më e madhe e filmave prodhohet dhe shpërndahet në mënyrë dixhitale. Shikimi përmes platformave online është bërë pjesë qendrore e përvojës së publikut.

Por edhe bota dixhitale ka brishtësinë e saj.

Skedarët mund të humbasin. Formatet ndryshojnë. Pajisjet vjetrohen. Sistemet zëvendësohen.

Për këtë arsye, Scorsese këmbëngul që restaurimet ku përfshihet Film Foundation të kenë edhe elemente fizike filmike – një negativ dhe një pozitiv.

Në fund të fundit, për të, filmi fizik mbetet një nga mënyrat më të besueshme dhe më të qëndrueshme për të ruajtur imazhin kinematografik.

Kujtesa që nuk duhet të humbasë

Mendimi i Scorsese-s shkon përtej teknikës.

Një film është një dokument i kohës.

Ai ruan fytyra, zëra, gjeste, mënyra të të menduarit, veshje, qytete, marrëdhënie njerëzore dhe emocione që përndryshe mund të zhdukeshin.

Prandaj ruajtja e filmit është, në një kuptim më të gjerë, ruajtje e kujtesës njerëzore.

“Në të ardhmen, kujtesa e imazhit të vërtetë filmik duhet të ruhet me të njëjtin kujdes dhe dashuri me të cilën ruhet një artefakt i lashtë.”

Kjo është thelbi i mesazhit të Martin Scorsese-s: një film i humbur nuk është vetëm një objekt kulturor i humbur. Është një pjesë e kujtesës sonë që nuk mund të rikthehet më.

Bazuar në esenë “Film Preservation: A Dire Need”, botuar nga Encyclopaedia Britannica në vitin 2018.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige