VALENTINA PISTOLI Gruaja që i dha formë Shqipërise moderne

Founder Publisher.LP

4 hours ago

8 min read

Rubrika: Arkitekture - Trashegimi- Memorje.

Arkitekte e shquar që frymezon pertej kohrave.

VALENTINA PISTOLI

Gruaja që i dha formë Shqipërisë moderne.

Në një kohë kur ëndrrat e grave kishin ende mure për të kapërcyer, ato zgjodhën të ndërtonin.

Me lapsin mbi letër dhe vizionin përpara, gratë e para arkitekte shqiptare i dhanë formë një epoke të re.

Çdo vijë e vizatuar prej tyre ishte një hap drejt dijes, lirisë dhe modernitetit.

Sot, emrat e tyre mbeten pjesë e kujtesës së arkitekturës shqiptare — si themele mbi të cilat vazhdohet të ndërtohet.

Me vizion, dije dhe guxim, ato hapën rrugën e arkitekturës shqiptare.

Në Korçën e vitit 1928, mes një qyteti me traditë kulturore dhe arsimore, lindi Valentina Pistoli. Askush nuk mund ta dinte atëherë se vajza që do të rritej aty do të bëhej arkitektja e parë shqiptare dhe se, dekada më vonë, gjurmët e saj do të gjendeshin në qytete të tëra të vendit.

Ajo nuk la pas vetëm ndërtesa. La një mënyrë të menduari për hapësirën, një gjuhë arkitekturore dhe një histori të pazakontë profesionale për një grua të brezit të saj.

Për më shumë se 32 vjet, Pistoli projektoi mbi 160 ndërtesa në 26 qytete të Shqipërisë. Banesa, hotele, shkolla, kinema, teatro, qendra kulturore, spitale dhe ndërtesa publike u bënë pjesë e udhëtimit të saj profesional.

Por rruga drejt tyre nisi larg Tiranës.

Nga Liceu i Korçës te Universiteti i Sofjes

Në Korçë, Pistoli ndoqi Liceun, në një mjedis qytetar ku arsimi dhe kultura kishin një traditë të veçantë.

Zgjedhja e arkitekturës erdhi në një kohë kur Shqipëria ende nuk kishte mundësi të mjaftueshme për formimin universitar të arkitektëve.

Para Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët që ndiqnin këtë profesion arsimoheshin kryesisht jashtë vendit, veçanërisht në Itali dhe Austri. Pas luftës, rrugët e studentëve shqiptarë u drejtuan gjithnjë e më shumë drejt vendeve të Evropës Lindore, ndër të tjera në Bashkimin Sovjetik, Çekosllovaki, Poloni, Rumani dhe Bullgari.

Valentina Pistoli shkoi në Bullgari.

Në Universitetin e Sofjes studioi arkitekturë dhe në vitin 1952 përfundoi studimet, duke marrë diplomën që do ta kthente në një nga profesionistet e para shqiptare të këtij profesioni.

Kur u kthye në Shqipëri, vendi po ndërtonte një realitet të ri urban. Qytetet ndryshonin, ndërtesat publike shtoheshin dhe arkitektura po bëhej pjesë e një projekti të gjerë shtetëror.

Pikërisht aty do të fillonte historia e saj e vërtetë.

Një grua, një profesion dhe një epokë

Arkitektura e Pistolit u zhvillua brenda kufizimeve të një sistemi të centralizuar, ku materialet, teknologjia e ndërtimit dhe zgjedhjet estetike ishin të përcaktuara në masë të madhe nga kushtet e kohës.

Por ajo kërkoi hapësirë për mendimin e saj.

Burimet e përshkruajnë qasjen e saj si të mbështetur në logjikë dhe liri, me një përpjekje për të krijuar një arkitekturë të thjeshtë, funksionale dhe të qëndrueshme.

Në një kohë kur uniformiteti mund të bëhej lehtësisht gjuhë arkitekturore, Pistoli kërkonte mënyra për ta mbajtur projektimin të lidhur me arsyen, funksionin dhe jetën reale.

Kjo filozofi do të shfaqej në një numër jashtëzakonisht të madh veprash.

Mbi 160 ndërtesa, 26 qytete

Për më shumë se tri dekada, emri i saj do të udhëtonte nga një qytet në tjetrin.

Në Korçë, qytetin ku kishte lindur, ajo projektoi disa komplekse banimi, si edhe kompleksin e ndërtesës së Postës Qendrore.

Në Vlorë, puna e saj u shtri përgjatë Rrugës së Skelës, ndërsa projekte banimi realizoi edhe në Cërrik, Tiranë dhe Elbasan.

Në Pogradec projektoi Qendrën Kulturore.

Në Elbasan lidhet me emrin e saj Hotel Skampa, ndërsa veprimtaria në hoteleri u shtri edhe në Kukës, Bajram Curri, Pukë dhe Himarë.

Ajo projektoi shkolla dhe konvikte internatesh në Elbasan, Peshkopi, Delvinë dhe Përrenjas.

Në repertorin e saj hynë edhe kinematë e Krujës dhe Elbasanit, qendrat e partisë në Librazhd dhe Cërrik, një vilë në Dajt dhe spitali i Cërrikut.

Dhe kjo është vetëm një pjesë e hartës së saj profesionale.

Mbi 160 ndërtesa në 26 qytete e bëjnë veprën e Pistolit një prej arkivave më të gjalla të arkitekturës shqiptare të asaj periudhe.

1953 — Teatri “Aleksandër Moisiu”

Ndër veprat e hershme të lidhura me emrin e saj ishte Teatri “Aleksandër Moisiu” në Durrës, i hapur në vitin 1953.

Ishte koha kur qytetet shqiptare po ndërtonin institucionet e tyre të reja kulturore.

Teatri nuk ishte thjesht një ndërtesë. Ishte një hapësirë ku qyteti do të mblidhte njerëzit rreth artit, skenës dhe jetës kulturore.

Pistoli po fitonte kështu një vend në një arkitekturë që nuk ndërtonte vetëm mure, por edhe hapësira për jetën publike.

1957 — Tirana fillon të marrë një tjetër formë

Katër vjet më vonë, në 1957, emri i Pistolit shfaqet në një tjetër projekt me rëndësi për kryeqytetin.

Ajo konkretizoi ide dhe përgatiti projekte për kompleksin e gjerë të Parkut të Madh të Tiranës dhe Liqenit Artificial, në zonën kodrinore në jug të qytetit.

Në këtë vizion përfshiheshin Liqeni Artificial, amfiteatri, monumentet dhe veprat artistike.

Rreth vitit 1960, arkitektë shqiptarë dhe bullgarë punuan për realizimin e parkut.

Kështu, puna e Pistolit u lidh edhe me një prej hapësirave më të rëndësishme publike të Tiranës, një vend që do të bëhej pjesë e kujtesës së shumë brezave.

Hotelet që shtriheshin përtej kryeqytetit

Me kalimin e viteve, projektet e saj u zgjeruan.

Hotel Skampa në Elbasan ishte një nga veprat e saj të njohura, ndërsa hotelet në Kukës, Bajram Curri, Pukë dhe Himarë dëshmojnë shtrirjen e punës së saj në qytete të ndryshme.

Arkitektura e hoteleve kishte një rol të veçantë në atë periudhë, sepse këto ndërtesa duhej të përfaqësonin njëkohësisht funksionin, qytetin dhe vizionin e zhvillimit të tij.

Por asnjë prej tyre nuk do ta lidhte emrin e Pistolit me Tiranën aq fort sa ndërtesa që do të ngrihej në zemër të kryeqytetit.

Hotel Tirana — ndërtesa që ndryshoi siluetën e qytetit

Në vitin 1972 nisën punët e projektimit për atë që do të bëhej Hotel Tirana, sot i njohur si Tirana International Hotel.

Pistoli drejtoi ekipin e arkitektëve ku bënin pjesë Koço Çomi, Petraq Kolevica, Nina Theodhosi dhe Klement Kolaneci.

Ishte një projekt me përmasa të pazakonta për Shqipërinë e asaj kohe.

Hoteli u projektua me 15 kate, kishte 324 shtretër dhe arrinte rreth 56 metra lartësi.

I vendosur pranë Sheshit Skënderbej, ai do të ndryshonte dukshëm siluetën e Tiranës.

Hoteli u përurua në vitin 1979.

Për shumë vite, ai ishte ndërtesa më e lartë në Shqipëri, duke ruajtur këtë status deri thellë në vitet 1990.

Në horizontin e kryeqytetit, Hotel Tirana u bë një shenjë e dukshme e kohës së vet.

Por pas kësaj fasade të madhe qëndronte një histori ekipore, dhe në krye të saj një grua.

Përtej betonit dhe lartësisë

Hotel Tirana mund të matet me kate, metra dhe shtretër.

Por karriera e Pistolit nuk mund të matet vetëm me numra.

Në arkitekturën e saj ishte edhe përpjekja për të ruajtur një lloj lirie profesionale në një sistem që kishte kufij të qartë.

Ajo punoi me materialet që koha lejonte, me kërkesat që sistemi impononte dhe me mundësitë që ekonomia e centralizuar ofronte.

Megjithatë, vlerësimet për veprën e saj e kanë përshkruar si një arkitekturë të thjeshtë, racionale dhe të qëndrueshme në kohë.

Kjo është ndoshta një nga arsyet pse ndërtesat e saj vazhdojnë të lexohen edhe sot si pjesë e historisë së qyteteve shqiptare.

Arkitektja që u bë edhe pedagoge

Pistoli nuk e mbylli arkitekturën brenda zyrës së projektimit.

Ajo punoi për shumë vite si lektore me kohë të pjesshme e arkitekturës në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit Politeknik të Tiranës.

Puna e saj pedagogjike u lidh edhe me zhvillimin e metodologjisë së projektimit në Institutin e Projektimit Arkitektonik në Tiranë.

Në auditor, ajo nuk u mësonte studentëve vetëm rregullat e profesionit.

U përcillte edhe përvojën e një arkitekteje që kishte punuar në kushte të vështira, kishte projektuar në qytete të ndryshme dhe kishte parë nga afër se si një ide duhej të kthehej në një ndërtesë reale.

Kështu, ndikimi i saj u bë i dyfishtë: një pjesë qëndroi në qytete dhe një pjesë vazhdoi përmes njerëzve që ajo ndihmoi të formoheshin.

Një grua në një botë burrash

Të bëheshe arkitekte në atë kohë do të thoshte të hyje në një profesion ku gratë ende nuk kishin të njëjtën prani si burrat.

Pistoli nuk ishte vetëm gruaja e parë shqiptare që hyri në këtë histori.

Ajo qëndroi në të.

Drejtoi ekipe, projektoi ndërtesa të mëdha, punoi në qytete të ndryshme dhe u përfshi në formimin e brezave të rinj.

Në këtë kuptim, historia e saj është edhe një histori për ndryshimin e vendit të gruas në profesionet teknike dhe krijuese.

Një tjetër zë: shkrimi i vitit 1974

Arkitektura e saj nuk u shfaq vetëm në vizatime dhe ndërtesa.

Në vitin 1974, në revistën “Shkenca dhe Jeta”, numri 3, Pistoli botoi shkrimin “Përmbi gjysma e popullsisë në banesa të reja”.

Titulli vetë tregon një tjetër dimension të interesit të saj profesional: banimin dhe lidhjen mes arkitekturës dhe jetës së përditshme.

Për Pistolin, ndërtesa nuk ishte thjesht një objekt që ngrihej në qytet.

Ajo duhej të lidhej me mënyrën se si njerëzit jetonin brenda saj.

Një fakt i kohës së saj

Burimet biografike dokumentojnë se Valentina Pistoli ishte edhe anëtare e Partisë Komuniste të Shqipërisë.

Ky fakt i përket periudhës historike në të cilën ajo jetoi dhe punoi dhe bën pjesë në portretin e plotë të saj profesional e publik.

Në të njëjtën kohë, vlerësimet e mëvonshme për veprën e saj kanë vënë në dukje përpjekjen për të ruajtur një arkitekturë të thjeshtë dhe të qëndrueshme përtej kufizimeve ideologjike të kohës.

1993 — kur arkitektja u largua, por ndërtesat mbetën

Valentina Pistoli vdiq në vitin 1993, rreth moshës 65-vjeçare.

Ajo u largua nga jeta në një kohë kur Shqipëria po hynte në një tjetër epokë.

Por qytetet vazhdonin të mbanin gjurmët e saj.

Banesat, shkollat, hotelet, kinematë, qendrat kulturore, spitali, teatrot dhe ndërtesat publike që kishte projektuar nuk u zhdukën bashkë me kohën kur ishin ndërtuar.

Arkitektura ka këtë lloj kujtese.

Njeriu largohet, ndërtesa mbetet.

2017 — gratë që projektuan

Në vitin 2017, historia e Pistolit u rikthye në një kontekst më të gjerë.

Ajo u përfshi mes 122 projektueseve në projektin dhe botimin “Të Projektosh për të Jetuar – Projektueset 1945–1990”.

Ishte një mënyrë për të rikthyer në kujtesën publike gratë që kishin marrë pjesë në ndërtimin e Shqipërisë gjatë dekadave të socializmit.

Pistoli zinte aty një vend të veçantë.

Ajo nuk ishte vetëm një prej grave të dokumentuara.

Ishte një prej figurave pionierë të historisë së tyre.

8 Mars 2018 — njohja pas vdekjes

Më 8 mars 2018, në Ditën Ndërkombëtare të Gruas, Valentina Pistoli u nderua pas vdekjes me Albanian Architecture Award.

Çmimi u dha nga Unioni i Arkitektëve dhe Urbanistëve Shqiptarë.

Në emër të saj e pranoi djali i saj, Tani Pistoli.

Në motivacion u vlerësua kontributi i saj si një prej projektueseve kryesore në disa prej veprave të rëndësishme të arkitekturës shqiptare gjatë periudhës së ekonomisë së centralizuar.

U theksua aftësia e saj për të krijuar një arkitekturë të thjeshtë dhe të përjetshme, pavarësisht kufizimeve ideologjike të kohës.

U vlerësua gjithashtu kontributi i saj në zhvillimin e metodologjisë së projektimit dhe në formimin e arkitektëve shqiptarë përmes mësimdhënies.

Një emër që nuk mbeti në letër

Sot, Valentina Pistoli mund të lexohet përmes një harte.

Korça, ku lindi dhe ku projektoi banesa e Postën Qendrore.

Vlora, përgjatë Rrugës së Skelës.

Cërriku, Tirana dhe Elbasani, ku la projekte të ndryshme.

Pogradeci, me Qendrën Kulturore.

Durrësi, me Teatrin “Aleksandër Moisiu”.

Kruja dhe Elbasani, me kinematë.

Elbasani, Peshkopia, Delvina dhe Përrenjasi, me shkollat dhe konviktet.

Kukësi, Bajram Curri, Puka dhe Himara, me hotelet.

Dajti, me vilën.

Cërriku, me spitalin.

Dhe në qendër të Tiranës, Hotel Tirana, ndërtesa 15-katëshe, 56 metra e lartë, me 324 shtretër, e përuruar në 1979.

Kjo është harta e një gruaje që nuk e jetoi arkitekturën vetëm si profesion.

E jetoi si një mënyrë për të lënë gjurmë në kohë.

Valentina Pistoli, përtej kohës së saj

Ndoshta kjo është arsyeja pse historia e Valentina Pistolit vazhdon të jetë interesante edhe sot.

Ajo i përkiste një kohe të caktuar, një sistemi të caktuar dhe një mënyre të caktuar të ndërtimit.

Por ndërtesat e saj i përkasin edhe një kohe tjetër: asaj që erdhi më pas.

Ato dëshmojnë për një arkitekturë që u krijua nën kufizime, por që nuk u zhduk bashkë me kufizimet.

Nga Korça e vitit 1928 te Universiteti i Sofjes, nga diploma e 1952-shit te projektet e 1953-shit, 1957-s, 1972-shit dhe 1979-s, rruga e Pistolit është një histori e gjatë pune.

Një histori prej 32 vitesh, më shumë se 160 ndërtesash dhe 26 qytetesh.

Një histori ku arkitektura takon arsimin, profesioni takon shoqërinë dhe një grua hyn në një botë ku para saj kishte pak gra.

Valentina Pistoli vdiq në 1993.

Por qytetet vazhduan ta mbajnë emrin e saj në heshtje, të gdhendur jo në monumente, por në beton, dritare, korridore, sheshe dhe silueta urbane.

Sepse disa arkitektë lënë pas projekte.

Disa lënë pas ndërtesa.

Dhe disa, si Valentina Pistoli, lënë pas një pjesë të vetë kujtesës së një vendi.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere