Ornela Radovicka është një nga zërat më të veçantë të studimeve arbëreshe, një figurë intelektuale që ndërthur thellësinë shkencore me ndjeshmërinë letrare.

Portret - Interviste

Ornela Radovicka është një nga zërat më të veçantë të studimeve arbëreshe, një figurë intelektuale që ndërthur thellësinë shkencore me ndjeshmërinë letrare. Ajo vjen nga një rrugëtim jetësor i mbushur me sfida, por edhe me një forcë të jashtëzakonshme shpirtërore që e ka kthyer përvojën në dije. Në figurën e saj bashkëjetojnë studiuesja e palodhur dhe shkrimtarja që i jep jetë kujtesës së harruar. Ajo është një ndër mbrojtëset më të përkushtuara të gjuhës dhe kulturës arbëreshe në hapësirën bashkëkohore. Misioni i saj nuk është thjesht akademik, por thellësisht human dhe filozofik: ruajtja e identitetit përballë harresës. Me një përkushtim të rrallë, ajo ka kthyer arkivat dhe terrenin në një univers të gjallë dëshmish. Bashkëpunimi i saj me figura të mëdha të kulturës arbëreshe e ka bërë një urë lidhëse mes brezave dhe botëve. Në çdo vepër të saj ndjehet një frymë inspirimi që tejkalon kufijtë e studimit dhe hyn në sferën e shpirtit. Ajo përfaqëson rezistencën intelektuale ndaj shuarjes së gjuhës dhe kujtesës kolektive. Ornela Radovicka mbetet një dritë e qëndrueshme në horizontin e kulturës shqiptare dhe arbëreshe.

E dashur Ornela jeni e mireseardhur ne Prestige.

Fillojmë intervisten: 

Intervistë me Ornela Radovicka.

Pyetja 1

A mund t’i tregoni lexuesit se kush jeni, nga cili qytet vini dhe si ka qenë rrugëtimi juaj arsimor?

Përgjigjja 1

Kur më bëhet kjo pyetje, mendja më shkon menjëherë te familja. Vij nga prindër të divorcuar, një realitet i rrallë për Shqipërinë e viteve ’60. Babai im punonte në Uzinën e Tekstileve në Tiranë, ndërsa nëna ime ishte mësuese në shkollën “Myslym Shyri”. U rrita me gjyshen time në Ballsh të Mallakastrës, e cila më dha dashurinë njerëzore, ndërsa nga familja e babait trashëgova ndjenjën e fortë për kombin dhe rrënjët tona.

Vij nga një familje me traditë të gjatë në arsim. Shumë prej të afërmve të mi kanë qenë mësues dhe mund të them se misioni i arsimit ishte pjesë e trashëgimisë sonë familjare. Ndoshta për këtë arsye zgjodha të vazhdoja studimet në Shkollën Pedagogjike të Tiranës në vitin 1980.

Dy vjet më vonë, në vitin 1982, babai im u dënua për agjitacion dhe propagandë. Si pasojë u largova nga Pedagogjikja e Tiranës dhe vazhdova studimet në Elbasan. Edhe pse përfundova me rezultate të shkëlqyera, nuk m’u dha e drejta për studime të larta. Vetëm në vitin 1989, kur regjimi u zbut disi, fitova këtë mundësi. Në vitin 1991 emigrova në Itali, por studimet nuk i ndërpreva dhe u diplomova në vitin 1993. Që prej asaj kohe jetoj dhe veproj në Itali, duke ia kushtuar punën time kulturës dhe botës arbëreshe.

Pyetja 2

Si nisi lidhja juaj me botën arbëreshe dhe me At Antonio Belluscin?

Përgjigjja 2

Lidhja ime me At Antonio Belluscin nisi në verën e vitit 1990. Nuk ishte një njohje e drejtpërdrejtë, por përmes televizionit. Në një emision kushtuar arbëreshëve të Italisë, dëgjova për herë të parë At Belluscin të fliste për historinë, kulturën dhe kërkimet e tij mbi botën arbërore. Mbeta e mahnitur jo vetëm nga dijet e tij, por edhe nga arbërishtja që fliste me aq natyrshmëri dhe krenari.

Pas atij emisioni vendosa t’i shkruaja një letër. Në të rrëfeva realitetin që po jetonim në Shqipërinë e asaj kohe: varfërinë, pasigurinë, shpresat dhe zhgënjimet e një brezi të tërë. Ishte një letër e sinqertë, e mbushur me emocion dhe reflektime personale. Nuk e prisja që përgjigjja të vinte kaq shpejt.

Brenda pak javësh mora një zarf nga At Bellusci. Në të gjeta një letër, disa materiale mbi arbëreshët dhe revistën “Lidhja”. Që nga ajo ditë nisi një korrespondencë e vazhdueshme, e cila më vonë u kthye në një bashkëpunim të gjatë dhe të frytshëm. Ai më ftoi të bashkëpunoja me revistën e tij dhe më inkurajoi të shkruaja për kulturën, historinë dhe identitetin arbëresh.

Kjo ishte pika e kthesës në jetën time. Ajo që nisi si një letër e thjeshtë u shndërrua në një mision 35-vjeçar kërkimesh, studimesh dhe hulumtimesh mbi botën arbëreshe. At Bellusci u bë udhërrëfyesi im intelektual dhe një nga njerëzit që ndikoi më shumë në formimin tim si studiuese dhe shkrimtare.

Pyetja 3

A mund të na përmendni disa nga veprat tuaja?

Përgjigjja 3

Gjatë viteve kam shkruar dhe botuar disa libra kushtuar botës arbëreshe, historisë së saj, identitetit dhe figurave që kanë kontribuar në ruajtjen e kësaj trashëgimie të jashtëzakonshme. Për mua, çdo libër është si një fëmijë i shpirtit dhe i mendjes; është e vështirë të veçosh njërin prej tyre.

Ndër veprat e mia më të njohura janë “Rrugëtimi i një Arbëreshi”, kushtuar At Antonio Belluscit, “Spezzano Albanese – dje dhe sot”, “Antroposofia arbëreshe në rrëfimet e Rinës” dhe “Rrugëtime në ngulimet arbëreshe”, një vepër e realizuar në bashkëpunim me At Belluscin. Kam qenë gjithashtu redaktore dhe përkthyese e librit “Arbëreshët – Fotosintezë e shpirtit tim” të autorit Rexhep Rifati.

Miredita Liljana!

Ju faleminderit shume!

Shkurtimet ua lash në duart tuaja.

Doja vetem qe tek Vepra  Rrugëtim ne Ngulimet Arbereshe U Publicua  Nga QENDRA e Studimeve dhe Publikimeve  per Arbereshe ne Tirane.(ështe i vetmi istituzion i ARBERESHET QSPA.

Përveç studimeve dhe hulumtimeve, kam botuar edhe letërsi artistike, ndër të cilat romanet “Enea”, “Dashuri Utopike” dhe “Pensieri e Parole”. Paralelisht kam bashkëpunuar me revista dhe gazeta arbëreshe, shqiptare dhe ndërkombëtare, duke trajtuar tema që lidhen me kulturën, gjuhën dhe identitetin shqiptar.

Puna ime ka qenë gjithmonë e lidhur me terrenin, me takimet njerëzore dhe me dëshminë e drejtpërdrejtë. Jam përpjekur të dokumentoj jo vetëm historinë e arbëreshëve, por edhe jetën e tyre të përditshme, kujtesën kolektive dhe përpjekjet për të ruajtur gjuhën dhe kulturën e trashëguar nga të parët.

Pyetja 4

Cili ishte roli i priftërinjve arbëreshë në ruajtjen e identitetit kombëtar?

Përgjigjja 4

Priftërinjtë arbëreshë kanë luajtur një rol 11themelor në ruajtjen e identitetit, gjuhës dhe kulturës arbëreshe. Ata nuk ishin vetëm shërbyes të kishës, por edhe albanologë, studiues, poetë, mësues dhe mbrojtës të trashëgimisë sonë kulturore. Falë tyre, gjuha arbëreshe dhe kujtesa historike e një populli të shpërngulur prej më shumë se gjashtë shekujsh arritën të mbijetonin.

Që nga Lekë Matrënga, i cili themeloi shkollën e parë arbëreshe në vitin 1592, e deri te studiuesit dhe klerikët e kohëve moderne, priftërinjtë arbëreshë kanë qenë promotorë të arsimit, të botimeve dhe të studimeve mbi gjuhën shqipe. Ata punuan për përkthimin e teksteve fetare në arbërisht dhe krijuan institucione që ndihmuan në ruajtjen e identitetit arbëror.

Unë pata fatin të punoja për 35 vjet me At Antonio Belluscin, një figurë e jashtëzakonshme e botës arbëreshe. Ai ishte prift, profesor, etnolog, antropolog dhe studiues i palodhur. Për më shumë se katër dekada hulumtoi botën arbërore në Itali dhe Greqi, botoi 24 vepra dhe themeloi revista e qendra kulturore që sot mbeten pika referimi për studiuesit.

At Bellusci ishte gjithashtu themeluesi i Bibliotekës Ndërkombëtare “Antonio Bellusci”, e cila përmban mijëra libra, revista dhe dokumente të rralla mbi historinë dhe kulturën shqiptare. Përmes punës së tij ai krijoi një urë të fortë mes arbëreshëve, shqiptarëve dhe arbërorëve të Greqisë, duke i kushtuar jetën ruajtjes së kujtesës sonë kombëtare.

Pyetja 5

A mendoni se njeriu e zgjedh misionin e tij? Sa ndikim pati At Bellusci në misionin tuaj?

Përgjigjja 5

Mendoj se në jetën e çdo njeriu ndërthuren fati dhe zgjedhjet personale. Ka rrethana që na formësojnë dhe ka momente kur duhet të vendosim vetë drejtimin që do të ndjekim. Në rastin tim, misioni nisi shumë herët, brenda familjes, ku historia, arsimi dhe dashuria për kombin ishin pjesë e përditshmërisë sonë.

Që në rini kisha lexuar autorët arbëreshë dhe ndihesha e lidhur shpirtërisht me historinë e tyre. Takimi me At Belluscin ishte momenti që e shndërroi këtë interes në një mision të mirëfilltë. Sa më shumë njihja botën arbëreshe, aq më shumë kuptoja se po përballesha me një trashëgimi të jashtëzakonshme, por edhe me rrezikun e asimilimit të saj.

Puna në terren, takimet me arbëreshët, dëgjimi i rrëfimeve të tyre dhe dokumentimi i kujtesës së tyre më bënë të ndiej një përgjegjësi të madhe. E kuptova se nuk mjaftonte vetëm të studioja; duhej të shkruaja, të dokumentoja dhe të lija dëshmi për brezat që do të vinin.

At Bellusci pati një ndikim të jashtëzakonshëm në këtë rrugëtim. Ai më mësoi të kërkoj faktin, të respektoj dëshminë njerëzore dhe të mos lodhem kurrë në kërkim të së vërtetës. Mbi të gjitha, më mësoi se kultura dhe identiteti mbijetojnë vetëm nëse ka njerëz që punojnë çdo ditë për t’i mbrojtur.

Pyetja 6

Cili ishte raporti juaj me At Antonio Belluscin?

Përgjigjja 6

Zakonisht marrëdhëniet hierarkike krijojnë kufij dhe distanca, por raporti im me At Antonio Belluscin ishte krejt i veçantë. Ai nuk ishte vetëm drejtuesi im në punën kërkimore, por edhe një mik, një këshilltar dhe një figurë që më dha besim të plotë në atë që bëja.

Shpesh u thoshte miqve të tij se unë isha “vajza që nuk e pati kurrë”. Për mua, ky mbetet një nga vlerësimet më të bukura që kam marrë ndonjëherë. Ai më la gjithmonë liri të plotë në kërkimet dhe shkrimet e mia, pa më imponuar kufizime apo mendime të gatshme. Respektonte individualitetin dhe bindjet e secilit.

Komunikonim çdo ditë. Edhe në momentet kur nuk ndihesha mirë, ai dhe zonja Rina më telefononin për t’u interesuar për shëndetin tim. Shpesh më këndonin këngë arbëreshe, sepse besonin se muzika kishte forcën të shëronte shpirtin. Ishte një marrëdhënie e ndërtuar mbi respektin, besimin dhe dashurinë për kulturën arbëreshe.

Pyetja 7

A është shkrimi një akt kërkimor apo një mënyrë për t’i rezistuar harresës? Si bashkëjetojnë tek ju studiuesja dhe shkrimtarja?

Përgjigjja 7

Për mua shkrimi është njëkohësisht kërkim dhe rezistencë ndaj harresës. Pjesa më e madhe e veprës sime lidhet me hulumtimin dhe dokumentimin e botës arbëreshe, por edhe kur shkruaj në mënyrë shkencore, përpiqem të mos humbas ndjeshmërinë njerëzore që qëndron pas çdo historie.

Mendoj se studiuesja dhe shkrimtarja bashkëjetojnë natyrshëm brenda meje. Njëra kërkon faktin, dokumentin dhe saktësinë, ndërsa tjetra përpiqet të kuptojë emocionin, shpirtin dhe përvojën njerëzore. Vetëm duke i bashkuar këto dy dimensione mund të krijohet një vepër që jo vetëm informon, por edhe prek lexuesin.

Në rastin e arbëreshëve, shkrimi ka një rëndësi edhe më të madhe. UNESCO e ka konsideruar arbërishten si një gjuhë në rrezik, dhe kjo e bën edhe më të domosdoshëm dokumentimin e saj. Një gjuhë që nuk shkruhet, nuk mësohet dhe nuk transmetohet, rrezikon të humbasë.

Pyetja 8

Sa e vështirë është për një fëmijë arbëresh të rritet me dy gjuhë primare në një botë gjithnjë e më të globalizuar? A ka modele suksesi që mund të ndiqen?

Përgjigjja 8

Sot sfida më e madhe për botën arbëreshe është ruajtja e gjuhës. Nga përvoja ime shumëvjeçare në terren, kam vënë re se arbërishtja flitet gjithnjë e më pak nga brezat e rinj dhe në shumë raste përdoret kryesisht nga mosha e mesme dhe e tretë.

Megjithatë, fëmijët arbëreshë kanë një aftësi të jashtëzakonshme për ta përvetësuar gjuhën. Sa herë që kam punuar me ta në kurse apo projekte shkollore, kam parë se e mësojnë me shpejtësi dhe e ndjejnë si pjesë të identitetit të tyre. Kjo më jep shpresë se e ardhmja e arbërishtes nuk është e humbur.

Një rol shumë të rëndësishëm luajnë familja dhe shkolla. Në shumë raste janë nënat arbëreshe ato që përpiqen të mbajnë gjallë traditat, këngët, kostumet dhe kujtesën kulturore. Edhe pse globalizimi ushtron presion të madh mbi gjuhët e vogla, ruajtja e identitetit është e mundur kur komuniteti bëhet i vetëdijshëm për vlerën e trashëgimisë së vet.

Modelet e suksesit ekzistojnë. Ato gjenden te familjet që vazhdojnë të flasin arbërisht në shtëpi, te mësuesit që punojnë për ta futur gjuhën në shkolla dhe te të rinjtë që e shohin identitetin arbëresh jo si diçka të vjetër, por si një pasuri që i dallon dhe i pasuron.

Pyetja 9

Si mund të integrohet më mirë gjuha arbëreshe në sistemin arsimor italian? Cilat janë pengesat kryesore?

Përgjigjja 9

Ligji italian 482/99 e njeh dhe e mbron gjuhën arbëreshe si pjesë të minorancave historike të Italisë, por mësimi i saj vazhdon të mbetet fakultativ. Kjo do të thotë se gjuha mund të mësohet vetëm nëse ka kërkesë dhe iniciativa lokale, ndërsa nuk është pjesë e detyrueshme e kurrikulave shkollore.

Pikërisht këtu qëndron edhe sfida më e madhe. Një gjuhë nuk mund të mbijetojë vetëm falë vullnetit të disa individëve; ajo ka nevojë për mbështetje institucionale dhe për një sistem të qëndrueshëm arsimor.

Një tjetër problem është mungesa e një standardi të përbashkët gjuhësor. Arbëreshët kanë të folme të ndryshme sipas zonave ku jetojnë dhe ende mungojnë instrumente themelore si një abetare e përbashkët, një fjalor i përgjithshëm, gramatika, sintaksa dhe tekste të unifikuara mësimore.

Megjithatë, vitet e fundit janë ndërmarrë iniciativa të rëndësishme. Në Kalabri kemi nisur projekte për mësimin e arbërishtes në shkolla, duke përfshirë edhe bashkëpunime ndërkombëtare me nxënës shqiptarë në diasporë. Këto janë hapa të rëndësishëm, por ende jo të mjaftueshëm për të garantuar mbijetesën afatgjatë të gjuhës.

Arbërishtja ka nevojë të jetë pjesë e jetës së përditshme dhe e arsimit të rregullt. Vetëm në këtë mënyrë mund të sigurohet vazhdimësia e saj për brezat që do të vijnë.

Pyetja 10

Në përvojën tuaj si drejtuese e Qendrës Albanologjike, cilat kanë qenë arritjet dhe sfidat më të mëdha?

Përgjigjja 10

Mendoj se sfida më e madhe e botës arbëreshe mbetet gjuha. Arbëreshëve nuk u mungojnë studiuesit, shkrimtarët, artistët apo figurat e shquara që kanë lënë gjurmë në historinë e Italisë dhe të kulturës shqiptare. Ajo që rrezikon sot është përdorimi i përditshëm i gjuhës arbëreshe dhe transmetimi i saj te brezat e rinj.

Qendra jonë Albanologjike, e themeluar nga At Antonio Bellusci, ka punuar vazhdimisht për ruajtjen dhe promovimin e kësaj trashëgimie. Kemi organizuar konferenca, seminare, veprimtari kulturore dhe projekte arsimore në Itali, Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Zvicër dhe Gjermani. Gjithashtu kemi bashkëpunuar me universitete, studiues dhe institucione të ndryshme shkencore.

Një nga arritjet më të rëndësishme ka qenë mbështetja për studentët dhe studiuesit që merren me botën arbëreshe. Biblioteka dhe Qendra jonë kanë shërbyer si një pikë referimi për kërkime, materiale arkivore dhe dokumentacion të specializuar.

Po ashtu, kemi qenë pjesë e nismave që synojnë sensibilizimin e institucioneve italiane për ta bërë gjuhën arbëreshe pjesë më të rëndësishme të sistemit arsimor. Kjo mbetet një nga betejat më të rëndësishme të kohës sonë.

Pyetja 11

Çfarë rëndësie ka Biblioteka Ndërkombëtare “Antonio Bellusci” për botën arbëreshe dhe shqiptare?

Përgjigjja 11

Biblioteka Ndërkombëtare “Antonio Bellusci” është një nga institucionet më të rëndësishme të kulturës arbëreshe. Ajo përmban mijëra libra, revista, dokumente dhe materiale të rralla që lidhen me historinë, gjuhën dhe kulturën shqiptare dhe arbëreshe.

Kam pasur privilegjin të kontribuoj për shumë vite në sistemimin, katalogimin dhe pasurimin e fondit të saj. Biblioteka është bërë një vendtakim për studiues, profesorë, shkrimtarë dhe personalitete të shumta nga Shqipëria, Kosova, Italia dhe diaspora shqiptare.

Në ambientet e saj kanë kaluar figura të rëndësishme të kulturës shqiptare si Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Ali Podrimja, Jup Kastrati dhe shumë studiues të tjerë. Kjo bibliotekë nuk është vetëm një arkiv librash, por një qendër e gjallë kujtese dhe identiteti.

Për mua, ajo përfaqëson një nga veprat më të mëdha të At Belluscit dhe një pasuri të jashtëzakonshme që duhet ruajtur e pasuruar edhe në të ardhmen.

Pyetja 12

A mendoni se gjuha arbëreshe mund të mbijetojë edhe në shekujt e ardhshëm? Çfarë duhet të bëjmë sot për ta ruajtur?

Përgjigjja 12

Jam e shqetësuar për të ardhmen e gjuhës arbëreshe, sepse proceset e asimilimit janë të dukshme dhe të forta. Megjithatë, historia e arbëreshëve më ka mësuar të mos humbas shpresën. Ky është një popull që ka ditur të mbijetojë për më shumë se gjashtë shekuj larg atdheut të të parëve.

Sa herë duket se arbëreshët po zbehen, lindin iniciativa të reja, dalin studiues të rinj, hapen kurse dhe projekte kulturore që ringjallin interesin për gjuhën dhe identitetin. Arbëreshët kanë dëshmuar vazhdimisht një forcë të jashtëzakonshme për të ruajtur rrënjët e tyre.

Për ta mbrojtur gjuhën, duhet të investojmë në arsim, në botime, në media dhe në projekte që e bëjnë arbërishten pjesë të jetës së përditshme. Duhet të krijohen tekste mësimore, fjalorë, platforma digjitale dhe programe që i afrojnë të rinjtë me gjuhën e të parëve të tyre.

Unë besoj se arbërishtja mund të mbijetojë, por kjo kërkon punë, përkushtim dhe ndërgjegjësim. Gjuha nuk ruhet vetëm me nostalgji; ajo ruhet duke u folur, duke u shkruar dhe duke u jetuar çdo ditë.

Ju faleminderit per Intervisten

Faleminderit ju e dashur Ornela.

Ishte nje kenaqesi e veçantë.