SAMUEL JOHNSON. Rubrika: Shkrimtar i madh Person vip- shekulli XVIII.Frymezon pertej kohrave.

Rrevista Prestige

SAMUEL JOHNSON.

Rubrika: Shkrimtar i madh Person vip- shekulli XVIII.Frymezon pertej kohrave.

Njeriu që e ktheu varfërinë, sëmundjen dhe vetminë në një trashëgimi të madhe të letërsisë angleze.

Samuel Johnson ishte shkrimtar, poet, kritik, biograf dhe leksikograf anglez, një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë së shekullit XVIII.

Ai hartoi A Dictionary of the English Language (1755), vepër themelore që ndikoi fuqishëm në standardizimin dhe studimin e gjuhës angleze.

Jeta e tij, e shënuar nga sëmundja, varfëria dhe këmbëngulja, e ktheu atë në një simbol të fuqisë së dijes, talentit dhe karakterit.

Më 18 shtator 1709, në Lichfield të Staffordshire, lindi Samuel Johnson, një djalë i brishtë që do të rritej mes sëmundjeve, vështirësive ekonomike dhe një krenarie të fortë, për t’u bërë më vonë një nga figurat më të rëndësishme të jetës intelektuale dhe letrare të Anglisë së shekullit XVIII.

Ai ishte kritik, biograf, eseist, poet dhe leksikograf. Por përtej këtyre përcaktimeve, Johnson ishte një mendje që i dha formë një epoke. Në historinë e letërsisë angleze, emri i tij u bë pothuajse sinonim i gjysmës së dytë të shekullit XVIII.

Ironikisht, vetë Johnson e përshkruante jetën e tij si “radikalisht të mjerë” dhe biografitë letrare i quante “rrëfime të trishtuara”. Megjithatë, jeta e tij dëshmon të kundërtën: historia e një fëmije të sëmurë nga Midlands që, përmes talentit, këmbënguljes dhe inteligjencës, u shndërrua në figurën kryesore të letrave angleze dhe në një nga bashkëbiseduesit më të fuqishëm të kohës së vet.

FËMIJËRIA MES SËMUNDJES DHE FORCËS

Samuel Johnson ishte biri i Michael Johnson, një librashitësi, dhe Sarah Johnson.

Që në fëmijëri vuajti nga probleme të shumta fizike. Sipas kujtimeve të tij, ai kishte lindur “pothuajse i vdekur”. Në moshë të vogël u prek nga skrofula, një formë e tuberkulozit të gjëndrave limfatike.

Në atë kohë ekzistonte besimi popullor se prekja e sovranit mund ta shëronte këtë sëmundje, e cila për këtë arsye njihej edhe si “e keqja e mbretit”. Kur ishte vetëm 30 muajsh, Johnson u dërgua në Londër dhe u prek nga mbretëresha. Pjesën tjetër të jetës e ruajti me vete monedhën e artë (“touch piece”) që iu dha me atë rast.

Trajtimet e tjera mjekësore i lanë shenja të dukshme në fytyrë dhe qafë. Ai ishte pothuajse i verbër në syrin e majtë dhe kishte tik-e të theksuara, të cilat mund të kenë qenë shenja të asaj që sot njihet si sindroma Tourette.

Por sëmundja nuk e përcaktoi plotësisht njeriun.

Johnson ishte gjithashtu i fortë dhe energjik. I pëlqente të kalëronte, të ecte dhe të notonte, madje edhe në moshë të madhe. Ishte shtatlartë dhe trupmadh. Disa dëshmi flasin për një forcë të jashtëzakonshme fizike, si rasti kur hodhi nga skena në sallë një spektator arrogant bashkë me karrigen e tij, ose kur përballoi grabitës të mundshëm derisa mbërriti roja.

Brishtësia e trupit dhe forca e karakterit bashkëjetuan tek ai që në fëmijëri.

SHKOLLA DHE FRIKA E PARË

Në vitin 1717, Johnson hyri në shkollën gramatikore të Lichfield-it.

Mësuesi i tij, John Hunter, ishte një njeri i ditur, por brutal. Johnson e përshkroi metodën e tij me një fjali të hidhur:

“Ai kurrë nuk i mësoi një djalë në jetën e tij — i rrihte dhe ata mësonin.”

Frika që i shkaktoi ky mësues ishte aq e thellë, sa vite më vonë Johnson ende dridhej kur shihte poeteshën Anna Seward, sepse i ngjante gjyshit të saj, Hunter.

Megjithatë, pikërisht në ato vite ai krijoi dy miqësi që do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës: Edmund Hector, i cili më vonë u bë kirurg, dhe John Taylor, i ardhshëm prebendar i Westminster-it dhe drejtës i paqes në Ashbourne.

Në 1726, Johnson vizitoi kushëririn e tij, Reverend Cornelius Ford, në Stourbridge të Worcestershire. Fordi ishte një njeri elegant, i kulturuar dhe i ditur, dhe Johnson u ndikua veçanërisht nga bashkimi i dijes me shoqërueshmërinë e tij.

OXFORD: NJË VIT QË NDRYSHOI JETËN

Në 1728, Samuel Johnson hyri në Pembroke College, Oxford.

Qëndroi vetëm 13 muaj, deri në dhjetor 1729, sepse familja nuk kishte mundësi të përballonte shpenzimet e studimeve.

Por ai vit ishte vendimtar.

Gjatë kohës si student, Johnson lexoi veprën e William Law, A Serious Call to a Devout and Holy Life. Libri ndikoi thellë tek ai dhe e bëri shqetësimin për shpirtin një nga boshtet e jetës së tij.

Varfëria e detyroi të largohej nga Oxford-i, por dashuria për universitetin nuk iu shua kurrë.

Më vonë do të thoshte për poetët e kolegjit të tij:

“Ne ishim një fole zogjsh këngëtarë.”

Në 1731, në vitin kur i vdiq i ati, u shfaq edhe botimi i tij i parë: një përkthim në latinisht i Messiah të Alexander Pope, botuar në A Miscellany of Poems, së bashku me poezitë e studentëve të tjerë të Oxford-it.

Pope ishte poeti më i rëndësishëm i epokës dhe Johnson do t'i rikthehej veprës së tij gjatë gjithë jetës.

NGA MËSUESI I VARFËR TE SHKRIMTARI

Në vitin pasues, Johnson u bë zëvendës-mësues në shkollën gramatikore të Market Bosworth.

Por posti u bë i padurueshëm për shkak të Sir Wolstan Dixie, një figurë autoritare dhe arrogante që kontrollonte emërimet.

Me vetëm 20 paund trashëgimi nga i ati, Johnson u largua duke u ndier sikur po dilte nga burgu.

Pasi nuk arriti të gjente një tjetër vend pune si mësues, iu bashkua mikut të tij Hector në Birmingham.

Në 1732 ose 1733, botoi disa ese në The Birmingham Journal, të cilat nuk kanë mbijetuar.

Më pas, duke i diktuar Hector-it, përktheu në anglisht veprën A Voyage to Abyssinia, bazuar në përkthimin e Joachim Le Grand të udhëtimit të jezuitit portugez Jerome Lobo.

Vepra u botua në 1735 dhe tregonte tashmë shenjat e një zëri të pjekur letrar. Në parathënie Johnson vlerësonte Lobo-n pikërisht sepse nuk përpiqej ta paraqiste botën përmes mrekullive të sajuara.

DASHURIA, SHKOLLA DHE LONDRA

Në 1735, Johnson u martua me Elizabeth Porter, një vejushë 20 vjet më e madhe se ai.

Ai besonte se pakënaqësia në martesën e prindërve të tij lidhej edhe me mungesën e arsimimit të së ëmës. Për këtë arsye, kërkoi një grua që e konsideronte tërheqëse, inteligjente dhe të kulturuar.

Me ndihmën financiare të martesës, në vitin pasues hapi një shkollë në Edial, pranë Lichfield-it.

Një nga nxënësit e tij ishte David Garrick, i cili më vonë do të bëhej aktori më i madh anglez i epokës dhe një mik i përjetshëm i Johnson-it.

Në Edial, Johnson filloi edhe tragjedinë historike Irene, e cila trajtonte dashurinë e sulltanit Mahomet II (Mehmed II) për Irene-n, një skllave të krishterë të kapur në Constantinople.

Por shkolla dështoi.

Në 1737, Johnson dhe Garrick u nisën drejt Londrës.

Dhe aty do të fillonte një tjetër kapitull.

THE GENTLEMAN’S MAGAZINE: ZËRI QË PO FORMËSOHEJ

Në 1738, Johnson nisi bashkëpunimin e tij të gjatë me The Gentleman’s Magazine, që shpesh konsiderohet revista e parë moderne.

Fillimisht kontribuoi me poezi, më pas me prozë. Shkroi për figura si botuesi Edward Cave dhe bashkëpunëtorja e njohur, studiuesja Elizabeth Carter.

Ai botoi gjithashtu biografi të studiuesve, mjekëve dhe admiralëve evropianë.

Por Johnson nuk ishte vetëm shkrimtar.

Ai ishte edhe një zë kritik ndaj pushtetit.

Në 1738 dhe 1739, botoi një seri veprash satirike që sulmonin qeverinë e Sir Robert Walpole dhe madje edhe monarkinë Hanoveriane.

Ndër to ishin:

London;

Marmor Norfolciense;

A Compleat Vindication of the Licensers of the Stage.

Në London, një imitim i satirës së tretë të Juvenalit, Johnson përshkruante degradimin moral të kryeqytetit dhe të jetës angleze.

Në qendër të poemës qëndron një varg që do të bëhej veçanërisht i njohur:

“SLOW RISES WORTH, BY POVERTY DEPRESSED.”

“Merita ngrihet ngadalë, e shtypur nga varfëria.”

Ishte një fjali që mund të lexohej edhe si moto e vetë Johnson-it.

Kur poema u botua anonim në 1738, Alexander Pope parashikoi se autori do të “zbulohej”. Pope e admironte poezinë e tij dhe u përpoq, pa sukses, t'i siguronte patronazh.

POLITIKA DHE ZËRI I NJË TË JASHTMI

Johnson mbështeste në atë kohë opozitën ndaj qeverisë.

Por pozicioni i tij politik ishte më kompleks sesa mund të dukej.

Ai nuk ishte as Jacobite, as Nonjuror, pavarësisht pretendimeve të kundërta.

Prirja e tij ndaj Toryism-it lidhej kryesisht me bindjen se konservatorët do të mbronin Church of England si institucion shtetëror.

Kur kritikonte Whig-ët ose mbronte Tory-t, Johnson shpesh fliste nga pozita e një të jashtmi.

Më vonë në jetë, qëndrimi i tij ndaj Walpole u bë më pozitiv dhe ai shprehu respekt të madh për të.

NJË SHKRIMTAR QË SHPESH SHKRUANTE PA U PAGUAR

Në 1739, Johnson botoi përkthimin dhe shënimet e tij mbi Commentary të filozofit zviceran Jean-Pierre de Crousaz, kushtuar poemës filozofike të Pope-it An Essay on Man.

Në të njëjtën periudhë, ai përpiqej sërish të gjente një vend si mësues.

Shkrimet në revista dhe përkthimet mezi i siguronin jetesën.

Në një letër drejtuar Edward Cave, ai nënshkroi me fjalën latine “impransus”, që do të thoshte se kishte mbetur pa ngrënë drekë.

Megjithëse më vonë do të thoshte:

“Asnjë njeri, përveç një budallai, nuk ka shkruar ndonjëherë përveçse për para”,

Johnson vetë rrallë negocionte fort me librashitësit dhe shpesh merrte pagesa të vogla edhe për projekte të mëdha.

Madje shkruante edhe parathënie dhe dedikime për librat e miqve pa marrë pagesë.

“DEBATET” QË NUK ISHIN DEBATE TË VËRTETA

Nga 1741 deri në 1744, kontributi i tij më i rëndësishëm në The Gentleman’s Magazine ishte një seri fjalimesh që paraqiteshin si debate reale në House of Commons.

Kjo ishte një ndërmarrje e rrezikshme.

Raportimi i punimeve të Parlamentit ishte ndaluar prej kohësh dhe, që nga pranvera e 1738, mund të dënohej.

Johnson i titulloi ato “Debates in the Senate of Magna Lilliputia”, duke përdorur një teknikë të frymëzuar nga Jonathan Swift.

Por ekzistonte një paradoks i madh: Johnson e kishte vizituar House of Commons vetëm një herë.

Ai i shkruante debatet mbi bazën e informacionit shumë të kufizuar për qëndrimet e folësve.

Pra, ishin fiksione politike që paraqiteshin si fakte.

Më vonë Johnson shfaqi shqetësime për faktin se fjalimet e tij merreshin si autentike dhe mund të ketë ndaluar së shkruari për këtë arsye.

Megjithatë, shumë prej debateve ishin relativisht të ekuilibruara.

SHAKESPEARE, FJALORI DHE RICHARD SAVAGE

Në fillim të viteve 1740, Johnson vazhdoi punën intensive për The Gentleman’s Magazine.

Bashkëpunoi me antikuarin dhe redaktorin William Oldys për katalogun e bibliotekës së madhe Harleian.

Ndihmoi mikun e tij të shkollës në Lichfield, Dr. Robert James, me A Medicinal Dictionary.

Ndërkohë, nisi të punonte edhe për një botim të Shakespeare-it.

Në 1745, botoi Miscellaneous Observations on the Tragedy of Macbeth, vepra e parë e rëndësishme e kritikës së tij mbi Shakespeare-in.

Në 1746, hartoi The Plan of a Dictionary of the English Language dhe nënshkroi kontratën për veprën që do të bëhej A Dictionary of the English Language.

Por një nga veprat më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte An Account of the Life of Mr. Richard Savage, Son of the Earl Rivers, botuar në 1744.

Johnson e njihte personalisht Richard Savage dhe, megjithëse kishte pak iluzione për karakterin dhe sjelljen e tij, u bë deri në një masë mbrojtësi i tij.

Biografia u admirua gjerësisht, ndër të tjerë edhe nga piktori Joshua Reynolds, ndërsa filozofi francez Denis Diderot e vlerësoi përmes një recensioni të përkthyer.

Johnson e shihte varfërinë e Savage si një humbje jo vetëm për individin, por për shoqërinë.

Ai shkroi se në një papafingo, në një bodrum apo në një qelqore mes hajdutësh e lypësish mund të gjendej autori i The Wanderer — një njeri, idetë e të cilit mund t'i kishin ndihmuar shtetarin, mendimet mbi virtytin mund të kishin ndriçuar moralistin, elokuenca mund të kishte ndikuar në senatet dhe delikatesa mund të kishte fisnikëruar oborret.

Por në fund, Johnson nuk e kursen as atë që kishte mbrojtur.

Fjalia e tij përfundimtare është e pamëshirshme:

“Negligjenca dhe çrregullsia, kur zgjasin gjatë, do ta bëjnë dijen të padobishme, zgjuarsinë qesharake dhe gjenialitetin të përçmueshëm.”

Kjo fjali përmbledh edhe vetë mënyrën se si Johnson e shihte jetën: talenti nuk mjafton. Dija kërkon disiplinë, inteligjenca kërkon përgjegjësi dhe gjenialiteti mund të humbasë vlerën e tij nëse nuk shoqërohet me karakter.

NJË JETË E NGRITUR MBI VËSHTIRËSINË

Samuel Johnson nuk lindi në privilegj.

Ai u rrit me sëmundje, përjetoi varfëri, humbi mundësi, dështoi si mësues, luftoi për të siguruar jetesën dhe shpesh punoi për më pak nga sa meritonte.

Por ai kishte diçka që nuk mund t'ia merrte as varfëria, as sëmundja, as dështimi: fuqinë e mendjes dhe këmbënguljen për ta kthyer atë në vepër.

Nga një djalë i sëmurë në Lichfield, ai u bë një nga figurat më të mëdha të letrave angleze.

Samuel Johnson vdiq më 13 dhjetor 1784, në London, në moshën 75-vjeçare.

Dhe ndoshta trashëgimia e tij nuk qëndron vetëm te fjalori, poezitë, biografitë dhe kritikat që la pas.

Ajo që mbetet më fort është historia e një njeriu që e dinte nga afër se sa e vështirë mund të jetë jeta — dhe megjithatë zgjodhi ta përballonte me fjalë, dije dhe karakter.

Sepse varfëria mund ta vonojë meritën. Por nuk është e thënë ta varrosë atë.

Burimi: Encyclopaedia Britannica

Përgatiti: L.P