Sami Frashëri – mendimtari i shquar kombëtar shqiptar dhe urë mes qytetërimeve, ndertoi ndergjegjen.
Sami Frashëri – mendimtari i shquar kombëtar shqiptar dhe urë mes qytetërimeve, ndertoi ndergjegjen.
Sami Frashëri ishte mendimtar ideolog poet, pir jo poet në kuptimin kryesor të fjalës, edhe pse ka shkruar disa tekste me frymë letrare dhe dramatike.
Ai nuk hyn në traditën e poetëve si Naim Frashëri.
Roli i tij është tjetër dhe më i gjerë.
Ai ishte kryesisht:
– Mendimtar dhe ideolog i Rilindjes Kombëtare
Ai formuloi idenë e kombit shqiptar si projekt politik dhe kulturor, jo thjesht si identitet etnik.
– Gjuhëtar dhe leksikograf
Krijoi fjalorë të mëdhenj dhe sistemonte gjuhën, duke i dhënë asaj strukturë shkencore.
– Enciklopedist
Me veprën e tij madhore përmblodhi dijen e kohës dhe e organizoi në mënyrë moderne.
– Publicist dhe intelektual politik
Shkroi artikuj dhe traktate ku mbrojti të drejtat e shqiptarëve dhe kërkoi bashkimin dhe zhvillimin e tyre kulturor.
– Dramaturg dhe shkrimtar
Shkroi disa drama dhe një roman, por këto nuk janë pjesa kryesore e ndikimit të tij.
Rëndësia e tij konkrete
Rëndësia e Sami Frashërit qëndron në faktin se ai:
– formuloi për herë të parë një program kombëtar shqiptar
– i dha gjuhës shqipe status dhe strukturë moderne
– e lidhi Shqipërinë me idetë e arsimit, shkencës dhe iluminizmit
– krijoi ura midis kulturës lindore dhe asaj perëndimore
– ndikoi në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare
Pra, shkurt:
Ai ishte një mendimtar kombëtar i gjuhës, një figurë që ndërtoi bazat intelektuale të Shqipërisë moderne.
Veprat e Sami Frashërit një univers krijimtarie që shtrihet nga letërsia tek shkenca, nga fjala artistike tek mendimi enciklopedik.
Në rrugëtimin e tij intelektual, Sami Frashëri nuk la pas thjesht tituj librash, por një hartë të tërë dijesh, një pasuri që lëviz mes gjuhëve, kulturave dhe epokave, duke e bërë atë një nga mendjet më të plota të kohës së vet. Veprat e tij vijnë si etapa të një zhvillimi të vazhdueshëm, ku çdo libër është një gur themeli në ndërtimin e identitetit kulturor dhe gjuhësor.
Taaşşuk-i Tal’at ve Fitnat , romani i parë në gjuhën turke moderne , botuar më 1872 , shënon lindjen e prozës narrative në këtë hapësirë , një histori dashurie që fsheh brenda saj reflektime shoqërore dhe psikologjike , duke e vendosur Samiun në fillesat e romanit modern.
Besa yahud Ahde Vefâ , dramë në gjashtë pamje , 1875 , është një himn për nderin dhe fjalën e dhënë , ku koncepti shqiptar i besës ngrihet në nivel universal , duke e kthyer veprën në një simbol identitar dhe moral.
Gâve , dramë me pesë pamje , 1876 , vazhdon rrugën e dramaturgjisë së tij , duke sjellë motive historike dhe mitike që ndërthuren me idenë e rezistencës dhe drejtësisë.
Medeniyyet-i islâmiyye , nga seria “Biblioteka e xhepit” , 1879 , 1885 , është një reflektim mbi qytetërimin islam , një përpjekje për të shpjeguar dhe mbrojtur vlerat e tij në një kohë transformimesh të mëdha kulturore.
Kamus-i Fransevî , fjalor turqisht–frëngjisht , 1882 , 1885 , hap një dritare komunikimi me Perëndimin , duke e bërë gjuhën një urë lidhëse mes botëve.
Abetare e gjuhës shqipe , 1886 , është një akt themelor për arsimin kombëtar , një libër i thjeshtë në formë , por i madh në mision , sepse u mëson shqiptarëve shkronjat e identitetit të tyre.
Shkronjtore e gjuhës shqipe , gramatikë , 1886 , vendos rregullat e një gjuhe që kërkonte të standardizohej , duke i dhënë shqipes strukturë dhe dinjitet shkencor.
Dheshkronjë , libër gjeografie , 1888 , zgjeron horizontin e dijes , duke e lidhur njeriun me botën dhe hapësirën ku jeton.
Kamus-ül Alam , enciklopedi në gjashtë vëllime , 1889–1896 , është një nga veprat më madhore , një përmbledhje e dijes universale ku bota shqiptare gjen vendin e saj të merituar mes kombeve.
Kamus-i Arabi , fjalor arabisht–turqisht , 1889 , dëshmon për thellësinë e tij në gjuhët orientale dhe përkushtimin ndaj studimit të tyre.
Shqipëria ç’ka qenë , ç’është e ç’do të bëhet , traktat politik , 1899 , është manifesti i mendimit kombëtar shqiptar , një tekst vizionar që përkthen historinë në program dhe ëndrrën në projekt.
Kamus-ı Türkî , fjalor i gjuhës turke , 1901 , mbetet një nga arritjet më të mëdha leksikografike , një vepër që sistematizon gjuhën dhe i jep asaj formë moderne.
Në të njëjtën kohë , përkthimet e tij janë një kapitull më vete , ku Samiu bëhet ndërmjetës i kulturave :
Tarih-i Mücmel-i Fransa , Histori e shkurtër e Francës , 1872 , sjell për lexuesin lindor një pasqyrë të historisë evropiane.
Galatée , përkthim nga frëngjishtja , 1873 , dëshmon për lidhjen e tij me letërsinë klasike franceze.
Şeytanın Yadigarları , Kujtimet e Shejtanit , 1878 , një tekst me ngarkesë letrare dhe filozofike.
Sefiller , Të mjerët të Victor Hugo , 1879 , një nga veprat më të mëdha të letërsisë botërore , e sjellë në një kontekst të ri kulturor.
Robinson , Robinson Crusoe i Daniel Defoe , 1879 , një rrëfim mbi mbijetesën dhe njeriun përballë botës.
Kështu , në këtë varg veprash që shtrihet nga viti 1872 deri më 1901 , Sami Frashëri shfaqet jo vetëm si autor , por si një arkitekt i mendimit , një njeri që ndërtoi ura mes gjuhëve , kombeve dhe ideve , duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të flasë edhe sot me një zë të qartë dhe të gjallë.
Sami bej Frashëri, i njohur në kohën e tij si Shemsedin Sami Bej (Şemseddin Sami Bey), lindi më 1 qershor 1850 në Frashër të Vilajetit të Janinës dhe ndërroi jetë më 18 qershor 1904 në Stamboll.
Ai ishte një nga figurat më të mëdha të mendimit shqiptar dhe osman: gjuhëtar, leksikograf, enciklopedist, romancier, dramaturg, përkthyes dhe ideolog i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, përkrah vëllezërve të tij Abdyl Frashëri dhe Naim Frashëri. Në historinë kulturore shqiptare njihet thjesht si Samiu, ndërsa në botën turke si një nga mendjet themeluese të mendimit modern dhe “babai i enciklopedistëve”.
Ai përfaqëson ndërgjegjen e zgjuar kombëtare, lidhjen midis Lindjes dhe Perëndimit, dhe përpjekjen për ta kthyer gjuhën, kulturën dhe identitetin shqiptar në një projekt të vetëdijshëm politik e kulturor.
Samiu lindi në një familje me traditë dhe ndikim. Ishte biri i Halit beut (1797–1859) dhe Emine hanëmit (1814–1861). Nga ana e të atit, vinte nga një familje bektashiane me prejardhje nga Berati, e njohur si Dulellarët, ndërsa nga e ëma lidhej me trashëgiminë e Iljaz bej Mirahorit. Kjo përzierje traditash kulturore dhe shpirtërore do të ndikonte në formimin e tij si mendimtar universal.
Mësimet e para i mori në teqenë e Frashërit, nën drejtimin e Mustafa efendi Tetovës, së bashku me vëllanë Naimin.
Pas humbjes së prindërve, më 1865 familja u vendos në Janinë, ku Samiu ndoqi gjimnazin grek “Zosimea”, të cilin e përfundoi më 1869 si nxënës i shkëlqyer.
Ai zotëroi një horizont të rrallë kulturor: mësoi greqishten e vjetër dhe të re, latinishten, frëngjishten, italishten, si dhe më pas arabishten, persishten dhe turqishten.
Ky shumëgjuhësim e bëri një ndër mendjet më të përgatitura të kohës, të aftë për të dialoguar me qytetërime të ndryshme.
Fillimet dhe veprimtaria në Perandorinë Osmane
Pas shkollimit, punoi në Zyrën e Shtypit në Janinë, ndërsa më 1871 u vendos në Stamboll, ku hyri në rrethin e intelektualëve përparimtarë si Namık Kemal dhe Ebüzziya Tevfik.
Në këtë periudhë nisi një aktivitet të dendur si shkrimtar dhe gazetar:
më 1872 botoi romanin e parë në turqisht, “Ta'aşşûk-ı Tal'at ve Fitnât” (Dashuria e Talatit me Fitneten), duke hyrë në histori si pionier i romanit turk modern.
Vepra dhe kontributi shkencor
Sami Frashëri ishte një univers më vete krijues. Ai hartoi:
— fjalorë dygjuhësh frëngjisht–turqisht (1882) dhe turqisht–frëngjisht (1884)
— fjalor të gjuhës arabe (1898)
— fjalorin madhor “Kamus-ı Türkî” (1901) me mbi 40 mijë fjalë
— enciklopedinë gjashtëvëllimshme “Kamus al Alam” (1889–1896)
Në gjuhën shqipe kontribuoi me:
— “Abetare e gjuhës shqipe” (1886)
— “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (1886)
— hartimin e alfabetit të Stambollit
— traktatin politik “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet” (1899), që u kthye në manifest të Rilindjes Kombëtare.
Në fushën letrare, ai krijoi vepra që lidhen ngushtë me shpirtin shqiptar. Drama “Besa yahut Ahde Vefa” (1874–1875) është një hymn për nderin, besnikërinë dhe identitetin, duke e paraqitur shqiptarin si figurë morale dhe të denjë në sytë e botës.
Po ashtu, përktheu vepra madhore si “Të mjerët” e Victor Hugo dhe “Robinson Crusoe” të Daniel Defoe, duke sjellë kulturën europiane në hapësirën osmane.
Angazhimi kombëtar dhe politik
Samiu ishte pjesë aktive e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Ai mori pjesë në Komitetin Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare dhe ishte ndër firmëtarët e memorandumit drejtuar Kongresit të Berlinit (1878).
Ai kërkonte:
— bashkimin e vilajeteve shqiptare
— zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe
— mbrojtjen e identitetit kombëtar nga ndikimet e huaja
Në artikujt e tij, Shqipërinë e quante “vatani im”, duke e lidhur fatin personal me fatin e kombit.
Më 4 maj 1884 u martua me Emine Velije hanëmin, me të cilën pati katër fëmijë, ndër ta Ali Sami Yen, një figurë e njohur në historinë sportive turke. Pas vdekjes së saj më 1893, u martua me Belkizen, e veja e vëllait të tij
Sami Frashëri përfaqëson:
— mendimin iluminist shqiptar
— ndërtimin e identitetit kombëtar përmes gjuhës dhe arsimit
— urën kulturore mes Lindjes dhe Perëndimit
— vizionin modern për një Shqipëri të zhvilluar dhe të vetëdijshme
Ai mbetet një figurë që nuk shkroi thjesht libra, por projektoi një komb—me alfabet, me ide, me vetëdije dhe me të ardhme.
Në figurën e Sami Frashërit, historia shqiptare gjen një nga zërat më të kthjellët: një njeri që e pa kombin jo si trashëgimi të dhënë, por si vepër që duhet ndërtuar.
