RAMADAN SOKOLI. NJË JETË QË E MBYLLI KOHËN NË LIBRA.

RAMADAN SOKOLI.

NJË JETË QË E MBYLLI KOHËN NË LIBRA.

Nga Shkodra e vitit 1920, te tingujt e culëdyjares dhe “Oscar Mondiale del Folclore”

NGA SHKODRA E 14 QERSHORIT 1920

Në Shkodrën e 14 qershorit 1920, në një shtëpi të madhe të lagjes Dërgut, ku bahçja lulëzonte në çdo stinë dhe mbi njëqind e njëzet rrënjë pemësh frutore mbushnin kopshtin, lindi Ramadan Sokoli.

Ishte fëmija i pestë i Aishes dhe Isuf Sokolit, në një familje me nëntë fëmijë, ku historia shqiptare nuk ishte një kapitull në një libër, por pjesë e vetë jetës familjare.

Nga nëna, Aishja e familjes së njohur Juka, trashëgoi urtësinë, maturinë dhe qetësinë. Nga babai, Isufi, diplomat karriere, mori një botë të hapur ndaj dijes dhe kulturës. Ndërsa në kujtesën familjare qëndronte edhe gjyshi Hodo Sokoli, një nga figurat e lidhura me Lidhjen e Prizrenit dhe përpjekjet për mbrojtjen e territoreve shqiptare.

Shtëpia e Sokolit ishte një shtëpi ku gjithmonë kishte mysafirë.

Të rinj, miq, shokë e shoqe të fëmijëve.

Në atë shtëpi nuk jetonte vetëm një familje. Jetonte një atmosferë.

Dhe në atë atmosferë kishte muzikë.

Motra e tij Safeti këndonte me një zë që familjarët e kujtonin si të ëmbël e të jashtëzakonshëm. Ramadani luante violinë, kitarë, flaut dhe instrumente të tjera. Bashkë me motrën dhe miqtë organizonin mini-koncerte në shtëpi.

Ishte një fëmijëri ku tingulli nuk vinte nga larg.

Tingulli ishte pjesë e jetës së përditshme.

Ndoshta pikërisht aty nisi ajo marrëdhënie e gjatë e Ramadan Sokolit me muzikën, e cila më vonë do ta çonte nga kompozicioni te folklori, nga folklori te etnomuzikologjia dhe nga etnomuzikologjia te një nga përpjekjet më të mëdha për të dokumentuar kujtesën muzikore shqiptare.

Që i ri u bë pjesë e Bandës Frymore të Qytetit të Shkodrës, e famshme për kohën.

Në moshën 16–17-vjeçare nisi të kompozonte.

Disa prej këngëve të tij u përhapën, u kënduan në koncerte e në Radio Tirana, por me kalimin e kohës disa prej tyre nisën të qarkullonin si këngë popullore, pa autor.

Ishte ende shumë i ri dhe rruga e tij dukej se do të ishte ajo e një muzikanti profesionist.

Babai kishte plane të tjera.

Por pasioni i të birit ishte më i fortë.

FIRANCE, MUZIKË DHE NJË EVROPË NË LUFTË

Në vitin 1939, Ramadan Sokoli shkoi në Firence.

Studioi flaut dhe kompozicion në Konservatorin “Luigi Cherubini”, ku qëndroi deri në vitin 1943.

Ishte një periudhë kur Evropa po zhytej në Luftën e Dytë Botërore.

Babai i tij ishte internuar në Bolonjë nga regjimi fashist dhe Ramadani udhëtonte herë pas here mes Firences dhe Bolonjës për ta takuar.

Kështu, vitet e formimit muzikor nuk u jetuan në një Evropë të qetë, por në një kontinent të përfshirë nga lufta.

Megjithatë, ai studioi.

Mësoi.

Krijoi.

Dhe u kthye në Shqipëri me dëshirën për të bërë gjëra të mëdha.

Por Shqipëria ku u kthye ishte duke hyrë në një tjetër epokë.

Dhe për familjen Sokoli, fillimi i vitit 1945 do të shënonte kthesën më të rëndë të jetës.

PESË VITE BURG DHE NJË THESAR DORËSHKRIMESH

Meshkujt e familjes u arrestuan.

Ramadan Sokoli u burgos politikisht nga 1945 deri në 1950.

Një nga akuzat që iu bë ishte se “donte Kosovën”.

Pesë vite burg për një të ri që sapo ishte kthyer nga studimet muzikore në Itali.

Por historia e tij në burg nuk përfundoi vetëm me vuajtjen.

Atje, në qelitë ku regjimi kishte mbledhur shumë prej njerëzve të arsimuar dhe bartësve të kulturës së kohës, ai njohu një tjetër Shqipëri.

Njohu njerëz.

Dëgjoi histori.

Mblodhi kujtime.

Dhe kuptoi se pasuria kulturore shqiptare nuk ndodhej vetëm në librat e bibliotekave.

Ajo ishte edhe në gojën e njerëzve.

Në këngët e tyre.

Në meloditë e tyre.

Në tregimet dhe zakonet e tyre.

Më vonë, ai do ta kujtonte burgun si një “shkollë të jetës”, një vend ku mësoi shumë për njerëzit dhe për veten.

Por ajo “shkollë” i dha edhe një tjetër mësim.

Se ëndrrat nuk mjaftonin.

Duhej punë.

Punë e palodhur.

Kur doli nga burgu në vitin 1950, ai nuk doli vetëm me kujtimin e pesë viteve të humbura.

Doli me një thesar.

Dorëshkrimet pothuajse të përfunduara të dy librave të tij të parë.

Në një nga periudhat më të errëta të jetës së tij, ai kishte filluar të ndërtonte veprën që do ta shoqëronte për dekada.

SHQIPËRIA SI LABORATOR I NJË STUDIUESI

Pas burgut u dërgua ushtar në jug të Shqipërisë, në zonat e Gjirokastrës, pranë kufirit me Greqinë.

Ajo që për shumëkënd mund të dukej një tjetër ndëshkim i jetës, për të u kthye edhe në një përvojë që do ta pasuronte njohjen e tij për Shqipërinë tradicionale.

Më pas, dirigjenti Gaqo Avrazi ndërhyri që të kthehej në Tiranë.

Ramadani punoi në organizimin e Ansamblit të Ushtrisë dhe më pas në Korin e Filarmonisë.

Punoi si Shef i Muzikës në Shtëpinë e Kulturës së Tiranës dhe u përfshi në organizimin e festivaleve të këngës dhe valles popullore.

Ai po afrohej gjithnjë e më shumë me atë që do të bëhej fusha e tij kryesore.

Folklori.

Jo folklori si dekor.

Por folklori si dokument i një qytetërimi.

LICEU ARTISTIK — VENDI KU AI LA NJË PJESË TË VETES

Në vitin 1954, Ramadan Sokoli u emërua mësues në Liceun Artistik.

Aty do të qëndronte deri në pension.

Fillimisht dha flautin.

Më pas harmoni, solfezh, histori muzike, muzikë dhome dhe lëndë të tjera.

Por ai nuk u mjaftua me programin ekzistues.

Ai solli folklorin muzikor në klasë.

Hartoi programe.

Shkroi tekste mësimore.

Krijoi një kabinet të veçantë të folklorit, ku mblodhi instrumente popullore.

Krijoi edhe një fonotekë me qindra regjistrime të motiveve tradicionale, të regjistruara dhe të transkriptuara gjatë ekspeditave nëpër Shqipëri.

Në 1957, ekspedita shqiptaro–gjermano-lindore.

Në 1959, ekspedita shqiptaro–rumune.

Në këto ekspedita morën pjesë studiues dhe albanologë të huaj, ndër ta Erich dhe Maria Shtolkman, Wilfried Fiedler dhe studiues rumunë.

Sot, kur regjistrimi i një kënge kërkon vetëm një telefon, është e vështirë të imagjinohet puna e atij brezi studiuesish.

Udhëtime.

Fshatra.

Takime.

Regjistrime.

Transkriptime.

Shënime.

Krahasime.

Dhe kthim sërish në arkiv.

Ramadan Sokoli po ndërtonte një arkiv të një Shqipërie që ndryshonte.

NJË MËSUES QË NUK MËSONTE VETËM MUZIKË

Në Lice ai krijoi edhe vepra instrumentale me karakter didaktik.

Në periudha të ndryshme dha lëndë falas edhe në Akademinë e Arteve.

Shkroi vetë tekste mësimore.

Për të, mësimdhënia nuk ishte thjesht profesion.

Ishte një mënyrë për ta kaluar dijen nga një brez te tjetri.

Dhe kjo e bën veprën e tij edhe më të veçantë.

Sepse ai nuk donte vetëm të dinte.

Donte që edhe të tjerët të dinin.

CULËDYJARJA DHE ARKEOLOGJIA E TINGULLIT

Në këtë kërkim të gjerë, instrumentet muzikore popullore zunë një vend të rëndësishëm.

Mes tyre edhe culëdyjarja, e njohur në disa zona të Jugut edhe si longari.

Sokoli e studioi këtë instrument në kuadrin e kërkimeve të tij mbi veglat muzikore shqiptare, duke trajtuar ndërtimin, karakteristikat dhe përhapjen e tyre në traditën muzikore.

Vepra e tij “Veglat Muzikore të Popullit Shqiptar”, botuar në Tiranë në vitin 1991, mbetet një nga dëshmitë e rëndësishme të këtij kërkimi.

Për një studiues si Sokoli, një vegël muzikore nuk ishte thjesht një objekt.

Ajo kishte një histori.

Kishte një vend.

Kishte një komunitet.

Kishte një mënyrë përdorimi.

Dhe kishte njerëz që e mbanin gjallë.

Kjo është arsyeja pse dokumentimi i saj merr edhe sot një rëndësi të veçantë.

Sepse kur humbet bartësi, mund të humbasë edhe një pjesë e dijes që nuk është shkruar askund.

POLIFONIA, ALBANOLOGJIA DHE NJË VEPRË E PAKUFISHME

Ramadan Sokoli ishte ndër studiuesit e hershëm të polifonisë popullore shqiptare.

Ai analizoi tiparet e të kënduarit me shumë zëra dhe kontribuoi në studimin e strukturave të muzikës tradicionale.

Por fusha e tij nuk mbaronte aty.

Ai ishte kompozitor.

Muzikolog.

Etnomuzikolog.

Albanolog.

Shkroi për muzikën, kulturën, folklorin, historinë dhe gjuhën.

Nëpërmjet mbledhjeve të drejtpërdrejta nga bartësit popullorë, dha ndihmesë edhe në pasurimin e fjalorit muzikor shqiptar.

Shkroi qindra artikuj.

Bashkëpunoi në dokumentarë televizivë dhe kinematografikë.

Dhe botoi një numër të madh librash.

VEPRAT

“Les Danses Populaires et les Instruments musicaux du Peuple Albanais” — 1958

“Albanieske narodnie aesni” — 1965

“Figura të ndritura” — 1965

“Folklori Muzikor Shqiptar – Morfologjia” — 1965

“Chansons Populaires Albanaises” — 1966

“Metodë për Fyell” — 1970

“Vallet dhe Muzika e të Parëve Tanë” — 1971

“Folklori Muzikor Shqiptar – Organografia” — 1975, 1984, 1987, 1991

“Figura e Skënderbeut në muzikë” — 1978

“Gjurmime Folklorike” — 1982

“Këngë Patriotike” — 1985

“Veglat Muzikore të Popullit Shqiptar” — 1991

“16 Shekuj” — 1995

“Përrallëza dhe Gojëdhëna në Botën Shqiptare” — 2000

“Antifonari i Durrësakut Gjergj Danush Lapacaja” — 2001

“Pjesë Shqiptare për Fidanishten e Pianistëve të Rinj” — 2001

“Përtej 16 Shekujve” — 2002

“20 Miniatura Pianistike” — 2002

“Krijime dhe Flijime” — 2003

“Këngët Popullore Qytetare Shkodrane” — 2007

Një bibliografi e tillë nuk është vetëm produktivitet.

Është një formë e veçantë e jetës.

