Margaret Thatcher.Lufta e Ftohtë – Rivaliteti që ndau botën në dy kampe

TELLING STORY

Lufta e Ftohtë – Rivaliteti që ndau botën në dy kampe

Lufta e Ftohtë ishte rivaliteti i hapur, por i kufizuar, që u zhvillua pas Luftës së Dytë Botërore ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Bashkimit Sovjetik dhe aleatëve të tyre përkatës. Ky rivalitet u zhvillua kryesisht në frontet politike, ekonomike dhe propagandistike, pa u shndërruar në një luftë të drejtpërdrejtë të përgjithshme ndërmjet dy superfuqive.

Periudha: 1947–1991

Pjesëmarrësit kryesorë: Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Bashkimi Sovjetik, NATO dhe Traktati i Varshavës

Konteksti: Marrëdhëniet ndërkombëtare pas Luftës së Dytë Botërore

Termi “Lufta e Ftohtë” u përdor për herë të parë nga shkrimtari George Orwell në vitin 1945. Ai parashikoi një gjendje të qëndrueshme përballjeje bërthamore ndërmjet dy ose tri superfuqive monstruoze, secila e pajisur me armë që mund të zhduknin miliona njerëz brenda pak sekondash.

Në Shtetet e Bashkuara, termi u përdor në vitin 1947 nga Bernard Baruch gjatë një fjalimi në State House, në Columbia të Karolinës së Jugut.

Origjina e Luftës së Ftohtë

Pas kapitullimit të Gjermanisë naziste në maj të vitit 1945, aleanca e kohës së luftës ndërmjet Shteteve të Bashkuara, Britanisë së Madhe dhe Bashkimit Sovjetik filloi të shpërbëhej.

Aleatët kishin bashkëpunuar për të mposhtur Gjermaninë naziste, por pas përfundimit të luftës u shfaqën mosmarrëveshje të thella për rendin politik të Evropës dhe të botës.

Deri në vitin 1948, Bashkimi Sovjetik kishte vendosur qeveri të majta në vendet e Evropës Lindore të çliruara nga Ushtria e Kuqe. Shtetet e Bashkuara dhe Britania e Madhe druheshin se Moska synonte të siguronte kontroll të përhershëm mbi Evropën Lindore dhe se partitë komuniste mund të fitonin pushtet edhe në demokracitë e Evropës Perëndimore.

Nga ana tjetër, udhëheqësit sovjetikë kërkonin kontrollin e Evropës Lindore për të krijuar një zonë sigurie kundër një kërcënimi të mundshëm të ardhshëm nga Gjermania. Ata gjithashtu synonin përhapjen e komunizmit, të cilin e konsideronin një alternativë ideologjike ndaj kapitalizmit perëndimor.

Përplasja u bë gjithnjë e më e qartë gjatë viteve 1947–1948. Shtetet e Bashkuara ndihmuan rimëkëmbjen ekonomike të Evropës Perëndimore përmes Planit Marshall, ndërsa Bashkimi Sovjetik konsolidoi regjimet komuniste në Evropën Lindore.

Kështu, Evropa u nda gradualisht në dy blloqe politike, ekonomike dhe ushtarake.

Përshkallëzimi i konfliktit: 1948–1953

Përplasja ndërmjet dy superfuqive arriti një nga fazat më të tensionuara gjatë periudhës 1948–1953.

Bllokada e Berlinit dhe ura ajrore

Në vitin 1948, Bashkimi Sovjetik bllokoi rrugët tokësore që lidhnin sektorët perëndimorë të Berlinit me pjesën tjetër të zonave të kontrolluara nga Perëndimi.

Berlini ndodhej brenda zonës sovjetike të Gjermanisë së pushtuar, por vetë qyteti ishte ndarë në sektorë të administruar nga fuqitë fituese të luftës.

Në përgjigje të bllokadës, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre organizuan një urë ajrore, duke transportuar me avionë ushqime, qymyr dhe furnizime të tjera jetike për popullsinë e Berlinit Perëndimor.

Bllokada zgjati nga viti 1948 deri më 1949 dhe u bë një nga përballjet e para të mëdha të Luftës së Ftohtë.

Përshkrimi i fotografisë: Fëmijë në Berlin shikojnë një avion transportues amerikan në aeroportin Tempelhof gjatë urës ajrore të Berlinit, në vitin 1948.

Krijimi i NATO-s

Në vitin 1949, Shtetet e Bashkuara, Kanadaja dhe disa vende të Evropës Perëndimore krijuan Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut, të njohur si NATO.

Aleanca synonte mbrojtjen kolektive të anëtarëve të saj kundër një sulmi të mundshëm. Krijimi i saj e institucionalizoi bashkëpunimin ushtarak perëndimor dhe thelloi ndarjen me Bashkimin Sovjetik.

Në të njëjtin vit, Bashkimi Sovjetik testoi bombën e tij të parë atomike, duke i dhënë fund monopolit bërthamor amerikan.

Fitorja komuniste në Kinë

Në vitin 1949, komunistët kinezë, të udhëhequr nga Mao Ce Duni, morën kontrollin e Kinës kontinentale. Kjo ngjarje ndryshoi ekuilibrin politik ndërkombëtar dhe shtoi shqetësimin e Shteteve të Bashkuara për përhapjen e komunizmit në Azi.

Lufta e Koresë

Në vitin 1950, Koreja e Veriut pushtoi Korenë e Jugut, duke shkaktuar Luftën e Koresë.

Konflikti u shndërrua në një përballje ndërkombëtare: Shtetet e Bashkuara dhe aleatë të tjerë mbështetën Korenë e Jugut, ndërsa Koreja e Veriut u mbështet nga Kina dhe Bashkimi Sovjetik.

Lufta vazhdoi deri në vitin 1953. Armëpushimi i dha fund luftimeve të mëdha, por nuk solli një traktat përfundimtar paqeje. Gadishulli Korean mbeti i ndarë.

Zbutja e tensioneve dhe vazhdimi i rivalitetit: 1953–1957

Vdekja e udhëheqësit sovjetik Josif Stalin në vitin 1953 solli ndryshime në politikën e Bashkimit Sovjetik dhe krijoi shpresa për një zbutje të marrëdhënieve me Perëndimin.

Megjithatë, rivaliteti ndërmjet dy blloqeve vazhdoi. Mosbesimi politik dhe ushtarak mbeti i thellë.

Në vitin 1955, Bashkimi Sovjetik dhe vendet e tij aleate krijuan Traktatin e Varshavës, një aleancë ushtarake që u përgjigjej NATO-s.

Po atë vit, Gjermania Perëndimore u pranua në NATO, duke forcuar më tej lidhjet ushtarake të saj me Perëndimin dhe duke shtuar shqetësimet e Bashkimit Sovjetik.

Një fazë e re tensioni: 1958–1962

Nga fundi i viteve 1950 deri në vitin 1962, Lufta e Ftohtë hyri në një fazë tjetër të përshkallëzimit. Të dyja superfuqitë zhvilluan dhe vendosën raketa balistike ndërkontinentale, të afta të godisnin objektiva në territoret e njëra-tjetrës.

Kriza më e rrezikshme e kësaj periudhe ishte vendosja e fshehtë e raketave sovjetike në Kubë, në vitin 1962.

Kriza e raketave kubane

Në tetor të vitit 1962, Shtetet e Bashkuara zbuluan se Bashkimi Sovjetik po vendoste raketa bërthamore në Kubë, shumë pranë territorit amerikan.

Presidenti amerikan John F. Kennedy kërkoi largimin e raketave dhe vendosi një bllokadë detare, të cilën administrata amerikane e quajti “karantinë”, për të penguar mbërritjen e mëtejshme të armëve sovjetike.

Për disa ditë, bota u përball me rrezikun e një lufte bërthamore. Negociatat ndërmjet Uashingtonit dhe Moskës çuan në një marrëveshje: Bashkimi Sovjetik do të tërhiqte raketat nga Kuba, ndërsa Shtetet e Bashkuara dhanë garanci se nuk do ta pushtonin ishullin. Marrëveshja përfshinte gjithashtu një mirëkuptim të fshehtë lidhur me tërheqjen e raketave amerikane nga Turqia.

Kriza tregoi se asnjëra palë nuk ishte e gatshme të përdorte armët bërthamore, për shkak të pasojave katastrofike që do të sillte kundërpërgjigjja e palës tjetër. Mundësia e shkatërrimit të ndërsjellë e bëri të qartë se një luftë e tillë mund të çonte në shkatërrimin e të dyja superfuqive.

Përshkrimi i fotografisë: Pamje ajrore e një vendvendosjeje raketash balistike me rreze të mesme veprimi pranë San Cristóbal-it, në Kubë, fotografuar më 25 tetor 1962 gjatë krizës së raketave kubane.

Traktati për Ndalimin e Provave Bërthamore

Pas krizës kubane, të dyja palët kërkuan mënyra për të zvogëluar rrezikun e një përplasjeje të drejtpërdrejtë.

Në vitin 1963 u nënshkrua Traktati për Ndalimin e Provave Bërthamore, i cili ndalonte provat bërthamore në atmosferë, në hapësirën e jashtme dhe nën ujë.

Përshkrimi i fotografisë: Presidenti amerikan John F. Kennedy nënshkruan Traktatin për Ndalimin e Provave Bërthamore më 7 tetor 1963.

Megjithatë, traktati nuk i dha fund garës së armatimeve. Bashkimi Sovjetik vazhdoi të zgjeronte forcat e tij konvencionale dhe strategjike, ndërsa Shtetet e Bashkuara iu përgjigjën me zgjerimin e kapaciteteve të tyre ushtarake. Kjo garë vazhdoi gjatë 25 viteve të ardhshme.

Përballjet jashtë Evropës

Megjithëse Lufta e Ftohtë nuk u shndërrua në një luftë të drejtpërdrejtë të përgjithshme ndërmjet ushtrive amerikane dhe sovjetike në Evropë, të dyja superfuqitë u përfshinë në konflikte dhe ndërhyrje në vende të tjera.

Bashkimi Sovjetik ndërhyri ushtarakisht për të shtypur kryengritje ose për të ruajtur regjimet aleate në disa vende.

Gjermania Lindore, 1953: Forcat sovjetike shtypën kryengritjen kundër regjimit komunist.

Hungaria, 1956: Ushtria sovjetike ndërhyri për të shtypur revolucionin hungarez.

Çekosllovakia, 1968: Trupat e Traktatit të Varshavës pushtuan vendin për t'i dhënë fund reformave të Pranverës së Pragës.

Afganistani, 1979: Bashkimi Sovjetik ndërhyri ushtarakisht, duke nisur një luftë të gjatë dhe të kushtueshme.

Përshkrimi i fotografisë: Qytetarë çekosllovakë përballen me trupat sovjetike gjatë pushtimit të Pragës, më 21 gusht 1968.

Edhe Shtetet e Bashkuara ndërhynë në disa vende për të parandaluar zgjerimin e ndikimit komunist ose për të mbështetur qeveri që i konsideronin aleate.

Në vitin 1954, Shtetet e Bashkuara mbështetën përmbysjen e qeverisë së majtë në Guatemalë.

Në vitin 1961, një përpjekje për të pushtuar Kubën dhe për të rrëzuar qeverinë e Fidel Kastros dështoi. Ndërhyrja, e njohur si pushtimi i Gjirit të Derrave, u krye nga mërgimtarë kubanë të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara.

Në vitin 1965, Shtetet e Bashkuara ndërhynë ushtarakisht në Republikën Dominikane, ndërsa në vitin 1983 pushtuan Grenadën.

Nga viti 1954 deri më 1975, Shtetet e Bashkuara zhvilluan një përpjekje të gjatë dhe përfundimisht të pasuksesshme për të penguar Vietnamin e Veriut që të vendoste sundimin e tij mbi Vietnamin e Jugut. Kjo përballje u bë e njohur si Lufta e Vietnamit dhe u shndërrua në një nga konfliktet më të debatueshme të Luftës së Ftohtë.

Dy superfuqi, dy sisteme

Lufta e Ftohtë nuk ishte vetëm një garë ushtarake. Ajo ishte edhe një konflikt ideologjik ndërmjet dy sistemeve të ndryshme politike dhe ekonomike.

Shtetet e Bashkuara përfaqësonin modelin kapitalist dhe demokracinë liberale, ndërsa Bashkimi Sovjetik mbështeste komunizmin dhe sistemin e tij njëpartiak.

Secila palë synonte të zgjeronte ndikimin e vet ndërkombëtar, të siguronte aleatë dhe të pengonte zgjerimin e kampit kundërshtar.

Propaganda, spiunazhi, gara teknologjike, zhvillimi i armëve bërthamore dhe konkurrenca për ndikim në vendet e tjera ishin pjesë e përditshme e këtij rivaliteti.

Pavarësisht se dy superfuqitë shmangën një luftë të drejtpërdrejtë të përgjithshme, shumë vende përjetuan konflikte, grushte shteti, ndërhyrje ushtarake dhe kriza politike të lidhura me përplasjen ndërmjet dy blloqeve.

Lufta e Ftohtë ndryshoi marrëdhëniet ndërkombëtare për disa dekada dhe ndikoi në politikën, ekonominë dhe sigurinë e pjesës më të madhe të botës

Burimi: Encyclopaedia Britannica — “Cold War”

Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige