Amaneti i Lirisë: Margarita dhe Kristaq Tutulani, 6 Korrik 1943.

Amaneti i Lirisë: Margarita dhe Kristaq Tutulani, 6 Korrik 1943.

Margarita dhe Kristaq Tutulani lanë amanetin që liria të mbrohet me guxim, mendim dhe sakrificë, pa u përkulur përballë padrejtësisë.

Ata na kujtuan se ideali nuk mjafton të besohet, por duhet jetuar deri në fund, edhe kur kërkon gjithçka.

Dëshmorët janë zëri që nuk shuhet, edhe kur hesht historia.

Janë drita që digjet në errësirë, pa kërkuar asgjë në këmbim.

Ata janë gjaku i kthyer në flamur dhe kujtesë e gjallë e lirisë.

Liria që ne marrim frymë sot, është fryma e tyre e fundit.

Sakrifica e tyre nuk ishte një çast, por një përjetësi e zgjedhur.

Ata dhanë gjithçka rininë, ëndrrat, jetën për një agim që nuk e panë.

Janë gurë themeli të heshtur mbi të cilët ngrihet e ardhmja.

Në çdo hap të lirë, ecim mbi amanetin e tyre të shenjtë.

Kujtimi i tyre është një zjarr i butë që na mban zgjuar ndërgjegjen.

Dhe ne do ta ruajmë këtë amanet, si dritën që nuk lejohet të shuhet kurrë.

Dy bij, dy heronj

6 korrik 1943 Dita kur u pushkatua rinia e një ideali

Më 6 korrik 1943, në Gosë të Kavajës, u pushkatuan Kristaq dhe Margarita Tutulani vëlla e motër, dy emra që historia i ruan si dritë të pashuar të Beratit dhe të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Data është e saktë, vendi është i njohur, por pesha e saj shkon përtej kronikës: është një ditë ku koha u ndal për të dëgjuar zërin e rinisë që nuk pranoi të heshtë.

Ata lindën në një familje me rrënjë të thella patriotike. Milto Tutulani, i ati, shërbeu 14 vjet deputet dhe mbajti detyrat e ministrit të Financave dhe të Drejtësisë në qeverinë e Ahmet Zogut.

Në trungun e kësaj familjeje qëndronte edhe figura e Sotir Koleas, daja i tyre, një nga lëvruesit më të përkushtuar të gjuhës shqipe dhe bibliofil i rrallë. Ishte një shtëpi ku fjala “Atdhe” nuk shqiptohej, por jetohej.

Në qershor 1942, Margarita Tutulani ndërpreu studimet në Institutin Femëror të Tiranës dhe u kthye në Berat, me një mision të qartë: organizimin e popullit kundër fashizmit. Ajo lëvizte lagje më lagje, duke mbledhur gra dhe vajza, duke ndezur ndërgjegje në heshtje.

Më 28 nëntor 1942, në demonstratën e madhe antifashiste në Berat, Margarita doli në krye të turmës. Demonstruesit grisën flamujt fashistë, kaluan para burgut duke kërkuar lirimin e të burgosurve dhe hodhën parulla kundër pushtimit. Në shkallët e përmendores së Dëshmorëve të Rilindjes, ajo mbajti një fjalim të zjarrtë përpara mijëra vetave. Aty ishte edhe Kristaqi, i kthyer nga Italia. Pas kësaj dite, për shkak të ndjekjes nga autoritetet fashiste, Margarita kaloi në ilegalitet.

Në tetor 1942, edhe Kristaq Tutulani la studimet për Drejtësi në Firence dhe u kthye në Berat, duke iu bashkuar menjëherë Lëvizjes Nacionalçlirimtare.

Ai ishte një intelektual i formuar, njohës i disa gjuhëve të huaja, përkthyes i letërsisë botërore dhe një mendje e kthjellët që besonte në forcën e argumentit.

Ai e quajti Migjenin “uragan i ndërprerë në mes”, një formulim që mbeti në kujtesën letrare shqiptare si dëshmi e ndjeshmërisë së tij kritike.

Në korrik 1943, situata në qarkun e Beratit kishte marrë përmasa të gjera rezistence: zona të tëra si Skrapari ishin çliruar, ishin ngritur 8 çeta dhe 4 batalione, ndërsa në qytet ishin kryer aksione të rëndësishme, përfshirë goditjen e strukturave të pushtimit.

Në këtë realitet, aktiviteti i Margaritës dhe Kristaqit nuk ishte më vetëm ideal ishte bërë rrezik konkret për pushtuesin.

Dhe kështu, më 6 korrik 1943, në Gosë, ata u pushkatuan. Një akt i thatë në formë, por i rëndë në kuptim: dy jetë të reja të ndërprera, dy zëra që nuk pranuan të heshtnin. Vdekja e tyre nuk ishte fund, por shndërrim në simbol.

Pas tyre mbeti jo vetëm kujtimi i sakrificës, por edhe një trashëgimi shpirtërore e shkruar.

Margarita la poezi, ditarë, mbresa dhe krijime artistike; Kristaqi la shënime, reflektime dhe përkthime, duke dëshmuar një horizont të gjerë kulturor.

Ata ishin njëkohësisht luftëtarë dhe krijues, një ndërthurje e rrallë e mendimit dhe veprimit.

Pas Luftës së Dytë Botërore, regjimi i shpalli Heronj të Popullit një titull që përpiqet të përmbledhë atë që në të vërtetë nuk mund të përmblidhet: idealin, guximin dhe dritën e dy të rinjve që zgjodhën të jetonin shkurt, por me kuptim.

Historia e Margaritës dhe Kristaq Tutulanit nuk është vetëm një kapitull i së shkuarës. Është një histori e përhershme se liria ka një datë, një emër dhe një çmim dhe se ndonjëherë, ajo shkruhet nga duar të reja që nuk patën kohë të plaken, por patën guximin të bëhen të pavdekshme.

Pergatiti.LP