Parashqevi Qiriazi dhe arkitektura e arsimit shqiptar.

Parashqevi Qiriazi dhe arkitektura e arsimit shqiptar.

Rëndësia dhe ndikimi i Parashqevi Qiriazit konsistojnë në disa shtylla kryesore të historisë shqiptare.

Së pari, ajo është pjesë e brezit që e ktheu gjuhën shqipe në gjuhë shkolle, në një kohë kur arsimi zhvillohej kryesisht në gjuhë të huaja. Kjo e bën një nga figurat themelore të lindjes së arsimit kombëtar modern.

Së dyti, përmes Abetares dhe punës në shkollën e vajzave në Korçë, ajo ndihmoi në krijimin e modelit të parë të arsimit fillor në shqip, duke vendosur bazat e strukturës së shkollës shqipe.

Së treti, pjesëmarrja e saj në Kongresin e Manastirit lidhet me një moment vendimtar historik: standardizimin e alfabetit shqip, që përbën themelin e shkrimit dhe edukimit në gjuhën shqipe.

Së katërti, përmes veprimtarisë në diasporë dhe revistës “Yll’i Mëngjesit”, ajo kontribuoi në ruajtjen dhe përhapjen e identitetit kulturor shqiptar jashtë vendit dhe në komunikimin e ideve kombëtare.

Së pesti, ajo përfaqëson edhe një figurë të rrallë të kohës së saj si grua e arsimuar me formim universitar në Shtetet e Bashkuara, gjë që i dha mundësinë të sjellë në Shqipëri modele moderne të edukimit dhe ta lidhë arsimin shqiptar me standardet akademike ndërkombëtare.

Pra, ndikimi i saj përmblidhet në ndërtimin e bazave të arsimit shqip, standardizimin e gjuhës dhe sjelljen e modelit modern të mësueses së arsimuar në nivel universitar në historinë shqiptare.

 Parashqevi Qiriazi lind më 2 qershor 1880 në Manastir, në një qytet ku Perandoria Osmane ende përpiqej të ruante shumëfishin e saj kulturor, por ku në të njëjtën kohë po formësoheshin ngadalë kombet moderne të Ballkanit,  një hyrje në një botë ku identiteti nuk ishte i dhënë, por duhej ndërtuar.

Manastiri i asaj kohe ishte një hapësirë e tensionuar gjuhësh dhe besimesh, dhe pikërisht në këtë shumësi, familja Qiriazi u bë një lloj mikro-institucioni i Rilindjes Kombëtare Shqiptare. 

Në këtë familje, ku arsimi ishte më shumë se profesion dhe më shumë se ideal, sesa një mënyrë jetese, u formua edhe Parashqevia, së bashku me motrën e saj Sevasti Qiriazi dhe vëllezërit që do të përfshiheshin në veprimtarinë kombëtare shqiptare. 

Në këtë mjedis, edukimi nuk shihej si transmetim i thjeshtë dijeje, por si akt moral dhe komb-formues.

Formimi i saj i hershëm në Manastir e vendosi përballë një realiteti ku gjuha shqipe nuk kishte ende status institucional, ndërsa sistemi arsimor osman dhe ai misionar bashkëjetonin si struktura paralele. Kjo përvojë e hershme krijoi tek ajo një vetëdije të qartë: se gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por kufi i ekzistencës kolektive.

Rreth fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, ajo vazhdoi shkollimin në Stamboll, në sistemin arsimor të Kolegjit Amerikan për Vajza, ku u njoh me pedagogjinë moderne perëndimore. Në këtë fazë, ajo nuk përvetësoi vetëm dije akademike, por një mënyrë të re të të menduarit mbi shoqërinë: ideja se individi formohet përmes edukimit dhe se edukimi është mekanizëm i transformimit shoqëror.

Në vitin 1904, ajo kthehet në hapësirën shqiptare dhe angazhohet në Korçë, në Shkollën e Vashave, një nga institucionet më të rëndësishme të arsimit shqip të asaj kohe. Ky moment shënon kalimin nga teoria në praktikë, nga mendimi në veprim. Në Korçë, ajo nuk ishte thjesht mësuese, por ndërtuese e një strukture të re sociale, sepse shkolla e vajzave në atë periudhë ishte një akt i drejtpërdrejtë sfide ndaj normave të kohës. Arsimi për femrat nuk ishte vetëm çështje edukimi, por transformim i vetë rolit të femrës në shoqëri.

Kulmi i kësaj periudhe intelektuale dhe kombëtare vjen në vitin 1908, kur ajo merr pjesë në Kongresin e Manastirit, një nga ngjarjet themelore të historisë së gjuhës shqipe. 

Në këtë kongres, ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe me bazë latine, Parashqevi Qiriazi kontribuon jo vetëm si pjesëmarrëse, por si zë kulturor që e sheh gjuhën si themel të shtetit të ardhshëm shqiptar. Në këtë kontekst, ajo shkruan edhe “Himnin e alfabetit kombëtar”, një tekst që nuk është thjesht simbolik, por filozofik në thelb: alfabeti shihet si formë e organizimit të mendimit kombëtar.

Një vit më vonë, në 1909, ajo boton Abetaren për shkollat e para, një nga tekstet e para shkollore të hartuara nga një grua shqiptare. Ky botim nuk është vetëm didaktik; ai përfaqëson një moment kur gjuha shqipe fillon të strukturohet si sistem mësimor i vetëdijshëm, duke e kthyer mësimin e leximit në një akt të formimit të identitetit.

Në vitin 1912, ajo niset drejt Shteteve të Bashkuara dhe studion në Oberlin College në Ohio, një nga qendrat më të rëndësishme të arsimit progresiv amerikan.

 Aty përfundon studimet dhe në vitin 1913 merr gradën master në edukim. Teza e saj akademike, me temë mbi zhvillimin e shkollave në Perandorinë Osmane dhe ndërtimin e një sistemi ideal arsimor për Shqipërinë, përfaqëson një nga përpjekjet e para për të menduar arsimin shqiptar si sistem shtetëror të plotë, që përfshin të gjitha nivelet e edukimit, nga arsimi fillor deri tek universiteti dhe formimi i mësuesve.

Pas kësaj periudhe akademike, ajo përfshihet në veprimtarinë e diasporës shqiptare në Sofje dhe më pas në Boston, ku angazhohet në botimin dhe redaktimin e revistës “Yll’i Mëngjesit”, duke përdorur median si instrument edukativ dhe komb-formues. Në këtë fazë, arsimi del nga kufijtë e shkollës dhe bëhet diskurs publik.

Në vitin 1919, ajo merr pjesë në Konferencën e Paqes në Paris si delegate shqiptare dhe amerikane, duke përfaqësuar një komb ende në proces formimi në arenën ndërkombëtare. Ky moment e vendos atë në një hapësirë diplomatike ku arsimi dhe politika ndërthuren në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Në vitet që pasojnë, ajo kthehet në Shqipëri dhe angazhohet në drejtimin e arsimit të vajzave në Tiranë, duke kontribuar në institucionalizimin e sistemit arsimor shqiptar. Në vitin 1931, ajo nderohet me Urdhrin e Skënderbeut, së bashku me Sevasti Qiriazin, si njohje shtetërore e rolit të saj në arsimin kombëtar.

Familja Qiriazi ishte një nga familjet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare shqiptare, dhe nuk funksiononte si njësi individuale, por si rrjet bashkëpunimi arsimor dhe kulturor. Çdo pjesëtar kishte rol konkret në krijimin dhe përhapjen e arsimit shqip.

Dhimitër Qiriazi (babai)

Ai ishte një nga figurat që mbështeti fuqimisht arsimin në gjuhën shqipe dhe idenë e shkollës kombëtare. Si prind, ai krijoi një ambient ku arsimi shihej si mision, jo si zgjedhje personale. Ai i inkurajoi fëmijët e tij të ndiqnin shkollimin dhe të angazhoheshin në veprimtari kulturore shqiptare në një kohë kur kjo ishte e vështirë politikisht.

Maria Qiriazi (nëna)

Ajo pati rol thelbësor në formimin moral dhe edukativ të fëmijëve. Në një shoqëri tradicionale, ajo përfaqësonte figurën që e mbështeti idenë e edukimit të vajzave dhe e bëri të pranueshme brenda familjes idenë e shkollimit femëror.

Sevasti Qiriazi (motra)

Sevasti ishte bashkëpunëtorja më e afërt e Parashqevi Qiriazit. Ajo luajti rol të drejtpërdrejtë në:

hapjen dhe organizimin e Shkollës së Vashave në Korçë

mësimdhënien në gjuhën shqipe

përgatitjen e materialeve mësimore

promovimin e arsimit të vajzave në Shqipëri

Sevasti dhe Parashqevi shpesh punonin si një “dyzim pedagogjik”, duke ndarë të njëjtin projekt arsimor.

Gjergj Qiriazi (vëllai)

Ai ishte një nga figurat më aktive të familjes në Rilindjen Kombëtare. Kontributi i tij lidhet me:

organizimin e shkollave shqipe

botime dhe përhapje të librave në gjuhën shqipe

aktivitet kulturor dhe politik në mbështetje të alfabetit shqip

Ai ishte pjesë e rrjetit të intelektualëve që punuan për Kongresin e Manastirit dhe për institucionalizimin e gjuhës shqipe.

Gjerasim Qiriazi (vëllai)

Edhe ai ishte figurë e rëndësishme e lëvizjes protestante dhe arsimore shqiptare. Kontributi i tij lidhet me:

hapjen e shkollave dhe përhapjen e edukimit në gjuhën shqipe

përkthime dhe botime fetare e edukative

mbështetje të arsimit si mision shoqëror.

Si e ndihmuan Parashqevin konkretisht

Familja e saj e ndihmoi në tre mënyra kryesore:

Strukturë arsimore e përbashkët – ata krijuan shkolla dhe mjedise ku ajo mund të mësonte dhe më vonë të jepte mësim.

Rrjet kulturor dhe politik – familja ishte e lidhur me figurat kryesore të Rilindjes dhe i dha asaj akses në veprimtari kombëtare.

Mbështetje ideologjike dhe morale – sidomos për arsimimin e vajzave dhe pjesëmarrjen e grave në jetën publike, që në atë kohë ishte shumë e rrallë.

Përmbledhje e shkurtër

Familja Qiriazi nuk ishte vetëm familje, por një institucion i Rilindjes Kombëtare, ku:

babai dhe nëna krijuan bazën morale,

vëllezërit ndërtuan rrjetin kulturor dhe botues,

motra Sevasti dhe Parashqevi ndërtuan sistemin arsimor praktik.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1943, ajo internohet në Kampin e Banjicës, një moment i errët historik që tregon përplasjen midis ideve të arsimit dhe realitetit të dhunshëm politik të kohës. Pas përfundimit të luftës, ajo kthehet në Shqipëri, por institucionet që kishte ndihmuar të krijoheshin tashmë janë transformuar nga sistemi i ri politik.

Parashqevia  vdes në Tiranë në vitin 1970, duke lënë pas një trashëgimi që më vonë do të njihej zyrtarisht me titullin “Mësuese e Popullit”. Por më shumë sesa një titull, ajo mbetet një strukturë mendimi mbi mënyrën se si ndërtohet shoqëria përmes edukimit.

Në thelb, figura e saj nuk është vetëm historike, : ajo përfaqëson idenë se kombi nuk ekziston para shkollës, por ndërtohet përmes saj; se gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por formë e ekzistencës kolektive; dhe se arsimi nuk është shërbim, por themel i kuptimit ku ndertohet e edukohet  shoqeria.

Pergatiti: Liliana Pere.