Mitrush Kuteli ishte, në thelb, shkrimtar, kritik letrar dhe përkthyes .

Mitrush Kuteli ishte, në thelb, shkrimtar, kritik letrar dhe përkthyes — një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare.

Ekonomist me formim europian, ai e ktheu kujtesën, folklorin dhe jetën e njerëzve në letërsi.

Pas emrit të tij letrar qëndron Dhimitër Pasko, i lindur më 13 shtator 1907 në Pogradec, në brigjet e liqenit të Ohrit. Ai ishte shkrimtar, kritik letrar, përkthyes dhe ekonomist; një njeri që jetoi në disa botë njëherësh dhe që, në fund, i bashkoi ato në letërsi.

Së bashku me Ernest Koliqin, Kuteli konsiderohet një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare. Por rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në historinë e letërsisë. Ajo që e bën të veçantë është mënyra se si ai e ktheu kujtesën, gjuhën e popullit, legjendën, jetën e zakonshme dhe përvojën e një epoke në një univers letrar që vazhdon të jetojë.

POGRADECI, FAMILJA DHE RRËNJËT E PARA

Kuteli lindi në një familje ku bashkoheshin prejardhje të ndryshme kulturore. Ishte biri i Pandeli dhe Poliksenit. Nëna e tij ishte shqiptare, ndërsa i ati me prejardhje arumune. Kjo ndërthurje, në një farë mënyre, i jepte që në fillim një horizont më të gjerë kulturor.

Por ishte Pogradeci ai që do të mbetej një nga peizazhet më të thella të botës së tij shpirtërore.

Liqeni, njerëzit, fshatrat, rrëfimet e vjetra, zërat e jetës së përditshme dhe kujtesa popullore nuk mbetën thjesht kujtime fëmijërie. Ato u bënë lëndë letrare.

Kuteli do të largohej fizikisht nga Pogradeci, por Pogradeci do të vazhdonte të udhëtonte me të.

Në vitet e mëvonshme, kur jetonte larg Shqipërisë, në Bukuresht, kujtesa e vendlindjes do të bëhej një lloj atdheu i dytë. Ndoshta pikërisht aty duhet kërkuar një nga çelësat e letërsisë së tij: largësia nuk e zbehu kujtimin, por e bëri më të qartë.

SELANIKU, BUKURESHTI DHE NJË FORMIM QË NUK ISHTE VETËM LETRAR

Kuteli studioi në një kolegj tregtar rumun në Selanik, përpara se të zhvendosej në Bukuresht. Në vitin 1931 përfundoi studimet universitare në ekonomi, me një disertacion mbi sistemin bankar në Ballkan.

Tri vjet më vonë, në 1934, mori doktoraturën në ekonomi, me vlerësimin “Diplomam Magnam cum Laudæ”.

Ky formim ekonomik është një pjesë e rëndësishme e portretit të tij, sepse Kuteli nuk ishte shkrimtari që jetonte vetëm mes librave.

Ai njihte institucionet, bankat, mekanizmat ekonomikë dhe realitetin shoqëror. Ishte një intelektual që e shihte shoqërinë edhe përmes numrave, strukturave dhe marrëdhënieve ekonomike.

Dhe kjo përvojë nuk ishte e ndarë nga letërsia.

Në të dyja fushat, ai kërkonte të kuptonte njeriun.

BUKURESHTI – QYTETI KU U TAKUAN EKONOMISTI, GAZETARI DHE SHKRIMTARI

Bukureshti do të bëhej një nga periudhat më formuese të jetës së tij.

Në vitet 1928–1933 punoi si gazetar dhe drejtoi të përjavshmen në gjuhën shqipe Shqipëri' e re, botuar në Konstancë. Në vitin 1934 nisi punën si zyrtar i lartë në Ministrinë Rumune të Ekonomisë dhe më vonë u bë drejtor i një banke në Çernëuçi.

Pra, Kuteli nuk ishte vetëm një shkrimtar që kishte një profesion tjetër. Ai ishte një intelektual shumëplanësh, në të cilin gazetaria, ekonomia, përkthimi dhe letërsia ushqenin njëra-tjetrën.

Në Bukuresht ai jetoi mes kulturave, gjuhëve dhe librave. Aty u formua edhe si përkthyes dhe si njohës i letërsive europiane.

Në vitin 1937 organizoi botimin e vëllimit poetik të Lasgush Poradecit, Ylli i zemrës.

Ky fakt ka një domethënie të veçantë. Kuteli nuk ishte vetëm shkrimtari që krijonte vetë; ai ishte edhe një njeri që kuptonte vlerën e një shkrimtari tjetër dhe ndihmonte që ajo vlerë të arrinte te lexuesi.

NGA EKONOMIA TEK LETËRSIA

Por çfarë e shtyn një ekonomist të kthehet vazhdimisht te rrëfimi popullor?

Përgjigjja nuk gjendet në një datë të vetme. Ajo është e shpërndarë në gjithë jetën e tij.

Kuteli mbarti me vete kujtimet e Pogradecit, zërat e njerëzve të zakonshëm, mënyrën se si rrëfeheshin historitë, legjendat dhe përrallat, humorin, dhimbjen dhe tragjiken e jetës së përditshme.

Ai nuk e shihte folklorin si një muze të së kaluarës.

E shihte si një gjuhë të gjallë.

Prandaj, kur iu kthye fshatit, njerëzve dhe rrëfimit popullor, ai nuk po largohej nga moderniteti europian. Përkundrazi, po përpiqej ta sillte këtë trashëgimi në një formë moderne letrare.

Këtu qëndron një nga veçantitë e Kutelit: ai e modernizoi prozën pa e shkëputur nga rrënjët.

NETË SHQIPTARE – KUR KUJTESA U BË LETËRSI

Në vitin 1938 botoi librin e tij të parë të rëndësishëm, Netë shqiptare, një vepër me tetë rrëfime nga jeta e fshatit të tij të lindjes, Pogradecit.

Por pas këtyre rrëfimeve nuk ishte thjesht një dëshirë për të përshkruar një vend.

Ishte një përpjekje për të ruajtur një botë.

Një botë njerëzish të zakonshëm, me gëzimet, frikërat, besimet, dhimbjet dhe mënyrën e tyre të të treguarit.

Edicioni i parë i Netë shqiptare u dëmtua rëndë nga një zjarr, ndërsa vepra mori një përhapje më të gjerë pas botimit të dytë në vitin 1944.

Kuteli e kuptonte se rrëfimi popullor mund të mbante brenda vetes shumë më tepër se një histori.

Ai mbante mënyrën se si një popull e kishte kuptuar botën.

NJË LETËRSI MES TRADITËS DHE MODERNITETIT

Kuteli duhet parë në zhvillimin e prozës moderne shqiptare, në marrëdhënie të vazhdueshme me traditën gojore, folklorin dhe trashëgiminë shqiptare.

Ai mori prej rrëfimit popullor ritmin, atmosferën dhe fuqinë e kujtesës, por nuk u mjaftua me riprodhimin e tij.

E përpunoi.

E ktheu në prozë artistike.

Kjo e vendos veprën e tij në një pikë takimi mes trashëgimisë shqiptare dhe modernitetit europian. Në formimin e tij ndikuan edhe letërsitë që njihte përmes gjuhëve dhe përkthimeve.

Në të njëjtën kohë, pas Luftës së Dytë Botërore, letërsia shqiptare u vendos nën kushtet ideologjike të regjimit të ri. Realizmi socialist u bë modeli dominues dhe hapësira e krijimit u kufizua nga kërkesat politike të kohës.

Kuteli u përball edhe me këtë realitet.

Ai nuk mund të shkruante jashtë epokës së vet, por as jeta e tij nuk mund të fshihej prej saj.

1942 – KTHIMI NË SHQIPËRI

Në vitin 1942 u kthye në Shqipëri.

Ishte një periudhë e trazuar, në mes të Luftës së Dytë Botërore. Në këto vite shkroi dhe botoi një pjesë të rëndësishme të veprës së tij.

Ago Jakupi e të tjera rrëfime, Sulm e lotë, Shënime letrare, Havadan më havadan dhe Kapllan aga i Shaban Shpatës i përkasin kësaj periudhe krijuese.

Më pas erdhi Dashuria e barbarit Artan, botuar në vitin 1946.

Në këto vepra Kuteli nuk kërkonte vetëm të tregonte histori. Ai kërkonte të ruante një mënyrë të të menduarit, një gjuhë, një atmosferë dhe një kujtesë që mund të humbnin nën peshën e kohës.

PASLUFTA – LETËRSIA NË MES TË SHPRESËS DHE KONTROLLIT

Në fund të luftës, Kuteli u përfshi në jetën e re letrare shqiptare.

Së bashku me Nexhat Hakiun, Vedat Kokonën dhe Sterjo Spassen themeloi jetëshkurtër Revista letrare. Më pas u bë pjesë e bordit editorial të Bota e re, një nga revistat e para letrare të Shqipërisë së pasluftës.

Ishte gjithashtu anëtar themelues i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë.

Por pikërisht në këtë periudhë jeta e tij personale dhe bindjet e tij u përplasën gjithnjë e më fort me realitetin politik.

KUR SHKRIMTARI U PËRPLAS ME HISTORINË

Pas Luftës, Partia Komuniste mori pushtetin në Shqipëri dhe, deri në vitin 1947, vendi ishte nën një ndikim të fortë jugosllav.

Kuteli ishte pjesë e një delegacioni shqiptar në Jugosllavi. Ai kundërshtoi propozimet për një bashkim monetar dhe doganor me Jugosllavinë, si edhe çështje që lidhen me rikthimin e kontrollit serb mbi Kosovën.

Qëndrimet e tij nuk mbetën pa pasoja.

Pas kthimit të delegacionit, Kuteli u dënua me 15 vjet burg.

Në një moment të dëshpërimit të thellë tentoi edhe vetëvrasjen.

Këtu historia e Kutelit pushon së qeni vetëm histori letërsie.

Ajo bëhet histori e një njeriu që pagoi një çmim të rëndë për qëndrimet e tij.

PAS BURGUT – NJË JETË E VËSHTIRË NË HESHTJE

Kuteli u lirua pasi ndikimi jugosllav mbi politikën shqiptare u dobësua.

Por liria e tij nuk ishte kthim në jetën e mëparshme.

Autoritetet i njoftuan familjes se ajo rrezikonte të internohej në Kavajë. Dokumentet personale të Kutelit mbanin vulën “Armik i popullit”.

Ishte një etiketë që nuk përcaktonte vetëm marrëdhënien e shtetit me një individ; ajo kërcënonte edhe jetën e familjes së tij.

Ndërhyrja e Fadil Paçramit ndihmoi që familja të shpëtonte nga internimi. Kuteli mori dokumente të reja dhe një vend pune.

Por hija e dënimit nuk u zhduk.

PËRKTHYESI – NJË URË MES SHQIPES DHE BOTËS

Në vitet e mëvonshme punoi si përkthyes në shtëpinë botuese shtetërore Naim Frashëri në Tiranë.

Edhe këtu historia e tij është e dyfishtë.

Nga njëra anë, sistemi impononte kufizime ideologjike. Si shumë shkrimtarë të kohës, Kuteli u detyrua të përkthente autorë rusë të miratuar nga politika kulturore zyrtare dhe të punonte brenda kufijve të realizmit socialist.

Nga ana tjetër, përkthimi i jepte mundësinë të sillte në shqip një botë shumë më të gjerë.

Ai përktheu Gogolin, Pushkinin, Turgenjevin, Ivan Krillovin, Saltykov-Shçedrinin, Pablo Nerudën, Paul Éluard-in, Lu Xun-in dhe autorë të tjerë.

Përmes tij, lexuesi shqiptar mund të takohej me letërsi të tjera, me ritme të tjera dhe me mënyra të tjera të të menduarit.

Përkthimi, për Kutelin, nuk ishte thjesht një punë.

Ishte një formë dialogu kulturor.

ÇFARË KËRKONTE TË SHPËTONTE NGA HARRESA?

Ndoshta kjo është pyetja që e afron më shumë lexuesin me Kutelin.

Çfarë kërkonte të ruante?

Përgjigjja gjendet në pothuajse gjithë veprën e tij.

Te Netë shqiptare ruhet bota e fshatit dhe zëri i njerëzve të zakonshëm.

Te Ago Jakupi e të tjera rrëfime vazhdon kërkimi i tij për jetën njerëzore në dimensionet e saj të përditshme dhe të thella.

Te Kapllan aga i Shaban Shpatës dhe Dashuria e barbarit Artan historia, legjenda dhe imagjinata ndërthuren me rrëfimin.

Te Tregime të moçme shqiptare, botuar në vitin 1965, rikthehet fuqishëm bota e rrëfimeve të vjetra, e përpunuar me gjuhën dhe ritmin e tij.

Pylli i gështenjave, botuar më 1958, dhe Xinxifilua, botuar më 1962, i përkasin po kësaj pune të vazhdueshme me prozën dhe kujtesën.

Ndërsa Këngë e britma nga qyteti i djegur dëshmon një tjetër dimension të tij: një shkrimtar që nuk i shmanget as dhimbjes së historisë.

Prandaj Kuteli nuk shkruante vetëm për të treguar.

Shkruante për të mos humbur.

NJË BIBLIOTEKË QË VAZHDOI TË RRITEJ EDHE PAS TIJ

Vepra e Kutelit nuk përfundoi me jetën e tij.

Në vitet pas vdekjes u botuan Tregime të zgjedhura (1972), Baltë nga kjo tokë (1973), Në një cep të Ilirisë së poshtme (1983) dhe E madhe është gjëma e mëkatit (1993).

Më vonë, lexuesi u njoh edhe me Ditar i ekonomistit (2012) dhe Netë moldave (2015).

Kjo bibliografi postume tregon se arkivi i tij letrar vazhdoi të zgjerohej dhe se figura e Kutelit nuk mbeti e mbyllur brenda kohës kur jetoi.

Ai vazhdoi të zbulohej.

EKONOMISTI QË SHIHte EDHE NJË SHQIPËRI TJETËR

Nuk duhet harruar as Kuteli ekonomist.

Në periudhën e Mbretit Zog I, ai përfaqësonte një alternativë demokratike dhe borgjeze për zhvillimin ekonomik të Shqipërisë.

Kjo pjesë e jetës së tij plotëson portretin.

Sepse Kuteli nuk ishte vetëm njeriu që dëgjonte zërin e së kaluarës. Ishte edhe intelektuali që mendonte për mënyrën se si një shoqëri mund të ndërtohej.

Ekonomia i mësoi të shihte strukturat.

Letërsia i mësoi të shihte njerëzit brenda tyre.

NJË SHKRIMTAR QË E KTHEU JETËN NË LETËRSI

Në fund, ndoshta këtu qëndron madhështia e Kutelit.

Ai nuk e ndau jetën nga letërsia.

Pogradeci u bë peizazh letrar.

Largësia nga atdheu u bë kujtesë.

Bukureshti u bë formim kulturor.

Ekonomia u bë mënyrë për të kuptuar shoqërinë.

Gazetaria i dha kontaktin me kohën.

Përkthimi i hapi gjuhën ndaj botës.

Lufta i dha historisë një fytyrë njerëzore.

Burgu i tregoi çmimin e përplasjes me pushtetin.

Dhe kufizimet e regjimit e bënë edhe më të dukshme nevojën për të ruajtur atë që nuk mund të kontrollohej plotësisht: gjuhën, kujtesën, imagjinatën dhe zërin njerëzor.

Kjo është arsyeja pse Kuteli mbetet më shumë se një emër në historinë e letërsisë shqiptare.

Ai është një nga shkrimtarët që kuptuan se një popull mund të humbasë jo vetëm territorin apo dokumentet e historisë, por edhe zërin e vet të brendshëm.

Dhe letërsia mund të bëhet vendi ku ai zë shpëtohet.

VITET E FUNDIT DHE VDEKJA

Mitrush Kuteli ndërroi jetë më 4 maj 1967 në Tiranë, në moshën 59-vjeçare, nga një atak në zemër.

Jeta e tij kishte kaluar nga brigjet e liqenit të Ohrit te auditorët e Selanikut, nga Bukureshti te bankat dhe gazetat, nga ekonomia te letërsia, nga botimet te burgimi dhe nga heshtja e detyruar te puna e përkthyesit.

Por ajo që mbeti nuk ishte vetëm biografia.

Mbeti një zë.

Në Pogradec, qyteti i tij i lindjes, sot qëndron edhe një statujë e tij.

Dhe ndoshta nuk mund të kishte monument më të përshtatshëm për Kutelin sesa vetë kujtesa e njerëzve.

Sepse ai e kuptoi herët atë që letërsia e madhe e di gjithmonë: koha i merr njerëzit, por nuk duhet t'u marrë edhe zërin.

Mitrush Kuteli shkroi për njerëzit që jetonin pranë tij, për ata që erdhën para tij dhe për një botë që rrezikonte të zhdukej pa lënë gjurmë.

Ai e ktheu kujtesën në tregim, tregimin në letërsi dhe letërsinë në dëshmi.

Prandaj, edhe sot, kur hapim faqet e tij, nuk takojmë vetëm një shkrimtar të së kaluarës.

Takojmë një njeri që e dinte se të shkruash do të thotë, në një farë mënyre, të shpëtosh diçka nga harresa.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige