MARK TWAIN Njeriu që i dha Amerikës zërin e saj letrar.

• 

MARK TWAIN

Njeriu që i dha Amerikës zërin e saj letrar.

Filozofi i lirisë, aristokrati i ironisë dhe zëri i ndërgjegjes njerëzore

shkrimtari që shkruajti libra dhe ka ndryshoj mënyrën se si një komb e kupton veten. 

Mark Twain ishte shkrimtar i brezit të rrallë të krijuesve që nuk lanë pas vetëm vepra letrare, por një mënyrë të re të të menduarit.

Po, këto pjesë e plotësojnë portretin e Mark Twain-it me një dimension më të thellë filozofik dhe editorial. I kam shkruar në frymën e Prestige Magazine, pa përsëritur pjesët biografike:

Writing

MARK TWAIN

Portreti filozofik i një rebeli të së vërtetës

Mark Twain – shkrimtari që sfidoi kohën

Mark Twain nuk ishte rebel në kuptimin e një kundërshtari të thjeshtë të shoqërisë. Rebelizmi i tij ishte një revoltë intelektuale kundër gënjeshtrave, paragjykimeve dhe bindjeve të pranuara pa mendim.

Në Amerikën e shekullit XIX, një epokë e shënuar nga zhvillimi ekonomik, por edhe nga pabarazitë, racizmi dhe kontradiktat morale, Twain përdori letërsinë si një armë të fuqishme të ndërgjegjes. Ai nuk sulmonte vetëm individët, por mekanizmat që prodhonin padrejtësi.

Humori i tij nuk ishte thjesht argëtim. Pas çdo shakaje fshihej një pyetje filozofike: pse njerëzit pranojnë padrejtësinë? Pse shoqëria shpesh mbron zakone të gabuara vetëm sepse janë të vjetra? Pse pushteti ka prirjen të korruptojë të vërtetën?

Twain besonte se detyra e shkrimtarit ishte të shqetëronte ndërgjegjen e lexuesit.

Filozofia e tij e lirisë

Në qendër të mendimit të Mark Twain-it ishte ideja se njeriu duhet të ketë guximin për të menduar vetë.

Ai e shihte lirinë jo vetëm si një të drejtë politike, por si një gjendje shpirtërore. Një njeri mund të jetë i lirë fizikisht, por i burgosur nga frika, paragjykimet dhe mendimi i turmës.

Kjo ide shfaqet më fuqishëm te Huckleberry Finn. Një djalë i zakonshëm, pa pushtet dhe pa privilegje, arrin të dëgjojë zërin e ndërgjegjes së tij përballë një shoqërie që i mësonte të kundërtën.

Për Twain-in, morali i vërtetë nuk lind nga rregullat e shkruara, por nga aftësia e njeriut për të dalluar të drejtën nga e gabuara.

Nga vinte Mark Twain?

Mark Twain vinte nga një familje me origjinë angleze dhe skocezo-irlandeze. Emri i tij i vërtetë ishte Samuel Langhorne Clemens.

Fëmijëria e tij në Hannibal, Missouri, pranë lumit Mississippi, ishte burimi i parë i botës së tij letrare. Aty ai njohu jetën e njerëzve të thjeshtë, tregtarëve, lundërtarëve, aventurierëve dhe kontradiktat e shoqërisë amerikane.

Lumi, qyteti i vogël dhe njerëzit që takoi u kthyen në materialin e tij krijues. Ai nuk shkroi nga largësia e një intelektuali të izoluar; ai shkroi nga përvoja e drejtpërdrejtë e jetës.

Familja dhe dhimbjet që formësuan shkrimtarin

Në vitin 1870, Mark Twain u martua me Olivia Langdon, një grua nga një familje e pasur, e kulturuar dhe me bindje humaniste.

Martesa e tyre ishte një nga lidhjet më të rëndësishme të jetës së tij. Olivia ishte jo vetëm bashkëshorte, por edhe këshilluese dhe mbështetje intelektuale.

Çifti pati katër fëmijë: Langdon, Susy, Clara dhe Jean.

Por jeta familjare e Twain-it u shënua nga tragjedi të rënda. Humbja e djalit Langdon në moshë të vogël, më pas vdekja e vajzave Susy dhe Jean, si dhe humbja e bashkëshortes Olivia, lanë një plagë të thellë tek ai.

Këto përvoja e bënë humorin e tij më të errët, më filozofik dhe më meditues. Ai nuk qeshte më vetëm me botën; ai përpiqej ta kuptonte dhimbjen e saj.

Vepra më e dashur dhe më e rëndësishme

Edhe pse Mark Twain krijoi shumë vepra të mëdha, “Adventures of Huckleberry Finn” (1884) konsiderohet nga shumë studiues si kryevepra e tij dhe një nga romanet më të rëndësishme të letërsisë amerikane.

Kjo vepër bashkon aventurën, humorin, kritikën sociale dhe filozofinë morale.

Përmes udhëtimit të Huck-ut dhe Jim-it në Mississippi, Twain shtron pyetje të mëdha për lirinë, racën, ndërgjegjen dhe drejtësinë.

Është një roman që nuk plaket sepse pyetjet e tij janë ende njerëzore dhe universale.

Stili i shkrimit

Stili i Mark Twain-it ishte revolucionar për kohën e tij.

Ai solli në letërsi gjuhën e zakonshme të njerëzve, dialogun natyral dhe ritmin e të folurit të përditshëm. Ai u largua nga gjuha tepër formale e shumë autorëve të kohës dhe krijoi një zë autentik amerikan.

Karakteristikat kryesore të stilit të tij ishin:

humori i hollë dhe ironia,

satira sociale,

personazhet njerëzore dhe të papërsosura,

gjuha e gjallë,

kombinimi i argëtimit me reflektimin filozofik.

Ai mund ta bënte lexuesin të qeshte në një fjali dhe ta detyronte të mendonte thellë në tjetrën.

Çfarë e motivoi të bëhej shkrimtar?

Motivimi i Twain-it erdhi nga dëshira për të kuptuar dhe përshkruar botën që e rrethonte.

Puna në shtypshkronjë, gazetaria, udhëtimet, përvoja si pilot në Mississippi dhe takimet me njerëz të ndryshëm i dhanë atij një pasuri të jashtëzakonshme vëzhgimi.

Ai nuk donte vetëm të tregonte histori. Ai donte të zbulonte të vërtetën pas historive.

Për të, shkrimtari ishte një dëshmitar i kohës së vet.

Ndikimi i Mark Twain-it në botë

Ndikimi i tij mbi letërsinë amerikane është i jashtëzakonshëm. Ai i dha Amerikës një zë letrar të pavarur dhe ndikoi tek autorë si Ernest Hemingway, William Faulkner dhe shumë të tjerë.

Ai tregoi se një histori e madhe nuk ka nevojë për heronj të përsosur; mjafton një njeri i zakonshëm që përballet me pyetje të mëdha.

Sot Mark Twain shihet jo vetëm si një shkrimtar humoristik, por si një mendimtar i lirisë, një kritik i ndërgjegjes shoqërore dhe një figurë universale që vazhdon të flasë për dinjitetin njerëzor.

Ai mbetet simboli i një ideje të fuqishme:

E qeshura mund të jetë forma më elegante e së vërtetës.

I lindur si Samuel Langhorne Clemens më 30 nëntor 1835 në Florida, Missouri, ai u bë i pavdekshëm me pseudonimin Mark Twain, një emër i marrë nga gjuha e pilotëve të lumit Mississippi. Shprehja “mark twain” tregonte një thellësi të sigurt për lundrim, një metaforë e përsosur për jetën e tij: një shkrimtar që kaloi gjithë ekzistencën duke eksploruar thellësitë e shpirtit njerëzor.

Twain nuk ishte vetëm romancier. Ai ishte humorist, eseist, gazetar, kritik shoqëror dhe një ndërgjegje e pavarur që sfidoi hipokrizinë, padrejtësinë dhe çdo formë pushteti që kufizonte lirinë e njeriut.

Fëmijëria e tij  u bë letërsi

Kur ishte katër vjeç, familja e tij u vendos në Hannibal, Missouri, qyteti-port në brigjet e Mississippi-t. Ky vend u kthye në burimin e imagjinatës së tij dhe më vonë në modelin e qytetit të Shën Petersburgut në romanet “Aventurat e Tom Sawyer” dhe “Aventurat e Huckleberry Finn”.

Humbjet familjare që përjetoi që në fëmijëri i dhanë një kuptim të thellë jetës, dhimbjes dhe absurdit njerëzor. Pikërisht nga kjo përvojë lindi një nga tiparet më të fuqishme të stilit të tij: aftësia për ta përdorur humorin si mënyrë për të zbuluar të vërtetën.

Pas vdekjes së babait, Twain u detyrua të linte shkollën dhe të punonte në një shtypshkronjë.

 Ai nuk pati arsim universitar, por u formua si autodidakt përmes leximit të historisë, filozofisë, shkencës dhe letërsisë. Për të, biblioteka ishte universiteti i vërtetë.

Mississippi –  ishte metafora e jetës se tij.

Puna si pilot anijesh në lumin Mississippi ishte përvoja që e formësoi më shumë. Ai njohu çdo kthesë, rrymë dhe rrezik të lumit, duke kuptuar se asgjë në jetë nuk mbetet e pandryshuar.

Siç shkruante Herakliti për lumin që rrjedh gjithmonë ndryshe, edhe Twain e pa ekzistencën si një proces ndryshimi të vazhdueshëm. 

Në veprat e tij, personazhet nuk janë figura statike; ata gabojnë, mësojnë dhe transformohen.

Veprat që ndryshuan letërsinë

Në vitin 1865, tregimi “The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County” e bëri të njohur në të gjithë Amerikën.

Më pas erdhën veprat që do ta vendosnin në historinë e letërsisë botërore:

“The Adventures of Tom Sawyer” (1876)

“Adventures of Huckleberry Finn” (1884)

“The Prince and the Pauper” (1881)

“Life on the Mississippi” (1883)

“A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court” (1889)

“Pudd’nhead Wilson” (1894)

Tom Sawyer dhe liria e fëmijërisë

Tom Sawyer nuk është vetëm një djalë aventurier. Ai është simbol i imagjinatës së lirë dhe i individit që nuk pranon të jetojë vetëm sipas rregullave të vendosura nga të tjerët.

Përmes tij, Twain tregon se identiteti ndërtohet përmes përvojës, gabimeve dhe kërkimit personal.

Huckleberry Finn – romani i ndërgjegjes

“Huckleberry Finn” konsiderohet nga shumë kritikë si një nga romanet më të rëndësishme amerikane.

Udhëtimi i Huck-ut përgjatë Mississippi-t është një udhëtim drejt ndërgjegjes. Përmes miqësisë me Jim-in, një skllav të arratisur, ai kupton se morali i vërtetë nuk përcaktohet gjithmonë nga ligjet apo zakonet e shoqërisë.

Vendimi i tij për të bërë atë që beson se është e drejtë, edhe kundër normave të kohës, e shndërron romanin në një vepër mbi lirinë morale të individit.

Mark Twain si – filozofi i lirisë

Edhe pse nuk shkroi traktate filozofike, Twain ndërtoi një filozofi të fuqishme të jetës.

Për të, liria nuk ishte vetëm një çështje politike. Ishte aftësia e njeriut për të menduar vetë, për të vënë në dyshim gënjeshtrat e pranuara dhe për të kërkuar të vërtetën.

Në këtë kuptim, ai afrohet me mendimin e Friedrich Nietzsche-s.

Të dy kundërshtuan mendimin e verbër të turmës dhe kërkuan individin që guxon të krijojë bindjet e veta.

Ndryshimi është se Nietzsche përdori filozofinë për të tronditur mendimin tradicional, ndërsa Twain përdori humorin dhe ironinë për të zbuluar absurditetin njerëzor.

Twain, Tolstoi dhe Hemingway

Me Lev Tolstoin, Twain ndante besimin se vlera e njeriut nuk matet nga pasuria apo statusi, por nga karakteri dhe ndërgjegjja morale.

Ashtu si Tolstoi, ai kërkonte njeriun autentik përtej fasadave shoqërore.

Ndërsa me Ernest Hemingway, 

Twain lidhet përmes fuqisë së gjuhës së thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë. Ai i dha letërsisë amerikane një zë natyral, të afërt me jetën reale, duke hapur rrugën për stilin modern amerikan.

Zëri kritik i Amerikës

Twain ishte një kundërshtar i fortë i imperializmit dhe kolonializmit. Ai mbrojti të drejtat e njeriut dhe besonte se letërsia nuk duhet vetëm të argëtojë, por të zgjojë ndërgjegjen.

Ai kritikoi luftën në Filipine dhe padrejtësitë koloniale, duke treguar se një shkrimtar ka edhe përgjegjësi morale ndaj shoqërisë.

Trashëgimia e përjetshme

Mark Twain ndërroi jetë më 21 prill 1910 në Redding, Connecticut, por zëri i tij vazhdon të jetojë.

Ai nuk mbetet i madh vetëm sepse na bëri të qeshim. Ai mbetet i madh sepse na mësoi të mendojmë përmes buzëqeshjes.

Ai e ktheu humorin në filozofi, ironinë në art dhe letërsinë në një pasqyrë ku njerëzimi sheh dobësitë, ëndrrat dhe të vërtetën e vet.

Nga Prestige.