Sekretet mesjetare që po zbulohen nga Inteligjenca Artificiale

Komplote, letra dashurie dhe kura mjekësore: sekretet mesjetare që po zbulohen nga Inteligjenca Artificiale

28 maj 2026 – BBC Future.

Mesazhe dhe dokumente historike të koduara, të fshehura pas shifrave të pakuptueshme, gjenden në biblioteka dhe arkiva në mbarë botën. Tani, inteligjenca artificiale (AI) po ndihmon historianët t'i deshifrojnë këto tekste misterioze.

Në arkivat e Bibliotekës së Vatikanit ndodhej një dorëshkrim misterioz, i mbuluar me simbole të çuditshme, i cili kishte mbetur i padeshifruar për më shumë se 400 vjet. Faqet e tij të koduara mendohej se përmbanin receta sekrete për trajtimin e sëmundjeve të trupit të njeriut. Në atë kohë, praktika të tilla mjekësore mbaheshin të fshehta, pasi mund të ngjallnin dyshime ose akuza për magji.

I njohur si Shifra Borg (Borg Cipher), dorëshkrimi prej 408 faqesh ishte pothuajse i pakuptueshëm. Ai përdorte 34 simbole të pazakonta, disa shkronja romake dhe një faqe hyrëse të shkruar në arabisht. Nuk ekzistonte asnjë çelës i njohur për ta deshifruar, ndërsa disa faqe ishin dëmtuar nga koha.

Falë mësimit makinerik (machine learning), studiuesit arritën ta zbërthenin kodin. Ata zbuluan mijëra trajtime të çuditshme, si:

Pirja e disa gotave verë të kuqe cilësore;

Fermentimi i arrëmyshkut (nutmeg) në brumë për të luftuar dizenterinë;

Kura të tjera popullore dhe mjekësore të panjohura.

Profesoresha e gjuhësisë kompjuterike në Universitetin e Stokholmit, Beáta Megyesi, e cila mori pjesë në deshifrimin e dokumentit, e përshkruan procesin si punë detektivi:

"Çdo simbol, model dhe zgjidhje e pjesshme na afron me sekretet e dikujt dhe me një botë historike të humbur."

Megyesi dhe kolegët e saj po udhëheqin tani përpjekjet për të përdorur AI në mënyrë më efikase për deshifrimin e kodeve historike.

Një thesar i fshehur në arkiva

Sipas vlerësimeve, rreth 1% e materialeve në arkiva dhe biblioteka në mbarë botën janë plotësisht ose pjesërisht të koduara.

Dokumentet e fshehta përmbajnë:

Inteligjencë diplomatike;

Rituale të shoqërive sekrete;

Njohuri mjekësore;

Histori dashurie;

Informacione të përditshme që njerëzit dëshironin t'i mbanin sekret.

Në disa raste, deshifrimi i tyre mund të ndryshojë mënyrën se si e kuptojmë historinë.

Një shembull i famshëm janë letrat e koduara të Mary, Queen of Scots, të zbuluara së fundmi. Ato treguan përfshirjen e saj në komplote për të rimarrë fronin dhe marrëdhënien e tensionuar me djalin e saj, James VI and I.

Pse janë të vështira për t'u deshifruar?

Disa kode janë relativisht të thjeshta. Për shembull, Shifra Borg përdor një sistem zëvendësimi ku çdo simbol përfaqëson një shkronjë.

Por kode të tjera janë shumë më komplekse:

Gjuha origjinale mund të jetë e panjohur;

Mund të jenë shtuar simbole të rreme për të mashtruar;

Disa shkronja mund të përfaqësohen nga shumë simbole të ndryshme.

Për shembull, një letër 500-vjeçare e shkruar nga Charles V përdorte 120 simbole të ndryshme kodimi në vetëm tre faqe.

Pas gjashtë muajsh pune, studiuesit zbuluan se Charles V kishte frikë nga një komplot për ta vrarë.

Si po ndihmon AI?

Para se të deshifrohet një dokument, ai duhet të transkriptohet në format dixhital. Shkrimi i keq, boja e zbehur dhe dëmtimet nga koha e bëjnë këtë proces shumë të vështirë.

Tani, platforma të inteligjencës artificiale si transkribus.org⁠ po ndihmojnë në:

Njohjen e shkrimit të dorës;

Identifikimin e rreshtave dhe simboleve;

Kthimin e dokumenteve historike në tekst dixhital.

Megjithatë, sistemet aktuale ende hasin vështirësi kur përballen me simbole të shpikura, shenja astrologjike ose kode të pazakonta.

Prandaj, studiuesit po zhvillojnë projekte të reja si descrypt.org⁠. të cilat synojnë të krijojnë modele AI më fleksibël për deshifrimin e dokumenteve historike.

AI që lexon kodin direkt nga fotografia

Një hap edhe më revolucionar është përdorimi i AI për të analizuar fotografitë e dokumenteve pa kaluar fare në fazën e transkriptimit.

Studiuesit testuan këtë metodë në Copiale Cipher, një dorëshkrim që përshkruan ritualet e një shoqërie sekrete gjermane të shekullit XVIII.

Rezultatet treguan se sistemi mund të deshifrojë pjesë të tekstit që nuk i kishte parë më parë.

Kjo mund të jetë veçanërisht e dobishme për gjuhët e humbura ose sistemet e rralla të shkrimit.

Një chatbot që deshifron historinë

Ekipi i Megyesit ka krijuar një mjet të ngjashëm me chatbot-et moderne.

Ky sistem:

Transkripton tekstin;

E deshifron;

E përkthen;

Shpjegon pse zgjidhja është e besueshme.

Kur u testua me Shifrën Borg, chatbot-i deshifroi dhe përktheu një fragment prej 500 simbolesh në anglisht për rreth 29 minuta.

Gjithashtu dokumentoi hapat e ndjekur për të shmangur interpretimet e gabuara ose "halucinacionet" e AI-së.

Çfarë mund të zbulohet në të ardhmen?

Këto mjete mund të ndihmojnë në zgjidhjen e mistereve që ka.

në sfiduar studiuesit për shekuj.

Ndër shembujt më të famshëm janë:

Phaistos Disc, një disk 4,000-vjeçar nga Kreta që ende nuk është deshifruar plotësisht;

Linear A, një gjuhë e hershme e Egjeut që mbetet e pakuptuar.

Sipas Megyesit, qëllimi nuk është vetëm zgjidhja e një enigme të vetme historike, por krijimi i metodave që mund të ndihmojnë studiuesit në shumë raste të ndryshme.

Në thelb, AI po hap një dritare të re drejt sekreteve të fshehura të historisë – nga komplote mbretërore dhe letra dashurie, deri te njohuri mjekësore të humbura prej shekujsh.