PASURIA DHE SJELLJA Çfarë i bën pushteti mendjes njerëzore?

PASURIA DHE SJELLJA

Çfarë i bën pushteti mendjes njerëzore?

A i bën pasuria njerëzit më të pasjellshëm? Apo është vetë pushteti ai që ndryshon mënyrën se si sillemi me të tjerët?

Pyetja duket e thjeshtë, madje pak provokuese. Por një kavanoz me karamele, një eksperiment psikologjik dhe disa vëzhgime në trafik e kanë kthyer atë në një pyetje shumë më të thellë: çfarë ndodh me karakterin e njeriut kur ai fiton më shumë para, status, autonomi dhe pushtet?

Imagjinoni një dhomë. Mbi tavolinë ndodhet një kavanoz me karamele. Studiuesi ju thotë se mund të merrni disa, nëse dëshironi, por ju shpjegon se ato janë menduar për fëmijët që do të marrin pjesë në një eksperiment tjetër.

Pastaj largohet.

Askush nuk po ju sheh.

Sa do të merrnit?

Në një eksperiment të kryer nga psikologu social Paul Piff dhe kolegët e tij, pjesëmarrësit me status më të lartë socio-ekonomik morën mesatarisht më shumë karamele. Sipas materialit të studimit, rreth dyfishin e atyre që morën pjesëmarrësit nga shtresat më të ulëta socio-ekonomike.

Në pamje të parë, duket si një histori e vogël për karamelet.

Në të vërtetë, pyetja që fshihet pas saj është shumë më e madhe:

A ndryshon sjellja jonë kur kemi më shumë burime, status dhe fuqi?

Nuk ishin vetëm karamelet

Eksperimenti me ëmbëlsirat ishte vetëm një pjesë e kërkimit.

Në një tjetër studim, studiuesit vëzhguan drejtues automjetesh në trafik. Sipas materialit të paraqitur, automjetet që sinjalizonin status më të lartë kishin më shumë gjasa t’u prisnin rrugën të tjerëve në kryqëzime dhe, në situata të caktuara, drejtuesit ishin më pak të prirur t’u jepnin përparësi këmbësorëve.

Eksperimente të tjera shqyrtuan gatishmërinë për të mashtruar, për të vendosur interesin personal mbi interesat e të tjerëve dhe për të justifikuar sjellje joetike.

Ajo që u shfaq ishte një model interesant: në disa rrethana, rritja e statusit dhe ndjenja e fuqisë shoqëroheshin me një orientim më të madh drejt interesit personal.

Por këtu qëndron një dallim thelbësor.

Kjo nuk do të thotë se njerëzit e pasur janë njerëz të këqij.

Pyetja e psikologjisë është më interesante se kaq.

Çfarë i bën pasuria mjedisit psikologjik në të cilin jeton njeriu?

Kur nuk ke më aq shumë nevojë për të tjerët

Kur burimet janë të kufizuara, njerëzit përreth nesh mund të bëhen pjesë e domosdoshme e jetës sonë.

Familja. Fqinjët. Miqtë. Kolegët. Komuniteti.

Mund të kemi nevojë për ndihmën e tyre, për bashkëpunimin e tyre, për informacionin që na japin dhe për marrëdhëniet që ndërtojmë me ta.

Kjo mund të na bëjë më të vëmendshëm ndaj emocioneve të njerëzve të tjerë. Më të kujdesshëm në marrëdhënie. Më të ndërgjegjshëm për nevojën për të bashkëpunuar.

Por pasuria mund ta ndryshojë këtë ekuacion.

Kur ke mjaftueshëm burime, shumë prej gjërave që dikur kërkonin ndihmën e dikujt tjetër mund të zgjidhen vetë.

Nuk të duhet një mik për transportin — mund të paguash një shërbim.

Nuk ke nevojë të kërkosh një nder — mund të paguash dikë që ta bëjë.

Nuk ke pse të presësh — mund të gjesh një mënyrë për ta shmangur pritjen.

Dhe, pak nga pak, autonomia ekonomike mund të shndërrohet edhe në autonomi psikologjike.

Të tjerët nuk zhduken.

Por mund të bëhen më pak të domosdoshëm.

Pasuria nuk ndryshon vetëm atë që ke

Ajo mund të ndryshojë edhe çfarë mund të përballosh.

Për dikë që jeton me pak, një gabim mund të ketë pasoja të mëdha.

Humbja e një pune mund të jetë katastrofike. Një gjobë mund të rëndojë gjithë muajin. Një konflikt profesional mund të mbyllë një mundësi të rëndësishme.

Pasuria krijon një lloj jastëku sigurie.

Dhe kur pasojat e një veprimi bëhen më të përballueshme, kufijtë psikologjikë mund të lëvizin.

Ligji mund të jetë i njëjtë për të gjithë.

Por kostoja reale e pasojës nuk ndihet njësoj nga të gjithë.

Një gjobë mund të jetë një tronditje serioze për një person dhe një shqetësim pothuajse të papërfillshëm për një tjetër.

Kjo nuk do të thotë se pasuria prodhon automatikisht sjellje të keqe.

Por krijon një mjedis ku disa pasoja kanë më pak forcë parandaluese.

Dhe pastaj vjen ideja e meritës

Ndoshta një nga mekanizmat më interesantë është mënyra se si njerëzit e shpjegojnë suksesin e tyre.

Kur dikush ngjitet në hierarkinë ekonomike dhe shoqërore, është e natyrshme ta lidhë suksesin me punën, talentin, inteligjencën, këmbënguljen dhe vendimet personale.

Dhe këto mund të jenë vërtet faktorë të rëndësishëm.

Por historia personale nuk përbëhet vetëm prej tyre.

Në të ndodhen edhe gjëra që nuk i kemi zgjedhur vetë:

Familja ku kemi lindur.

Arsimi që kemi marrë.

Njerëzit që kemi takuar.

Mundësitë që na janë shfaqur.

Koha dhe vendi ku kemi jetuar.

Rrethanat.

Dhe, në një masë të caktuar, fati.

Kur suksesi interpretohet vetëm si rezultat i meritës personale, mund të lindë një përfundim i rrezikshëm:

“Nëse unë ia dola, përse nuk ia dalin edhe të tjerët?”

Kështu, një realitet kompleks ekonomik dhe shoqëror mund të reduktohet në një gjykim individual.

Ai që ka shumë mund të fillojë ta shohë pasurinë e vet si provë të meritës absolute.

Dhe ai që ka pak mund të shihet, gabimisht, vetëm përmes mungesës së përpjekjes.

Por historia mund të funksionojë edhe në drejtimin e kundërt

Këtu kërkimi bëhet edhe më interesant.

Edhe nëse njerëzit me më shumë pasuri shfaqin, mesatarisht dhe në eksperimente të caktuara, disa sjellje më të orientuara drejt interesit personal, kjo nuk provon se pasuria i ka bërë të tillë.

Mund të ekzistojë edhe mekanizmi i kundërt.

Ndoshta disa tipare personale — konkurrueshmëria e lartë, gatishmëria për të marrë rreziqe apo orientimi i fortë drejt interesit personal — mund të ndihmojnë disa njerëz të grumbullojnë pasuri në mjedise të caktuara.

Pra pyetja mbetet e hapur:

A i ndryshon pasuria njerëzit, apo disa njerëz me tipare të caktuara kanë më shumë gjasa të bëhen të pasur?

Mund të ekzistojë edhe një mundësi e tretë.

Të dyja mund të ndodhin njëkohësisht.

Personaliteti ndikon në sukses. Suksesi ndryshon mjedisin ku jeton njeriu. Dhe mjedisi i ri mund të përforcojë disa prej sjelljeve të tij.

Ndoshta fjala kyçe nuk është pasuria. Është pushteti.

Paraja është vetëm një formë e pushtetit.

Edhe statusi, fama dhe autoriteti profesional ose politik mund të krijojnë distancë nga njerëzit e tjerë.

Sa më lart ngjitesh në një hierarki, aq më pak njerëz mund të të kundërshtojnë.

Mund të ketë më shumë njerëz që duan të të pëlqejnë. Më shumë njerëz që varen nga vendimet e tua. Më pak njerëz të gatshëm të të thonë se ke gabuar.

Dhe këtu shfaqet një rrezik psikologjik shumë më i thellë:

humbja e rezistencës së të tjerëve.

Sepse një nga mekanizmat më të rëndësishëm që na ndihmon të korrigjojmë veten është pikërisht reagimi i njerëzve përreth nesh.

Kur askush nuk të kundërshton, është më e lehtë të mos e vësh më në dyshim veten.

Paradoksi i pasurisë

Njeriu e kërkon pasurinë sepse ajo premton liri.

Liri nga pasiguria.

Nga ankthi financiar.

Nga varësia.

Nga kufizimet.

Paraja mund të sjellë arsim, kohë, mundësi, siguri dhe përvoja që pa të do të ishin më të vështira për t’u arritur.

Por ekziston një paradoks.

Ajo që na çliron nga varësia ndaj të tjerëve mund të na largojë, në disa rrethana, edhe nga nevoja për t’i kuptuar ata.

Megjithatë, kjo nuk është një rrugë e pashmangshme.

Ka njerëz jashtëzakonisht të pasur që janë bujarë, empatikë dhe të ndërgjegjshëm. Dhe ka njerëz pa pasuri që mund të jenë egoistë, indiferentë ose mizorë.

Prandaj psikologjia nuk mund të vendosë një vijë të thjeshtë mes të pasurve dhe të varfërve, mes të mirës dhe të keqes.

Ajo që këto kërkime sugjerojnë është diçka më delikate:

mjedisi ku jetojmë mund të ndikojë në sjelljen tonë më shumë nga sa duam të pranojmë.

Dhe pasuria krijon një mjedis të veçantë.

Më shumë kontroll.

Më shumë autonomi.

Më pak varësi.

Më shumë mundësi për të shmangur pasojat.

Dhe, në disa raste, më shumë njerëz që të thonë “po”.

Kështu, kavanozi me karamele bëhet më shumë se një eksperiment.

Bëhet një pasqyrë.

Sepse pyetja më e thellë nuk është nëse një njeri i pasur merr një karamele më shumë.

Pyetja është:

Çfarë ndodh me karakterin tonë kur arrijmë në një pikë ku nuk kemi më nevojë të kërkojmë leje, ndihmë apo miratim?

Ndoshta pasuria nuk na tregon domosdoshmërisht kush jemi.

Por mund të na tregojë çfarë bëjmë kur kemi fuqinë të mos varemi më nga askush.

Burimi i materialit bazë: Bota.al; kërkimi i lidhur me Paul Piff dhe kolegët e tij.

Founder & Editor-in-Chief:

Copyright © LP / Revista Prestige