Pirro Mani regjizor, një nga figurat më te mëdha dhe me ndikim të teatrit shqiptar

Rrevista Prestige

#InspirationDaily

#PirroMani #MjeshtriITeatrit #SkenaShqiptare #RegjisorLegjendar #ArtDramatik #TrashëgimiKulturore #VizionArtistik #Teatër #Disiplinë #Klasikë.

Personalitet i kinematografise shqiptare që na frymezon.

Pirro Mani ishte një nga figurat më të mëdha dhe më ndikimtare të teatrit shqiptar, regjisor dhe pedagog që formësoi identitetin skenik kombëtar për dekada. I

I lindur ne Korcen e kultures u edukua në GITIS të Moskës, një nga shkollat më prestigjioze të artit dramatik në botë.

Si drejtues i Teatrit Kombëtar të Shqipërisë për afro 25 vite, ai krijoi një epokë të tërë në historinë e skenës shqiptare.

Ai u dallua për mjeshtërinë e rrallë.

Ai konsiderohet themelues i një shkolle regjisoriale që i dha teatrit shqiptar strukturë, autoritet dhe identitet estetik.

Si pedagog në Institutin e Lartë të Arteve, ai ndikoi drejtpërdrejt në formimin e brezave të rinj artistësh. Autoriteti i tij artistik dhe profesional e bëri një figurë qendrore të kulturës shqiptare të shekullit XX. I vlerësuar me titullin “Artist i Popullit”, ai mbetet një simbol i disiplinës, përkushtimit dhe vizionit artistik.

Le të mesojmë me teper rreth tij.

Pirro Mani (14 prill 1932 – 3 qershor 2021) shfaqet në historinë e kulturës shqiptare si një figurë që nuk mund të reduktohet në tituj, role apo funksione administrative.

Ai lind në Korçë, një qytet që në vetvete ka qenë gjithmonë një laborator i ndjeshmërisë urbane shqiptare, një hapësirë ku kultura nuk ishte dekor, por mënyrë jetese. Në këtë origjinë nuk ka vetëm një fakt biografik, por një fillim estetik: Korça e formon individin me një ndjenjë të hershme për rregullin, për artin si disiplinë dhe për gjuhën si formë mendimi.

Formimi i tij profesional kalon përmes një prej qendrave më të rëndësishme të teatrit në botën lindore të shekullit XX, Institutit Shtetëror të Arteve Teatrale GITIS në Moskë.

Ky ishte një arsimim teknik, një hyrje në një botë ku teatri konceptohej si sistem i plotë filozofik: trupi i aktorit, hapësira, masa dhe ideja nuk ishin elemente të ndara, por pjesë të një organizmi të vetëm artistik.

Këtu formohet një mënyrë të menduari që më vonë do ta dallojë Pirro Manin: bindja se skena nuk është vend i improvizimit emocional, por një strukturë e ndërtuar me logjikë të brendshme.

Pas kthimit në Shqipëri, ai fillon një etapë të rëndësishme në teatrin e Korçës “Andon Zako Çajupi”, ku për rreth tetë vite ai nuk është vetëm regjisor, por një organizues i ri i gjuhës skenike.

Në këtë periudhë, puna e tij fillon të marrë formën e një kërkimi mbi disiplinën e trupës, mbi mënyrën se si një kolektiv aktorësh mund të shndërrohet në një instrument të vetëm artistik. Këtu fillon të kristalizohet një nga elementet më karakteristike të stilit të tij: mizanskena si mendim, jo si dekor.

Nga viti 1967 deri në vitin 1992, Pirro Mani bëhet drejtori dhe figura qendrore e Teatrit Kombëtar të Shqipërisë, një periudhë që përbën kulmin e ndikimit të tij artistik dhe institucional.

Për afro një çerek shekulli, ai drejton, organizon dhe koncepton një pjesë të madhe të jetës teatrale shqiptare, duke vënë në skenë dhjetëra vepra dhe duke realizuar mbi tetëdhjetë shfaqje gjatë gjithë karrierës së tij.

Në këtë periudhë, teatri shqiptar ështe një institucion artistik, një hapësirë ku formohet një mënyrë e të menduarit kolektiv përmes artit

Shfaqjet e tij më të njohura përfshijnë vepra si “Cuca e maleve”, “Arturo Ui”, “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, “Epoka para gjyqit”, “Dymbëdhjetë net”, “Prometeu” dhe “Fytyra e dytë”.

Por këto tituj nuk janë vetëm lista repertori; ato janë pika ku përplaset një filozofi e qartë regjisoriale me materialin dramatik.

Në interpretimin e tij, teksti nuk është i mjaftueshëm; ai duhet të kalojë përmes organizimit të masës, përmes ritmit kolektiv dhe përmes një tensioni të brendshëm që nuk buron nga individi, por nga raportet midis trupave në skenë.

Në këtë sens, Pirro Mani nuk punon me aktorin si figurë e izoluar, por si pjesë e një strukture më të madhe. Kjo e afron atë me një koncept të teatrit ku individi nuk është qendër absolute, por nyje në një rrjet kuptimesh.

Kjo është edhe arsyeja pse shpesh ai përmendet si mjeshtër i mizanskenës dhe i skenave masive: ai nuk ndërton vetëm situata, por arkitektura lëvizjeje, ku çdo element ka vend të përcaktuar brenda një sistemi të menduar.

Pirro Mani shpesh ngatërrohet mes rolit të regjisorit teatror dhe “filmografisë”, ndërsa në realitet graviteti i tij është pothuajse tërësisht teatral.

Mësimdhënia – roli në Institutin e Arteve

Po, Pirro Mani ka qenë i lidhur ngushtë me Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë (sot Universiteti i Arteve).

Ai nuk ishte vetëm praktikant i skenës, por edhe formues i brezave të rinj të regjisorëve dhe aktorëve shqiptarë. Për një periudhë të gjatë ai ka dhënë mësim në regji dhe ka ndikuar drejtpërdrejt në krijimin e një shkolle shqiptare të mendimit regjisorial.

Në këtë rol ai nuk transmetonte thjesht teknikë, por një mënyrë të të menduarit: teatri si strukturë e organizuar, ku aktori nuk është individ i lirë emocional, por pjesë e një sistemi dramatik të disiplinuar.

Në këtë kuptim, ndikimi i tij pedagogjik është po aq i rëndësishëm sa edhe ai artistik.

Filmat – e vërteta e pjesëmarrjes së tij

Pirro Mani nuk është figurë e filmit si regjisor filmash dhe nuk ka një filmografi të zhvilluar si kineast.

Përmendja e tij në burime si “i përfshirë në disa filma artistikë” lidhet kryesisht me:

pjesëmarrje indirekte si regjisor i shfaqjeve që më pas u adaptuan në film

bashkëpunim artistik në projekte ku teatri dhe filmi ndërthureshin në sistemin kulturor të kohës

dhe kontekste ku aktorë nga trupa e tij dhe estetika e tij skenike kalonin në kinemanë shqiptare.

Shembulli më i njohur në këtë univers është “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, i realizuar si film nga Dhimitër Anagnosti, bazuar në romanin e Kadaresë, ku estetika teatrale e kohës dhe mënyra e punës së regjisurës shqiptare kishte ndikim të tërthortë në mënyrën e interpretimit skenik dhe aktorial.

Pra:

ai nuk është “autor filmash”, por autor i një mënyre të luajturi që u reflektua edhe në film.

Pirro Mani në fakt nuk njihet si figurë me “filmografi si aktor” apo me një listë rolesh të dokumentuara si interpretues në kuptimin klasik (film apo teatër i regjistruar si aktor i pavarur).

Figura e tij historike është pothuajse tërësisht e lidhur me regjinë dhe drejtimin artistik, jo me aktrimin si karrierë më vete.

Po, në kuptim të hershëm dhe formues, siç ndodh shpesh me regjisorët e brezit të tij, ai ka kaluar nga praktika skenike dhe mund të ketë interpretuar në faza të hershme ose në kontekste studimore.

Realisht (kryesore): REGJIA

Këtu është thelbi i veprës së tij.

Lista nuk është “role”, por shfaqje të vëna në skenë si regjisor, që përbëjnë identitetin e tij artistik:

Ai ka realizuar mbi 80 shfaqje, ndër më të njohurat:

“Cuca e maleve”

“Gjenerali i ushtrisë së vdekur” (adaptim skenik dramatik)

“Arturo Ui”

“Fytyra e dytë”

“Epoka para gjyqit”

“Dymbëdhjetë net”

“Prometeu”

“Mbreti Lir” (në disa burime repertori i tij përmendet edhe Shekspiri në përgjithësi në Teatrin Kombëtar gjatë drejtimit të tij)

Këto nuk janë role, por universi i tij regjisorial.

Nderimet dhe statusi institucional.

Pirro Mani është nderuar me titullin më të lartë artistik në Shqipëri:

“Artist i Popullit” (People’s Artist)

Përveç këtij titulli, ai është vlerësuar në mënyrë të përsëritur nga institucionet shtetërore të kohës për kontributin e tij në teatrin kombëtar, si dhe për ndërtimin e një standardi profesional në regji dhe organizim skenik, ai është një nga figurat që e institucionalizoi regjinë si profesion të pavarur artistik në Shqipëri.

Në elitën kulturore dhe akademike

Sot Pirro Mani shihet në mënyrë të dyfishtë, dhe kjo është shumë domethënëse:

1. Si themelues i disiplinës së regjisurës shqiptare

Në këtë lexim, ai është figurë themelore. Pa të, teatri shqiptar nuk do të kishte pasur të njëjtën shkallë organizimi, sidomos në aspektin e:

mizanskenës së madhe

punës kolektive të aktorëve

konceptit të skenës si strukturë.

2. Si përfaqësues i një modeli të rreptë estetik (shkolla e disiplinës)

Disa e shohin stilin e tij si shumë të kontrolluar, hierarkik dhe i lidhur me sistemin e teatrit të epokës socialiste, ku:

kolektivi dominon individin

regjisori është autoritet qendror

struktura është më e rëndësishme se improvizimi.

Në leximin bashkëkohor kritik

Në analizën moderne teatrale, ai shihet si:

arkitekt i teatrit monumental

përfaqësues i “teatrit të rendit”

mjeshtër i organizimit vizual të masës

figurë që solli disiplinë europiano-lindore në teatrin shqiptar.

Por njëkohësisht:

ai nuk është gjithmonë në qendër të diskursit të teatrit bashkëkohor eksperimental

sepse estetika e tij lidhet me një epokë ku struktura ishte më e rëndësishme se dekonstruksioni.

Në kujtesën kulturore shqiptare

Në kujtesën , ai mbetet:

një “regjisor i madh i skenës klasike shqiptare”

një figurë autoritare e teatrit kombëtar

një mjeshtër i disiplinës së skenës së madhe.

Pirro Mani nuk kuptohet plotësisht si individ artistik, por si model organizimi estetik.

Ai përfaqëson një ide të qartë: se arti nuk është vetëm shprehje, por strukturim i realitetit përmes disiplinës.

Në këtë sens, trashëgimia e tij nuk është vetëm repertor, por një mënyrë të menduari mbi teatrin si: rend i gjallë, ku njeriu ekziston brenda një arkitekture kuptimi, jo jashtë saj.

Në aspektin personal, ai ishte i martuar me aktoren Pavlina Mani, me të cilën ndau jo vetëm jetën private, por edhe një univers të përbashkët artistik. Pas viteve të gjata të aktivitetit në Shqipëri, në vitin 2002 ai zhvendoset në New York, ku kalon pjesën e fundit të jetës së tij, duke u larguar fizikisht nga skena shqiptare, por jo nga pesha e saj historike në kulturën kombëtare. Ai ndërroi jetë më 3 qershor 2021 në New York, në moshën 89 vjeçare.

Pirro Mani jo vetëm një regjisori i suksesshëm apo një drejtuesi institucionesh.

Ai përfaqëson një mënyrë të menduari mbi teatrin si rend estetik dhe si organizim i realitetit.

Në punën e tij, teatri nuk është pasqyrim i botës, por rindërtim i saj sipas një logjike të brendshme artistike.

Kjo e vendos atë në një pozitë ku regjia nuk është vetëm interpretim i veprës, por krijim i një bote të re brenda kufijve të skenës.

Në një lexim më filozofik, vepra e tij qëndron në tensionin midis individit dhe kolektivit, midis spontanitetit dhe disiplinës, midis emocionit dhe strukturës.

Ai nuk anon nga kaosi i ndjenjës së lirë, por nga rendi i ndërtuar me kujdes.

Në këtë kuptim, teatri i tij mund të shihet si një model i organizimit të shoqërisë në miniaturë: një hapësirë ku çdo lëvizje ka funksion, çdo heshtje ka peshë, dhe çdo prani është pjesë e një sistemi më të madh kuptimor.

Rëndësia e tij në historinë e teatrit shqiptar nuk qëndron vetëm në numrin e shfaqjeve apo në pozicionet drejtuese, por në mënyrën se si ai e ngriti regjinë në nivelin e një disipline estetike të vetëdijshme.

Autoriteti i tij artistik nuk ishte thjesht institucional, por konceptual: ai vendosi standarde të punës me trupën, me hapësirën dhe me tekstin dramatik që ndikuan breza të tërë artistësh.

Në fund, Pirro Mani mbetet një figurë ku arti nuk është zbukurim i realitetit, por mënyrë për ta strukturuar atë.

Ai e shikon teatrin si një formë mendimi të organizuar, ku njeriu nuk shfaqet vetëm si individ emocional, por si pjesë e një universi të ndërtuar me logjikë estetike.

Kjo e bën trashëgiminë historike, por edhe konceptuale: një mënyrë për të kuptuar se si arti mund të bëhet rend, dhe rendi mund të bëhet art.