Monografi: Dhimitër Shuteriqi – Studiues dhe themelues i mendimit kritik letrar shqip
Monografi: Dhimitër Shuteriqi – Studiues dhe themelues i mendimit kritik letrar shqiptar. Nga Liliana Pere.
Dhimitër Shuteriqi përbën një nga figurat më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe historiografisë shqiptare të shekullit XX. Personaliteti i tij intelektual shfaqet përmes një veprimtarie të gjerë krijuese dhe studimore, e cila ndërthuri kërkimin shkencor, kritikën letrare, historinë e letërsisë dhe angazhimin në ruajtjen e trashëgimisë kulturore kombëtare.
Kjo monografi synon të trajtojë në mënyrë të strukturuar kontributin e Shuteriqit në zhvillimin e mendimit letrar shqiptar, duke analizuar metodologjinë e tij kërkimore, qasjen historiko-letrare dhe rolin e tij në dokumentimin e autorëve, veprave dhe proceseve themelore të kulturës shqiptare.
Përmes studimeve të tij, Shuteriqi krijoi një urë lidhëse ndërmjet traditës letrare dhe interpretimit modern shkencor, duke ndikuar në formimin e disiplinës së historisë së letërsisë shqiptare. Veprimtaria e tij mbetet një dëshmi e përkushtimit ndaj dijes, argumentit shkencor dhe identitetit kulturor kombëtar.
Analiza e veprës së tij përbën një kontribut të rëndësishëm për kuptimin e evolucionit të letërsisë shqipe dhe të rolit që studiuesit kanë luajtur në ndërtimin e vetëdijes kulturore të një kombi.
Kjo hyrje është e përshtatshme për një monografi universitare, punim diplome ose botim studimor.
Dhimitër Shuteriqi (1915–2003)
Njeriu që i dha kujtesës shqiptare zërin e saj.
KAPITULLI I
Elbasani i kujtesës dhe lindja e një vetëdijeje kulturore (1915–1936)
Këtu do të jetë një kapitull i plotë ku do të trajtohen:
Elbasani i fillimit të shekullit XX, atmosfera kulturore dhe roli i qytetit në historinë shqiptare;
familja Shuteriqi dhe trashëgimia intelektuale;
figura e Simon Shuteriqit, Kongresi i Manastirit (1908), Kongresi i Elbasanit (1909), Normalja;
fëmijëria e Dhimitrit dhe ndikimi i një shtëpie ku libri ishte mënyrë jetese;
formimi i parë moral dhe kulturor;
Liceu Kombëtar Francez i Korçës deri në vitin 1936;
analiza filozofike: si lind tek një njeri ndjenja e përgjegjësisë ndaj gjuhës dhe kujtesës së një kombi.
Ky kapitull do të jetë rreth 5–6 faqe në stil reviste.
KAPITULLI II
Franca, filozofia dhe zbulimi i botës së madhe (1936–1942)
Do të përfshijë:
jetën studentore në Francë;
Universitetin e Grenoble dhe Lionit;
studimet filozofike;
ndikimin e mendimit evropian;
marrëdhënien mes filozofisë dhe identitetit shqiptar;
pse kthimi i tij në Shqipëri ishte një zgjedhje shpirtërore, jo vetëm politike.
KAPITULLI III
Lufta dhe përgjegjësia e intelektualit (1942–1945)
Kapitull i plotë mbi:
kthimin në atdhe;
mësuesin në Elbasan;
angazhimin antifashist;
rolin e tij në Këshillin Krahinor Nacionalçlirimtar;
raportin mes dijes dhe lirisë;
intelektualin që nuk qëndron vetëm spektator i historisë.
KAPITULLI IV
Ndërtimi i kulturës shqiptare pas luftës (1945–1954)
Me detaje:
Ministria e Arsimit;
organizimi i arsimit të ri;
Instituti i Lartë Pedagogjik;
Lidhja e Shkrimtarëve;
krijimi i institucioneve kulturore;
roli i tij si organizator i jetës letrare.
KAPITULLI V
Dyzet vite kërkim: njeriu që dëgjoi zërin e dorëshkrimeve
Kapitulli kryesor shkencor:
Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë;
Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë;
metodat e kërkimit;
dokumentet e hershme;
historia e shkrimit shqip;
analizë e hollësishme e veprave shkencore.
KAPITULLI VI
Shkrimtari që e ktheu historinë në jetë
Analizë e gjatë letrare:
romanet;
tregimet;
personazhet historike;
stili;
raporti mes faktit historik dhe imagjinatës artistike.
KAPITULLI VII
Akademiku dhe trashëgimia e tij
Me:
Akademinë e Shkencave;
studimet monografike;
figurat historike që studioi;
ndikimin te studiuesit e rinj.
KAPITULLI VIII
Koha, sprovat dhe njeriu pas titujve
Për jetën personale, periudhat e vështira, marrëdhënien me kohën dhe historinë.
KAPITULLI IX
Biblioteka e një jete: veprat dhe studimet
Jo vetëm listë, por shpjegim i çdo periudhe krijuese dhe i rëndësisë së librave.
KAPITULLI X
Dhimitër Shuteriqi dhe filozofia e kujtesës
Analizë përfundimtare:
gjuha si identitet;
libri si kujtesë;
arsimi si mision;
kultura si formë pavdekësie.
KAPITULLI I
Elbasani i kujtesës dhe lindja e një vetëdijeje kulturore (1915–1936)
Ka qytete që nuk janë vetëm vende ku lindin njerëzit, por edhe hapësira ku formohen mënyra të veçanta të të menduarit. Elbasani i fillimit të shekullit XX ishte një prej tyre. Në atë qytet, ku historia shqiptare kishte lënë gjurmë të thella dhe ku arsimi ishte kthyer në një mision kombëtar, lindi më 26 korrik 1915 Dhimitër Shuteriqi.
Ai erdhi në jetë në një kohë kur Shqipëria ishte ende një shtet i ri, duke kërkuar të ndërtonte identitetin e saj pas shpalljes së Pavarësisë. Në ato vite, çështja më e madhe nuk ishte vetëm ndërtimi i institucioneve politike, por krijimi i një vetëdijeje kombëtare. Dhe kjo vetëdije kërkonte tri shtylla themelore: gjuhën, arsimin dhe kulturën.
Në këtë atmosferë u rrit Dhimitri.
Familja e tij nuk ishte një familje e zakonshme. Ajo ishte pjesë e atij brezi intelektualësh shqiptarë që e shihnin dijen si një përgjegjësi ndaj vendit. I ati, Simon Shuteriqi, ishte një figurë e rëndësishme e Rilindjes së vonë shqiptare dhe e lëvizjes arsimore kombëtare. Ai kishte marrë pjesë në Kongresin e Manastirit (1908), ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe, dhe në Kongresin e Elbasanit (1909), një ngjarje themelore për organizimin e arsimit shqiptar. Ai ishte gjithashtu ndër themeluesit e Shkollës Normale të Elbasanit, institucionit që do të përgatiste brezat e parë të mësuesve shqiptarë.
Për një fëmijë të rritur në një familje të tillë, libri nuk ishte thjesht objekt studimi. Ai ishte një mënyrë për të kuptuar botën.
Në shtëpinë e Shuteriqëve, gjuha nuk shihej vetëm si mjet komunikimi. Ajo shihej si kujtesa e një populli. Një fjalë e ruajtur ishte një pjesë historie. Një libër i shkruar shqip ishte një dëshmi se një komb kishte zërin e vet.
Kjo atmosferë ndikoi thellë në formimin e Dhimitrit. Që herët ai kuptoi se një komb nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet politike, por nga njerëzit që ruajnë dhe zhvillojnë kulturën e tij.
Ai trashëgoi nga familja jo vetëm dashurinë për librin, por edhe bindjen se intelektuali ka një detyrë morale. Për të, dija nuk ishte një privilegj personal. Ajo ishte një shërbim.
Korça dhe Liceu Kombëtar – shkolla e një brezi të ri
Pas formimit të parë në Elbasan, rruga e tij arsimore e çoi në Liceun Kombëtar Francez të Korçës, të cilin e përfundoi në vitin 1936.
Liceu i Korçës ishte një nga institucionet më të rëndësishme arsimore shqiptare të kohës. Ai nuk ishte vetëm një shkollë ku mësoheshin lëndë akademike; ishte një portë drejt kulturës evropiane. Aty studentët njiheshin me filozofinë, letërsinë, shkencat dhe gjuhët e huaja.
Për brezin e Dhimitër Shuteriqit, Korça ishte një vend ku Shqipëria tradicionale takohej me botën moderne.
Në këtë mjedis u formua një mendje e hapur ndaj ideve të reja. Ai studioi letërsinë botërore, filozofinë dhe historinë, por njëkohësisht ruajti lidhjen me pyetjet themelore të identitetit shqiptar.
Kjo ishte një nga veçoritë më të mëdha të tij: ai nuk e shihte kulturën evropiane si zëvendësim të kulturës shqiptare. Përkundrazi, e shihte si një dritë që ndihmonte për të kuptuar më mirë rrënjët.
Ai mësoi se një kulturë e vogël në numër nuk është domosdoshmërisht e vogël në vlerë. Një komb matet me thellësinë e kujtesës së tij dhe me aftësinë për ta shndërruar atë kujtesë në dije.
Arsimi si fat dhe jo vetëm si profesion
Në vitet e rinisë së tij, Dhimitër Shuteriqi nisi të ndërtonte atë që do të bëhej boshti i gjithë jetës së tij: lidhjen mes arsimit, kulturës dhe identitetit.
Ai i përkiste një brezi intelektualësh që besonin se Shqipëria kishte nevojë jo vetëm për zhvillim ekonomik dhe politik, por mbi të gjitha për formim njerëzor.
Në këtë kuptim, arsimi për të nuk ishte thjesht një profesion. Ishte një mision.
Më vonë, gjatë gjithë veprimtarisë së tij si studiues, pedagog dhe drejtues institucionesh, kjo ide do të mbetej e pandryshuar: një shoqëri nuk mund të ndërtojë të ardhmen nëse nuk njeh të kaluarën dhe nuk formon mendjen e brezave të rinj.
Drejt Francës – kërkimi i horizontit të madh
Pas përfundimit të Liceut të Korçës, Shuteriqi u nis drejt Francës për të vazhduar studimet e larta.
Ai studioi në Universitetin e Grenoble dhe vijoi formimin edhe në Universitetin e Lionit, ku në vitin 1942 përfundoi studimet për Filozofi.
Kjo periudhë ishte një nga etapat më të rëndësishme të jetës së tij. Kontakti me mendimin filozofik evropian i dha një dimension më të gjerë intelektual.
Ai u njoh me tradita të mëdha të mendimit njerëzor, me mënyra të ndryshme të interpretimit të historisë, kulturës dhe shoqërisë.
Por sa më shumë largohej fizikisht nga Shqipëria, aq më shumë afrohej shpirtërisht me të.
Në Francë ai kuptoi një të vërtetë që do ta udhëhiqte gjithë jetën:
Një popull nuk ekziston vetëm në territorin ku jeton, por edhe në kujtesën që ka ruajtur.
Dhe pikërisht kjo ide do të bëhej themeli i veprës së tij të ardhshme.
Ai nuk do të kërkonte vetëm të shkruante libra. Ai do të kërkonte të zbulonte kujtesën e humbur të Shqipërisë.
(Vazhdon me Kapitullin II: “Franca, filozofia dhe kthimi drejt fatit shqiptar (1936–1942)” — me studimet në Grenoble e Lion, ndikimin filozofik, kthimin në atdhe dhe fillimin e veprimtarisë së tij publike.)
KAPITULLI II
Franca, filozofia dhe kthimi drejt fatit shqiptar (1936–1942)
Kur një mendje shqiptare takohet me botën
Vitet e studimeve në Francë për Dhimitër Shuteriqin nuk ishin thjesht një periudhë përgatitjeje akademike. Ishin një udhëtim i brendshëm, një përballje me pyetjet e mëdha që kanë shoqëruar gjithmonë njerëzimin: Çfarë është njeriu? Çfarë është historia? Si ndërtohet kujtesa e një populli? Cili është roli i intelektualit në shoqëri?
Pas përfundimit të Liceut Kombëtar të Korçës në vitin 1936, ai u nis drejt Francës, një vend që në atë kohë ishte një nga qendrat më të rëndësishme të mendimit evropian.
Për një të ri shqiptar të formuar në atmosferën e arsimit kombëtar, Franca ishte një hapësirë e madhe kulturore. Ajo i ofronte kontakt me filozofinë, letërsinë, historinë dhe shkencën evropiane. Por për Shuteriqin, ky takim me botën nuk do të ishte një largim nga rrënjët. Përkundrazi, do të ishte mënyra për t’i kuptuar ato më thellë.
Ai mësoi një parim që do ta udhëhiqte gjatë gjithë jetës: një komb nuk bëhet më i fortë duke harruar veten, por duke e njohur veten në dritën e botës.
Filozofia si mënyrë për të kuptuar historinë
Në Universitetin e Grenoble dhe më pas në Universitetin e Lionit, Shuteriqi u formua në fushën e filozofisë.
Filozofia për të nuk ishte vetëm një disiplinë akademike. Ajo ishte një mënyrë për të parë lidhjet e fshehta mes njeriut dhe kohës.
Ajo e mësoi të mos e shihte historinë si një grumbull datash, betejash dhe emrash, por si një proces të gjallë ku shfaqet mendimi njerëzor.
Kjo pikëpamje do të ndikonte drejtpërdrejt në punën e tij të ardhshme si historian i letërsisë.
Kur më vonë ai do të studionte një dorëshkrim të vjetër shqip, nuk do të shihte vetëm një dokument gjuhësor. Do të shihte një njeri që kishte shkruar, një epokë që kishte menduar, një shoqëri që kishte kërkuar të shprehej.
Kjo ishte një nga veçoritë më të mëdha të metodës së tij: ai bashkonte shkencën me ndjeshmërinë njerëzore.
Evropa dhe zbulimi më i thellë i Shqipërisë
Në pamje të parë, largimi nga Shqipëria mund të dukej si një shkëputje nga vendi i lindjes. Por te Shuteriqi ndodhi e kundërta.
Sa më shumë njihte kulturën evropiane, aq më shumë kuptonte vlerën e trashëgimisë shqiptare.
Ai pa se çdo komb i madh mbështetet mbi kujtesën e vet kulturore. Franca kishte bibliotekat, arkivat dhe institucionet e saj që ruanin historinë kombëtare. Kjo përvojë e forcoi bindjen e tij se edhe Shqipëria duhej të kërkonte, të mblidhte dhe të studionte thesaret e saj të fshehura.
Në mendjen e tij filloi të formohej një ide që do të bëhej mision jetësor:
Të njohësh historinë nuk do të thotë vetëm të shikosh pas; do të thotë të kuptosh se kush je dhe ku mund të shkosh.
Viti 1942 – kthimi në një Shqipëri në prag ndryshimesh
Në vitin 1942, pasi përfundoi studimet për filozofi, Dhimitër Shuteriqi u kthye në Shqipëri.
Ishte një kohë e vështirë. Europa ishte përfshirë nga Lufta e Dytë Botërore dhe Shqipëria ndodhej nën pushtim.
Në këtë moment ai përballej me një zgjedhje që shumë intelektualë të brezit të tij e përjetuan: të qëndronte vetëm në botën akademike apo të merrte pjesë në realitetin e vendit të tij.
Ai zgjodhi përgjegjësinë.
Për një periudhë gjatë viteve 1942–1943, punoi si mësues në Elbasan. Ky ishte një kthim simbolik në vendin ku kishte nisur rrugëtimi i tij. Por tani ai nuk ishte më vetëm nxënës i një qyteti të dijes; ishte një njeri i formuar që sillte me vete përvojën evropiane.
Për të, mësimdhënia nuk ishte vetëm transmetim njohurish. Ishte mënyrë për të ndërtuar njeriun.
Ai besonte se një shoqëri nuk ndryshon vetëm përmes politikës, por përmes edukimit të mendjes dhe karakterit.
Intelektuali përballë historisë
Më 12 maj 1943, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh sekretar i Këshillit Krahinor Nacionalçlirimtar të Elbasanit.
Angazhimi i tij në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare lidhej me bindjen se liria e një vendi nuk është vetëm çështje politike.
Për të, liria kishte edhe një dimension kulturor: një popull duhet të ketë të drejtën të ruajë gjuhën, kujtesën dhe identitetin e vet.
Kjo ide do të mbetej e pranishme edhe pas luftës, kur ai do të përqendrohej në ndërtimin e institucioneve arsimore dhe kulturore.
Në jetën e tij bashkoheshin dy figura: intelektuali që mendonte dhe qytetari që vepronte.
Një filozofi që u kthye në mision
Kur shohim rrugën e tij nga Liceu i Korçës deri te universitetet franceze dhe kthimin në Shqipëri, kuptojmë se formimi i Shuteriqit nuk ishte thjesht një histori karriere.
Ishte një proces ku një njeri kërkonte vendin e vet në kohë.
Ai mori nga Evropa metodën, disiplinën dhe dashurinë për kërkimin shkencor. Nga Shqipëria mori ndjenjën e përgjegjësisë ndaj rrënjëve.
Nga ky bashkim lindi një nga figurat më të rëndësishme të kulturës shqiptare të shekullit XX.
Ai nuk u kthye nga Franca për të sjellë vetëm dije. U kthye për t’ia kushtuar dijen vendit të tij.
(Vazhdon me Kapitullin III: “Lufta, arsimi dhe ndërtimi i institucioneve kulturore shqiptare (1942–1954)” – ku trajtohen vitet e luftës, Ministria e Arsimit, Lidhja e Shkrimtarëve, Instituti i Lartë Pedagogjik dhe roli i tij në formimin e kulturës së pasluftës.)
KAPITULLI III
Lufta, arsimi dhe ndërtimi i institucioneve kulturore shqiptare (1942–1954)
Kur intelektuali hyn në kohën e tij
Ka momente në jetën e një njeriu kur dija nuk mund të mbetet vetëm në libra. Ka periudha kur historia kërkon që njeriu i formuar të dalë nga qetësia e studimit dhe të marrë përgjegjësi.
Për Dhimitër Shuteriqin, viti 1942 ishte pikërisht një kthesë e tillë.
Ai u kthye në Shqipëri jo si një studiues që kërkonte një jetë të qetë akademike, por si një intelektual që ndiente detyrimin për të qenë pjesë e fatit të vendit të tij. Shqipëria e atyre viteve ishte një vend i pushtuar, i përfshirë në tronditjet e Luftës së Dytë Botërore dhe përballë pyetjeve të mëdha për të ardhmen.
Në këtë kohë ai kuptoi se kultura dhe arsimi nuk ishin çështje dytësore. Përkundrazi, ato ishin pjesë e vetë ekzistencës së një kombi.
Një vend mund të humbasë shumë gjatë një lufte, por nëse ruan gjuhën, shkollën dhe kujtesën, ai ruan mundësinë për t’u rindërtuar.
Mësuesi në Elbasan – kthimi te burimi i parë i dijes
Pas kthimit nga Franca, gjatë viteve 1942–1943, Dhimitër Shuteriqi punoi si mësues në Elbasan.
Ky fakt ka një rëndësi të veçantë në rrugëtimin e tij. Ai, i formuar në universitetet evropiane, zgjodhi të fillonte jo nga zyrat e larta, por nga klasa e mësimit.
Sepse për të arsimi nuk ishte një koncept abstrakt. Ai fillonte aty ku një mendje e re takohej me dijen.
Në klasë ai shihte të ardhmen e Shqipërisë. Një nxënës që mësonte të lexonte, të mendonte dhe të kuptonte historinë e vet, ishte një gur i vogël në ndërtimin e një shoqërie më të vetëdijshme.
Kjo bindje do ta shoqëronte gjithë jetën.
Edhe kur më vonë do të drejtonte institucione, do të merrej me studime shkencore apo do të shkruante libra, në thelb ai do të mbetej gjithmonë një njeri i arsimit.
Lufta dhe përgjegjësia publike
Më 12 maj 1943, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh sekretar i Këshillit Krahinor Nacionalçlirimtar të Elbasanit.
Angazhimi i tij në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare ishte pjesë e bindjes së tij se intelektuali nuk mund të jetojë i shkëputur nga shoqëria.
Për të, historia nuk ishte diçka që vetëm studiohej. Ishte diçka ku njeriu merrte pjesë.
Ai e shihte lirinë në një kuptim më të gjerë. Nuk ishte vetëm çlirimi nga një pushtim i huaj. Ishte edhe mundësia që një popull të ndërtonte institucionet e veta, të zhvillonte arsimin dhe të krijonte një kulturë të pavarur.
Në këtë periudhë u formua një nga tiparet më të rëndësishme të figurës së tij: bashkimi i dijes me veprimin.
Ai nuk ishte vetëm studiues i historisë. Ai ishte një njeri që besonte se historia ndërtohet edhe nga zgjedhjet e njerëzve.
Pas luftës – një vend që duhej të rindërtonte kujtesën
Pas vitit 1945, Shqipëria përballej me një sfidë të jashtëzakonshme. Lufta kishte lënë plagë të mëdha dhe vendi duhej të rindërtonte jo vetëm ekonominë dhe institucionet, por edhe jetën kulturore.
Në këtë proces, Dhimitër Shuteriqi u përfshi në një nga fushat më të rëndësishme: organizimin e arsimit dhe kulturës.
Ai punoi në strukturat shtetërore të arsimit dhe kulturës, duke dhënë kontribut në ndërtimin e sistemit arsimor të periudhës së pasluftës.
Për të, shkolla ishte më shumë se një institucion administrativ.
Shkolla ishte vendi ku një shoqëri vendoste se çfarë do t’u linte brezave të ardhshëm.
Në këtë kuptim, puna e tij në arsim ishte vazhdim i drejtpërdrejtë i trashëgimisë së familjes së tij dhe veçanërisht i figurës së të atit, Simon Shuteriqit.
Lidhja e Shkrimtarëve – organizimi i jetës letrare shqiptare
Në vitet 1945–1946, Dhimitër Shuteriqi ishte ndër figurat themeluese të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe u bë kryetari i parë i saj.
Ky ishte një moment i rëndësishëm për kulturën shqiptare.
Pas një periudhe lufte, letërsia kërkonte hapësirën e saj të re. Shkrimtarët shqiptarë përballeshin me pyetjen: si do të ndërtohej letërsia e një vendi që po hynte në një epokë të re?
Shuteriqi besonte se letërsia duhej të kishte lidhje me shoqërinë, me historinë dhe me jetën e njerëzve.
Ai nuk e shihte shkrimtarin vetëm si krijues të bukurisë artistike, por edhe si dëshmitar të kohës së vet.
Më vonë, nga 1954 deri në 1973, ai do të drejtonte për rreth 19 vjet Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, duke qenë një nga figurat qendrore të jetës letrare shqiptare të shekullit XX.
Instituti i Lartë Pedagogjik – krijimi i brezit të mësuesve
Në vitin 1947, Shuteriqi u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik.
Ky institucion kishte një rëndësi të madhe sepse përgatiste kuadrot e rinj arsimorë.
Në mendimin e tij, një mësues nuk ishte thjesht një transmetues informacioni. Ai ishte krijues i së ardhmes.
Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm nga ndërtesat dhe institucionet; ajo ndërtohet nga njerëzit që formohen brenda tyre.
Pikërisht këtu shihet një nga fijet kryesore të gjithë veprës së Shuteriqit: besimi se kultura fillon nga edukimi.
Nga administratori te studiuesi i kujtesës
Në këtë periudhë ai po ndërtonte një profil të dyfishtë.
Nga njëra anë ishte njeriu i institucioneve, i përfshirë në organizimin e jetës arsimore dhe kulturore.
Nga ana tjetër ishte studiuesi që vazhdonte të kërkonte rrënjët e kulturës shqiptare.
Ky bashkim ishte i rrallë.
Shumë njerëz ndërtojnë institucione, të tjerë shkruajnë libra. Shuteriqi u përpoq të bënte të dyja: të krijonte hapësira ku kultura të zhvillohej dhe njëkohësisht të zbulonte themelet historike mbi të cilat ajo mbështetej.
Një epokë që formoi misionin e tij
Vitet 1942–1954 ishin vitet kur u përcaktua rruga e madhe e Dhimitër Shuteriqit.
Nga mësuesi i Elbasanit te drejtuesi kulturor i Shqipërisë së pasluftës, ai ndërtoi një bindje të qëndrueshme:
Një komb nuk mbijeton vetëm duke kujtuar betejat e tij, por duke ruajtur dijen, gjuhën dhe kulturën që e bëjnë të dallueshëm.
Kjo bindje do ta çonte më pas drejt punës së tij më të madhe: kërkimit të historisë së letërsisë dhe të shkrimit shqip.
Sepse pas ndërtimit të institucioneve, ai do t’i kushtohej ndërtimit të kujtesës.
(Vazhdon me Kapitullin IV: “Akademiku dhe arkitekti i jetës letrare shqiptare (1954–1973)” – ku trajtohen drejtimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, veprimtaria shkencore, deputetllëku, Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, si dhe rruga drejt Akademisë së Shkencave.)
KAPITULLI IV
Akademiku dhe arkitekti i jetës letrare shqiptare (1954–1973)
Kur kultura bëhet përgjegjësi kombëtare
Pas viteve të para të pasluftës, kur Shqipëria po përpiqej të ndërtonte institucionet e saj arsimore dhe kulturore, Dhimitër Shuteriqi hyri në një fazë të re të jetës së tij.
Ai nuk ishte më vetëm mësuesi që besonte te fuqia e klasës, as vetëm intelektuali që ishte përfshirë në jetën publike të vendit. Ai po shndërrohej në një nga figurat kryesore që do të formësonin drejtimin e kulturës shqiptare në mesin e shekullit XX.
Kjo ishte periudha kur emri i tij u lidh ngushtë me letërsinë, studimin shkencor, institucionet kulturore dhe kërkimin e identitetit letrar shqiptar.
Por për ta kuptuar rolin e tij, duhet parë përtej posteve.
Për Shuteriqin, drejtimi i një institucioni nuk ishte thjesht administrim. Ishte një mënyrë për të krijuar hapësira ku mendimi, krijimtaria dhe kujtesa kombëtare mund të zhvilloheshin.
Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve – një laborator i mendimit shqiptar
Në vitin 1954, Dhimitër Shuteriqi mori drejtimin e Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë, e cila më pas u riorganizua si Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë në vitin 1957.
Ai e drejtoi këtë institucion për afro dy dekada, deri në vitin 1973.
Ishin vite vendimtare për letërsinë shqiptare.
Pas Luftës së Dytë Botërore, letërsia shqiptare po përpiqej të gjente një identitet të ri. Shkrimtarët e brezave të ndryshëm përballeshin me sfida të mëdha: marrëdhënien mes traditës dhe modernes, mes historisë dhe së tashmes, mes artit dhe përgjegjësisë shoqërore.
Në këtë mjedis, Shuteriqi luajti rolin e një organizatori dhe ndërmjetësi kulturor.
Ai kërkonte që letërsia shqiptare të mos shkëputej nga rrënjët e saj. Për të, një letërsi pa kujtesë ishte si një pemë pa rrënjë.
Ai besonte se shkrimtari shqiptar duhej të njihte historinë, folklorin, gjuhën dhe traditën e vendit të vet, sepse vetëm prej kësaj njohjeje mund të lindte një krijimtari me identitet.
Drejtuesi kulturor dhe marrëdhënia me shkrimtarët
Gjatë drejtimit të tij, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve u bë një nga qendrat kryesore të jetës kulturore shqiptare.
Aty zhvilloheshin diskutime për letërsinë, botimet, kritikën letrare dhe zhvillimin e arteve.
Shuteriqi ishte një figurë me autoritet, por edhe me një vizion të qartë për rolin e kulturës.
Ai e shihte shkrimtarin si një njeri që mbante mbi vete një përgjegjësi të veçantë: të ruante lidhjen mes shoqërisë dhe së vërtetës njerëzore.
Në mendimin e tij, letërsia nuk ishte vetëm zbukurim estetik. Ajo ishte një mënyrë për të kuptuar njeriun dhe kohën.
Studiuesi që punonte përtej zhurmës së kohës
Ndërsa drejtonte institucionet kulturore, Shuteriqi vazhdonte punën e tij shkencore.
Ai ishte i bindur se kultura e një kombi nuk mund të ndërtohet vetëm mbi krijimet e reja. Ajo duhet të njohë edhe themelet e veta.
Prandaj kërkimi i tij u përqendrua gjithnjë e më shumë te:
historia e letërsisë shqiptare;
autorët e vjetër shqiptarë;
dokumentet e para të gjuhës shqipe;
zhvillimi i shkrimit shqip;
lidhjet mes kulturës shqiptare dhe asaj evropiane.
Ai kalonte orë të gjata në arkiva, duke kërkuar gjurmë të së kaluarës.
Për të, një dokument i vjetër nuk ishte thjesht një copë letër.
Ishte një zë njerëzor që kishte pritur shekuj për t’u dëgjuar.
Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë – laboratori i kujtesës kombëtare
Në kuadër të punës së tij shkencore, Shuteriqi u lidh ngushtë me Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë, një nga qendrat më të rëndësishme të kërkimit albanologjik në Shqipëri.
Më pas veprimtaria e tij vazhdoi në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Këtu ai zhvilloi pjesën më të thellë të misionit të tij: studimin e kujtesës së shkruar shqiptare.
Ai nuk kërkonte vetëm të rendiste autorë dhe data.
Pyetja e tij ishte më e madhe:
Si është formuar mendimi shqiptar përmes fjalës së shkruar?
Përgjigjen ai e kërkoi në tekstet e hershme, në autorët e harruar dhe në dokumentet që dëshmonin rrugëtimin e gjuhës shqipe.
Deputeti dhe marrëdhënia me jetën publike
Nga viti 1950 deri në vitin 1974, Dhimitër Shuteriqi ishte deputet i Kuvendit Popullor.
Fillimisht përfaqësoi zonën e Gramshit, më pas Elbasanin.
Kjo periudhë tregon një tjetër dimension të figurës së tij: atë të intelektualit të angazhuar në jetën publike.
Megjithatë, fusha ku ai la gjurmën më të qëndrueshme nuk ishte politika, por kultura.
Edhe në jetën publike ai mbeti i lidhur me idenë se zhvillimi i një vendi nuk matet vetëm me ndryshimet materiale, por edhe me nivelin e dijes dhe të kulturës së tij.
Shkrimtari dhe studiuesi në të njëjtin shpirt
Një nga veçoritë më interesante të Shuteriqit ishte bashkimi i dy botëve:
Botës së krijimit artistik dhe botës së kërkimit shkencor.
Ai mund të shkruante një tregim historik me ndjeshmëri artistike dhe në të njëjtën kohë të analizonte me saktësi filologjike një dokument të shekujve të kaluar.
Për të, këto dy fusha nuk ishin kundërshtare.
Letërsia dhe shkenca kishin të njëjtin burim: dëshirën e njeriut për të kuptuar veten.
Shkrimtari kërkon shpirtin e kohës.
Studiuesi kërkon kujtesën e saj.
Tek Shuteriqi, të dyja u bashkuan.
Akademia e Shkencave – njohja e një jete në shërbim të dijes
Në vitin 1972, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh Akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Ky ishte një nga vlerësimet më të larta për një studiues shqiptar.
Por për të, titulli nuk ishte qëllimi.
Ai ishte vetëm një dëshmi se një jetë e kaluar mes librave, dokumenteve dhe kërkimeve kishte lënë gjurmë.
Akademiku Shuteriqi nuk ishte vetëm një mbledhës faktesh.
Ai ishte një interpretues i shpirtit kulturor shqiptar.
Një periudhë me arritje dhe sfida
Vitet 1970 sollën edhe vështirësi.
Në klimën e kontrollit të fortë ideologjik të kohës, shumë intelektualë shqiptarë u përballën me kritika dhe presione.
Në vitin 1973, edhe Dhimitër Shuteriqi u përfshi në valën e kritikave ndaj disa figurave të kulturës.
Këto momente tregojnë kompleksitetin e kohës ku ai jetoi: një periudhë ku intelektualët mund të kishin ndikim të madh në kulturë, por njëkohësisht përballeshin me kufizime të forta.
Megjithatë, ajo që mbeti më e fortë se çdo debat i kohës ishte puna e tij shkencore.
Sepse koha ndryshon gjykimet, por veprat e qëndrueshme vazhdojnë të flasin.
Fundi i një etape dhe fillimi i një trashëgimie
Deri në vitin 1973, Dhimitër Shuteriqi kishte ndërtuar një profil të rrallë:
shkrimtar;
historian i letërsisë;
studiues i gjuhës shqipe;
drejtues kulturor;
akademik;
formues institucionesh.
Por rruga e tij më e madhe ende vazhdonte.
Pas largimit nga drejtimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, ai do t’i kushtohej edhe më shumë punës kërkimore, duke krijuar disa nga studimet më të rëndësishme për historinë e shkrimit shqip.
Sepse misioni i tij i vërtetë nuk ishte pushteti i institucioneve.
Ishte zbulimi i kujtesës.
Dhe pikërisht aty do të arrinte kulmin e veprës.
KAPITULLI V
Gjuetari i fjalëve të humbura
Dhimitër Shuteriqi dhe zbulimi i kujtesës së shkruar shqiptare
Ka njerëz që shkruajnë për historinë dhe ka njerëz që përpiqen ta shpëtojnë atë nga harresa.
Dhimitër Shuteriqi i përkiste kategorisë së dytë.
Për të, historia e letërsisë shqiptare nuk ishte vetëm një varg emrash, datash dhe veprash. Ajo ishte një udhëtim nëpër kujtesën e një populli. Ai besonte se çdo tekst i shkruar në gjuhën shqipe, edhe kur ishte i vogël, i dëmtuar apo i harruar në ndonjë arkiv të largët, mbante brenda vetes një pjesë të shpirtit kombëtar.
Nëse një komb humbet dokumentet e veta, humbet pjesë të kujtesës. Nëse humbet kujtesën, humbet një pjesë të identitetit.
Kjo ishte arsyeja që Shuteriqi ia kushtoi dekada të tëra studimit të shkrimit shqip, letërsisë së vjetër dhe autorëve që kishin ndërtuar themelet e kulturës shqiptare.
Një udhëtim drejt fillimeve të fjalës shqipe
Në qendër të veprimtarisë së tij shkencore qëndronte një pyetje themelore:
Kur filloi të shkruhej shqip dhe si u formua tradita jonë letrare?
Kjo pyetje nuk ishte vetëm një çështje akademike.
Ajo lidhej me një pyetje më të thellë:
Si ka mbijetuar një kulturë ndër shekuj?
Shuteriqi e kuptoi se gjuha nuk është vetëm një mjet komunikimi. Ajo është arkivi i një populli.
Në fjalët e vjetra ruhen mënyra të të menduarit, marrëdhëniet shoqërore, besimet, përvojat dhe mënyra se si një shoqëri e ka parë botën.
Prandaj kërkimi i tij mbi tekstet e hershme shqipe ishte një kërkim mbi vetë kujtesën shqiptare.
Studimi i letërsisë së vjetër shqipe
Një nga fushat ku Shuteriqi dha kontributin më të madh ishte studimi i letërsisë së vjetër shqiptare.
Përpara tij, shumë pjesë të kësaj historie ishin ende të paqarta.
Autorë të hershëm, tekste dhe dëshmi të ndryshme kërkonin një interpretim më të thellë.
Ai u mor me figurat themelore të kulturës së shkruar shqiptare, duke analizuar jetën, veprën dhe kohën historike ku ata kishin jetuar.
Në studimet e tij u trajtuan figura si:
Marin Barleti – historiani i madh i shekullit XV–XVI, autori i veprës monumentale për Skënderbeun dhe një nga zërat më të rëndësishëm të humanizmit shqiptar.
Pjetër Budi – një nga autorët më të hershëm të letërsisë shqipe, kleriku dhe shkrimtari që kontribuoi në zhvillimin e prozës dhe poezisë fetare në gjuhën shqipe.
Dhaskal Todri – figura e lidhur me përpjekjet për zhvillimin e shkrimit shqip dhe traditën arsimore të Elbasanit.
Dora d’Istria – intelektualja shqiptare me famë evropiane, që përfaqësoi lidhjen mes kulturës shqiptare dhe mendimit evropian.
Andon Zako Çajupi – një nga poetët më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare.
Ismail Qemali – figura historike e Pavarësisë së Shqipërisë, të cilin Shuteriqi e trajtoi në dimensionin e tij politik dhe kombëtar.
Nëpërmjet këtyre studimeve, ai nuk kërkonte vetëm të përshkruante individë.
Ai kërkonte të kuptonte rrugën e mendimit shqiptar.
“Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” – një hartë e kujtesës shqiptare
Një nga veprat më të rëndësishme të Shuteriqit është:
“Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976)
Kjo vepër përfaqëson një nga përpjekjet më të mëdha për të sistemuar historinë e dëshmive të hershme të shqipes së shkruar.
Në të ai analizoi dokumente, tekste dhe burime që ndihmojnë në kuptimin e zhvillimit të gjuhës shqipe në një periudhë shumë të gjatë historike.
Vlera e kësaj vepre nuk qëndron vetëm te informacioni që sjell.
Ajo qëndron te metoda.
Shuteriqi nuk u mjaftua me hamendësime. Ai kërkoi prova, krahasime, lidhje historike.
Ai e trajtoi gjuhën si një monument kulturor.
Një monument që nuk ndërtohet me gurë, por me fjalë.
“Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800”
Një tjetër vepër madhore e tij është:
“Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800”
(botuar pas vdekjes, më 2005)
Ky studim përmbledh një pjesë të madhe të kërkimeve të jetës së tij.
Në të ai u përpoq të ndriçojë rrugën e gjatë të shkrimit shqip, duke analizuar dëshmi të ndryshme dhe duke kërkuar të kuptojë evolucionin e gjuhës sonë të shkruar.
Kjo vepër është e rëndësishme sepse tregon një ide themelore të Shuteriqit:
Shqipja nuk fillon me një moment të vetëm.
Ajo është rezultat i një procesi të gjatë historik.
Ajo është një lumë që ka rrjedhur nëpër shekuj, edhe kur gjurmët e tij kanë qenë të fshehura.
Dokumenti si dëshmi e ekzistencës
Një nga tiparet më të rëndësishme të metodës së Shuteriqit ishte respekti për dokumentin.
Ai besonte se historia nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kujtime apo dëshira.
Ajo kërkon prova.
Një dorëshkrim, një tekst i vjetër, një letër, një shënim i vogël – të gjitha këto për të ishin dëshmi të gjalla.
Ai i trajtonte dokumentet si zëra që vinin nga e kaluara.
Një studiues i zakonshëm mund të shihte një faqe të vjetër.
Shuteriqi shihte një njeri pas asaj faqeje.
Një mendje që kishte shkruar.
Një kohë që kishte jetuar.
Një kulturë që kishte kërkuar të mbijetonte.
“Historia e Letërsisë Shqiptare” – ndërtimi i një panorame kombëtare
Një tjetër kontribut i rëndësishëm ishte pjesëmarrja e tij në hartimin e veprës:
“Historia e Letërsisë Shqiptare”
si bashkautor.
Kjo vepër pati rëndësi të veçantë sepse përpiqej të paraqiste në mënyrë sistematike zhvillimin e letërsisë shqiptare nga fillesat deri në periudhat moderne.
Në të ndërthuren:
autorët;
periudhat historike;
rrymat letrare;
marrëdhëniet mes letërsisë dhe shoqërisë.
Për Shuteriqin, historia e letërsisë nuk ishte thjesht historia e librave.
Ishte historia e mënyrës se si shqiptarët kishin menduar, ndier dhe shprehur veten.
Studime të tjera dhe trashëgimia kërkimore
Veprimtaria e tij përfshin edhe studime të tjera të rëndësishme:
“Autorë dhe tekste” (1977)
Një vepër ku ai vazhdon kërkimin mbi figurat dhe dokumentet e letërsisë shqiptare.
“Mbi Barletin dhe shkrime të tjera” (1979)
Një përmbledhje studimesh mbi Marin Barletin dhe çështje të tjera të historisë së kulturës shqiptare.
“Dëshmi parabuzukiane të fjalës shqipe”
(botim pas vdekjes, 2010)
Një punim që lidhet me dëshmitë e hershme të përdorimit të shqipes para veprës së Gjon Buzukut.
“Aranitët – historia, gjenealogjia, zotërimet”
(botim pas vdekjes, 2011)
Një studim mbi një nga familjet më të rëndësishme shqiptare të Mesjetës.
Filozofia e kërkimit të Shuteriqit
Në thelb të gjithë veprës së tij shkencore qëndron një filozofi e thjeshtë:
Asgjë që i përket kujtesës së një populli nuk është e vogël.
Një fjalë e vjetër.
Një dorëshkrim i harruar.
Një emër i humbur.
Një tekst i shkurtër.
Të gjitha kanë vlerë, sepse të gjitha tregojnë se një kulturë ka jetuar.
Kjo është arsyeja pse puna e tij shkon përtej filologjisë.
Ajo është një akt ruajtjeje.
Një përpjekje për t’i thënë kohës:
“Mos e fshi atë që një popull ka krijuar me shekuj.”
Trashëgimia e studiuesit
Sot, kur studiojmë historinë e letërsisë shqiptare dhe të shkrimit shqip, emri i Dhimitër Shuteriqit qëndron ndër figurat themelore.
Ai nuk la vetëm libra.
La një mënyrë kërkimi.
Një mënyrë të menduari.
Një respekt të thellë për fjalën.
Sepse për të, fjala shqipe nuk ishte thjesht tingull.
Ishte kujtesë.
Ishte histori.
Ishte dëshmi se një popull kishte jetuar, kishte menduar dhe kishte krijuar.
Vazhdon me KAPITULLIN VI: “Shkrimtari Dhimitër Shuteriqi – kur historia merr frymë përmes letërsisë: romanet, tregimet, personazhet historike dhe filozofia artistike e krijimtarisë së tij.”
KAPITULLI VI
Shkrimtari Dhimitër Shuteriqi
Kur historia merr frymë përmes letërsisë
Nëse studiuesi Dhimitër Shuteriqi kërkonte gjurmët e së kaluarës në dokumente dhe arkiva, shkrimtari Dhimitër Shuteriqi kërkonte njeriun që fshihej pas tyre.
Kjo është ndarja që nuk duhet bërë kurrë plotësisht te figura e tij: studiuesi dhe krijuesi nuk ishin dy njerëz të ndryshëm. Ishin dy mënyra të së njëjtës kërkesë shpirtërore.
Ai kërkonte të kuptonte Shqipërinë.
Në një rast e kërkonte në dorëshkrime të vjetra, në një tjetër në jetën e personazheve, në kujtimet e njerëzve të zakonshëm, në konfliktet morale dhe në ëndrrat e brezave.
Për Shuteriqin, historia nuk ishte një muze i heshtur me data të ngrira. Ishte një rrjedhë njerëzore ku çdo brez linte gjurmën e vet.
Prandaj letërsia e tij historike nuk synon vetëm të tregojë të kaluarën. Ajo kërkon të zbulojë kuptimin e saj.
Fillimet letrare – fjala si kërkim i vetvetes
Rruga letrare e Dhimitër Shuteriqit nisi që në rini.
Në vitet 1930, kur ishte ende student dhe intelektual i ri, ai botoi krijimet e para poetike:
“Kangët e rinisë së parë” (1935)
dhe
“Kangë” (1936)
Këto vepra i përkasin një periudhe ku ai po kërkonte zërin e tij artistik.
Në to ndihet ndikimi i kulturës së kohës, por edhe një prirje e hershme drejt temave që do ta shoqëronin gjithë jetën:
marrëdhënia e njeriut me shoqërinë;
idealet e rinisë;
dashuria për vendin;
kërkimi i kuptimit.
Edhe në këto fillime shihet një tipar që do të bëhej karakteristik: dëshira për ta lidhur individin me një kohë më të madhe se vetja.
Për Shuteriqin, njeriu nuk ekziston i shkëputur nga historia.
Ai është pjesë e saj.
Romani “Çlirimtarët” – letërsia e një epoke të trazuar
Në vitin 1952, ai botoi romanin:
“Çlirimtarët”
Kjo vepër lidhet me atmosferën historike të Luftës së Dytë Botërore dhe përpjekjet e një brezi të përfshirë në përballjet e mëdha të kohës.
Por vlera e romanit nuk qëndron vetëm te tema historike.
Shuteriqi nuk kërkon të paraqesë vetëm ngjarje.
Ai kërkon të kuptojë njerëzit brenda ngjarjeve.
Personazhet e tij përballen me zgjedhje, dilema dhe konflikte.
Ata nuk janë vetëm figura që përfaqësojnë një ide; janë qenie njerëzore që përjetojnë frikë, shpresë, besim dhe sakrificë.
Kjo është një nga veçoritë e prozës së tij:
Historia nuk vjen nga lart.
Ajo shihet përmes jetës së njerëzve.
Tregimi historik – vendi ku shkenca dhe arti takohen
Një nga fushat ku Shuteriqi shfaqi më shumë origjinalitet ishte tregimi historik.
Këtu bashkohen dy anët më të forta të personalitetit të tij:
studiuesi që njeh dokumentet dhe shkrimtari që di t’u japë jetë personazheve.
Ai u kthye shpesh te figura të rëndësishme të historisë dhe kulturës shqiptare.
Por qëllimi i tij nuk ishte të krijonte portrete monumentale pa shpirt.
Ai kërkonte njeriun.
Pas emrit historik kërkonte emocionin.
Pas veprës kërkonte sakrificën.
Pas lavdisë kërkonte betejën e brendshme.
“Gurneçka” (1957) – jeta përtej ngjarjeve të mëdha
Përmbledhja me tregime:
“Gurneçka” (1957)
tregon një tjetër anë të krijimtarisë së Shuteriqit.
Në këto tregime ai largohet nga përmasat e mëdha historike dhe afrohet më shumë me jetën konkrete.
Ai vëzhgon njerëzit, marrëdhëniet dhe ndryshimet që ndodhin në shoqëri.
Stili i tij mbështetet te vëzhgimi i hollë dhe te dëshira për të kuptuar psikologjinë njerëzore.
Për të, një histori e vogël personale mund të ketë po aq vlerë sa një ngjarje e madhe historike.
Sepse historia në fund ndërtohet nga jetët e njerëzve.
“Fyelli i Marsiasit” (1963) – dialogu mes mitit dhe njeriut
Vepra:
“Fyelli i Marsiasit” (1963)
tregon interesin e Shuteriqit për lidhjen mes kulturës klasike dhe mendimit njerëzor.
Titulli lidhet me figurën mitologjike të Marsiasit, simbol i përplasjes mes artit, talentit dhe pushtetit.
Kjo zgjedhje nuk është rastësore.
Shuteriqi ishte një intelektual i formuar në kulturën evropiane dhe e shihte letërsinë si një dialog të vazhdueshëm mes epokave.
Mitet e vjetra, historia shqiptare dhe përvoja moderne takohen në të njëjtën pyetje:
Çfarë është njeriu përballë kohës dhe forcave që e rrethojnë?
“Tregime të zgjedhura” (1972) – një panoramë e botës së tij artistike
Në vitin 1972 botohet përmbledhja:
“Tregime të zgjedhura”
Kjo vepër përmbledh një pjesë të rëndësishme të krijimtarisë së tij tregimtare.
Në të shfaqet qartë një nga karakteristikat kryesore të Shuteriqit:
ai nuk shkruan vetëm për të treguar.
Ai shkruan për të kuptuar.
Personazhet e tij përballen me pyetje morale:
Çfarë i detyrohemi kohës ku jetojmë?
Çfarë mbetet nga njeriu pas veprave të tij?
Si ruhet dinjiteti në periudha të vështira?
“Një mal me këngë” (1975) – kujtesa kolektive si letërsi
Titulli:
“Një mal me këngë” (1975)
është simbolik.
Kënga te Shuteriqi nuk është vetëm muzikë.
Ajo është kujtesë.
Është zëri i brezave.
Në këtë vepër ndihet bindja e tij se kultura popullore dhe historia shpirtërore e një populli janë burime të pashtershme.
Ai shihte te kënga, tregimi dhe legjenda mënyra përmes të cilave një shoqëri ruan identitetin e saj.
“Kur rendte hëna nëpër re” (1982)
Kjo vepër shfaq një dimension më reflektues të krijimtarisë së tij.
Me kalimin e viteve, letërsia e Shuteriqit bëhet më meditative.
Ai largohet nga rrëfimi i thjeshtë dhe afrohet drejt pyetjeve më të thella:
Koha.
Kujtesa.
Vetmia.
Fati i njeriut.
Në këtë periudhë, shkrimtari duket gjithnjë e më shumë i interesuar jo vetëm për atë që ka ndodhur, por për kuptimin e asaj që ka ndodhur.
“Vërshimet e vjeshtës” (1984)
Në këtë vepër ndihet një ton më i pjekur dhe më filozofik.
Vjeshta në letërsi shpesh është simbol i kohës së mbledhjes së kujtimeve.
Jo fundi, por reflektimi.
Ashtu si një njeri që pas një jete të gjatë shikon pas dhe përpiqet të kuptojë rrugën e kaluar.
“Sytë e Simonidës” (1998) – kujtesa personale dhe universale
Një nga veprat e vona të tij është:
“Sytë e Simonidës” (1998)
Në këtë periudhë, Shuteriqi është një shkrimtar me përvojë të gjatë.
Ai nuk shkruan më vetëm për ngjarje.
Ai shkruan për gjurmët që ngjarjet lënë te njeriu.
Kjo vepër dëshmon vazhdimësinë e një pyetjeje që e kishte shoqëruar gjithë jetën:
Si ruhet ajo që koha përpiqet të zhdukë?
Stili i Shuteriqit – mes dokumentit dhe shpirtit
Një nga veçoritë më të rëndësishme të tij është bashkimi i faktit me imagjinatën.
Ai kishte saktësinë e historianit, por edhe ndjeshmërinë e artistit.
Ai njihte dokumentin, por kuptonte emocionin.
Ai kërkonte të vërtetën historike, por e dinte se historia nuk jeton vetëm në data.
Ajo jeton në njerëz.
Kuptimi filozofik i letërsisë së tij
Në thelb, gjithë krijimtaria letrare e Dhimitër Shuteriqit lidhet me një ide:
Njeriu mund të largohet nga koha e vet, por ajo që krijon me mendje dhe shpirt mund të vazhdojë të jetojë.
Prandaj ai shkroi për figura historike, për njerëz të zakonshëm, për breza të kaluar.
Ai kërkoi atë pjesë të jetës që nuk vdes.
Kujtesën.
Përfundim i kapitullit
Dhimitër Shuteriqi si shkrimtar nuk ishte thjesht një rrëfimtar i historisë.
Ai ishte një përkthyes i shpirtit të saj.
Ai mori nga arkivat emrat, nga historia ngjarjet dhe nga jeta njerëzit.
Pastaj i ktheu në letërsi.
Dhe kjo është arsyeja pse vepra e tij mbetet e rëndësishme:
sepse nuk flet vetëm për të kaluarën.
Flet për njeriun.
Vazhdon me KAPITULLIN VII: “Veprat madhore, bibliografia kronologjike dhe trashëgimia shkencore e Dhimitër Shuteriqit – një hartë e plotë e librave, studimeve dhe kërkimeve të tij.”
KAPITULLI VIII
Dhimitër Shuteriqi dhe filozofia e kujtesës
Njeriu, gjuha, arsimi dhe identiteti përballë kohës
Ka figura që maten me numrin e veprave që kanë shkruar.
Ka figura të tjera që maten me pyetjet që kanë lënë pas.
Dhimitër Shuteriqi i përket grupit të dytë.
Jeta e tij nuk ishte vetëm një rrugëtim nga një profesion te tjetri: nga shkrimtari te studiuesi, nga pedagogu te akademiku. Ishte një kërkim i vazhdueshëm për të kuptuar një pyetje themelore:
Çfarë e bën një popull të mbijetojë përtej kohës?
Përgjigjja e tij ishte e qartë: kujtesa.
Një popull mund të humbasë beteja, të kalojë periudha të vështira, të ndryshojë forma politike e shoqërore, por nëse ruan gjuhën, librat dhe vetëdijen historike, ai ruan thelbin e vet.
Kjo ishte filozofia e heshtur që udhëhoqi gjithë jetën e Shuteriqit.
1. Dimensioni njerëzor
Një jetë në kërkim të kuptimit
Pas figurës së akademikut dhe studiuesit ekzistonte një njeri që e shihte dijen si një përgjegjësi morale.
Shuteriqi nuk ishte thjesht një mbledhës dokumentesh apo një studiues i ftohtë i arkivave.
Ai kërkonte njeriun brenda historisë.
Kur studionte një autor të vjetër shqiptar, ai nuk shihte vetëm një emër në një faqe libri. Shihte një jetë, një epokë, një përpjekje njerëzore për të lënë një gjurmë.
Për të, çdo tekst i vjetër ishte një mesazh nga një kohë tjetër.
Një dorëshkrim nuk ishte thjesht letër e vjetër.
Ishte zëri i dikujt që kishte jetuar shekuj më parë dhe që kërkonte ende të dëgjohej.
Kjo e bënte punën e tij një akt pothuajse filozofik: një dialog mes së tashmes dhe së kaluarës.
2. Dimensioni i kujtesës
Historia si ndërgjegje e një kombi
Një nga idetë më të fuqishme të Shuteriqit ishte se historia nuk është vetëm kronologji.
Ajo është kujtesë.
Datat tregojnë kur ndodhi diçka.
Por kujtesa shpjegon pse ajo ka rëndësi.
Në këtë kuptim, ai nuk punoi vetëm për të zbuluar të kaluarën. Ai punoi për të ndërtuar vetëdijen e së tashmes.
Kur ai kërkonte gjurmët e shkrimit shqip, nuk kërkonte vetëm dokumente.
Kërkonte dëshmi të ekzistencës shpirtërore të një populli.
Sepse një komb nuk fillon të ekzistojë vetëm kur shfaqet në hartën politike.
Ai ekziston edhe në momentin kur krijon fjalën e vet, kur shkruan mendimet e veta dhe kur ruan kujtesën e vet.
3. Dimensioni i gjuhës
Shqipja si shtëpia shpirtërore e një populli
Për Shuteriqin, gjuha shqipe ishte më shumë se një mjet komunikimi.
Ishte një arkiv i gjallë.
Brenda një fjale të vjetër ai kërkonte histori.
Brenda një teksti të hershëm kërkonte mënyrën se si shqiptarët kishin menduar, ndjerë dhe kuptuar botën.
Ai e kuptonte se një gjuhë nuk është vetëm gramatikë.
Një gjuhë është mënyra se si një popull sheh jetën.
Nëse humbet gjuha, humbet edhe një mënyrë unike për të interpretuar botën.
Prandaj studimet e tij mbi shkrimet shqipe kishin një rëndësi më të madhe sesa një kërkim akademik.
Ato ishin një mbrojtje e identitetit.
4. Dimensioni i studiuesit
Njeriu që kërkoi zërat e harruar
Puna shkencore e Shuteriqit kërkonte durim, përkushtim dhe një dashuri të jashtëzakonshme për dijen.
Ai punoi në një fushë ku shumë gjëra ishin të paqarta.
Historia e hershme e shkrimit shqip kishte ende shumë boshllëqe.
Ai u përpoq t'i mbushte ato me kërkime të dokumentuara.
Studimi i tij nuk ndërtohej mbi hamendje.
Ai kërkonte:
dokumentin;
burimin;
tekstin;
autorin;
kontekstin historik.
Kjo e afroi punën e tij me metodën e shkencëtarit.
Ai nuk pyeste vetëm:
"Çfarë kemi trashëguar?"
Por:
"Si e dimë se e kemi trashëguar?"
Kjo ishte forca e tij.
5. Dimensioni i shkrimtarit
Kur historia bëhet jetë njerëzore
Shuteriqi studiues kërkonte faktin.
Shuteriqi shkrimtar kërkonte shpirtin.
Në veprat e tij letrare historia nuk shfaqet si një muze i heshtur.
Ajo merr frymë.
Personazhet e tij kanë emocione, dilema dhe konflikte.
Ai e dinte se historia nuk ndërtohet vetëm nga figura të mëdha.
Ajo ndërtohet edhe nga njerëzit e zakonshëm që jetojnë brenda saj.
Prandaj tregimet e tij historike kanë një forcë të veçantë.
Ato nuk na tregojnë vetëm çfarë ka ndodhur.
Na bëjnë të ndiejmë se si mund të ketë qenë të jetosh në ato kohë.
6. Dimensioni i arsimit
Dija si mision shoqëror
Një nga shtyllat më të rëndësishme të jetës së Shuteriqit ishte arsimi.
Ai vinte nga një familje ku shkolla shihej si themeli i zhvillimit kombëtar.
I ati, Simon Shuteriqi, ishte një nga figurat e lidhura me lëvizjen arsimore shqiptare.
Kjo trashëgimi ndikoi shumë në formimin e tij.
Për Dhimitër Shuteriqin, shkolla nuk ishte vetëm vendi ku mësohen informacione.
Ishte vendi ku formohet njeriu.
Një shoqëri e arsimuar nuk është vetëm më e ditur.
Është më e aftë të kuptojë veten.
Prandaj angazhimi i tij në institucionet arsimore ishte pjesë e një vizioni më të gjerë:
ndërtimi i një kulture kombëtare përmes edukimit.
7. Dimensioni institucional
Ndërtuesi i jetës kulturore shqiptare
Shuteriqi jetoi në një periudhë kur institucionet kulturore shqiptare po krijoheshin dhe po merrnin formë.
Ai nuk ishte vetëm vëzhgues.
Ishte pjesëmarrës.
Si kryetar i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe më vonë drejtues i saj për shumë vite, ai ishte pjesë e organizimit të jetës letrare shqiptare.
Si drejtues dhe studiues, ai besonte se kultura kishte nevojë për struktura ku mendimi të mund të zhvillohej.
Institucionet për të nuk ishin vetëm zyra.
Ishin vende ku ruhej dhe ndërtohej kujtesa.
8. Dimensioni historik
Intelektuali përballë stuhive të kohës
Jeta e Dhimitër Shuteriqit kaloi përmes një shekulli të trazuar.
Ai jetoi:
periudhën e monarkisë;
Luftën e Dytë Botërore;
ndërtimin e shtetit socialist;
ndryshimet e mëdha politike e shoqërore.
Si shumë intelektualë të kohës, ai përjetoi edhe kufizimet dhe presionet e sistemit.
Në vitet 1970, ai u përball me kritika ideologjike.
Por ajo që mbeti më e fortë se momentet politike ishte puna e tij kërkimore.
Koha ndryshon gjykimet.
Por veprat e rëndësishme mbeten.
9. Dimensioni filozofik
Pavdekësia përmes kujtesës
Në thelbin e gjithë veprës së Shuteriqit qëndron një ide universale:
Njeriu është i përkohshëm, por ajo që ai ruan për të tjerët mund të zgjasë.
Ai nuk kërkoi një pavdekësi personale.
Ai kërkoi që një komb të mos harronte veten.
Në këtë kuptim, puna e tij ishte një shërbim ndaj kohës.
Ai mori fragmente të shpërndara të historisë shqiptare dhe i bashkoi në një tregim më të plotë.
Ai u dha zë atyre që koha i kishte heshtur.
Përfundimi
Dhimitër Shuteriqi – kujdestari i kujtesës shqiptare
Në fund, figura e Dhimitër Shuteriqit nuk qëndron vetëm në bibliotekat akademike.
Ajo qëndron në mënyrën se si ne kuptojmë veten.
Ai na la një mësim të madh:
Një komb nuk jeton vetëm nga ajo që ndërton sot, por edhe nga ajo që kujton nga dje.
Libri, gjuha dhe kultura janë format më të qëndrueshme të ekzistencës.
Dhe në këtë kuptim, Dhimitër Shuteriqi nuk ishte vetëm historian i letërsisë.
Ai ishte një ruajtës i shpirtit shqiptar.
Një njeri që kaloi jetën duke kërkuar zërat e së kaluarës, që brezat e ardhshëm të mund të dëgjonin më qartë veten.
KAPITULLI IX
Dhimitër Shuteriqi dhe epoka e tij
Një intelektual përballë shekullit të ndryshimeve të mëdha
Për ta kuptuar plotësisht figurën e Dhimitër Shuteriqit, nuk mjafton të shohim vetëm veprat e tij. Duhet të shohim edhe kohën në të cilën ai jetoi.
Ai ishte bir i një shekulli të trazuar, një shekulli ku Shqipëria kaloi nga një shoqëri ende në kërkim të modernizimit, nëpër luftëra, ndryshime politike, transformime shoqërore dhe përpjekje për të ndërtuar institucione të reja.
Në këtë rrjedhë të vrullshme historike, Shuteriqi zgjodhi një rrugë të veçantë: rrugën e dijes.
Ai nuk u përpoq vetëm të ishte dëshmitar i kohës së tij.
Ai kërkoi të kuptonte kohën.
Shqipëria e fillimit të shekullit XX
Një fëmijëri e lindur mes idealit të arsimit
Kur Dhimitër Shuteriqi lindi në vitin 1915, Shqipëria ishte ende një shtet i ri.
Pavarësia e vitit 1912 kishte hapur një epokë të re, por vendi përballej me sfida të mëdha:
ndërtimin e institucioneve;
krijimin e një sistemi arsimor;
forcimin e gjuhës shqipe;
ruajtjen e identitetit kombëtar.
Në këtë atmosferë u formua familja Shuteriqi.
I ati, Simon Shuteriqi, ishte një figurë e lidhur me momentet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare shqiptare.
Ai kishte marrë pjesë në:
Kongresin e Manastirit (1908), ku u vendos alfabeti i shqipes;
Kongresin e Elbasanit (1909), që lidhet me zhvillimin e arsimit kombëtar;
themelimin e Normales së Elbasanit, shkollës që përgatiti brezat e parë të mësuesve shqiptarë.
Kjo trashëgimi familjare nuk ishte vetëm kujtim.
Ishte një mision që kaloi nga një brez te tjetri.
Në shtëpinë e tij, ideja e arsimit ishte një formë shërbimi ndaj kombit.
Liceu i Korçës
Takimi me Evropën dhe mendimin modern
Në vitet e rinisë, Shuteriqi hyri në një nga institucionet më të rëndësishme arsimore shqiptare të kohës:
Liceun Kombëtar Francez të Korçës.
I themeluar në vitin 1917, Liceu ishte një qendër ku kultura shqiptare takohej me atë evropiane.
Aty studentët njiheshin me:
filozofinë;
letërsinë klasike;
gjuhët e huaja;
shkencat moderne.
Për Shuteriqin, ky formim ishte vendimtar.
Ai mësoi se një komb mund të ruajë identitetin e vet pa u izoluar nga bota.
Përkundrazi, sa më shumë njeh kulturat e tjera, aq më thellë kupton veten.
Në vitin 1936 ai përfundoi studimet në Lice.
Ishte tashmë një i ri me një horizont të gjerë kulturor.
Franca
Kur mendimi filozofik u kthye në përgjegjësi kombëtare
Udhëtimi drejt Francës ishte një nga etapat më të rëndësishme të formimit të tij.
Në Universitetin e Grenoblës dhe më pas në Universitetin e Lionit, ai u përball me traditën e madhe evropiane të mendimit.
Studimi i filozofisë i dha një mënyrë të re për të parë botën.
Ai kuptoi se historia nuk është vetëm ajo që ndodh jashtë njeriut.
Historia është edhe mënyra se si njeriu kupton veten.
Filozofia i mësoi rëndësinë e pyetjeve:
Kush jemi?
Nga vijmë?
Çfarë na lidh si shoqëri?
Këto pyetje do të shoqëronin gjithë jetën e tij shkencore.
Në vitin 1942, pas përfundimit të studimeve, ai u kthye në Shqipëri.
Mund të kishte zgjedhur një jetë akademike jashtë vendit.
Por zgjodhi kthimin.
Sepse për të dija kishte kuptim vetëm kur i shërbente vendit të tij.
Lufta e Dytë Botërore
Intelektuali përballë kohës së provës
Kthimi i Shuteriqit ndodhi në një nga periudhat më dramatike të historisë shqiptare.
Shqipëria ishte nën pushtim.
Ai punoi si mësues në Elbasan gjatë viteve 1942–1943 dhe u përfshi në jetën politike të kohës.
Më 12 maj 1943 u zgjodh sekretar i Këshillit Krahinor Nacionalçlirimtar të Elbasanit.
Për brezin e tij, lufta nuk ishte vetëm një përballje ushtarake.
Ishte edhe një pyetje morale:
Çfarë përgjegjësie ka intelektuali në një kohë krize?
Shuteriqi besonte se kultura dhe liria ishin të lidhura.
Një popull nuk mund të jetë plotësisht i lirë nëse humbet gjuhën, arsimin dhe kujtesën.
Pas luftës
Ndërtimi i një kulture të re
Pas vitit 1945 Shqipëria hyri në një periudhë rindërtimi.
Por përveç rrugëve dhe institucioneve ekonomike, duhej ndërtuar edhe jeta kulturore.
Në këtë proces Shuteriqi mori role të rëndësishme.
Ai punoi në strukturat shtetërore të arsimit dhe kulturës.
Në vitin 1947 u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik.
Ky institucion kishte një rëndësi të veçantë, sepse përgatiste kuadrot e rinj arsimorë.
Për Shuteriqin, mësuesi ishte një figurë themelore e shoqërisë.
Një mësues nuk transmeton vetëm njohuri.
Ai formon mënyrën e të menduarit të një brezi.
Lidhja e Shkrimtarëve
Krijimi i një hapësire për letërsinë shqiptare
Në vitet e para pas luftës, kultura shqiptare kërkonte forma të reja organizimi.
Në këtë periudhë Shuteriqi u bë një nga figurat themeluese të jetës së organizuar letrare.
Në vitet 1945–1946 ishte kryetar i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë.
Më vonë, nga 1954 deri më 1973, drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve.
Ky ishte një rol me rëndësi të madhe.
Ai ishte në qendër të një periudhe kur letërsia shqiptare po përpiqej të ndërtonte traditat dhe institucionet e saj.
Por kjo periudhë kishte edhe kufizimet e veta.
Krijimtaria shpesh përballej me kërkesa ideologjike dhe me kontroll politik.
Kjo e bënte marrëdhënien mes artit dhe pushtetit një nga çështjet më të vështira të kohës.
Akademiku dhe studiuesi
Nga institucionet te kujtesa e thellë shqiptare
Ndërsa mbante role publike, pasioni i vërtetë i Shuteriqit mbeti kërkimi shkencor.
Ai punoi për dekada në:
Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë;
Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë pranë Akademisë së Shkencave.
Në vitin 1972 u zgjodh Akademik.
Por titulli nuk ishte qëllimi i tij.
Qëllimi ishte zbulimi.
Ai kërkonte ato pjesë të historisë shqiptare që kishin mbetur në heshtje.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij:
Ai nuk shkroi vetëm historinë e letërsisë.
Ai ndihmoi që ajo histori të ekzistonte.
Përfundim i kapitullit
Një jetë e lidhur me fatin e kulturës shqiptare
Dhimitër Shuteriqi nuk mund të kuptohet jashtë epokës së tij.
Ai ishte produkt i një Shqipërie që kërkonte identitet, por njëkohësisht ishte edhe një nga njerëzit që ndihmuan në krijimin e atij identiteti kulturor.
Nga Elbasani i fillimit të shekullit XX, te universitetet franceze, nga lufta te institucionet e kulturës, nga arkivat te librat, rruga e tij ishte një kërkim i vetëm:
Të kuptonte dhe të ruante shpirtin e një kombi përmes dijes.
Dhe pikërisht për këtë arsye, figura e tij vazhdon të mbetet jo vetëm pjesë e historisë së letërsisë shqiptare, por edhe pjesë e historisë së vetëdijes sonë kombëtare.
KAPITULLI X
Dhimitër Shuteriqi dhe rilindja e kujtesës letrare shqiptare
Nga autorët e harruar te historia e ndërtuar mbi dokumente
Ky kapitull do të trajtojë më gjerë:
si e rindërtoi ai historinë e letërsisë shqiptare;
kërkimet mbi autorët e vjetër shqiptarë;
lidhjen e tij me traditën e Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit dhe Barletit;
pse studimi i letërsisë së vjetër ishte për të një mision kombëtar;
si kaloi nga mbledhja e fakteve te krijimi i një vizioni historik.
KAPITULLI XI
Dhimitër Shuteriqi dhe autorët që shpëtoi nga harresa
Portrete të figurave të mëdha shqiptare
Një kapitull i zgjeruar për monografitë dhe studimet e tij:
Marin Barleti
Shuteriqi dhe humanizmi shqiptar.
Si e shihte Barletin jo vetëm si historian të Skënderbeut, por si një figurë që lidhte Shqipërinë me Evropën e Rilindjes Humaniste.
Pjetër Budi
Roli i Budit në historinë e gjuhës dhe mendimit shqiptar.
Dhaskal Todri
Historia e përpjekjes për alfabetin dhe shkrimin shqip.
Dora d’Istria
Një figurë evropiane e kulturës shqiptare.
Andon Zako Çajupi
Poeti që bashkoi letërsinë, humorin dhe shpirtin kombëtar.
Ismail Qemali
Figura politike e pavarësisë dhe kuptimi historik i veprës së tij.
KAPITULLI XII
Laboratori i studiuesit
Si punonte Dhimitër Shuteriqi
Një kapitull më intim, që mungon zakonisht në biografitë klasike.
Do të përfshinte:
marrëdhënien e tij me arkivat;
mënyrën si analizonte dokumentet;
kërkimin e dorëshkrimeve;
lidhjen mes filologjisë dhe historisë;
disiplinën e studiuesit;
durimin si virtyt intelektual.
Ideja qendrore:
Për Shuteriqin, një dokument i vogël mund të ndryshonte historinë e një kulture.
KAPITULLI XIII
Dhimitër Shuteriqi dhe Akademia e Shkencave
Nga studiuesi individual te institucioni i dijes
Ky kapitull do të shpjegojë:
krijimin e institucioneve shkencore shqiptare;
rolin e tij në studimet albanologjike;
punën me studiues të tjerë;
ndikimin në brezat e rinj të studiuesve;
vendin e tij në shkencën shqiptare.
KAPITULLI XIV
Marrëdhënia mes letërsisë dhe historisë
Filozofia krijuese e Dhimitër Shuteriqit
Një analizë më estetike:
Ai nuk besonte se historia ishte vetëm fakt.
Ai besonte se historia kishte shpirt.
Në këtë kapitull trajtohet:
pse ai zgjodhi tregimin historik;
si ndërthuret dokumenti me imagjinatën;
si ndërtohen personazhet;
pse e kaluara për të ishte gjithmonë e gjallë.
KAPITULLI XV
Kritika, debatet dhe periudhat e vështira
Intelektuali përballë pushtetit dhe kohës
Një kapitull i domosdoshëm për një monografi serioze.
Do të trajtojë:
raportin e tij me sistemin politik të kohës;
rolin publik që kishte;
kritikat e viteve ’70;
përplasjen mes krijimtarisë dhe kufizimeve ideologjike;
si u vlerësua figura e tij pas ndryshimit të kohëve.
Me një qasje të ekuilibruar, jo politike.
KAPITULLI XVI
Bibliografia e plotë kronologjike
Jeta e një mendimi në libra
Këtu do të ndërtohet një kapitull i veçantë me vite:
1935 – Kangët e rinisë së parë
1936 – Kangë
1952 – Çlirimtarët
1957 – Gurneçka
1963 – Fyelli i Marsiasit
1972 – Tregime të zgjedhura
1975 – Një mal me këngë
1976 – Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850
1977 – Autorë dhe tekste
1979 – Mbi Barletin dhe shkrime të tjera
1982 – Kur rendte hëna nëpër re
1984 – Vërshimet e vjeshtës
1998 – Sytë e Simonidës
2005 – Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800
2010 – Dëshmi parabuzukiane të fjalës shqipe
2011 – Aranitët: historia, gjenealogjia, zotërimet
Dhe shpjegim për secilën vepër.
KAPITULLI XVII
Trashëgimia e Dhimitër Shuteriqit në shekullin XXI
Pse vazhdon të lexohet?
Kapitulli përfundimtar:
ndikimi te studiuesit e rinj;
rëndësia e studimeve të tij sot;
ruajtja e kujtesës kulturore;
kuptimi i tij në epokën dixhitale.
Mesazhi final:
Në një kohë kur informacioni harrohet shpejt, puna e Shuteriqit na kujton se kultura kërkon kujtesë, durim dhe thellësi.
KAPITULLI X: “Dhimitër Shuteriqi dhe rilindja e kujtesës letrare shqiptare”.
KAPITULLI XI
Dhimitër Shuteriqi dhe autorët që shpëtoi nga harresa
Portrete të mendjeve shqiptare që u rikthyen në dritën e historisë
Ka një punë të heshtur që shpesh nuk vërehet në kohën kur kryhet: puna e atij që hap dyert e mbyllura të kujtesës.
Krijuesi shkruan një vepër.
Por studiuesi i madh sigurohet që veprat dhe njerëzit pas tyre të mos humbasin në mjegullën e kohës.
Dhimitër Shuteriqi ishte një nga këta njerëz.
Ai nuk i studioi figurat e së kaluarës thjesht si emra në një kronologji. Ai kërkoi njeriun pas emrit, mendimin pas fjalës, kohën pas dokumentit.
Për të, një autor nuk ishte vetëm ajo që kishte shkruar. Ishte edhe epoka që e kishte formuar, shoqëria ku kishte jetuar, dilemat që kishte përballuar dhe ëndrra që kishte lënë pas.
Në këtë mënyrë, Shuteriqi nuk bëri vetëm histori letërsie.
Ai bëri një punë kujtese.
Ai i riktheu kulturës shqiptare disa nga figurat e saj themelore dhe i vendosi në vendin që meritonin në ndërgjegjen kombëtare.
Marin Barleti
Shqiptari që hyri në Evropën e Humanizmit
Ndër figurat më të rëndësishme në kërkimet e Shuteriqit ishte Marin Barleti.
Shekulli XV ishte një periudhë dramatike për Shqipërinë dhe Evropën. Ishte koha e përplasjeve të mëdha politike, por edhe e lulëzimit të humanizmit.
Barleti jetoi në këtë kthesë historike.
Për shumë kohë ai është njohur kryesisht si autori i veprës madhore për Gjergj Kastriotin – Skënderbeun. Por Shuteriqi kërkoi ta shihte më thellë figurën e tij.
Ai e vendosi Barletin në botën intelektuale të Evropës së Rilindjes.
Në sytë e Shuteriqit, Barleti nuk ishte vetëm kronikan i një heroi kombëtar.
Ai ishte dëshmi se kultura shqiptare kishte marrë pjesë në dialogun e madh evropian të ideve.
Studimi i tij mbi Barletin kishte një rëndësi të veçantë sepse tregonte se historia shqiptare nuk ishte e izoluar.
Ajo kishte qenë pjesë e rrjedhave të mëdha kulturore të kontinentit.
Për Shuteriqin, Barleti simbolizonte një ide të rëndësishme:
Një komb nuk matet vetëm me betejat që ka fituar, por edhe me mendjet që ka krijuar.
Pjetër Budi
Fjala shqipe si akt vetëdijeje
Pjetër Budi përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë së vjetër shqipe.
Në studimet e Shuteriqit, Budi nuk shfaqet vetëm si autor fetar.
Ai shfaqet si një njeri që i dha gjuhës shqipe një hapësirë të re shprehjeje.
Në një kohë kur shkrimi shqip përballej me vështirësi të mëdha, çdo tekst i shkruar në gjuhën amtare ishte një veprim me rëndësi kulturore.
Shuteriqi e kuptonte këtë.
Ai e shihte gjuhën jo vetëm si mjet komunikimi, por si vendin ku ruhet identiteti.
Përmes Budit, ai analizonte një periudhë kur shqipja kërkonte të afirmohej si gjuhë e dijes, e besimit dhe e mendimit.
Në këtë kuptim, puna e Budit dhe studimi i saj nga Shuteriqi lidhen me të njëjtën ide:
Një gjuhë jeton kur gjen njerëz që besojnë tek fuqia e saj.
Dhaskal Todri
Njeriu që ëndërroi një gjuhë të shkruar
Figura e Dhaskal Todrit lidhet me një nga çështjet më të ndjeshme të historisë shqiptare: përpjekjen për shkrimin e gjuhës shqipe.
Shuteriqi u interesua veçanërisht për njerëzit që punuan në heshtje për këtë qëllim.
Dhaskal Todri ishte një prej tyre.
Përmes kësaj figure, Shuteriqi tregonte se rruga drejt alfabetit dhe shkrimit shqip nuk ishte e thjeshtë.
Ajo ishte një rrugë e gjatë, e mbushur me përpjekje individuale, me sakrifica dhe me besimin se gjuha mund të bëhej themel i një kulture të pavarur.
Në vizionin e Shuteriqit, historia e alfabetit ishte historia e një populli që kërkonte të shkruante vetveten.
Dora d’Istria
Zëri shqiptar në hapësirën evropiane
Dora d’Istria, ose Elena Gjika, ishte një figurë e jashtëzakonshme e shekullit XIX.
Ajo ishte shkrimtare, publiciste, mendimtare dhe një figurë e njohur në qarqet kulturore evropiane.
Shuteriqi e trajtoi atë si një urë mes Shqipërisë dhe Evropës.
Ajo përfaqësonte një dimension tjetër të identitetit shqiptar: atë të kulturës që komunikon me botën.
Përmes saj shihet një Shqipëri që nuk ekziston vetëm në kufijtë gjeografikë, por edhe në hapësirën e ideve.
Studimi i figurave si Dora d’Istria i shërbente një qëllimi më të gjerë:
të tregonte se historia shqiptare ka qenë gjithmonë pjesë e një historie më të madhe njerëzore.
Andon Zako Çajupi
Poeti i shpirtit popullor
Çajupi ishte një nga figurat më të dashura të letërsisë shqiptare.
Tek ai bashkoheshin humori, ndjenja, satira dhe dashuria për vendin.
Shuteriqi e shihte Çajupin si një autor që kishte afruar letërsinë me jetën e njerëzve të zakonshëm.
Në veprën e tij, gjuha nuk ishte e largët apo artificiale.
Ajo vinte nga jeta.
Nga fshati.
Nga traditat.
Nga emocionet e një populli që kërkonte të shprehej.
Analiza e Shuteriqit për Çajupin tregonte se letërsia kombëtare nuk ndërtohet vetëm nga temat e mëdha historike.
Ajo ndërtohet edhe nga zëri i njerëzve të thjeshtë.
Ismail Qemali
Historia politike si histori e ndërgjegjes kombëtare
Edhe figura e Ismail Qemalit ishte pjesë e interesave studimore të Shuteriqit.
Ai nuk e shihte vetëm si politikanin e Pavarësisë së vitit 1912.
Ai kërkonte të kuptonte njeriun dhe kohën historike që e sollën atë në skenën kombëtare.
Pavarësia nuk ishte një ngjarje e shkëputur.
Ajo ishte rezultat i një procesi të gjatë kulturor, politik dhe intelektual.
Në këtë kuptim, Ismail Qemali lidhej me gjithë punën e Shuteriqit:
me idenë se një komb ndërtohet nga kujtesa, gjuha dhe vetëdija.
Një metodë që bashkonte shkencën me humanizmin
Ajo që e dallon Shuteriqin është mënyra si i trajtoi këto figura.
Ai nuk i ngriti në piedestal pa i analizuar.
Por as nuk i pa si figura të ftohta akademike.
Ai kërkoi të kuptonte:
njeriun;
kohën;
konfliktet;
ndikimin historik.
Kjo është arsyeja pse studimet e tij vazhdojnë të kenë vlerë.
Sepse ai nuk kërkonte vetëm informacion.
Kërkonte kuptim.
Përfundim i kapitullit
Kujtesa si detyrë ndaj së ardhmes
Dhimitër Shuteriqi e dinte se harresa është një nga humbjet më të mëdha të një kombi.
Një monument mund të rrëzohet.
Një ndërtesë mund të zhduket.
Por një mendim i shkruar mund të jetojë për shekuj.
Për këtë arsye ai ia kushtoi jetën rikthimit të zërave të së kaluarës.
Ai nuk shpëtoi vetëm libra.
Ai shpëtoi lidhje mes brezave.
Dhe kjo është arsyeja pse vendi i tij në kulturën shqiptare nuk është vetëm ai i një studiuesi të madh.
Është vendi i një kujdestari të kujtesës kombëtare.
Vazhdon me KAPITULLIN XII: “Laboratori i studiuesit – Si punonte Dhimitër Shuteriqi: arkivat, dorëshkrimet, metoda shkencore dhe filozofia e kërkimit”.
KAPITULLI XII
Laboratori i studiuesit
Si punonte Dhimitër Shuteriqi: arkivat, dorëshkrimet dhe filozofia e kërkimit
Ekziston një anë e figurës së Dhimitër Shuteriqit që nuk shihet gjithmonë nga titujt, dekoratat apo veprat e botuara.
Është ana e njeriut që kërkon.
E studiuesit që kalon orë të gjata përballë një dokumenti të vjetër.
E filologut që ndalet mbi një fjalë të harruar për të kuptuar prej saj një pjesë të historisë.
E historianit që e di se një shënim i vogël në një dorëshkrim mund të ndryshojë mënyrën se si një popull kupton të kaluarën e vet.
Puna e Dhimitër Shuteriqit nuk ishte vetëm prodhim librash.
Ishte një mënyrë jetese.
Ai e ndërtoi gjithë veprimtarinë e tij mbi një bindje të thellë:
E vërteta e një kulture nuk gjendet vetëm në kujtesën e madhe, por edhe në gjurmët e vogla që koha ka ruajtur.
Arkivi si vend takimi me kohën
Për shumë njerëz arkivi është një vend me dokumente të vjetra.
Për Shuteriqin arkivi ishte diçka tjetër.
Ishte një hapësirë ku e shkuara vazhdonte të fliste.
Një dorëshkrim nuk ishte thjesht letër e vjetër.
Ai ishte dëshmi e një mendimi.
Pas çdo faqeje qëndronte një njeri:
një autor që kishte shkruar;
një lexues që kishte ruajtur;
një brez që kishte trashëguar.
Kjo mënyrë e të parë të dokumentit e dallonte Shuteriqin nga një mbledhës i zakonshëm faktesh.
Ai kërkonte shpirtin e dokumentit.
Çfarë na tregon ai për kohën ku lindi?
Çfarë na tregon për njerëzit që e krijuan?
Çfarë na tregon për mënyrën si shqiptarët kanë menduar ndër shekuj?
Studiuesi përballë dorëshkrimit
Studimi i letërsisë së vjetër shqipe kërkonte një punë të jashtëzakonshme.
Nuk mjaftonte të lexohej një tekst.
Duhej të kuptohej:
kur ishte shkruar;
kush e kishte shkruar;
në çfarë rrethanash historike kishte lindur;
çfarë gjuhe përdorte;
çfarë ndikimesh kulturore mbartte.
Shuteriqi bashkonte në punën e tij disa fusha:
historinë, gjuhësinë, filologjinë dhe kritikën letrare.
Ai nuk e ndante gjuhën nga historia.
Sepse për të, një ndryshim në një fjalë mund të tregonte një ndryshim në një epokë.
Një mënyrë shkrimi mund të zbulonte marrëdhënie kulturore.
Një tekst i harruar mund të hapte një dritare të re mbi të kaluarën.
Metoda e tij shkencore
Nga kërkimi te kuptimi
Një nga tiparet më të rëndësishme të punës së Shuteriqit ishte kërkesa për argument.
Ai nuk ndërtonte përfundime mbi hamendësime.
Ai kërkonte prova.
Dokumente.
Krahasime.
Burime.
Por shkenca për të nuk ishte vetëm ftohtësi metodologjike.
Pas saktësisë së studiuesit ishte dashuria e njeriut për kulturën e vet.
Ai besonte se emocionet nuk zëvendësojnë shkencën, por shkenca pa pasion mbetet pa shpirt.
Kjo ekuilibër mes dijes dhe përkushtimit është një nga shenjat më të veçanta të veprës së tij.
Historia e shkrimit shqip
Një kërkim për zërin e parë
Fusha ku puna e Shuteriqit mori një rëndësi të jashtëzakonshme ishte historia e shkrimit shqip.
Ai kërkoi të ndiqte rrugën e fjalës shqipe:
nga dëshmitë e hershme,
te autorët e vjetër,
deri te zhvillimi i saj në periudhat moderne.
Veprat e tij:
“Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976)
dhe
“Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800”
janë rezultat i dekadave kërkimi.
Ato nuk janë thjesht katalogë dokumentesh.
Janë përpjekje për të kuptuar lindjen dhe zhvillimin e vetëdijes shqiptare përmes gjuhës.
Durimi i studiuesit
Një profesion i heshtur
Në epokën moderne, ku gjithçka kërkohet shpejt, puna e Shuteriqit na kujton një tjetër ritëm të dijes.
Ritmin e durimit.
Një studiues i vërtetë duhet të dijë të presë.
Të lexojë përsëri.
Të dyshojë.
Të kontrollojë.
Të kërkojë më tej.
Shumë nga zbulimet e tij nuk erdhën nga një moment frymëzimi, por nga vite pune të vazhdueshme.
Kjo është arsyeja pse vepra e tij ka qëndrueshmëri.
Ajo nuk u ndërtua mbi shpejtësinë.
U ndërtua mbi themelin e kërkimit.
Marrëdhënia mes shkencëtarit dhe shkrimtarit
Një veçori interesante e Dhimitër Shuteriqit ishte bashkëjetesa e dy botëve:
studiuesi dhe shkrimtari.
Këto dy anë nuk luftonin mes tyre.
Përkundrazi, ushqenin njëra-tjetrën.
Studiuesi i jepte shkrimtarit njohjen e thellë të historisë.
Shkrimtari i jepte studiuesit ndjeshmërinë për njeriun.
Prandaj edhe kur shkruante për figura historike, ai nuk shihte vetëm data dhe ngjarje.
Ai kërkonte dramën njerëzore.
Institucionet si hapësira të dijes
Puna e Shuteriqit nuk u zhvillua vetëm në vetmi.
Ai ishte pjesë e institucioneve kryesore kulturore dhe shkencore të Shqipërisë:
Institutit të Historisë dhe Gjuhësisë;
Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë;
Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Por për të, institucionet nuk ishin vetëm zyra.
Ato duhej të ishin vende ku ndërtohej mendimi.
Ku krijoheshin breza studiuesish.
Ku kultura ruhej dhe zhvillohej.
Trashëgimia e metodës së tij
Sot, rëndësia e Shuteriqit nuk qëndron vetëm në librat që la.
Ajo qëndron edhe në mënyrën se si na mësoi të kërkojmë.
Ai na la një metodë:
të respektojmë dokumentin;
të mos harrojmë burimin;
të shohim historinë me sy kritik;
të kuptojmë se çdo brez ka një përgjegjësi ndaj kujtesës.
Përfundim i kapitullit
Studiuesi që dëgjoi heshtjen e letrave
Dhimitër Shuteriqi kaloi një jetë duke dëgjuar gjëra që të tjerët nuk i dëgjonin.
Ai dëgjoi zërin e një faqeje të vjetër.
Dëgjoi jehonën e një fjale të harruar.
Dëgjoi kujtesën e një populli në dokumentet e tij.
Në këtë kuptim, laboratori i tij nuk ishte vetëm një dhomë pune.
Ishte një vend ku e kaluara takohej me të ardhmen.
Dhe mësimi më i madh që la është ky:
Një komb nuk e humbet historinë kur humbet betejat; e humbet kur harron të ruajë kujtesën e vet.
Vazhdon me KAPITULLIN XIII: “Dhimitër Shuteriqi dhe institucionet e dijes – arsimi, Lidhja e Shkrimtarëve, Akademia e Shkencave dhe ndërtimi i jetës kulturore shqiptare”.
KAPITULLI XIII
Dhimitër Shuteriqi dhe institucionet e dijes
Arsimi, Lidhja e Shkrimtarëve, Akademia e Shkencave dhe ndërtimi i jetës kulturore shqiptare
Ka njerëz që krijojnë vepra të mëdha brenda një fushe të vetme.
Dhe ka njerëz që punojnë për të krijuar vetë hapësirën ku kultura mund të lulëzojë.
Dhimitër Shuteriqi i përkiste kësaj kategorie të dytë.
Ai nuk ishte vetëm shkrimtar.
Nuk ishte vetëm historian i letërsisë.
Nuk ishte vetëm studiues i gjuhës.
Ai ishte një ndërtues institucionesh.
Një njeri që besonte se kultura nuk mbijeton vetëm nga talentet individuale, por nga struktura që i mbështesin ato: shkolla, institutet kërkimore, organizatat e shkrimtarëve dhe akademitë e dijes.
Për të, një komb nuk ndërtohet vetëm me ndërtesa dhe rrugë.
Ai ndërtohet me vende ku lind mendimi.
Arsimi – besimi se një komb fillon nga shkolla
Marrëdhënia e Dhimitër Shuteriqit me arsimin nuk ishte thjesht profesionale.
Ajo ishte një bindje filozofike.
Që në formimin e tij familjar, përmes figurës së të atit, Simon Shuteriqit, ai kishte parë se shkolla shqiptare ishte një nga shtyllat e identitetit kombëtar.
Normaleja e Elbasanit, Kongresi i Manastirit dhe përpjekjet e brezit të rilindësve i kishin treguar se arsimi nuk ishte vetëm transmetim dijesh.
Ishte krijim i vetëdijes.
Kur Shqipëria doli nga Lufta e Dytë Botërore, vendi përballej me një sfidë të madhe: duhej të rindërtonte jo vetëm ekonominë dhe institucionet, por edhe botën intelektuale.
Shuteriqi u përfshi në këtë proces.
Ai punoi në fushën e arsimit dhe kulturës, duke kontribuar në organizimin e jetës arsimore të vendit.
Për të, shkolla ishte vendi ku një shoqëri vendos se çfarë do t’u lërë brezave të ardhshëm.
Drejtori i Institutit të Lartë Pedagogjik
Formimi i brezit që do të formonte të tjerët
Në vitin 1947, Dhimitër Shuteriqi u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik.
Ky ishte një moment i rëndësishëm në zhvillimin e arsimit të lartë shqiptar.
Instituti kishte një rol themelor: përgatitjen e mësuesve dhe pedagogëve që do të ndërtonin sistemin arsimor të vendit.
Këtu shfaqet një dimension tjetër i figurës së tij.
Ai nuk mendonte vetëm për dijen që ruhej në libra.
Mendonte për dijen që kalonte nga një brez te tjetri.
Një studiues mund të shkruajë një vepër.
Por një mësues formon qindra njerëz.
Dhe për Shuteriqin, ky ishte një nga misionet më të larta të kulturës.
Lidhja e Shkrimtarëve
Krijimi i një shtëpie për letërsinë shqiptare
Në vitet e para pas Luftës, letërsia shqiptare ndodhej në një periudhë ndryshimi.
Kërkohej një organizim i ri i jetës letrare.
Në këtë klimë, Dhimitër Shuteriqi ishte ndër figurat themeluese të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe në vitet 1945–1946 shërbeu si kryetar i parë i saj.
Kjo ishte më shumë se një detyrë administrative.
Ishte përpjekja për të krijuar një qendër ku shkrimtarët të takoheshin, të diskutonin dhe të ndërtonin një vetëdije të përbashkët letrare.
Më vonë, nga viti 1954 deri në vitin 1973, ai drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve për afro dy dekada.
Gjatë kësaj periudhe, ai ishte një nga figurat më të dukshme të jetës kulturore shqiptare.
Ai jetoi në një kohë kur letërsia kishte një rol të madh shoqëror.
Shkrimtari nuk shihej vetëm si krijues individual.
Ai shihej si figurë që ndikonte në mënyrën si një shoqëri kuptonte veten.
Midis krijimtarisë dhe përgjegjësisë
Drejtimi i një institucioni letrar vendoste përballë Shuteriqit një pyetje të madhe:
Cili është roli i letërsisë në shoqëri?
Për të, letërsia nuk ishte arratisje nga realiteti.
Ajo ishte një mënyrë për ta kuptuar atë.
Një roman, një tregim apo një studim nuk kishin vlerë vetëm për bukurinë artistike.
Ato kishin vlerë sepse ruanin përvojën njerëzore.
Kjo ishte arsyeja pse ai u interesua aq shumë për historinë dhe traditën.
Ai besonte se një letërsi pa kujtesë humbet një pjesë të shpirtit të saj.
Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë
Kërkimi shkencor si mision kombëtar
Pas viteve të angazhimit institucional, pjesa më e qëndrueshme e veprimtarisë së Shuteriqit mbeti kërkimi shkencor.
Në Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë, dhe më pas në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë, ai ndërtoi një veprimtari të gjatë si studiues.
Këtu ai gjeti hapësirën ku pasioni i tij për dokumentin, gjuhën dhe historinë mori formën më të plotë.
Ai punoi për:
historinë e letërsisë shqiptare;
autorët e vjetër;
dokumentet e hershme të shqipes;
zhvillimin e shkrimit shqiptar;
lidhjet mes kulturës shqiptare dhe asaj evropiane.
Puna e tij shkencore e vendosi atë ndër figurat themeluese të studimeve moderne shqiptare.
Akademia e Shkencave
Kur një jetë kërkimi merr vlerësim institucional
Në vitin 1972, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh Akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Ky vlerësim ishte kurorëzim i një rruge të gjatë.
Por për të, titulli nuk ishte qëllimi.
Ai ishte vetëm dëshmi e një pune të kryer.
Sepse vlera e një studiuesi nuk matet vetëm nga vendi që zë në institucione.
Ajo matet nga pyetjet që lë pas.
Nga brezat që frymëzon.
Nga dritarja që hap për të tjerët.
Intelektuali dhe koha e tij
Jeta institucionale e Shuteriqit u zhvillua në një periudhë historike komplekse.
Ai jetoi në një shekull me ndryshime të mëdha:
luftëra;
ndryshime politike;
transformime shoqërore;
përplasje idesh.
Si shumë intelektualë të kohës, edhe ai u përball me kufizimet dhe presionet e një sistemi ku kultura ishte e lidhur ngushtë me politikën.
Në vitet ’70, gjatë fushatave ideologjike ndaj intelektualëve, ai u kritikua publikisht.
Megjithatë, ajo që mbeti e qëndrueshme ishte puna e tij shkencore dhe letrare.
Koha i dha peshën më të madhe veprës.
Filozofia e institucioneve
Ndërtimi i kujtesës kolektive
Në thelb, gjithë veprimtaria institucionale e Dhimitër Shuteriqit lidhet me një ide:
kultura ka nevojë për kujdestarë.
Një libër mund të shkruhet nga një individ.
Por një traditë kulturore ndërtohet nga komunitete, shkolla dhe institucione.
Ai besonte se dija nuk duhet të jetë pronë e një njeriu.
Ajo duhet të qarkullojë.
Duhet të mësohet.
Duhet të trashëgohet.
Përfundim i kapitullit
Arkitekti i hapësirave ku mendimi jeton
Kur shohim sot figurën e Dhimitër Shuteriqit, nuk shohim vetëm një studiues me shumë libra.
Shohim një njeri që punoi për të krijuar terrenin ku libri mund të lindte dhe të jetonte.
Ai ndërtoi ura:
mes shkollës dhe shoqërisë;
mes studiuesit dhe publikut;
mes së kaluarës dhe së ardhmes.
Dhe ndoshta ky është një nga mësimet më të mëdha të jetës së tij:
Një kulturë nuk ruhet vetëm nga ata që shkruajnë historinë, por edhe nga ata që ndërtojnë vendet ku historia mund të kujtohet.
Vazhdon me KAPITULLIN XIV: “Dhimitër Shuteriqi – marrëdhënia mes letërsisë dhe historisë: filozofia krijuese, tregimet historike dhe njeriu pas dokumentit”.
KAPITULLI XIV
Dhimitër Shuteriqi – marrëdhënia mes letërsisë dhe historisë
Kur dokumenti merr frymë dhe e kaluara bëhet jetë njerëzore
Ka studiues që e shohin historinë si një renditje ngjarjesh.
Ka shkrimtarë që e shohin atë si burim frymëzimi.
Dhimitër Shuteriqi ishte një nga ata njerëz të rrallë që jetoi në kufirin mes këtyre dy botëve.
Për të, historia nuk ishte një varrezë datash dhe emrash.
Ajo ishte një hapësirë ku vazhdonte të jetonte njeriu.
Pas një dokumenti të vjetër ai kërkonte një zë.
Pas një figure historike kërkonte një shpirt.
Pas një ngjarjeje kërkonte dramën njerëzore.
Kjo është arsyeja pse vepra e tij letrare dhe ajo shkencore nuk qëndrojnë të ndara.
Ato ushqejnë njëra-tjetrën.
Studiuesi i jepte shkrimtarit thellësinë e kohës.
Shkrimtari i jepte studiuesit ndjeshmërinë ndaj jetës.
Historia nuk ishte e kaluar për Shuteriqin
Ajo ishte kujtesë që vazhdon të jetojë
Një nga idetë themelore të botëkuptimit të tij ishte se historia nuk mbyllet kur një epokë përfundon.
Ajo vazhdon të jetojë në mënyrën si një popull mendon, flet dhe kujton.
Prandaj ai nuk u afrua me historinë si një vëzhgues i largët.
Ai u afrua si një njeri që kërkonte të kuptonte rrënjët e vetes.
Në studimet e tij mbi autorët shqiptarë, ai nuk kërkonte vetëm informacion biografik.
Ai kërkonte pyetje më të thella:
Çfarë mendonte ky njeri në kohën e vet?
Çfarë sfidash përballonte?
Çfarë ëndrre kishte për shoqërinë?
Çfarë gjurme la në vetëdijen shqiptare?
Pikërisht këtu qëndron lidhja mes historianit dhe shkrimtarit brenda tij.
Tregimi historik
Kur faktet fitojnë shpirt
Një pjesë e rëndësishme e krijimtarisë së Dhimitër Shuteriqit lidhet me tregimet historike.
Por ai nuk shkruante histori të thatë.
Ai nuk kërkonte të përsëriste kronikat.
Ai kërkonte të sillte njeriun brenda historisë.
Në tregimet e tij, figurat historike nuk janë statuja.
Ato kanë ndjenja.
Kanë pasiguri.
Kanë dilema.
Kanë momente dobësie dhe force.
Kjo i jep veprës së tij një dimension njerëzor.
Historia bëhet më afër lexuesit sepse nuk paraqitet vetëm si madhështi, por edhe si përvojë njerëzore.
Nga Marin Barleti te heronjtë e panjohur
Historia si dramë njerëzore
Interesi i Shuteriqit për figurat historike nuk lidhej vetëm me emrat e mëdhenj.
Ai ishte i interesuar edhe për njerëzit që kishin mbetur në skaje të kujtesës.
Sepse ai besonte se historia nuk krijohet vetëm nga personazhet që hyjnë në tekstet shkollore.
Ajo krijohet edhe nga mijëra jetë të zakonshme.
Nga njerëz që ruajtën një gjuhë.
Nga njerëz që kopjuan një libër.
Nga njerëz që mbajtën gjallë një traditë.
Në këtë kuptim, kërkimi i tij kishte edhe një dimension etik:
t’i japësh zë atyre që koha i ka heshtur.
“Çlirimtarët” (1952)
Letërsia dhe përvoja e një epoke
Romani “Çlirimtarët”, botuar në vitin 1952, është një nga veprat e tij të rëndësishme artistike.
Në të pasqyrohet një periudhë historike e trazuar, ku individi përballet me ndryshime të mëdha shoqërore dhe politike.
Por vlera e veprës nuk qëndron vetëm te tema historike.
Ajo qëndron te përpjekja për të kuptuar njerëzit brenda një kohe të vështirë.
Shuteriqi interesohet për mënyrën se si historia ndikon mbi karakterin njerëzor.
Si ndryshon njeriu përballë ngjarjeve të mëdha?
Si përballen individët me përgjegjësinë dhe zgjedhjet e tyre?
Këto janë pyetje që e kalojnë kohën ku është shkruar vepra.
“Gurneçka” (1957)
Jeta e vogël brenda historisë së madhe
Në tregimet e tij, Shuteriqi shpesh kërkon madhështinë në gjëra që duken të vogla.
Një jetë e zakonshme.
Një kujtim familjar.
Një përjetim personal.
Sepse ai e dinte se historia e vërtetë nuk është vetëm ajo që shkruhet në dokumente zyrtare.
Ajo është edhe ajo që jetojnë njerëzit.
Në këtë aspekt, proza e tij ka një ndjeshmëri të veçantë.
Ajo nuk e sheh historinë vetëm nga lart.
E sheh edhe nga afër.
Nga sytë e individit.
“Fyelli i Marsiasit” (1963)
Arti si simbol i lirisë shpirtërore
Titulli i kësaj vepre lidhet me një figurë nga mitologjia greke, Marsiasin, muzikantin që sfidon fuqinë përmes artit.
Ky simbol është domethënës.
Sepse te Shuteriqi arti nuk është vetëm bukuri.
Ai është mënyrë shprehjeje.
Është mënyrë për të ruajtur shpirtin njerëzor.
Në gjithë veprën e tij qëndron një ide:
pushtetet ndryshojnë, kohët ndryshojnë, por krijimi artistik mbetet dëshmi e ekzistencës njerëzore.
“Një mal me këngë” (1975)
Kujtesa kolektive në formë letrare
Në këtë vepër shfaqet një tjetër tipar i rëndësishëm i tij:
lidhja me kujtesën popullore.
Kënga, rrëfimi dhe tradita janë pjesë e identitetit.
Për Shuteriqin, kultura nuk jeton vetëm në akademi dhe biblioteka.
Ajo jeton edhe në kujtesën e njerëzve.
Në fjalët që përcillen.
Në historitë që tregohen.
Në emocionet që kalojnë nga një brez te tjetri.
Shkrimtari përballë studiuesit
Dy rrugë drejt së njëjtës të vërtetë
Në pamje të parë, shkrimtari dhe studiuesi duket sikur ndjekin rrugë të ndryshme.
Njëri krijon.
Tjetri analizon.
Por te Shuteriqi këto dy rrugë bashkoheshin.
Të dyja kishin të njëjtin qëllim:
të kuptonin njeriun shqiptar.
Të ruanin kujtesën.
Të shpjegonin identitetin.
Ai shkruante sepse kërkonte kuptim.
Ai studionte sepse kërkonte rrënjë.
Filozofia krijuese e Shuteriqit
E kaluara si përgjegjësi morale
Në thelb të gjithë veprës së tij qëndron një ide filozofike:
E kaluara nuk është pronë e së shkuarës.
Ajo është përgjegjësi e së tashmes.
Një brez ka detyrën të ruajë atë që ka marrë nga paraardhësit.
Sepse pa kujtesë, kultura bëhet e brishtë.
Pa histori, identiteti bëhet i pasigurt.
Kjo është arsyeja pse Shuteriqi iu përkushtua kaq shumë dokumenteve, autorëve dhe librave të vjetër.
Ai nuk kërkonte vetëm të njihte të kaluarën.
Ai kërkonte të siguronte të ardhmen.
Përfundim i kapitullit
Njeriu që bashkoi faktin me shpirtin
Dhimitër Shuteriqi ishte një urë mes dy botëve:
mes shkencës dhe artit;
mes dokumentit dhe imagjinatës;
mes historisë dhe jetës.
Ai na tregoi se një fakt pa njeri është i ftohtë.
Por një histori që kupton njeriun bëhet kujtesë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse vepra e tij vazhdon të jetojë:
sepse ai nuk kërkoi vetëm të tregonte çfarë kishte ndodhur.
Ai kërkoi të kuptonte pse kishte rëndësi ajo që kishte ndodhur.
Vazhdon me KAPITULLIN XV: “Dhimitër Shuteriqi përballë kohës – kritikat, sfidat, marrëdhënia me pushtetin dhe qëndrueshmëria e veprës përtej epokave”.
KAPITULLI XV
Dhimitër Shuteriqi përballë kohës
Kritikat, sfidat dhe qëndrueshmëria e një intelektuali në një shekull ndryshimesh
Jeta e një intelektuali të madh nuk matet vetëm me veprat që shkruan në qetësi.
Ajo kuptohet edhe nga mënyra se si ai përballet me kohën ku jeton.
Dhimitër Shuteriqi jetoi në një nga periudhat më të trazuara të historisë shqiptare të shekullit XX.
Ai pa ndryshimin e botës shqiptare nga vitet e para të pavarësisë, përjetoi Luftën e Dytë Botërore, mori pjesë në jetën politike e kulturore të pasluftës dhe jetoi dekada të tëra nën një sistem ku arti, arsimi dhe mendimi ishin të lidhura ngushtë me ideologjinë.
Por ajo që e përcakton figurën e tij nuk është vetëm koha që jetoi.
Është mënyra se si e përdori atë kohë për të kërkuar dijen.
Një intelektual në shekullin e ndryshimeve të mëdha
Nga Shqipëria e re te Shqipëria e ideve
Kur Dhimitër Shuteriqi lindi në vitin 1915, Shqipëria ishte ende një shtet i ri, duke kërkuar identitetin e saj kulturor dhe institucional.
Brezi i tij u rrit me një pyetje themelore:
Si mund të ndërtohet një komb modern?
Për disa përgjigjja ishte ekonomia.
Për të tjerë ishte politika.
Por për Shuteriqin përgjigjja ishte më e thellë:
arsimi dhe kultura.
Ai besonte se një shtet mund të ndërtohet me institucione, por një komb ndërtohet me vetëdije.
Dhe vetëdija lind nga libri, gjuha dhe kujtesa.
Lufta dhe zgjedhja e angazhimit
Kur intelektuali përballet me historinë
Vitet e Luftës së Dytë Botërore ishin një provë për shumë intelektualë shqiptarë.
Shuteriqi u kthye nga Franca në vitin 1942, në një kohë kur vendi ishte nën pushtim.
Ai zgjodhi të angazhohej në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare.
Për të, kjo nuk ishte vetëm një zgjedhje politike.
Ishte një bindje se kultura dhe liria janë të lidhura.
Një popull që nuk është i lirë nuk mund ta zhvillojë plotësisht mendimin e tij.
Kjo periudhë ndikoi edhe në mënyrën se si ai do ta shihte më vonë marrëdhënien mes historisë dhe përgjegjësisë njerëzore.
Pas luftës
Ndërtimi i një bote kulturore nga fillimi
Pas vitit 1945 Shqipëria hyri në një epokë të re.
Vendi kishte nevojë jo vetëm për rindërtim fizik, por edhe për krijimin e institucioneve kulturore.
Në këtë proces Shuteriqi u bë një nga figurat aktive.
Ai punoi në fushën e arsimit dhe kulturës.
Në vitet 1945–1946 ishte ndër themeluesit dhe kryetari i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë.
Ky institucion kishte një rol të rëndësishëm në organizimin e jetës letrare.
Më vonë, gjatë viteve 1954–1973, ai drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë për afro dy dekada.
Ishte një periudhë kur letërsia shqiptare po kërkonte formën e saj të re.
Shuteriqi ishte në qendër të këtij procesi.
Roli i tij në arsim
Shkolla si vendi ku ndërtohet e ardhmja
Një nga dimensionet më të rëndësishme të veprimtarisë së tij ishte arsimi.
Në vitin 1947 ai u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik.
Ky institucion kishte një rëndësi të veçantë sepse përgatiste kuadro të rinj për arsimin shqiptar.
Për Shuteriqin, mësuesi nuk ishte thjesht një transmetues njohurish.
Ai ishte krijues i ndërgjegjes së brezave.
Një shkollë nuk duhej vetëm të mësonte fakte.
Ajo duhej të formonte njerëz që dinin të mendonin.
Kjo ide e shoqëroi gjatë gjithë jetës së tij.
Marrëdhënia me pushtetin
Midis institucionit dhe ndërgjegjes personale
Si shumë intelektualë të kohës së tij, Shuteriqi jetoi brenda një sistemi ku shteti kishte ndikim të madh mbi kulturën.
Ai mbajti poste publike.
Ishte deputet i Kuvendit Popullor nga viti 1950 deri në vitin 1974.
Drejtoi institucione kulturore.
Por figura e tij nuk mund të kuptohet vetëm përmes roleve zyrtare.
Ajo duhet parë edhe përmes punës së tij shkencore.
Në arkiva dhe biblioteka ai ndoqi një rrugë që kërkonte durim dhe përkushtim:
zbulimin e dokumenteve,
studimin e gjuhës,
rikthimin e autorëve të harruar.
Kjo ishte fusha ku ai la gjurmën më të thellë.
Viti 1973
Një periudhë prove për intelektualin
Vitet 1970 sollën një klimë më të ashpër ideologjike në jetën kulturore shqiptare.
Në vitin 1973, gjatë goditjeve ndaj shumë krijuesve dhe intelektualëve, edhe Dhimitër Shuteriqi u kritikua.
Ai u përfshi në debatet ideologjike të kohës dhe u akuzua për qëndrime të konsideruara të papërshtatshme nga sistemi.
Kjo periudhë ishte një provë e vështirë për shumë figura të kulturës.
Por edhe pas këtyre përplasjeve, ai vazhdoi punën kërkimore.
Libri dhe studimi mbetën fusha ku ai rikthehej gjithmonë.
Në fund, koha bëri dallimin mes debatit të momentit dhe vlerës së qëndrueshme.
Studiuesi përtej politikës
Kur vepra bëhet më e madhe se epoka
Një nga karakteristikat më të rëndësishme të Shuteriqit është se pjesa më e qëndrueshme e trashëgimisë së tij lidhet me shkencën.
Studimet mbi letërsinë e vjetër shqipe, dokumentet e hershme dhe historinë e shkrimit shqip kanë një rëndësi që shkon përtej kohës politike ku u krijuan.
Sepse një dokument i vjetër nuk i përket vetëm një regjimi.
Një tekst i hershëm nuk i përket vetëm një epoke.
Ai i përket historisë së një populli.
Dhe pikërisht këtë dimension kërkoi Shuteriqi:
të ndërtonte një kujtesë afatgjatë.
Akademiku
Kur kërkimi bëhet një mënyrë jetese
Në vitin 1972 ai u zgjodh Akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Ky ishte një vlerësim i rëndësishëm për punën e tij shumëvjeçare.
Por për të, titulli nuk ishte qëllimi.
Qëllimi ishte kërkimi.
Ai i përkiste atij brezi studiuesish që besonin se shkenca kërkon jo vetëm zgjuarsi, por edhe durim moral.
Të studiosh të kaluarën do të thotë të pranosh se shumë përgjigje kërkojnë vite pune.
Përtej lavdërimeve dhe kritikave
Çfarë mbetet pas një njeriu?
Çdo figurë historike kalon përmes interpretimeve të ndryshme.
Disa e shohin përmes kohës së tij.
Të tjerë përmes veprës që la.
Por një kriter mbetet i rëndësishëm:
çfarë i dha ai kulturës?
Në rastin e Dhimitër Shuteriqit përgjigjja është e qartë.
Ai zgjeroi njohjen mbi letërsinë shqiptare.
Ndihmoi në dokumentimin e historisë së gjuhës.
Krijoi vepra letrare.
Formoi institucione.
Dhe mbi të gjitha, i kujtoi shoqërisë shqiptare se pa kujtesë nuk ka identitet.
Përfundim i kapitullit
Njeriu që qëndroi përballë kohës me librin në dorë
Dhimitër Shuteriqi ishte një figurë e formuar nga kontradiktat e shekullit të tij.
Ai ishte studiues dhe krijues.
I përfshirë në institucionet e kohës, por i përkushtuar ndaj një bote më të gjatë se politika:
botës së dijes.
Ai e kuptoi se koha ndryshon gjithçka.
Sistemet ndryshojnë.
Idetë politike ndryshojnë.
Por një dokument i zbuluar, një libër i shkruar dhe një mendim i ruajtur mund të jetojnë përtej një epoke.
Dhe kjo është arsyeja pse trashëgimia e tij vazhdon:
sepse ai nuk punoi vetëm për kohën e vet.
Ai punoi për kujtesën e brezave.
KAPITULLI XVI
Dhimitër Shuteriqi dhe zbulimi i kujtesës së shkruar shqiptare
Udhëtimi drejt burimeve të gjuhës, dokumenteve dhe identitetit
Nëse letërsia është kujtesa e ndjenjave të një populli, dokumenti është kujtesa e zërit të tij.
Këtë të vërtetë Dhimitër Shuteriqi e kuptoi më herët se shumë të tjerë.
Për të, një dorëshkrim i vjetër nuk ishte thjesht një objekt arkivor.
Nuk ishte vetëm një faqe e zverdhur nga koha.
Ishte një dëshmi se dikush, shumë vite më parë, kishte menduar në gjuhën shqipe, kishte shkruar në gjuhën shqipe dhe kishte lënë pas një gjurmë të ekzistencës sonë kulturore.
Në këtë drejtim qëndron një nga kontributet më të mëdha të tij:
ai nuk studioi vetëm letërsinë shqiptare.
Ai kërkoi momentin kur kjo letërsi filloi të marrë zë.
Një kërkim drejt fillimeve
Pyetja e madhe: kur filloi fjala e shkruar shqipe?
Historia e një gjuhe nuk është vetëm historia e fjalëve.
Është historia e njerëzve që i përdorën ato.
Është historia e shoqërisë që i ruajti.
Është historia e një mënyre të të menduarit.
Prandaj studimi i shkrimit shqip ishte për Shuteriqin një çështje më e thellë sesa një kërkim filologjik.
Ishte një kërkim mbi vetë ekzistencën kulturore të shqiptarëve.
Ai kërkoi të kuptonte:
Kur janë shkruar fjalët e para shqipe?
Cilat janë dëshmitë më të hershme?
Kush ishin njerëzit që i shkruan?
Në çfarë rrethanash historike lindën këto tekste?
Përgjigjet e këtyre pyetjeve ndihmonin në ndërtimin e një tabloje më të plotë të zhvillimit të kulturës shqiptare.
Studimi i dokumentit
Kur shkenca bëhet dialog me të kaluarën
Metoda e Shuteriqit mbështetej mbi një parim të rëndësishëm:
historia nuk ndërtohet vetëm mbi kujtesën gojore apo mbi hamendësime.
Ajo kërkon dëshmi.
Prandaj ai punoi me dokumente, dorëshkrime, tekste të vjetra dhe burime arkivore.
Ai i analizonte ato jo vetëm si materiale gjuhësore, por si dëshmi njerëzore.
Një tekst i vjetër për të ishte një takim mes dy kohësh:
kohës kur ishte shkruar dhe kohës kur ai e studionte.
Nëpërmjet këtij dialogu ai kërkonte të rindërtonte rrugën e kulturës shqiptare.
“Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976)
Një hartë e kujtesës së shkruar
Një nga veprat më të rëndësishme të tij është “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850”, botuar në vitin 1976.
Kjo vepër përfaqëson një përpjekje të madhe për të sistemuar dhe analizuar dëshmitë e hershme të shkrimit shqip.
Në të ai trajtoi periudha të ndryshme të zhvillimit të gjuhës dhe kulturës shqiptare, duke ndjekur gjurmët e dokumenteve që dëshmonin përdorimin e shqipes.
Rëndësia e kësaj vepre nuk qëndron vetëm në informacionin që përmban.
Ajo qëndron në mënyrën e të menduarit:
shqipja nuk duhet parë si një gjuhë pa histori të shkruar.
Ajo ka kaluar nëpër shekuj përmes përpjekjeve të njerëzve që e ruajtën dhe e përdorën.
“Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800”
Vepra e një jete kërkimi
Kjo vepër, e botuar pas vdekjes së tij në vitin 2005, përmbledh një pjesë të rëndësishme të kërkimeve të tij.
Titulli vetë tregon ambicien e studimit:
të ndiqte rrugëtimin e shkrimit shqip në një hark të gjatë kohor.
Për Shuteriqin, historia e gjuhës nuk ishte një vijë e thjeshtë.
Ajo ishte një rrugëtim me periudha të ndritshme dhe boshllëqe dokumentare.
Por edhe boshllëqet kishin rëndësi.
Sepse edhe mungesa e një dokumenti është një pyetje për studiuesin.
Dorëshkrimet e hershme
Arkivat si vende ku koha fle
Një nga pasionet më të mëdha të Shuteriqit ishte kërkimi në burimet e vjetra.
Ai e shihte arkivin jo si një vend të heshtur, por si një hapësirë ku historia pret të zbulohet.
Çdo dorëshkrim ishte një takim me një autor të panjohur.
Çdo faqe ishte një dritare drejt një bote tjetër.
Në këtë aspekt, puna e tij kishte edhe një dimension pothuajse filozofik:
njeriu mund të largohet nga kjo botë, por fjala që lë pas mund të vazhdojë të jetojë.
Letërsia e vjetër shqipe
Rikthimi i autorëve të harruar
Një pjesë e madhe e punës së tij iu kushtua autorëve të hershëm shqiptarë.
Ai studioi dhe shkroi për figura si:
Marin Barleti, historiani i madh i shekullit XVI;
Pjetër Budi, një nga autorët e rëndësishëm të letërsisë së vjetër shqipe;
Dhaskal Todri, figura e lidhur me përpjekjet për zhvillimin e shkrimit shqip;
dhe shumë autorë të tjerë që kontribuan në formimin e traditës kulturore shqiptare.
Përmes këtyre studimeve ai nuk kërkonte vetëm të paraqiste biografi.
Ai kërkonte të shpjegonte procesin historik:
si lind një kulturë letrare?
Si ruhet një gjuhë?
Si mbijeton një identitet?
Kontributi në albanologji
Nga studiuesi te arkitekti i kujtesës
Në historinë e albanologjisë shqiptare, Shuteriqi zë një vend të veçantë sepse ai lidhi disa fusha që shpesh studiohen veçmas:
gjuhën,
letërsinë,
historinë,
arsimin,
kulturën.
Ai nuk e shihte gjuhën të ndarë nga historia.
Nuk e shihte letërsinë të ndarë nga shoqëria.
Nuk e shihte autorin të ndarë nga koha ku jetonte.
Kjo qasje e bëri punën e tij më të gjerë dhe më të thellë.
Debati shkencor dhe kërkimi i së vërtetës
Shkenca si proces njerëzor
Çdo fushë shkencore ndërtohet përmes diskutimeve.
Edhe studimet mbi historinë e shkrimit shqip kanë pasur debate mes studiuesve.
Kjo është pjesë normale e jetës akademike.
Rëndësia e Shuteriqit qëndron në faktin se ai e vendosi kërkimin mbi dokumentin dhe analizën.
Ai e pa shkencën si një proces të vazhdueshëm:
një brez kërkon,
një brez tjetër korrigjon,
një brez tjetër ndërton më tej.
E vërteta shkencore nuk lind nga heshtja, por nga kërkimi.
Përfundim i kapitullit
Njeriu që dëgjoi zërat e shekujve
Kontributi më i madh i Dhimitër Shuteriqit nuk ishte vetëm se shkroi libra.
Ishte se ai mësoi një komb të dëgjojë më me kujdes të kaluarën e vet.
Ai na tregoi se një dokument i vjetër nuk është thjesht letër.
Është kujtesë.
Se një fjalë e shkruar shekuj më parë nuk është thjesht gjuhë.
Është dëshmi e një jete.
Dhe se puna e studiuesit të vërtetë nuk është vetëm të mbledhë fakte.
Është të rikthejë kuptimin.
Në këtë mision, Dhimitër Shuteriqi mbeti një nga kujdestarët më të mëdhenj të kujtesës shqiptare.
Vazhdon me KAPITULLIN XVII: “Dhimitër Shuteriqi – portreti i shkrimtarit: veprat letrare, personazhet, temat dhe filozofia e krijimit”.
KAPITULLI XVII
Dhimitër Shuteriqi – portreti i shkrimtarit
Kur historia bëhet letërsi dhe njeriu bëhet kujtesë
Përpara se të ishte studiues i dokumenteve të vjetra dhe historian i letërsisë shqiptare, Dhimitër Shuteriqi ishte një krijues.
Një njeri që nuk kërkonte vetëm të kuptonte botën, por edhe ta shprehte atë përmes fjalës.
Nëse puna e tij shkencore kërkonte qetësinë e arkivit, krijimtaria letrare kërkonte ndjeshmërinë e shpirtit.
Në të dyja rastet, qëllimi ishte i njëjtë:
të zbulonte njeriun shqiptar.
Sepse për Shuteriqin historia nuk kishte kuptim pa njeriun.
Dhe letërsia nuk kishte vlerë pa të vërtetën njerëzore.
Fillimet letrare
Një brez që kërkonte një zë të ri
Rruga letrare e Dhimitër Shuteriqit nisi në vitet 1930, në një periudhë kur kultura shqiptare po kalonte një fazë të rëndësishme zhvillimi.
Pas përpjekjeve të Rilindjes Kombëtare dhe konsolidimit të gjuhës shqipe, brezi i ri i shkrimtarëve kërkonte mënyra të reja shprehjeje.
Në këtë atmosferë u formua edhe Shuteriqi.
Ai ishte pjesë e një brezi që nuk donte vetëm të përsëriste traditën.
Donte ta zhvillonte atë.
Në vitin 1935 botoi veprën “Kangët e rinisë së parë”, ndërsa në vitin 1936 “Kangë”.
Këto krijime të hershme dëshmojnë një autor të ri që kërkonte lidhjen mes ndjenjës personale dhe frymës së kohës.
Poezia e hershme
Ndjeshmëria përballë botës
Në krijimet e para poetike të Shuteriqit ndihet ndikimi i një brezi që jetonte mes dy botësh:
mes traditës shqiptare dhe kulturës evropiane.
Formimi i tij në Liceun e Korçës dhe më pas në Francë e kishte afruar me letërsinë dhe filozofinë evropiane.
Por ai nuk u shkëput nga rrënjët.
Poezia e tij mbart interesin për:
njeriun,
natyrën,
kohën,
shpresën,
dhe kërkimin e kuptimit.
Edhe në fillimet e tij shfaqet një tipar që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës:
dëshira për të parë përtej sipërfaqes.
“Çlirimtarët” (1952)
Romani i një kohe historike
Romani “Çlirimtarët”, botuar në vitin 1952, është një nga veprat më të njohura të Shuteriqit.
Ai lidhet me një periudhë të rëndësishme të historisë shqiptare: Luftën e Dytë Botërore dhe ndryshimet shoqërore që ajo solli.
Por vlera e romanit nuk qëndron vetëm në pasqyrimin e një periudhe historike.
Ajo që e bën të rëndësishëm është përpjekja për të paraqitur njerëzit brenda historisë.
Në qendër nuk janë vetëm ngjarjet.
Janë zgjedhjet njerëzore.
Konfliktet morale.
Marrëdhënia mes individit dhe kohës.
Shuteriqi kërkon të kuptojë se çfarë ndodh me njeriun kur historia hyn në jetën e tij.
Tregimet historike
E kaluara që merr frymë
Një nga tiparet më të veçanta të krijimtarisë së tij është tregimi historik.
Por Shuteriqi nuk e përdor historinë si dekor.
Ai nuk ndërton skena vetëm për të rikrijuar atmosferën e së kaluarës.
Ai e përdor historinë për të folur për probleme universale:
besimin,
sakrificën,
dinjitetin,
dashurinë,
përgjegjësinë.
Në tregimet e tij, figura historike zbresin nga piedestali dhe bëhen njerëz.
Ata mendojnë.
Vuajnë.
Përballen me dilema.
Kjo i jep veprës së tij një dimension njerëzor dhe filozofik.
“Gurneçka” (1957)
Jeta e zakonshme si pasqyrë e kohës
Në këtë vepër shfaqet një nga cilësitë më të rëndësishme të prozës së Shuteriqit:
aftësia për të gjetur kuptim në jetën e zakonshme.
Ai nuk kërkon vetëm ngjarje të mëdha.
Ai sheh edhe emocionet e vogla.
Marrëdhëniet njerëzore.
Kujtimet.
Përjetimet që ndërtojnë jetën e një shoqërie.
Sepse historia nuk krijohet vetëm në betejat e mëdha.
Ajo krijohet edhe në heshtjen e përditshme.
“Fyelli i Marsiasit” (1963)
Arti si fuqi e shpirtit
Kjo vepër mbart një simbolikë të veçantë.
Figura e Marsiasit nga mitologjia lidhet me muzikën, guximin dhe përballjen e artistit me fuqinë.
Në këtë kuptim, vepra prek një temë të rëndësishme:
marrëdhënien mes krijuesit dhe botës.
Për Shuteriqin, arti është një formë lirie.
Ai ruan atë pjesë të njeriut që nuk mund të kontrollohet plotësisht:
imagjinatën.
Krijuesi lë pas diçka që vazhdon edhe kur koha ndryshon.
“Gjashtëdhjetë tregime në një”
Shumësia e jetës njerëzore
Vetë titulli tregon interesin e autorit për shumëllojshmërinë e përvojës njerëzore.
Shuteriqi ishte i interesuar për shumë zëra.
Për shumë fate.
Për shumë këndvështrime.
Në këto tregime shfaqet një autor që vëzhgon me kujdes shoqërinë.
Ai nuk kërkon vetëm heronj.
Kërkon njerëz.
“Tregime të zgjedhura” (1972)
Një përmbledhje e botës së tij krijuese
Kjo vepër përfaqëson një pjesë të rëndësishme të krijimtarisë së tij tregimtare.
Aty shfaqet qartë mënyra e tij e të shkruarit:
një ndërthurje mes historisë, kujtesës dhe analizës njerëzore.
Ai nuk shkruan me nxitim.
Fjala e tij është e lidhur me kërkimin.
Çdo personazh mbart një përvojë.
Çdo histori kërkon një kuptim.
“Një mal me këngë” (1975)
Zëri kolektiv i kujtesës
Në këtë vepër, kënga bëhet simbol i kujtesës.
Ajo përfaqëson mënyrën se si një popull ruan përvojat e tij.
Këngët, rrëfimet dhe traditat janë një arkiv i gjallë.
Shuteriqi e kupton kulturën jo vetëm si pronë të studiuesve.
Ajo i përket të gjithë njerëzve.
“Kur rendte hëna nëpër re” (1982)
Poezia e kujtesës dhe e përjetimit
Në këtë periudhë të krijimtarisë së tij, shkrimi i Shuteriqit bëhet më reflektues.
Ai afrohet më shumë me kujtesën, kohën dhe përjetimin njerëzor.
Tema e tij nuk është vetëm çfarë ka ndodhur.
Është edhe çfarë mbetet tek njeriu pas asaj që ka ndodhur.
“Vërshimet e vjeshtës” (1984)
Koha që kalon dhe gjurmët që mbeten
Vetë simbolika e vjeshtës lidhet me pjekurinë, kujtesën dhe reflektimin.
Në këtë fazë të jetës së tij, Shuteriqi shfaqet si një autor që sheh prapa me përvojën e një jete të gjatë.
Ai nuk shkruan vetëm për ngjarje.
Shkruan për kohën.
Për ndryshimin.
Për gjurmët që njeriu lë pas.
“Sytë e Simonidës” (1998)
Kujtesa personale dhe universale
Kjo vepër e vonë dëshmon vazhdimësinë e interesit të tij për lidhjen mes njeriut dhe historisë.
Edhe pas shumë dekadash krijimtarie, ai mbetet i njëjti kërkues:
i interesuar për kujtesën.
Për identitetin.
Për mënyrën se si e kaluara vazhdon të jetojë në të tashmen.
Filozofia e krijimtarisë së Shuteriqit
Letërsia si mënyrë për të kuptuar njeriun
Në thelb, krijimtaria e Dhimitër Shuteriqit mbështetet mbi një bindje:
njeriu kuptohet vetëm duke kuptuar historinë e tij.
Për këtë arsye ai bashkoi dy rrugë:
rrugën e shkencëtarit dhe rrugën e artistit.
Studiuesi kërkonte dokumentin.
Shkrimtari kërkonte shpirtin pas dokumentit.
Të dy kërkonin të njëjtën gjë:
të kuptonin njeriun shqiptar.
Përfundim i kapitullit
Shkrimtari që i dha fytyrë historisë
Dhimitër Shuteriqi nuk ishte vetëm një autor që shkroi tregime dhe romane.
Ai ishte një krijues që e pa letërsinë si një formë kujtese.
Ai besonte se një popull nuk jeton vetëm përmes monumenteve dhe datave.
Ai jeton përmes historive që tregon për veten.
Prandaj vepra e tij letrare mbetet një udhëtim:
nga njeriu drejt historisë,
nga historia drejt kujtesës,
dhe nga kujtesa drejt identitetit.
KAPITULLI VII
Veprat madhore, bibliografia dhe trashëgimia shkencore e Dhimitër Shuteriqit
Një hartë e një jete të kaluar mes librave, dokumenteve dhe kërkimit
Ka studiues që lënë pas libra. Ka të tjerë që, përmes punës së tyre, lënë pas një mënyrë të re të të menduarit për një fushë të tërë.
Dhimitër Shuteriqi i përket kësaj të dyte.
Bibliografia e tij nuk është thjesht një varg titujsh. Ajo është një hartë e një jete të gjatë, ku letërsia, historia, gjuha, dokumenti dhe kujtesa shqiptare takohen vazhdimisht.
Nga poezia e viteve të rinisë deri te studimet e thelluara për letërsinë e vjetër shqiptare; nga krijimtaria artistike te kërkimi mbi dokumentet e hershme të shqipes; nga autorët e njohur te dëshmitë që kishin mbetur në heshtje, Shuteriqi ndërtoi gradualisht një vepër shumëplanëshe.
Në të, shkrimtari dhe studiuesi nuk janë dy figura të ndara.
Janë dy anë të së njëjtës mendje.
Nga poezia te kërkimi
Në vitet e para të krijimtarisë, Shuteriqi u shfaq si poet.
“Kangët e rinisë së parë” (1935) dhe “Kangë” (1936) i përkasin kësaj periudhe të hershme, kur zëri letrar i autorit po formohej dhe përvoja e tij kulturore po merrte një drejtim gjithnjë e më të qartë.
Më pas, krijimtaria e tij do të zgjerohej në prozë dhe tregim.
“Çlirimtarët” (1952), “Gurneçka” (1957), “Fyelli i Marsiasit” (1963), “Tregime të zgjedhura” (1972), “Një mal me këngë” (1975), “Kur rendte hëna nëpër re” (1982), “Vërshimet e vjeshtës” (1984) dhe “Sytë e Simonidës” (1998) dëshmojnë vijimin e një krijimtarie që e kishte gjithmonë të pranishme marrëdhënien mes njeriut, historisë dhe kohës.
Por ndërsa shkrimtari ndërtonte botën e personazheve të tij, studiuesi po hynte gjithnjë e më thellë në botën e dokumenteve.
Dhe aty do të gjendej një nga pasionet më të mëdha të jetës së tij.
“Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850”
Një nga veprat e rëndësishme të Shuteriqit është “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976).
Në këtë punë shfaqet qartë përkushtimi i tij ndaj historisë së shkrimit shqip dhe ndaj dëshmive që mund të ndihmonin në rindërtimin e një të kaluare kulturore.
Për të, një tekst nuk ishte vetëm një tekst.
Ai ishte gjurmë.
Dëshmi.
Një copëz e një kohe të largët.
Një zë që kishte kaluar nëpër shekuj dhe kishte mbërritur deri te studiuesi.
Kjo mënyrë të menduari e bëri kërkimin e tij një proces të vazhdueshëm zbulimi.
Ai nuk kërkonte vetëm atë që ishte tashmë e njohur.
Kërkonte edhe atë që ishte harruar.
“Autorë dhe tekste”
“Autorë dhe tekste” (1977) lidhet me një nga shtyllat e punës së tij: rikthimin e autorit në kontekstin e vet dhe leximin e tekstit si dëshmi të një epoke.
Pas çdo teksti qëndron një njeri.
Pas njeriut qëndron një kohë.
Dhe pas kohës qëndron një shoqëri.
Kjo lidhje midis autorit, veprës dhe historisë ishte themelore në mënyrën e tij të të menduarit.
Barleti dhe kujtesa historike
Në “Mbi Barletin dhe shkrime të tjera” (1979), vëmendja e Shuteriqit u përqendrua edhe te Marin Barleti dhe te çështje të tjera të historisë së kulturës shqiptare.
Barleti ishte një figurë që e lidhte botën shqiptare me humanizmin evropian.
Për Shuteriqin, kjo marrëdhënie ishte e rëndësishme.
Kultura shqiptare nuk duhej parë si një hapësirë e izoluar, por si pjesë e historisë së gjerë evropiane, me lidhje, ndikime, zhvillime dhe rrjedha të saj.
Tekstet e hershme dhe shkrimi i shqipes
Një pjesë tjetër e rëndësishme e punës së tij lidhet me veprën “Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800”, botuar pas vdekjes së tij.
Vetë fakti që një pjesë e kësaj pune u botua pas vitit 2003 tregon përmasën e kërkimit që Shuteriqi kishte ndërmarrë gjatë jetës.
Puna e tij nuk përfundoi me atë që arriti të botojë.
Një pjesë e saj mbeti në dorëshkrime, në materiale, në shënime dhe në kërkime që vazhduan të nxirren në dritë edhe pas vdekjes.
Kështu, studiuesi vazhdoi të fliste edhe përmes materialeve që kishte lënë pas.
Dëshmitë parabuzukiane
“Dëshmi parabuzukiane të fjalës shqipe”, botuar pas vdekjes, lidhet me një tjetër drejtim të rëndësishëm të kërkimit të tij: gjurmët e hershme të fjalës dhe të shkrimit shqip.
Këto kërkime tregojnë një karakteristikë të veçantë të metodës së tij.
Ai nuk kënaqej me përfundimin.
Kërkonte burimin.
Kërkonte dokumentin.
Kërkonte dëshminë.
Dhe aty ku dëshmia mungonte, kërkonte të përcaktonte me kujdes se çfarë mund të thuhej dhe çfarë duhej lënë hapur për kërkimet e ardhshme.
Aranitët dhe historia përtej letërsisë
“Aranitët – historia, gjenealogjia, zotërimet”, botuar gjithashtu pas vdekjes, dëshmon se fusha e interesimit të tij nuk ishte e kufizuar vetëm te historia e letërsisë.
Ai kërkonte edhe në historinë e familjeve, figurave dhe strukturave që kishin lënë gjurmë në historinë shqiptare.
Kjo e zgjeronte perspektivën e tij.
Letërsia nuk mund të kuptohej pa historinë.
Historia nuk mund të kuptohej pa dokumentin.
Dhe dokumenti shpesh kërkonte të lexohej në dritën e gjuhës, kulturës dhe shoqërisë së kohës.
“Historia e Letërsisë Shqiptare”
Një nga dimensionet më të rëndësishme të veprimtarisë së tij ishte kontributi në studimin dhe hartimin e historisë së letërsisë shqiptare.
Të shkruash historinë e një letërsie do të thotë të lidhësh breza.
Do të thotë të ndjekësh zhvillimin e një gjuhe artistike.
Të kuptosh se si ndryshon shoqëria dhe si ndryshon bashkë me të edhe mënyra e të shkruarit.
Në këtë kuptim, Shuteriqi nuk merrej vetëm me libra të veçantë.
Ai kërkonte panoramën.
Kërkonte vazhdimësinë.
Kërkonte lidhjen midis së shkuarës dhe së tashmes.
Një bibliografi që tregon një jetë
Kur veprat e tij vendosen në një vijë kohore, krijohet një pamje e rrallë e një intelektuali që nuk qëndroi gjatë gjithë jetës në të njëjtin vend.
Ai ndryshoi.
U zgjerua.
U thellua.
Por një bosht mbeti i pandryshuar:
kërkimi i kujtesës shqiptare.
Nga poezia te proza.
Nga proza te historia.
Nga historia te dokumenti.
Nga dokumenti te gjuha.
Dhe nga gjuha përsëri te njeriu.
Trashëgimia shkencore
Trashëgimia e Shuteriqit nuk matet vetëm me numrin e librave.
Ajo matet edhe me mënyrën se si ai e trajtoi burimin.
Me këmbënguljen për të gjetur dokumentin.
Me dëshirën për të rikthyer në vëmendje autorë e tekste.
Me përpjekjen për ta parë letërsinë shqiptare në vazhdimësinë e saj historike.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat më të qëndrueshme të veprës së tij.
Ai nuk la vetëm përfundime.
La edhe një mënyrë pune.
La një arkiv pyetjesh.
La një terren ku studiuesit e tjerë mund të vazhdojnë të kërkojnë.
Një bibliotekë e një jete
Në fund, bibliografia e Shuteriqit ngjan me një bibliotekë.
Në një raft është poeti.
Në një tjetër shkrimtari.
Më tej është historiani i letërsisë.
Pastaj studiuesi i gjuhës.
Kërkuesi i dokumenteve.
Akademiku.
Njeriu i institucioneve.
Por të gjitha këto figura bashkohen në një emër të vetëm.
Dhimitër Shuteriqi.
Një njeri që e kaloi jetën duke kërkuar gjurmët e një kulture dhe duke i kthyer ato në dije.
KAPITULLI IX
Dhimitër Shuteriqi dhe epoka e tij
Një intelektual përballë shekullit të ndryshimeve të mëdha
Për ta kuptuar Dhimitër Shuteriqin, duhet të kuptojmë edhe shekullin në të cilin ai jetoi.
Ai lindi në vitin 1915, në një Shqipëri ende të re si shtet dhe në një shoqëri ku arsimi, kultura dhe identiteti kombëtar ishin ende procese në zhvillim.
Kur u nda nga jeta në vitin 2003, bota që kishte njohur në fëmijëri nuk ekzistonte më.
Mes këtyre dy datave shtrihet një nga periudhat më të trazuara të historisë shqiptare.
Ai pa ndryshime politike, luftëra, transformime shoqërore, ndryshime të institucioneve, periudhën socialiste dhe më pas kalimin e Shqipërisë në një epokë të re.
Brenda kësaj kohe të gjatë, Shuteriqi nuk qëndroi në distancë.
Ai ishte pjesë e jetës së vendit.
Por mbi të gjitha ishte vëzhgues dhe studiues i saj.
Një brez i formuar nga ndryshimi
Brezi i Shuteriqit u formua në një Shqipëri ku nevoja për dije dhe arsim ishte e lidhur drejtpërdrejt me ndërtimin e shtetit dhe të shoqërisë.
Për një intelektual të asaj kohe, libri nuk ishte luks.
Ishte mjet.
Shkolla nuk ishte vetëm institucion.
Ishte një nga themelet e së ardhmes.
Kultura nuk ishte zbukurim.
Ishte identitet.
Këto ide do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës.
Franca dhe kthimi në Shqipëri
Përvoja franceze ishte një kthesë e rëndësishme.
Atje ai u përball me një botë më të gjerë të mendimit evropian.
Studimi i filozofisë dhe përvoja universitare i dhanë mundësinë të shihte kulturën shqiptare nga një perspektivë tjetër.
Kur u kthye në Shqipëri në vitin 1942, vendi ishte në luftë.
Kthimi i tij nuk ishte kthim në qetësi.
Ishte kthim në një realitet të trazuar.
Ai u përfshi në arsim dhe në jetën publike të kohës dhe, gjatë viteve të luftës dhe pas saj, mori pjesë në ndërtimin e strukturave të reja kulturore dhe arsimore.
Pas luftës
Pas vitit 1945, Shqipëria hyri në një etapë të re.
U krijuan dhe u riorganizuan institucione të arsimit dhe kulturës.
Jeta letrare u institucionalizua.
U krijuan struktura të reja për shkrimtarët dhe studiuesit.
Në këtë proces, Shuteriqi pati role të rëndësishme.
Ai u përfshi në jetën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, në institucionet e arsimit të lartë dhe në veprimtarinë shkencore e kulturore.
Por kjo ishte edhe periudha kur kultura shqiptare funksiononte brenda një sistemi të fortë politik dhe ideologjik.
Kjo e bën figurën e tij më komplekse.
Ai ishte njëkohësisht studiues, shkrimtar dhe funksionar i institucioneve kulturore të kohës.
Puna e tij duhet parë brenda këtyre rrethanave historike.
Intelektuali dhe institucioni
Një nga veçoritë e Shuteriqit ishte aftësia për të lëvizur midis dy botëve.
Në njërën anë ishte institucioni.
Në tjetrën ishte biblioteka.
Në njërën anë ishte përgjegjësia publike.
Në tjetrën kërkimi i heshtur.
Në njërën anë ishte jeta letrare e kohës.
Në tjetrën dokumenti i vjetër, i cili mund të kishte qëndruar për dekada larg vëmendjes.
Ky dualitet e shoqëroi për një pjesë të madhe të jetës.
Vitet e vështira
Vitet 1970 sollën ndryshime dhe kritika të forta në jetën kulturore shqiptare.
Në këtë klimë u përfshi edhe Shuteriqi.
Kjo periudhë tregon sa e ndërlikuar ishte jeta e intelektualit shqiptar në atë kohë.
Të ishe pjesë e institucioneve të kulturës nuk do të thoshte të ishe jashtë tensioneve politike dhe ideologjike.
Përkundrazi.
Intelektuali ishte shpesh brenda tyre.
Megjithatë, pas ndryshimeve të kësaj periudhe, puna kërkimore e Shuteriqit vazhdoi.
Dhe kjo është një nga fijet më të rëndësishme të biografisë së tij.
Institucionet mund të ndryshonin.
Pozicionet mund të ndryshonin.
Por kërkimi mbeti.
Kur institucioni hesht dhe flet dokumenti
Me kalimin e viteve, dokumenti zuri një vend gjithnjë e më të madh në veprimtarinë e tij.
Kjo është ndoshta një nga arsyet pse vepra e tij vazhdon të ketë interes edhe përtej kohës politike në të cilën u krijua.
Dokumenti nuk bërtet.
Nuk kërkon të bindë.
Ai qëndron.
Dhe pret studiuesin.
Shuteriqi dinte të priste.
Të kërkonte.
Të krahasonte.
Të rilexonte.
Të kthehej te i njëjti material edhe pas vitesh.
Kjo durim ishte pjesë e profesionit të tij.
Një shekull brenda një jete
Në jetën e tij u përfshinë disa Shqipëri.
Shqipëria e fëmijërisë.
Shqipëria e viteve të luftës.
Shqipëria e rindërtimit.
Shqipëria e sistemit socialist.
Shqipëria e ndryshimeve të viteve 1990.
Dhe Shqipëria që hyri në shekullin XXI.
Ai nuk i përjetoi këto periudha vetëm si qytetar.
I përjetoi edhe si intelektual.
I studioi.
I regjistroi.
I përktheu në letërsi.
Dhe, në shumë raste, u përpoq t'i kuptonte përmes historisë së kulturës.
Përtej kohës së tij
Sot, kur shohim pas, është e mundur të dallojmë më qartë se cilat pjesë të një jete i përkasin një sistemi të caktuar dhe cilat e tejkalojnë atë.
Postet janë të përkohshme.
Institucionet ndryshojnë.
Sistemet politike ndryshojnë.
Por një dorëshkrim mbetet dorëshkrim.
Një tekst mbetet tekst.
Një libër vazhdon të lexohet.
Një dokument vazhdon të dëshmojë.
Dhe pikërisht këtu gjendet një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së Shuteriqit.
Ai jetoi brenda një epoke.
Por kërkimi i tij synonte të shkonte përtej saj.
Njeriu përballë kohës
Çdo intelektual jeton brenda një kohe që nuk e zgjedh.
Koha i jep mundësi.
I vendos kufij.
E sfidon.
E detyron të marrë vendime.
Shuteriqi jetoi në një shekull të tillë.
Por, në fund, ajo që mbetet nga jeta e tij nuk është vetëm historia e posteve apo e periudhave politike.
Mbetet puna.
Mbetet libri.
Mbetet kërkimi.
Mbetet pyetja.
Mbetet kujtesa.
Ai nuk u përpoq vetëm të ishte dëshmitar i kohës së tij.
Ai kërkoi ta kuptonte kohën.
Dhe duke kërkuar ta kuptonte, ai u përpoq të shpëtonte nga harresa një pjesë të saj.
KAPITULLI X
Dhimitër Shuteriqi dhe filozofia e kujtesës
Njeriu, gjuha, arsimi dhe identiteti përballë kohës
Në fund të një jete të gjatë kërkimi mbetet gjithmonë një pyetje:
Çfarë mbetet nga një njeri pasi ai largohet?
Për Dhimitër Shuteriqin, përgjigjja nuk gjendet vetëm te titujt.
As te postet.
As te nderimet.
Ajo gjendet te fjala e shkruar.
Te libri.
Te dokumenti.
Te kujtesa.
Kujtesa si përgjegjësi
Për Shuteriqin, e kaluara nuk ishte një vend ku kthehesh vetëm për të kërkuar histori.
Ishte një përgjegjësi.
Një komb që nuk njeh dokumentet e veta, autorët e vet, gjuhën e vet dhe rrugën e vet kulturore rrezikon të humbasë një pjesë të identitetit.
Prandaj puna e tij mbi letërsinë, dokumentet dhe gjuhën ishte një mënyrë për ta mbajtur gjallë kujtesën.
Ai kërkoi atë që koha kishte fshehur.
Gjuha si shtëpi shpirtërore
Në qendër të shumë prej kërkimeve të tij qëndron gjuha shqipe.
Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi.
Ajo është mënyra se si një popull e emërton botën.
Me gjuhë ruhen emrat.
Me gjuhë tregohen historitë.
Me gjuhë këndohen këngët.
Me gjuhë shkruhen librat.
Dhe përmes tyre një brez i flet brezit tjetër.
Prandaj çdo dëshmi e hershme e shqipes kishte për Shuteriqin një vlerë që shkonte përtej vetë tekstit.
Ajo ishte dëshmi e ekzistencës dhe e vazhdimësisë së një kulture.
Dokumenti si dëshmi
Nëse gjuha ishte një shtëpi, dokumenti ishte një nga themelet e saj.
Një studiues serioz nuk mund të mbështetet vetëm në kujtesën gojore apo në përshtypje.
Ai duhet të kërkojë dëshminë.
Shuteriqi ishte pikërisht ky lloj kërkuesi.
Ai kërkonte burime.
Lexonte tekste.
Krahasonte të dhëna.
Rikthehej te dokumentet.
Dhe përpiqej të ndërtonte përfundimin mbi atë që mund të dëshmohej.
Kjo e bënte kërkimin e tij një punë të duruar, shpesh të padukshme për publikun, por thelbësore për historinë e kulturës.
Arsimi si mision
Në jetën e tij, arsimi nuk ishte një kapitull i shkëputur.
Ai ishte pjesë e filozofisë së përgjithshme të jetës.
Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm me institucione.
Ajo ndërtohet me njerëz.
Dhe njerëzit formohen përmes dijes.
Prandaj mësuesi, studiuesi dhe shkrimtari takohen në një pikë të përbashkët:
të përcjellin diçka te brezi që vjen.
Në këtë kuptim, edhe puna e Shuteriqit si pedagog dhe drejtues kulturor lidhet me të njëjtën ide që përshkon kërkimet e tij.
Dija duhet të trashëgohet.
Shkrimtari që i dha historisë frymë
Në studimet e tij, ai kërkonte faktin.
Në letërsi, ai kërkonte njeriun.
Kjo është arsyeja pse krijimtaria dhe veprimtaria shkencore e tij plotësojnë njëra-tjetrën.
Historiani sheh periudhën.
Shkrimtari sheh njeriun që jeton brenda saj.
Historiani kërkon dokumentin.
Shkrimtari kërkon emocionin.
Historiani rindërton.
Shkrimtari përjeton.
Dhe në veprën e Shuteriqit këto dy rrugë shpesh takohen.
Kujtesa dhe identiteti
Një shoqëri nuk jeton vetëm në të tashmen.
Ajo jeton edhe në kujtesën e saj.
Kujtesa i jep njeriut ndjesinë e vazhdimësisë.
I tregon nga vjen.
I ndihmon të kuptojë se kush është.
Për një kulturë të vogël në numër, por të pasur në histori, ruajtja e kësaj kujtese merr një rëndësi të veçantë.
Kjo është arsyeja pse puna e Shuteriqit mbi autorët, dokumentet dhe tekstet e hershme mund të lexohet edhe si një përpjekje për të ruajtur një vazhdimësi kulturore.
Akademiku përtej titullit
Titulli akademik është vetëm një emërtim.
Pas tij duhet të jetë puna.
Në rastin e Shuteriqit, puna ishte e gjatë.
Kërkimi ishte i vazhdueshëm.
Bibliografia ishte e gjerë.
Dhe fusha e interesimit u shtri nga letërsia artistike te historia, gjuha dhe dokumentacioni.
Kjo është arsyeja pse emri i tij nuk lidhet vetëm me një libër.
Lidhet me një fushë të tërë kërkimi.
Çfarë mbetet?
Mbetet fjala.
Mbetet dokumenti.
Mbetet libri.
Mbetet autori që ai ndihmoi të rilexohej.
Mbetet teksti që nxori nga harresa.
Mbetet pyetja që u la për studiuesit e ardhshëm.
Dhe mbi të gjitha mbetet një mënyrë për ta parë kulturën:
jo si një koleksion emrash të së kaluarës, por si një vazhdimësi të gjallë.
Një jetë që vazhdon përmes kujtesës
Dhimitër Shuteriqi u nda nga jeta në vitin 2003.
Por një studiues nuk largohet plotësisht kur largohet nga jeta.
Ai vazhdon të jetë i pranishëm në librat e tij.
Në citimet e studiuesve.
Në bibliotekat ku ruhen veprat e tij.
Në tekstet që vazhdojnë të lexohen.
Në pyetjet që ngre puna e tij.
Kjo është një nga format më të bukura të pavdekësisë.
Jo të jetosh përgjithmonë si trup.
Por të vazhdosh të jesh pjesë e mendimit të të tjerëve.
Dhimitër Shuteriqi – kujdestari i kujtesës shqiptare
Në fund të këtij udhëtimi, ndoshta emri i tij mund të përmblidhet përtej çdo titulli:
kujdestar i kujtesës shqiptare.
Sepse ai kërkoi në arkiva.
Lexoi dorëshkrime.
Studionte autorë.
Shkroi letërsi.
Mblodhi dëshmi.
Ndërtoi interpretime.
Dhe mbi të gjitha, punoi që fjala shqiptare të mos humbiste gjurmët e saj.
Një jetë e tillë nuk matet vetëm me vitet.
Matet me atë që i lë kohës.
Dhe Shuteriqi i la kohës një bibliotekë të tërë.
Një bibliotekë ku Shqipëria e së kaluarës vazhdon të flasë.
Epilog
Në fund mbetet fjala.
Fjala që u shkrua.
Fjala që u ruajt.
Fjala që u kërkua nëpër arkiva.
Fjala që u kthye në letërsi.
Fjala që kaloi nga një brez te tjetri.
Në këtë kuptim, jeta e Dhimitër Shuteriqit mund të lexohet si një udhëtim i gjatë drejt një ideje:
Asnjë kujtesë nuk është e vogël kur ajo i përket historisë së një populli.
Dhe kjo mund të jetë trashëgimia e tij më e madhe.
Jo vetëm ajo që shkroi.
Por ajo që na mësoi të kërkojmë.
Të mos e lëmë kohën të na marrë atë që kemi trashëguar.
Dhimitër Shuteriqi (1915–2003)
Studiues, shkrimtar, historian i letërsisë dhe akademik shqiptar.
Një jetë mes fjalës, dokumentit dhe kujtesës.
Një emër i lidhur me përpjekjen për të kuptuar, dokumentuar dhe ruajtur trashëgiminë e shkruar shqiptare.
Sepse një popull jeton jo vetëm në atë që ndërton, por edhe në atë që nuk harron.
Pergatiti;
Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere
Copyright © LP / Revista Prestige
