Byroni: Poeti Britanik i shekullit XIX dhe gjurmet e tij në shpirtin dhe historinë e shqipërisë.

Shkrimi (analize -punim)do të jetë prezent tek Akademia globale Dixhitale.

Personalitet Britanik poet që bashkoi mendimin kritik te iluminizmit me tragjiken e romantizmit te epokës se vet

Tregon mbresa të mira dge vleresim për shqipërine dhe shqiptarët.

"Byroni: Poeti Britanik i Shekullit XIX dhe gjurmet e tij në shpirtin dhe historinë e shqipërisë”

Xhorxh Gordon Bajron përfaqëson tipologjinë e poetit-intelektual modern, ku krijimi letrar nuk është zbukurim estetik, por akt njohjeje dhe kundërshtimi.

Ai mishëron individualizmin romantik në formën e tij më të lartë: subjektin që mendon, dyshon, sfidon autoritetin moral, politik dhe kulturor të epokës së vet.

Bajroni e shndërroi poezinë në hapësirë reflektimi filozofik mbi lirinë, fatin, historinë dhe konfliktin midis idealit dhe realitetit

Figura e tij ndërtoi arketipin e “heroit bajronian”: intelektual i vetmuar, i zhgënjyer, por i pamposhtur shpirtërisht, që refuzon kompromisin me hipokrizinë shoqërore.

Ai bashkoi mendimin kritik të Iluminizmit me pasionin dhe tragjiken e Romantizmit, duke i dhënë letërsisë europiane një dimension të ri etik.

Për Bajronin, arti ishte përgjegjësi morale dhe pozicionim politik, jo vetëm formë.

Angazhimi i tij aktiv në çështjen greke e shndërroi fjalën poetike në veprim historik.

Sot Bajroni lexohet si figurë themelore e intelektualit të angazhuar, pararendës i mendimit kritik modern dhe simbol i rezistencës individuale ndaj çdo forme tiranie.

Xhorxh Gordon Bajron (George Gordon Byron) lindi më 22 janar 1788 në Londër, në një familje aristokrate të varfëruar. I ati, Kapiten John “Mad Jack” Byron, vdiq herët; e ëma, Catherine Gordon, vinte nga një familje skoceze me origjinë fisnike.

Në moshën 10-vjeçare, më 1798, pas vdekjes së xhaxhait të tij të madh William Byron, Bajron trashëgoi titullin Lord Byron i gjashtë dhe pronën Newstead Abbey në Nottinghamshire, duke hyrë formalisht në aristokracinë britanike.

Arsimin e mesëm e kreu në Harrow School nga 1801 deri më 1805, ku studioi greqishten e vjetër, latinishten, historinë dhe letërsinë angleze. Që në këto vite u shfaqën tiparet që do ta karakterizonin gjithë jetën e tij: mendimi kritik, ndjenja e thellë e individualitetit dhe kundërshtimi i moralit konvencional.

Në tetor 1805 u regjistrua në Trinity College, Universiteti i Cambridge-it, ku qëndroi deri në 1808.

Gjatë studimeve botoi përmbledhjen e parë poetike “Hours of Idleness” (1807), e cila u sulmua ashpër nga revista “Edinburgh Review” në 1808.

Përgjigjja e Bajronit ishte poema satirike “English Bards and Scotch Reviewers” (1809), ku ai kritikoi poetët bashkëkohorë, veçanërisht përfaqësuesit e të ashtuquajturës “Lake School”.

Në korrik 1809, në moshën 21-vjeçare, Bajron u nis për udhëtimin e tij të madh europian. U nis nga Falmouth, Angli, i shoqëruar nga miku i tij John Cam Hobhouse.

Vizitoi Lisbonën në Portugali, udhëtoi me kalë rreth 640 kilometra deri në Kadiz në Spanjë, më pas kaloi nëpër Gjibraltar, Maltë, dhe mbërriti në Prevezë, territor shqiptar nën administrimin e Ali Pashë Tepelenës. Nga Preveza shkoi në Janinë, kryeqendrën e pashallëkut.

Meqë Ali Pasha nuk ndodhej aty, më 11 tetor 1809 Bajron dhe Hobhouse nisën udhëtimin drejt veriut, duke kaluar në Libohovë, Qestorat, Erind, dhe më 19 tetor 1809, rreth orës 17:00, mbërritën në Tepelenë, ku u pritën nga Ali Pashë Tepelena. Qëndruan aty tre ditë si mysafirë zyrtarë.

Pas kthimit në Janinë, Bajron u largua nga Shqipëria drejt Greqisë, nën mbrojtjen e 35 shqiptarëve të armatosur.

Ai përshkoi Akarnaninë, kaloi pyjet pranë lumit Ahelos, dhe më 21 nëntor 1809 mbërriti në Mesolongji. Gjatë gjithë këtij udhëtimi,

Bajron mbajti shënime dhe shkroi vargje që do të përbënin poemën e tij më të rëndësishme, “Childe Harold’s Pilgrimage” (Shtegtimi i Çajld Haroldit).

Dorëshkrimi mban shënimin: “Byron, Janina, Albania. Begun October 31, 1809 – Finished March 28, 1810, Smyrna (Izmir)”.

Dy këngët e para të poemës u botuan në mars 1812 në Londër dhe patën sukses të menjëhershëm.

Vetë Bajroni shkroi: “U zgjova një mëngjes dhe e gjeta veten të famshëm.”

Në këngën e parë përshkruhen Portugalia dhe Spanja; në këngën e dytë përshkruhen Greqia dhe Shqipëria, ku Shqipëria paraqitet si vend burrërie, lirie dhe dinjiteti arkaik.

Bajroni i krahasoi shqiptarët me malësorët skocezë, për shkak të veshjes, zakoneve dhe mënyrës së jetesës.

Gjatë qëndrimit në Shqipëri, ai mori me vete një kostum tradicional shqiptar, me të cilin u portretizua nga piktori Thomas Phillips në 1813. Ky kostum ruhet sot në Bowood House, Wiltshire, Angli.

Pas suksesit letrar, Bajron botoi veprat kryesore: “The Giaour” (1813), “The Bride of Abydos” (1813), “Lara” (1814), “Manfred” (1817), “Don Juan” (1819–1824).

Jeta e tij private u bë objekt skandalesh në Angli, gjë që e detyroi të largohej përfundimisht nga vendi në 1816.

Që nga ajo kohë jetoi në Zvicër, Itali dhe më pas iu përkushtua çështjeve politike të lirisë.

Në 1823, Bajron shkoi në Greqi për të mbështetur luftën për pavarësi nga Perandoria Osmane.

U vendos në Mesolongji, ku financoi ushtrinë greke dhe u përpoq të organizonte forcat kryengritëse.

Më 19 prill 1824, në moshën 36-vjeçare, ai vdiq nga ethet dhe komplikimet pas gjaknxjerrjes mjekësore.

Trupi i tij u kthye në Angli, por Zemra e tij u varros në Mesolongji.

Sot ai nderohet si hero kombëtar i Greqisë

Xhorxh Gordon Bajron mbetet një figurë qendrore e romantizmit europian, një poet i individualizmit tragjik dhe i lirisë morale, dhe një nga figurat e rralla të letërsisë botërore që e futi Shqipërinë reale në hartën kulturore të Europës së shekullit XIX, jo si mit, por si përvojë historike e jetuar.

*** Qendrimi në Shqipëri

Xhorxh Gordon Bajron qëndroi në trojet shqiptare gjatë udhëtimit të tij lindor në vjeshtën e vitit 1809, konkretisht nga 29 shtatori deri rreth fundit të tetorit 1809.

Qëndrimi i tij në territoret shqiptare zgjati afërsisht 4–5 javë, duke përfshirë Prevezën, Janinën, Libohovën, Qestoratin, Erindin dhe Tepelenën.

Ai mbërriti në Prevezë në fund të shtatorit 1809 dhe prej andej u drejtua për në Janinë, kryeqytetin e Pashallëkut të Ali Pashë Tepelenës.

Më 19 tetor 1809, Bajroni mbërriti në Tepelenë, ku qëndroi tre ditë si mysafir i drejtpërdrejtë i Ali Pashë Tepelenës, një nga figurat më të fuqishme politike të Ballkanit në fillim të shekullit XIX.

Çfarë i bëri përshtypje Bajronit në Shqipëri.

Bajroni u mahnit thellësisht nga: – peizazhi malor, i ashpër dhe madhështor

– struktura fisnore dhe kodi i nderit

– liria personale e shqiptarëve, edhe nën sundim osman

– veshja tradicionale, armët dhe qëndrimi krenar

– mikpritja dhe besnikëria

Në shënimet dhe letrat e tij, ai i përshkruan shqiptarët si një popull që ruan virtyte arkaike, të paprekura nga dekadenca urbane e Perëndimit.

Citimet e Bajronit për shqiptarët

Gjatë qëndrimit në Shqipëri, Bajroni shkroi:

“Më tërheqin shumë shqiptarët; ata më kujtojnë malësorët e Skocisë, në veshje, pamje dhe mënyrë jetese.”

(Letra dhe shënime udhëtimi, 1809)

Në një tjetër shënim, ai thekson krenarinë dhe luftarakësinë e tyre:

“Shqiptarët janë luftëtarë nga natyra; ata e mbajnë armën si pjesë të vetvetes dhe lirinë si nder.”

Në Këngën II të “Shtegtimit të Çajld Haroldit”, Bajroni i përjetëson shqiptarët me vargjet e famshme:

“Land of Albania! where Iskander rose,

Theme of the young, and beacon of the wise,

And he his namesake whose wild eagle’s brood

Trained to the chase, his eagle eye could scan…”

(Përkthim kuptimor: Shqipëria për Bajronin është tokë heroike, e lidhur me Skënderbeun, simbol force, lirie dhe vigjilence historike.)

Ali Pashë Tepelena në sytë e Bajronit

Takimi me Ali Pashë Tepelenën ishte një nga momentet më të forta të udhëtimit. Bajroni e përshkruan Ali Pashën si figurë kontradiktore: despot dhe strateg, por njëkohësisht njeri inteligjent, karizmatik dhe mikpritës.

Ai shkruan:

“Ali Pasha ishte i sjellshëm, dinak dhe tepër i zgjuar. Një burrë që e kupton pushtetin dhe e përdor pa mëshirë.”

Ky vlerësim realist e dallon Bajronin nga orientalizmi romantik i shkrimtarëve të tjerë perëndimorë.

Shqipëria si përvojë personale, jo mit

Ndryshe nga shumë autorë europianë të kohës,

Bajroni e jetoi Shqipërinë, nuk e imagjinoi. Ai udhëtoi me shqiptarë të armatosur, fjeti në shtëpi vendase, u shoqërua nga roje shqiptare dhe i besoi jetën e tij mbrojtjes së tyre.

Një prej tyre, Dervishi, qëndroi me të për një kohë të gjatë edhe pas largimit nga Shqipëria.

Si dëshmi e lidhjes së tij personale, Bajroni mori me vete një kostum tradicional shqiptar, të cilin e veshi në Londër dhe me të cilin u portretizua në 1813 nga piktori Thomas Phillips. Ky portret u bë një ikonë kulturore e romantizmit europian.

Rëndësia e Shqipërisë në veprën e Bajronit

Shqipëria nuk është episod kalimtar në jetën e Bajronit. Ajo është: – pjesë qendrore e Këngës II të Çajld Haroldit

– një model konkret i lirisë primitive që ai kërkonte

– një kundërfigurë morale ndaj Evropës së qytetëruar, por të kalbur

Për Bajronin, Shqipëria ishte vendi ku liria ende vishej me armë dhe nder, jo me ligje abstrakte.

Referenca (APA)

Byron, G. G. (1812). Childe Harold’s Pilgrimage (Cantos I–II). London, England: John Murray.

Byron, G. G. (1819–1824). Don Juan. London, England: John Murray.

Byron, G. G. (1830). Letters and Journals of Lord Byron (T. Moore, Ed.). London, England: John Murray.

MacCarthy, F. (2002). Byron: Life and legend. London, England: John Murray.

Marchand, L. A. (1957). Byron: A biography. New York, NY: Alfred A. Knopf.

Curran, S. (2013). The Cambridge Companion to British Romanticism. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

McGann, J. (1983). The romantic ideology: A critical investigation. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Pergatiti,punoi;

© 2023–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author

Prestige Magazine