Të jetosh duke punuar për atë që mendon se duhet të mbetet.

KRIJUESI QË SHPESH MBETI PA EMËR

Paradoksi i jetës së tij ishte se, ndërsa disa prej këngëve të hershme qarkulluan si “popullore”, edhe një pjesë e veprave të tij të tjera mbetën larg vëmendjes.

Vepra instrumentale, orkestrale, skica, duete, tercete, kuartete, fantazi, balada, romanca, valle, poema simfonike, rapsodi.

Disa u luajtën në koncerte, në radio e televizion.

Të tjera mbetën në sirtarë.

Një pjesë nuk u ekzekutuan kurrë.

Kjo është një nga ironitë e hidhura të një jete krijuese:

mund të punosh një jetë të tërë dhe prapë të mbetesh me vepra që presin ende dritën.

VITI 1976 — KUR U MBYLL DERA E LICEUT

Në vitin 1976, kur kishte kaluar vetëm pak të pesëdhjetat dhe ishte ende në kulmin e forcave krijuese, Ramadan Sokoli doli në pension.

Për një njeri që e kishte kthyer klasën në pjesë të identitetit të vet, kjo ishte një humbje e madhe.

I mungonin nxënësit.

I mungonte kabineti.

I mungonte mësimdhënia.

Kabineti i folklorit, i ngritur me aq mund e sakrifica, më vonë u shkatërrua.

Por jo ai.

Ai vazhdoi të punonte.

Sepse pensioni mund ta hiqte një njeri nga një institucion.

Nuk mund ta hiqte nga puna e tij.

LILI — GRUAJA QË I DHA QETËSI NJË JETE TË TRAZUAR

Në vitin 1957, Ramadan Sokoli u martua me Lilin.

Do të kalonin së bashku 47 vite.

Lili vinte nga familja Petrela e Tiranës, një familje e njohur që gjithashtu kishte vuajtur përndjekjen e regjimit komunist.

Mbeti jetime që në moshën 13-vjeçare.

Më vonë punoi në Bibliotekën Kombëtare, ku përdorte njohuritë e saj në frëngjisht dhe italisht.

Në vitin 1974 u pushua nga puna dhe u dërgua të punonte në një fermë bujqësore.

Më pas punoi si qëndistare.

Deri në pension, në vitin 1989.

Por historia e saj me Ramadanin nuk mund të matet vetëm me profesionet që pati.

Ajo ishte gruaja që mbajti mbi vete një pjesë të madhe të jetës së përditshme, duke i dhënë atij mundësinë të studionte, të shkruante dhe të udhëtonte.

Dy vajzat u rritën me përkushtimin e saj.

Shtëpia mbahej prej saj.

Shqetësimet familjare kalonin shpesh në duart e saj.

Dhe Ramadani kishte hapësirën për t'iu kthyer punës.

Kur botoi “16 Shekuj”, ia kushtoi Lilit me fjalët:

“Lilit bashkë në rrugën plot ferra të jetës sime.”

Një fjali e thjeshtë.

Por pas saj ishte një martesë e tërë.

Një jetë e kaluar mes vështirësive.

Dhe një grua që kishte qenë, siç e përshkruajnë kujtimet familjare, qetësia e tij shpirtërore.

Lili u nda nga jeta në mars 2003.

Ramadani jetoi edhe pesë vite.

Por dhimbja e humbjes së saj ishte ndër të paktat gjëra që duket se e thyen.

Njeriu që kishte përballuar burgun, presionin dhe përndjekjen nuk u dorëzua para tyre.

Por mungesa e saj ishte tjetër gjë.

DY VAJZA DHE NJË TRASHËGIMI QË NUK MATET ME MBIEMËR

Nga martesa e Ramadanit dhe Lilit lindën dy vajza.

Në familje, dikur ekzistonte ideja se pa një djalë mbiemri Sokoli do të shuhej.

Ramadani e përballonte këtë me humor.

Thoshte se nuk do t’i ndërronte vajzat e tij me gjithë djemtë e Amerikës Latine.

Dhe ndoshta kishte të drejtë.

Sepse trashëgimia nuk është gjithmonë një mbiemër që vazhdon.

Ndonjëherë është një arkiv.

Një bibliotekë.

Një libër.

Një fotografi.

Një melodi.

Një vajzë që ruan kujtesën e babait të saj.

Ramadani dhe Lili u gëzuan edhe me mbesat dhe nipin e tyre: Lejdi, Giulia dhe Sokoli.

NJË ÇMIM QË ERDHI KUR AI NUK ISHTE MË

Ramadan Sokoli vdiq më 11 mars 2008, në Tiranë, pas një sëmundjeje të gjatë.

Ishte 87 vjeç.

Vetëm tre muaj më vonë, në qershor 2008, në Foggia të Italisë, një organizatë ndërkombëtare e folklorit i akordoi pas vdekjes çmimin:

“Oscar Mondiale del Folclore”

Motivacioni:

“Për një punë të palodhur në hulumtimin e përpunimin e folklorit.”

Në Shqipëri ky çmim u njoh si “Oskari Botëror i Folklorit”.

Ishte një vlerësim ndërkombëtar që erdhi pas një jete të tërë pune.

Dhe kishte diçka thellësisht simbolike në faktin se ai mbërriti kur studiuesi nuk ishte më aty për ta marrë.

Të bijat udhëtuan për në Itali me shpenzimet e tyre.

Çmimi u kthye në Shqipëri.

Por bashkë me të erdhi edhe një pyetje e dhimbshme për mënyrën se si vendi i tij e kishte vlerësuar një prej njerëzve që i kishte shërbyer më shumë kulturës së tij.

“PROFESOR”, “AKADEMIK” DHE NJË MIRËNJOHJE QË VONOI

Titulli “Profesor” iu dha në vitin 1995.

Për një periudhë të shkurtër u vlerësua edhe si Akademik, por ky status iu hoq në vitin 1998.

Në vitin 2010, me rastin e 90-vjetorit të lindjes së tij, disa ish-nxënës propozuan që t'i jepej titulli “Nderi i Kombit”.

Kjo nuk u realizua.

Dhe kështu mbetet një tjetër paradoks i kësaj jete:

një njeri që kishte kaluar gjysmë shekulli duke studiuar Shqipërinë, duke mësuar breza dhe duke dokumentuar kulturën e saj, shpesh e mori mirënjohjen institucionale me vonesë ose jo në masën që admiruesit e tij mendonin se meritonte.

Por një vepër e madhe nuk e mat gjithmonë veten me dekoratat.

Ndonjëherë e mat me atë që mbetet pasi dekoratat harrohen.

SOKOLI DHE SHQIPËRIA QË AI MBLEDHI NËPËR RRUGË

Ai punoi me folklorin edhe në periudha kur nuk ishte i ftuar në disa prej festivaleve folklorike të Gjirokastrës.

Përjashtim i rëndësishëm ishte festivali i vitit 1995 në Berat, ku u caktua President i Festivalit.

Por puna e tij nuk varej nga ftesat.

Ai vazhdoi të kërkonte.

Të shkruante.

Të studionte.

Deri në ditët e fundit.

Edhe kur forcat fizike po i shteronin, sipas kujtimeve familjare përpiqej të mbante në dorë një shkrim, një artikull, një gazetë ose të dëgjonte muzikë.

Një njeri i tillë nuk del në pension nga kultura.

Ai vetëm e ndryshon mënyrën se si i shërben asaj.

NGA RAMADAN SOKOLI TEK CULËDYJARJA

Sot, kur tingulli i culëdyjares dhe i instrumenteve të tjera tradicionale shqiptare udhëton në diasporë, historia e Ramadan Sokolit merr një kuptim të ri.

Në Florida.

Në Nju Jork.

Në Pensilvani.

Në Masaçusets.

Në aktivitetet kulturore të komuniteteve shqiptare, këto tinguj vazhdojnë të krijojnë një urë mes brezave.

Një fëmijë i lindur larg Shqipërisë mund të mos e njohë ende vendin e një gjyshi apo stërgjyshi.

Por mund ta njohë melodinë.

Dhe ndonjëherë një melodi është mënyra më e shkurtër për t'u kthyer në shtëpi.

Kjo është edhe arsyeja pse puna e Sokolit është ende aktuale.

Sepse ai nuk mblodhi vetëm të kaluarën.

Ai krijoi mundësinë që e kaluara të mund të dëgjohet në të ardhmen.

A ËSHTË CULËDYJARJA GATI PËR RRUGËN DREJT UNESCO-S?

Pyetja nuk duhet të ngrihet vetëm si dëshirë simbolike.

UNESCO kërkon një proces të argumentuar, dokumentim të traditës, komunitete bartëse dhe masa konkrete për ruajtjen dhe transmetimin e saj.

Prandaj, një rrugëtim i mundshëm i culëdyjares drejt UNESCO-s do të kërkonte pikërisht atë që Ramadan Sokoli bëri gjatë gjithë jetës:

dokumentim të saktë, kërkim shkencor, identifikim të bartësve, regjistrim të repertorit, studim të ndërtimit dhe përdorimit të instrumentit dhe, mbi të gjitha, sigurimin që tradita të jetë ende e gjallë.

Nëse një ditë kjo traditë do të bëhej pjesë e një nominimi shqiptar, puna e Sokolit do të ishte një nga shtyllat intelektuale mbi të cilat mund të ndërtohej kjo histori.

Sepse ai na la jo vetëm përshkrime.

Na la metodën.

NJË BURRË, NJË LIBËR, NJË VEGËL, NJË POPULL

Ndoshta sot mund ta lexojmë Ramadan Sokolin edhe ndryshe.

Jo vetëm si profesor.

Jo vetëm si kompozitor.

Jo vetëm si etnomuzikolog.

Por si një njeri që kaloi një shekull shqiptar duke kërkuar përgjigjen e një pyetjeje të thjeshtë:

Çfarë duhet të mbetet nga ne?

Ai e kërkoi përgjigjen në këngët e vjetra.

Në veglat muzikore.

Në polifoni.

Në fjalët e bartësve popullorë.

Në dokumentet e historisë.

Në muzikën qytetare të Shkodrës.

Në kujtesën e Gjirokastrës.

Në zërat e njerëzve që ndoshta nuk do t'i kujtonte askush po të mos kishte shkuar ai t'i dëgjonte.

Dhe ndoshta kjo është madhështia e vërtetë e veprës së tij.

Ai i dha emër asaj që rrezikonte të mbetej pa emër.

I dha letër asaj që ishte vetëm gojëdhënë.

I dha arkiv asaj që ishte vetëm kujtim.

I dha shkencë asaj që për shumëkënd ishte vetëm traditë.

Dhe i dha kohë asaj që koha mund ta kishte marrë.

CULËDYJARJA, SOT

Prandaj pyetja për UNESCO-n nuk duhet të jetë thjesht:

“A do të shkojë culëdyjarja në UNESCO?”

Pyetja më e rëndësishme është:

A do të bëjmë ne atë që duhet që ajo të ketë një të ardhme?

Sepse një nominim mund të vijë një ditë.

Një çmim mund të vijë.

Një njohje ndërkombëtare mund të vijë.

Por përpara tyre duhet të jetë një fëmijë që mëson ta luajë instrumentin.

Një mjeshtër që vazhdon ta ndërtojë.

Një studiues që e dokumenton.

Një komunitet që e mban gjallë.

Dhe një shtet që e kupton se trashëgimia nuk është dekor.

Është identitet.

Ramadan Sokoli e dinte këtë.

Prandaj punoi edhe kur nuk e duartrokitën.

Shkroi edhe kur nuk e botuan.

Mblodhi edhe kur nuk e ftuan.

Mësoi edhe kur institucionet nuk ia njohën gjithmonë peshën.

Dhe vazhdoi deri në fund.

Sot, kur një tingull i culëdyjares dëgjohet larg Shqipërisë, ai tingull mbart edhe një pjesë të asaj pune.

Ndoshta kjo është mënyra më e drejtë për ta kujtuar Ramadan Sokolin:

jo duke e vendosur në një piedestal të heshtur,

por duke bërë që ajo që ai shpëtoi nga harresa të mos rikthehet përsëri në të.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige