Ernest Hemingway shkrimtari qe nuk ofron shpreze, por nje dinjitet të ashper.
- 5 days ago
- 7 min read
Rrevista Prestige
Ernest Hemingway, i lindur më 21 korrik 1899 në Oak Park të Illinois-it dhe i vdekur më 2 korrik 1961 në Ketchum të Idahos, është një nga shkrimtarët që e ka ndryshuar mënyrën se si letërsia flet për njeriun, luftën dhe heshtjen e brendshme, duke e zhveshur gjuhën nga zbukurimet dhe duke e kthyer në një mjet të ftohtë, të prerë, por thellësisht filozofik, ku çdo fjali duket e thjeshtë, por mban brenda saj një botë të tërë të pathënë.
Ai u rrit në një familje të arsimuar, me babain mjek dhe nënën muzikante, në një ambient të rregullt dhe konservator, por që në fëmijëri u tërhoq drejt natyrës, gjuetisë, peshkimit dhe sportit, duke formuar atë ndjeshmëri të veçantë ndaj botës fizike dhe përballjes direkte me jetën, që më vonë do të bëhej themel i gjithë estetikës së tij letrare, sepse për Hemingway-n jeta nuk kuptohej nga shpjegimi, por nga përjetimi i saj në kufijtë e rrezikut dhe qetësisë.
Pas shkollës së mesme ai nuk ndoqi universitetin, por filloi të punojë si gazetar në “Kansas City Star”, ku përvetësoi një stil shkrimi të thjeshtë, të saktë dhe të drejtpërdrejtë, një stil që më vonë u shndërrua në identitetin e tij letrar dhe në atë që do të quhej “teoria e ajsbergut”, ku vetëm një pjesë e vogël e kuptimit shfaqet në sipërfaqe, ndërsa pjesa më e madhe mbetet e fshehur nën ujë, në heshtje, në nëntekst.
Në vitin 1918 ai u përfshi në Luftën e Parë Botërore si shofer ambulance në Frontin Italian, dhe aty u plagos rëndë, duke përjetuar për herë të parë jo vetëm dhunën e luftës, por edhe fragilitetin absolut të trupit njerëzor, një përvojë që e shënoi përgjithmonë dhe që u kthye në bazën emocionale të romanit të tij “Lamtumirë armë”, i njohur në shqip si “A Farewell to Arms”, ku dashuria dhe lufta ndërthuren si dy forca që e shkatërrojnë dhe njëkohësisht e zbulojnë njeriun.
Në këtë periudhë ai përjetoi edhe një dashuri të hershme me infermieren Agnes von Kurowsky, e cila nuk përfundoi siç ai shpresonte, dhe kjo përvojë e humbjes, e ndarjes së papritur, e futi në një cikël tematik që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës së tij letrare, ku dashuria nuk paraqitet kurrë si shpëtim, por si përkohshmëri e dhimbshme.
Pas kthimit në Amerikë dhe më pas në Kanada, ai punoi si gazetar dhe nisi të formësojë rrjetin e tij letrar, ndërsa jeta e tij mori një kthesë vendimtare kur u martua me Hadley Richardson dhe u zhvendos në Paris në fillim të viteve 1920, një qytet që në atë kohë ishte qendra e modernizmit dhe e asaj që u quajt “Gjenerata e Humbur”, një rreth shkrimtarësh dhe artistësh që përfshinte figura si Gertrude Stein, Ezra Pound dhe James Joyce, ku Hemingway u formësua si autor dhe ku filloi të kuptojë se letërsia nuk është vetëm rrëfim, por mënyrë e të jetuarit.
Në Paris ai shkroi tregime të shkurtra dhe filloi të ndërtojë universin e tij letrar, duke udhëtuar në Spanjë, Itali dhe vende të tjera evropiane, dhe në vitin 1926 botoi romanin “Dielli lind përsëri”, në shqip “The Sun Also Rises”, një vepër që përshkruan një brez të humbur pas Luftës së Parë Botërore, njerëz që jetojnë mes zbrazëtisë shpirtërore, udhëtimeve dhe kërkimit të një kuptimi që nuk vjen kurrë plotësisht, një roman ku jeta duket si një ritual i përsëritur i dëshirës dhe zhgënjimit.
Në vitet që pasuan ai kaloi nëpër martesa dhe ndarje të shumta, fillimisht me Hadley Richardson, më pas me Pauline Pfeiffer, më vonë me Martha Gellhorn dhe në fund me Mary Welsh, dhe secila prej këtyre lidhjeve pasqyron një fazë të ndryshme të jetës së tij, një lëvizje të vazhdueshme mes afërsisë dhe largimit, mes nevojës për dashuri dhe pamundësisë për ta mbajtur atë të qëndrueshme.
Në vitin 1928 ai u vendos në Key West në Florida, një vend që u bë hapësira e tij e qetësisë krijuese, ku shkroi romanin “Lamtumirë armë”, një nga veprat më të rëndësishme të tij, ku dashuria mes Frederic Henry dhe Catherine Barkley zhvillohet nën hijen e luftës dhe humbjes, duke e kthyer romanin në një reflektim mbi fatin, rastësinë dhe pamundësinë e kontrollit mbi jetën.
Në vitet 1930 ai udhëtoi në Afrikë, ku përjetoi safari dhe gjueti, përvoja që u kthyen në veprat “Kodrat e gjelbra të Afrikës”, në shqip “Green Hills of Africa”, si dhe tregimet “Dëborërat e Kilimanxharos” dhe “Jeta e shkurtër e lumtur e Francis Macomber”, ku natyra shfaqet si një hapësirë absolute, ku njeriu përballet jo me shoqërinë, por me veten dhe me kufijtë e ekzistencës së tij.
Më pas ai u përfshi në Luftën Civile Spanjolle, ku mbështeti republikanët dhe përjetoi nga afër brutalitetin e konfliktit, përvojë që u shndërrua në romanin “Për kë bien kambanat”, në shqip “For Whom the Bell Tolls”, një vepër që trajton sakrificën, dashurinë dhe vdekjen në kontekstin e luftës, duke e ngritur pyetjen e madhe filozofike mbi lidhjen mes individit dhe kolektivit, mes jetës personale dhe historisë.
Në vitin 1952 botoi veprën e tij më të famshme të vonë “Plaku dhe deti”, në shqip “The Old Man and the Sea”, ku historia e Santiago-s, peshkatarit të vjetër që lufton me një peshk gjigant në det të hapur, bëhet metaforë e njeriut përballë fatit, humbjes dhe dinjitetit, dhe
***
Plaku dhe deti kjo vepër i solli Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 1954, duke e konsoliduar si një nga zërat më të rëndësishëm të letërsisë moderne.
****
Në shqip, veprat e tij janë përkthyer dhe lexuar gjerësisht, ku ndër më të njohurat janë “Plaku dhe deti”, “Lamtumirë armë”, “Për kë bien kambanat”, “Dëborërat e Kilimanxharos”, “Të kesh e të mos kesh” që korrespondon me “To Have and Have Not”, si dhe “Dielli lind përsëri”, duke krijuar një korpus letrar që i ka dhënë lexuesit shqiptar akses në universin e tij të thjeshtë në formë, por të thellë në përmbajtje.
Filozofia e Hemingway-t nuk është filozofi e deklaruar, por e jetuar dhe e shkruar në mënyrë të nënkuptuar, ku njeriu nuk përshkruhet si hero i plotë, por si qenie që përpiqet të mos thyhet, ku humbja nuk është fundi, por pjesë e natyrshme e ekzistencës, dhe ku dinjiteti nuk vjen nga fitorja, por nga mënyra se si njeriu qëndron përballë humbjes.
Ai vdiq më 2 korrik 1961, duke lënë pas një vepër që nuk flet me zë të lartë, por që qëndron si një prani e heshtur, ku çdo fjali është një hap drejt kuptimit të thjeshtë dhe të rëndë njëkohësisht se jeta nuk shpjegohet, por përballohet, dhe në këtë përballje njeriu mund të humbasë gjithçka, përveç vetes së tij.
Ernest Hemingway, në thelb, nuk është thjesht shkrimtar i ngjarjeve, por shkrimtar i gjendjeve ekzistenciale, ku ngjarja është vetëm sipërfaqja e një drame shumë më të thellë: përplasja e njeriut me një botë që nuk jep shpjegime, nuk jep drejtësi dhe nuk jep kuptime të gatshme.
Filozofia e tij nuk është sistem teorik, nuk është doktrinë, por një mënyrë e të parit të realitetit, një etikë e heshtur e ekzistencës, ku njeriu nuk matet me atë që arrin, por me atë që përballon pa u thyer.
Në qendër të universin e Hemingway-t qëndron një ide e thjeshtë në formë, por e thellë në strukturë: jeta është e ashpër, indiferente dhe shpesh absurde, por dinjiteti njerëzor lind pikërisht nga mënyra se si individi reagon ndaj kësaj indiference.
Këtu ai afrohet me një mendim ekzistencialist, edhe pse nuk e artikulon si Sartre apo Camus, sepse te Hemingway nuk ka teori të lirisë, por përjetim të kufirit.
Njeriu i tij nuk është i lirë në kuptimin filozofik abstrakt, sepse ai është i lidhur me trupin, me dhimbjen, me lodhjen, me luftën dhe me rastësinë, por ai është i lirë vetëm në një dimension: në mënyrën se si e mban veten përballë asaj që nuk mund ta kontrollojë.
Kjo është arsyeja pse personazhet e tij shpesh janë të heshtur, të rezervuar, pothuaj të mbyllur emocionalisht, sepse gjuha për ta nuk është mjet shpjegimi, por rrezik deformimi i përvojës. Hemingway beson se sa më shumë flitet, aq më shumë humbet e vërteta e përvojës, prandaj ai e redukton gjuhën deri në skeletin e saj, duke e lënë kuptimin të jetojë në nëntekst, në pauzë, në atë që nuk thuhet.
Kjo lidhet drejtpërdrejt me “teorinë e ajsbergut”, e cila nuk është thjesht teknikë letrare, por një filozofi epistemologjike: realiteti nuk është plotësisht i dukshëm, dhe ajo që ne shohim është vetëm një fragment i një strukture shumë më të madhe, të fshehur, të pathënë dhe shpesh të pashpjegueshme.
Në këtë kuptim, Hemingway nuk beson se letërsia duhet të shpjegojë botën, por ta sugjerojë atë.
Në veprat e tij, veçanërisht në “Plaku dhe deti”, kjo filozofi arrin një formë të pastër simbolike. Santiago nuk është thjesht një peshkatar që lufton me një peshk, por një figurë e njeriut universal që përballet me një forcë më të madhe se vetja, qoftë natyra, fati, koha apo vetë ekzistenca. Humbja e tij nuk është dështim, sepse ai e përmbush dimensionin e vetëm që Hemingway e konsideron të shenjtë: përpjekjen deri në fund pa dorëzim.
Këtu shfaqet një etikë e veçantë: heroizmi i Hemingway-t nuk është triumf, por rezistencë e qetë. Nuk është fitore mbi botën, por refuzim për t’u shkatërruar nga ajo. Njeriu mund të humbasë trupërisht, por nëse ruan vetëdijen e përpjekjes, ai nuk humbet shpirtërisht.
Nga kjo lind një tension i brendshëm filozofik: nga njëra anë, universi i tij është indiferent, madje i ftohtë dhe pa qëllim të dukshëm, nga ana tjetër, ai kërkon një formë kuptimi brenda kësaj indiference, jo duke e ndryshuar botën, por duke ndryshuar qëndrimin ndaj saj. Pra, kuptimi nuk është i dhënë, por i krijuar në aktin e përballjes.
Në këtë pikë Hemingway qëndron pranë tragjedisë klasike, por pa hyjni që vendosin fatin. Tek grekët e vjetër, fati ishte i strukturuar nga perënditë, ndërsa te Hemingway fati është i verbër, dhe kjo e bën tragjedinë më moderne dhe më të ftohtë, sepse nuk ka askënd për t’u ankuar, nuk ka autoritet metafizik, vetëm realiteti dhe njeriu.
Një tjetër dimension i thellë është marrëdhënia e tij me maskulinitetin, i cili shpesh keqkuptohet si thjesht burrëri fizike. Në të vërtetë, maskuliniteti i Hemingway-t është një kod etik i vetëpërmbajtjes, i kontrollit emocional dhe i durimit përballë dhimbjes. Ai nuk glorifikon forcën brutale, por aftësinë për të mos u shpërbërë emocionalisht në situata ekstreme.
Megjithatë, kjo filozofi mbart edhe një tragjedi të heshtur: izolimin e njeriut. Sa më shumë që individi mbështetet te vetëkontrolli dhe heshtja, aq më shumë largohet nga të tjerët. Prandaj personazhet e tij janë shpesh vetëm, edhe kur janë në shoqëri, sepse askush nuk mund ta ndajë plotësisht përvojën e dhimbjes së tjetrit.
Në fund, Hemingway nuk ofron shpresë në kuptimin klasik, por ofron një lloj dinjiteti të ashpër.
Ai nuk thotë se jeta bëhet më e lehtë, por se njeriu mund të bëhet më i fortë në mënyrën se si e përballon atë. Dhe kjo e zhvendos theksin nga shpëtimi te qëndrueshmëria, nga kuptimi te përballja, nga fitorja te mosdorëzimi.
Prandaj filozofia e tij mund të përmblidhet jo si sistem idesh, por si një gjendje ekzistenciale: njeriu është i hedhur në një botë të ftohtë, pa garanci kuptimi, por ai mund të krijojë vlerë përmes qëndrimit të tij ndaj asaj bote, dhe kjo vlerë është dinjiteti i heshtur i atij që vazhdon, edhe kur nuk ka asnjë siguri se përpjekja e tij do të shpërblehet.
