MARIE KRAJA — ZËRI QË I DHA ELEGANCË KËNGËS SHQIPTARE

MARIE KRAJA — ZËRI QË I DHA ELEGANCË KËNGËS SHQIPTARE

24 shtator 1911 – 21 nëntor 1999

Ka zëra që këndojnë dhe ka zëra që mbeten. Zëri i Marie Krajës i përket kësaj të dytës: një zë që doli nga një kohë kur kënga shqiptare po kërkonte formën e saj moderne dhe u bë pjesë e kujtesës kulturore të një vendi.

Më 24 shtator 1911, në Zadar, atëherë pjesë e Mbretërisë së Dalmacisë brenda Perandorisë Austro-Hungareze, lindi Marie Paluca Kraja, e njohur në jetën artistike si Marie Kraja. Familja e saj ishte shqiptare dhe katolike, e lidhur me komunitetin shqiptar të Zarës. Marie ishte gjithashtu farefis me Nënë Terezën.

Fëmijëria e saj do të lidhej shpejt me Shqipërinë. Kur ishte vetëm gjashtë vjeçe, familja u shpërngul në Shkodër. Ishte qyteti ku Marie do të zbulonte jo vetëm një atdhe familjar, por edhe një botë të pasur këngësh, traditash dhe emocionesh.

Në Shkodër ajo njohu këngët e dasmave, këngët e dashurisë dhe repertorin qytetar shqiptar. Ato këngë, të lindura nga jeta e përditshme dhe nga kujtesa e brezave, do të bëheshin më vonë një nga shtyllat e artit të saj.

NGA SHKODRA DREJT MUZIKËS EVROPIANE

Marie Kraja nuk u mjaftua me talentin natyror. Ajo kërkoi formim profesional.

Në vitin 1930, nisi studimet e këndimit në Singschule në Graz, institucion që sot lidhet me Universitetin e Muzikës dhe Arteve Skenike të Grazit. Studimet i përfundoi në vitin 1934.

Ky formim evropian do të linte gjurmë të dukshme në mënyrën e saj të interpretimit. Fraza muzikore, artikulimi dhe shqiptimi i tekstit morën tek ajo një disiplinë të veçantë. Stili i saj u karakterizua nga një qartësi e madhe e fjalës dhe nga një mënyrë interpretimi që bashkonte teknikën akademike me ndjeshmërinë e këngës shqiptare.

Pas kthimit në Shqipëri, Kraja nisi të japë mësim në një shkollë të mesme në Shkodër, ndërsa më pas punoi në Institutin Pedagogjik të Grave “Nëna Mbretëreshë” në Tiranë.

Por mësimdhënia nuk e largoi nga skena.

Në Tiranë ajo filloi të shfaqej në koncerte, shpesh e shoqëruar në piano nga Tonin Guraziu. Talenti i saj po bëhej gjithnjë e më i njohur dhe Shqipëria po zbulonte një artiste që mund ta prezantonte këngën e saj edhe përtej kufijve.

NJË ZË SHQIPTAR NË SKENAT E EVROPËS

Në një periudhë kur mundësitë për artistët shqiptarë jashtë vendit ishin ende të kufizuara, Marie Kraja u shfaq në disa qendra të rëndësishme muzikore evropiane.

Ajo përfaqësoi Shqipërinë në një “Evening of Nations” në Vjenë.

Në vitin 1937, dha një recital në Bari, ndërsa një vit më vonë interpretoi në Mynih. Në qershor të vitit 1938 mori pjesë në një koncert së bashku me Tefta Tashko-Koçon dhe Lola Gjokën, koncert i organizuar për të mbledhur fonde për baritonin Kristo Koço, bashkëshortin e Tefta Tashko-Koços, për vazhdimin e studimeve të tij të këndimit në Milano.

Në vitin 1939, Marie Kraja dha një recital në Firence.

Këto udhëtime nuk ishin thjesht dalje artistike. Ato përfaqësonin një moment të rëndësishëm për kulturën shqiptare: kënga shqipe po hynte në hapësira ku deri atëherë ishte pak e njohur.

MARIE KRAJA DHE KËNGA QYTETARE SHQIPTARE

Ajo që e bëri Marie Krajën veçanërisht të rëndësishme ishte mënyra se si ajo e trajtoi këngën tradicionale qytetare shqiptare.

Me një formim të mirëfilltë vokal, ajo tregoi se këngët popullore dhe qytetare mund të interpretoheshin me standarde të larta artistike pa humbur shpirtin e tyre.

Në këtë rrugëtim pati një bashkëpunëtore të jashtëzakonshme: Lola Gjokën, pianisten dhe muzikanten që punoi me të në përpunimin e harmonive.

Bashkëpunimi i tyre u bë një nga kapitujt e rëndësishëm të historisë së këngës shqiptare. Së bashku regjistruan më shumë se 300 këngë. Edhe pse kushtet teknike të regjistrimeve të kohës nuk krahasohen me standardet moderne, ato regjistrime kanë mbetur si një arkiv i çmuar i interpretimit vokal shqiptar.

Kështu, zëri i Marie Krajës nuk mbeti vetëm në kujtesën e atyre që e dëgjuan drejtpërdrejt. Ai u ruajt në regjistrime dhe vazhdoi të udhëtojë ndër breza.

PASLUFTA — MËSIMDHËNIA DHE SKENA

Pas Luftës së Dytë Botërore, Marie Kraja vazhdoi veprimtarinë pedagogjike. Ajo dha mësim në Akademinë e Arteve “Jordan Misja”, duke ndihmuar në formimin e brezave të rinj të artistëve.

Në të njëjtën kohë, vazhdoi aktivitetin e saj si këngëtare dhe u lidh gjithnjë e më shumë me zhvillimin e jetës operistike shqiptare.

Një nga momentet më të rëndësishme erdhi në vitin 1959, kur ajo mori pjesë në “Mrika”, operën e parë shqiptare, me muzikë të kompozitorit Prenkë Jakova dhe libret të Llazar Siliqit.

“Mrika” nuk ishte vetëm një vepër skenike. Ajo shënoi një moment themelor në historinë e operës shqiptare dhe Marie Kraja ishte pjesë e këtij kapitulli të parë.

NJË ARTISTE QË E BËRI TEKNIKËN TË DUKET NATYRALE

Veçantia e Marie Krajës nuk qëndronte vetëm te zëri.

Ajo kishte një mënyrë të veçantë për ta thënë fjalën. Formimi i saj në traditën muzikore gjermane ndikoi në artikulimin dhe frazimin e saj, duke i dhënë interpretimit një qartësi të dallueshme.

Por përtej teknikës ishte ndjenja.

Këngët qytetare, këngët e dashurisë, meloditë tradicionale shqiptare dhe repertori skenik kalonin përmes një interpretimi që nuk kërkonte vetëm të tregonte një melodi, por të përcillte një botë.

Në zërin e saj, kënga shqiptare fitoi një dimension të ri: e kultivuar, elegante dhe e lidhur njëkohësisht me kujtesën popullore.

NJË EMËR I SHKRUAR NË HISTORINË E ARTIT SHQIPTAR

Për kontributin e saj në art, Marie Kraja u nderua me titullin “Artiste e Popullit”, një nga vlerësimet më të larta artistike të kohës në Shqipëri.

Por trashëgimia e saj nuk matet vetëm me një titull.

Ajo gjendet në qindra këngë të regjistruara, në repertorin qytetar shqiptar, në historinë e operës shqiptare dhe në brezat e artistëve që u formuan edhe përmes punës së saj pedagogjike.

Në vitin 2004, disa vite pas vdekjes së saj, figura e Marie Krajës u nderua edhe në një pullë postare shqiptare, një tjetër shenjë e vendit që ajo zë në kujtesën kulturore kombëtare.

FUNDI I NJË JETE, FILLIMI I NJË KUJTESE

Marie Kraja u nda nga jeta më 21 nëntor 1999, në Tiranë, në moshën 88-vjeçare.

Ajo kishte lindur larg Shqipërisë së sotme, në Zarën e fillimshekullit XX, por zëri i saj do të bëhej pjesë e identitetit muzikor shqiptar.

Jeta e saj është një histori e udhëtimit të një artisteje nga një komunitet shqiptar jashtë atdheut, drejt Shkodrës, Grazit, Tiranës dhe skenave evropiane; një histori ku arsimi, disiplina dhe talenti u bashkuan për t'i dhënë këngës shqiptare një gjuhë të re interpretimi.

Marie Kraja mbetet një nga ato figura që nuk jetojnë vetëm në fotografitë e së kaluarës.

Ajo jeton në një regjistrim të vjetër, në një këngë që përcillet nga një brez te tjetri, në një melodi qytetare që ende tingëllon e njohur.

Sepse disa zëra nuk plaken.

Ata bëhen kujtesë.

MARIE KRAJA

1911–1999

Një zë shqiptar që udhëtoi përtej kohës.

Burime: Wikipedia dhe burimet bibliografike të cituara në artikullin për Marie Krajën, përfshirë Robert Elsie dhe studiues të historisë së muzikës shqiptare.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige