TEODOR LAÇO Shkrimtari, politikani, diplomati dhe intelek

Rubrika : Memorje: Personazh i shquar multidimesional qe frymëzon.

TEODOR LAÇO

Shkrimtari, politikani, diplomati dhe intelektuali kujtohet me respekt mes fjalës, pushtetit dhe ndërgjegjes

Teodor Laço lindi më 29 shtator 1936, në Dardhë të Korçës, Shqipëri e bukur.

Dardha ishte vendlindja, por gjithashtu shkolla e parë e karakterit dhe kulturës shqiptare.

Rrugicat prej guri, shtëpitë dhe traditat krijonin një atmosferë të veçantë kulturore shqiptare.

Mësues, patriotë dhe intelektualë ushqenin respektin për dijen dhe identitetin kombëtar shqiptar.

Ky mjedis ndikoi në ndjeshmërinë e tij ndaj kujtesës, kulturës dhe njeriut shqiptar.

Pas vitit 1944, Shqipëria hyri në periudhën e regjimit komunist dhe izolimit politik.

Arsimi u zgjerua, ndërsa liria e mendimit mbeti e kufizuar politikisht dhe shoqërisht.

Kultura zhvillohej brenda një sistemi ideologjik që përcaktonte jetën publike shqiptare të kohës.

Atëherë u formua brezi që do të përjetonte ndryshime të jashtëzakonshme historike sociale.

Teodor Laço studioi agronomi në Institutin e Lartë Bujqësor në Kamëz, pranë Tiranës.

Zgjedhja e tokës lidhej me jetën, punën dhe realitetin e njeriut shqiptar.

Më vonë, fjala letrare do t’i jepte kuptim kësaj përvoje njerëzore dhe shoqërisë gjithashtu.

Në vitet gjashtëdhjetë, Laço filloi të botojë tregime dhe vepra letrare shqiptare.

SHKRIMTARI DHE ESTETIKA E NJERIUT

Debutimi i tij si shkrimtar erdhi më 1965, me romanin Era e tokës.

Vepra shënoi hyrjen e tij në letërsinë shqiptare të rëndësishme të kohës.

Më 1968 botoi Shtëpia në rrugicë, duke zgjeruar profilin e tij krijues letrar.

Më 1970 botoi Një nuse për Stasin, brenda kësaj periudhe letrare shqiptare.

Letërsia e tij kërkonte njeriun përtej rrethanave dhe skemave të kohës shqiptare.

Personazhet e tij kishin dyshime, frikë, shpresë, dëshira, gabime dhe përgjegjësi njerëzore.

Prandaj, ai nuk ndërtonte karaktere të përsosura, por njerëz me kundërthënie të thella.

Çdo personazh bëhej pasqyrë e zgjedhjeve, ndërsa çdo histori kërkonte përgjigje njerëzore.

Letërsia e tij shtronte pyetje mbi dashurinë, ndërgjegjen, përgjegjësinë dhe lirinë njerëzore.

Ajo pyeste gjithashtu çfarë mbetet tek njeriu pas përballjes me jetën dhe kohën.

Në këtë mënyrë, krijimtaria e tij fitonte një dimension universal dhe njerëzor të veçantë.

Ai nuk kërkonte personazhe të përsosura, por figura me psikologji dhe kundërthënie.

Në letërsinë e tij, individi përballej vazhdimisht me shoqërinë dhe përgjegjësinë.

“TOKA E ASHPËR” DHE PËRBALLJA ME HISTORINË

Një nga veprat më të njohura ishte romani Toka e Ashpër, botuar në 1971.

Vepra përshkruante kolektivizimin e një fshati të vogël dhe pasojat njerëzore të procesit.

Historia shfaqej aty përmes jetës konkrete, marrëdhënieve dhe psikologjisë njerëzore shqiptare.

Toka bëhej simbol pune, kujtese, përkatësie dhe marrëdhënieje me jetën shqiptare.

Në listimin bibliografik figuron gjithashtu Tokë e ashpër, me vitin 1987 gjithashtu.

Kjo e dhënë ruhet sipas materialit bibliografik të përdorur për këtë portret të plotë.

Në 1981 botoi Korbat mbi mermer, duke zgjeruar më tej krijimtarinë letrare shqiptare.

Në 1986 botoi Një dimër tjetër, një tjetër dëshmi e punës letrare shqiptare.

Në 1987 botoi Të gjithë lumenjtë rrjedhin, brenda kësaj periudhe krijuese shqiptare.

Në 1990 botoi Pushimet e kolonelit, duke vijuar rrugëtimin e tij letrar.

Krijimtaria përfshinte gjithashtu Shi në plazh dhe Vrasja e buzëqeshjes.

Një dritare në Kremlin ishte gjithashtu pjesë e veprave të tij letrare.

Në 2009 botoi Mjegull, ndërsa në 2014 botoi Gropas 67 gjithashtu.

Kështu, krijimtaria e tij shtrihej në disa dekada historike dhe shoqërore shqiptare.

LETËRSIA SI PYETJE DHE PËRBALLJE

Për Laçon, letërsia nuk ishte thjesht arratisje nga realiteti i përditshëm.

Ajo ishte përballje me njeriun, shoqërinë, historinë dhe ndërgjegjen njerëzore.

Vëmendja e tij shkonte shpesh tek individi i zakonshëm dhe i padukshëm.

Ishte njeriu që mbante historinë, pa u shfaqur në faqet historike.

Përmes tij, shkrimtari kërkonte të kuptonte shoqërinë dhe kohën shqiptare.

Kjo qasje i jepte krijimtarisë një dimension njerëzor, psikologjik dhe filozofik.

Në vend të përgjigjeve të gatshme, letërsia krijonte hapësirë për reflektim.

Ajo pyeste pse ndodhte diçka dhe çfarë mbetej pas përballjes.

Dashuria, përgjegjësia, ndërgjegjja dhe liria bëheshin tema përtej kufijve historikë.

SKENARISTI – KUR FJALA KTHEHET NË IMAZH

Pas vitit 1976, Laço shkroi skenarë për Kinostudion Shqipëria e Re.

Kinemaja i dha një tjetër gjuhë rrëfimit, përmes imazhit dhe lëvizjes filmike.

Në vitin 1977 fitoi çmim në Festivalin e Dytë Shqiptar të Filmit.

Çmimi iu dha për skenarin Përballimi, një vepër e rëndësishme kinematografike shqiptare.

Më vonë u bë drejtues i redaksisë së filmave artistikë të studios shqiptare.

Në 1990 drejtoi Kinostudion, e cila më pas u quajt Albfilm zyrtarisht.

Ky rol e vendosi atë në qendër të zhvillimeve kinematografike shqiptare të kohës.

Por figura e Laços nuk kufizohej vetëm brenda letërsisë dhe kinemasë shqiptare.

INTELEKTUALI DHE PËRGJEGJËSIA NDAJ SHOQËRISË

Pas vitit 1990, ai zgjodhi angazhimin publik përballë ndryshimeve shqiptare historike.

Në 1991 ishte ndër themeluesit dhe drejtuesit e Partisë Socialdemokrate të Shqipërisë.

Në 1992 u zgjodh deputet në Parlamentin shqiptar, ku shërbeu dymbëdhjetë vite.

Nga 1994 deri më 1997 shërbeu si Ministër i Kulturës.

Ky funksion e përballi shkrimtarin me përgjegjësinë institucionale ndaj kulturës kombëtare shqiptare.

Në 1998 ndihmoi në krijimin e Partisë Bashkimi Liberal të Shqipërisë.

Në 2001 u zgjodh drejtues i kësaj partie politike shqiptare liberale.

Angazhimi politik tregonte kalimin e tij nga fjala drejt veprimit publik konkret.

Për të, intelektuali duhej të merrte përgjegjësi për realitetin ku jetonte.

Politika mund të shihej si shërbim publik, jo vetëm si pushtet politik.

Kultura, në këtë kuptim, mbetej themel i identitetit dhe dialogut shoqëror shqiptar.

DIPLOMATI – KUR SHKRIMTARI PËRFAQËSON SHTETIN

Në 2006, Laço u emërua ambasador i Shqipërisë në Federatën Ruse.

Detyrën diplomatike e mbajti nga 2006 deri në vitin 2010 në Moskë.

Diplomacia kërkonte njohje të historisë, kulturës dhe ndjeshmërive të shoqërive të ndryshme.

Përvoja e shkrimtarit i jepte atij një mënyrë të veçantë dëgjimi kulturor.

Shkrimtari vëzhgon, dëgjon dhe kërkon kuptimin përtej fjalëve të zakonshme njerëzore.

Diplomati duhet gjithashtu të kuptojë përtej formulimeve zyrtare dhe protokolleve ndërkombëtare.

Kultura mund të ndërtojë ura aty ku politika krijon distanca ndërmjet njerëzve.

Në këtë kuptim, diplomacia e Laços kishte edhe dimension të dukshëm kulturor shqiptar.

NJË JETË ME KATËR FYTYRA

Jeta e tij mund të kuptohet përmes katër roleve themelore dhe ndërlidhëse.

Shkrimtari depërtonte në botën e brendshme dhe psikologjinë e njeriut shqiptar.

Skenaristi e kthente fjalën në figurë, skenë dhe përvojë filmike shqiptare.

Politikani kërkonte të ndikonte realitetin shqiptar pas ndryshimeve të vitit 1990.

Diplomati përfaqësonte Shqipërinë përtej kufijve dhe hapësirave të saj ndërkombëtare.

Por mbi këto role qëndronte gjithmonë figura e intelektualit të kulturuar shqiptar.

Teodor Laço ishte një figurë me kulturë, disiplinë dhe aristokraci shpirtërore të rrallë.

Serioziteti i tij lidhej me një botë të gjerë leximi dhe mendimi.

Ai e shihte dijen si përgjegjësi dhe kulturën si shërbim shoqëror njerëzor.

KULTURA SI THEMEL I IDENTITETIT KOMBËTAR

Një komb mund të ndërtojë institucione, por humbet veten pa kulturë kombëtare.

Kultura ruan gjuhën, kujtesën, dialogun dhe aftësinë për të krijuar vazhdimisht shoqërinë.

Për Laçon, kultura nuk ishte dekor, por themel i identitetit kombëtar.

Një shoqëri mund të ndërtojë rrugë, ura dhe institucione moderne.

Por pa aftësinë për të menduar, dialoguar dhe krijuar, ajo rrezikon humbjen.

Prandaj kultura mbetet një formë e kujtesës dhe vazhdimësisë kombëtare.

POLITIKA, DIPLOMACIA DHE ESTETIKA E PËRGJEGJËSISË

Jeta e Laços përshkoi Shqipërinë para luftës, komunizmin dhe demokracinë shqiptare moderne.

Prandaj, biografia e tij është edhe një hartë e historisë shqiptare moderne.

Në politikë, fjala u shndërrua në përgjegjësi dhe vendimmarrje publike.

Në diplomaci, kultura u shndërrua në urë ndërmjet shteteve dhe njerëzve.

Në letërsi, përvoja u shndërrua në personazhe, konflikte dhe pyetje njerëzore.

Në kinema, rrëfimi u shndërrua në imazh dhe gjuhë artistike.

Kjo shumësi rolesh krijon portretin e një intelektuali të rrallë shqiptar.

Ai e përjetoi historinë jo vetëm si dëshmitar, por edhe pjesëmarrës.

TRASHËGIMIA LETRARE DHE KULTURORE

Krijimtaria e tij përfshin romane, vepra letrare, skenarë dhe shkrime të ndryshme.

Veprat e tij përfshijnë periudha të ndryshme të historisë shqiptare moderne.

Era e tokës daton më 1965 dhe shënon debutimin e tij letrar.

Shtëpia në rrugicë u botua më 1968 dhe vijoi rrugëtimin krijues.

Një nuse për Stasin u botua më 1970, duke zgjeruar krijimtarinë.

Toka e Ashpër lidhet me vitin 1971 dhe kolektivizimin rural.

Korbat mbi mermer u botua më 1981, gjatë periudhës së konsolidimit.

Një dimër tjetër u botua më 1986, brenda kësaj krijimtarie të gjerë.

Të gjithë lumenjtë rrjedhin u botua më 1987, sipas listimit bibliografik.

Tokë e ashpër figuron gjithashtu me vitin 1987 në materialet bibliografike.

Pushimet e kolonelit u botua më 1990, duke vijuar veprimtarinë letrare.

Shi në plazh dhe Vrasja e buzëqeshjes përfshihen gjithashtu.

Një dritare në Kremlin mbetet një tjetër titull i krijimtarisë së tij.

Mjegull u botua më 2009, ndërsa Gropas 67 më 2014.

Krahas veprave letrare, krijimtaria e tij përfshiu edhe skenarë kinematografikë.

Përballimi lidhet me veprimtarinë e tij si skenarist gjatë viteve shtatëdhjetë.

Në vitin 1977, skenari u vlerësua në Festivalin e Dytë Shqiptar të Filmit.

Kjo krijimtari e gjerë dëshmon një veprimtari që kapërceu zhanret dhe dekadat.

Nga romani tek skenari, fjala e tij kërkoi forma të ndryshme shprehjeje.

Nga letërsia tek kinemaja, ai vazhdoi të vëzhgonte njeriun dhe shoqërinë.

15 TETOR 2016 – FUNDI I NJË JETE, JO VEPRËS

Më 15 tetor 2016, Teodor Laço u nda nga jeta në Tiranë.

Ai vdiq në moshën tetëdhjetëvjeçare, duke lënë një trashëgimi të gjerë kulturore.

Librat, skenarët, idetë dhe angazhimi publik mbetën pjesë e kujtesës kombëtare shqiptare.

Trashëgimia e tij nuk matet vetëm përmes titujve apo funksioneve publike.

Ajo matet edhe përmes pyetjeve që veprat vazhdojnë t’u bëjnë lexuesve shqiptarë.

Një shkrimtar mbetet gjallë kur fjala e tij vazhdon dialogun njerëzor.

Teodor Laço mbetet pjesë e kujtesës shqiptare përmes letërsisë dhe kulturës.

Jeta e tij dëshmon një udhëtim mes fjalës, shtetit dhe ndërgjegjes.

Në fund, ajo që mbetet është kultura dhe përgjegjësia ndaj njeriut shqiptar.

EPILOG – ARISTOKRACIA E MENDIMIT

Teodor Laço nuk mund të përkufizohet vetëm përmes titujve të tij.

Shkrimtar, skenarist, politikan, ministër dhe diplomat ishin vetëm role.

Mbi të gjitha qëndronte një intelektual me kulturë dhe botë të gjerë.

Një figurë me seriozitet, përmbajtje dhe aristokraci të veçantë shpirtërore.

Ai e jetoi kulturën si përgjegjësi dhe dijen si detyrim njerëzor.

Ai e shihte fjalën si instrument komunikimi, reflektimi dhe përgjegjësie.

Kjo e bën jetën e tij një portret të veçantë shqiptar.

Një portret ku letërsia, politika dhe diplomacia takohen përmes kulturës.

Dhe pikërisht aty qëndron dimensioni më i bukur i trashëgimisë së tij.

Sepse koha mund të ndryshojë sistemet, por kultura ruan kujtesën.

Fjala mbetet aty ku njeriu kërkon të kuptojë veten.

Dhe Teodor Laço mbetet, mbi të gjitha, një njeri i fjalës.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige