Prof. Dr. Martha (Marta) Muço Një arkitekturë mendimi mes ekonomisë, institucioneve dhe botës globale.

Prof. Dr. Martha (Marta) Muço

Një arkitekturë mendimi mes ekonomisë, institucioneve dhe botës globale.

Në historinë e ekonomisë shqiptare dhe më gjerë të hapësirës së Europës Juglindore, ka figura që nuk mund të kufizohen në përkufizimin e një karriere. Ato lexohen si struktura mendimi, si itinerare që lidhin epoka, institucione dhe mënyra të ndryshme të të kuptuarit të zhvillimit. Prof. Dr. Martha (Marta) Muço i përket pikërisht kësaj kategorie të rrallë: ekonomistes që nuk u mjaftua me interpretimin e ekonomisë, por e jetoi atë si një formë të mendimit institucional në lëvizje, të lidhur ngushtë me menaxhimin dhe kërkimet sociale.

Rruga e saj fillon në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit të Tiranës, ku në vitin 1980 ajo përfundon studimet si ekonomiste e specializuar në Ekonomi Politike, duke u dalluar për rezultate të larta. Në një kohë kur ekonomia ishte ende e strukturuar brenda një sistemi të centralizuar, formimi i saj akademik shënonte një hyrje në një mënyrë të menduari që më vonë do të përballej me transformimin e madh historik të tranzicionit duke u bërë pjesë aktive e tij.

Në vitin 1988 ajo merr gradën “Kandidate e Shkencave Ekonomike”, që në vitin 1993 me ndryshmet demokratike do të konvertohej në “Doktor i Shkencave në Ekonomiks”. Kjo periudhë përkon me një nga momentet më të vështira dhe njëkohësisht më krijuese të ekonomisë shqiptare, ku konceptet e tregut, stabilitetit dhe reformës po kërkonin një gjuhë të re teorike për t’u artikuluar. Në vitin 1999, titulli “Profesor” i jep asaj një njohje institucionale të një rruge tashmë të konsoliduar akademike dhe shkencore.

Në Universitetin e Tiranës, nga viti 1981 deri në vitin 1998, ajo nuk ishte vetëm pedagoge, por një nga figurat që formësoi mendimin makroekonomik të një brezi të tërë. Si Shefe e Seksionit të Makroekonomisë dhe Profesore e Ekonomiksit, ajo udhëhoqi ne përkthimin e përshtatjen e teksteve, mësimdhënien dhe kërkimin në fusha që përfshinin Makroekonominë e Avancuar, Ekonominë e Tranzicionit, Makroekonominë e nivelit të dytë, Ekonominë e Zhvillimit, Hyrje në Ekonomi dhe Makroekonominë për Bankierët. Ky nuk ishte thjesht një proces akademik. Ishte një moment ku ekonomia shqiptare po kalonte nga një strukturë e mbyllur dhe e centralizuar në një sistem të ekspozuar ndaj pasigurisë së tregut, inflacionit dhe reformave të shpejta institucionale. Në këtë kontekst, universiteti u shndërrua në një hapësirë reflektimi mbi vetë transformimin e shtetit dhe ekonomisë. Kështu në 1995-1997 ajo kontribuoi si nënkryetare e Bordit të Institutit të Statistikave në Shqipëri dhe u angazhua në një sërë bordesh të OJQve kërkimore të sapoformuara.

Në këtë periudhë hapja e saj intelektuale nuk mbeti e kufizuar brenda kufijve kombëtarë. Në vitin 1992 ajo ishte Profesore Visitore në Universitetin e Romes “La Sapienza”, në Istituto di Economia e Finanza, ndërsa në vitin 1994 në University of Delaware në Shtetet e Bashkuara, ku u angazhua në studime dhe prezantime mbi tranzicionin ekonomik shqiptar. Më pas, në vitet 1995-1997 ajo kishte një fellowship nga NATO Democratic Institutions Program ku ajo ishte pjesë e NATO Economics Colloquium, duke kontribuar në debatet mbi dimensionin social të transformimeve ekonomike në Europën Juglindore të lidhura me elemente të ndërtimit të shtetit dhe sigurisë kombëtare.

Në vitin 1997, ajo ligjëroi në University of Lyon 2 “Lumiere” në Francë për një semester në Ekonominë e Tranzicionit dhe njëkohësisht u angazhua në Bruksel në GAIE, në kuadër të TEMPUS Project JEP 07425-97, ku trajtoi sistemet bankare europiane, eurozonën dhe implikimet e integrimit financiar ne BE. Po në këto vite, ajo kontribuoi intensivisht në një nga debatet më të rëndësishme të kohës mbi ekonominë informale në Ballkan dhe vecanërisht në Shqipëri, në aktivitete ndërkombëtare në Kroaci dhe në disa vende të tjera si në Greqi, Itali, Hungari, Slloveni, Austri, Izrael, Angli e gjetke.

Nga viti 1998 deri në vitin 2001, ajo shërbeu në Bankën e Shqipërisë si Shefe e Kabinetit të Guvernatorit. Kjo ishte një periudhë kritike për ekonominë shqiptare, ku stabiliteti monetar dhe rindërtimi i besimit financiar ishin sfida themelore të shtetit. Brenda këtij institucioni, ajo u përfshi në hartimin dhe analizën e politikës monetare, normave të interesit, operacioneve valutore dhe programimit financiar, si dhe në marrëdhëniet me institucionet ndërkombëtare si FMN dhe Banken Botërore.

Në të njëjtën kohë, ajo kontribuoi në studime dhe publikime të Bankës së Shqipërisë mbi stabilitetin financiar, si dhe në hartimin e kuadrit ligjor kundër pastrimit të parave, për funksionimin e Bursës Shqiptare etj, duke lidhur analizën ekonomike me arkitekturën institucionale të shtetit.

Në dimensionin ndërkombëtar të zhvillimit, ajo ka bashkëpunuar me një sërë institucionesh globale. Ne 1995-1996 ajo ishte vlerësuese e programeve kërkimore të BE në fushën e zhvillimit për Europën Lindore BENë vitin 1997 me ILO në Gjenevë mbi sektorin privat dhe varfërinë në Shqipëri; në vitin 1999 me USAID për strategjitë e reduktimit të varfërisë; në të njëjtin vit me UNECE mbi stabilitetin makroekonomik dhe ndikimin e “Stability Pact” në Europën Juglindore. Nga viti 2000 deri në 2006, ajo ka bashkëpunuar me Vienna Institute for International Economic Studies (WIIW) në kuadër të Global Development Network për Europën Juglindore. Në vitin 2004, ajo kontribuoi në një nga dokumentet strategjike të Bankës Botërore për Shqipërinë: Country Economic Memorandum – Sustaining Growth Beyond the Transition.

Në këtë periudhë ajo u zhvendos në SHBA ku nga maji 2001 deri në qershor 2006, Prof Muco punoi per Anteon Corporation në SHBA, ku ajo drejtoi programe për Ballkanin, Kaukazin dhe Afrikën e Veriut, duke ndërtuar analiza rajonale mbi kooperimin ekonomik dhe komunikimin strategjik të politikave publike për një bashkëjetesë paqësore. Më pas, nga viti 2006 deri në 2020, në General Dynamics Information Technology, ajo drejtoi programe ndërkombëtare në monitorimin dhe vlerësimin e programeve të qeverisë Amerikane në mbi 25 vende, duke menaxhuar ekipe kërkimore, programe gjuhësore në 24 gjuhë dhe konferenca globale, si dhe një portofol projektesh që kalonte 100 milionë dollarë. Ne kete periudhe ajo u orientua nga manaxhimi dhe kerkimet sociale qe lidhnin sigurine me zhvillimin.

Në një tjetër dimension, atë akademik, nga viti 2008 deri në 2018, ajo ligjëroi në Montgomery College në Maryland, SHBA, ku solli përvojën e ekonomisë së tranzicionit në një auditor amerikan, duke e kthyer atë në një reflektim krahasues mbi sistemet ekonomike dhe mënyrat e zhvillimit. Që nga viti 2021, ajo shërben si Senior Vice President për Monitorimin dhe Vlerësimin në Khulisa Management Services Inc, në Maryland, duke drejtuar programe të USAID, USTDA, Department of State dhe Department of Defense, me fokus në zhvillim, siguri dhe stabilitet ndërkombëtar. Ajo është gjithashtu anëtare e Akademisë Shqiptare të Arteve dhe Shkencave në Tiranë.

Në tërësinë e saj, kjo është një trajektore ku ekonomia nuk shfaqet si disiplinë e izoluar, por si një gjuhë e përbashkët mes universiteteve, bankave qendrore dhe institucioneve globale. Në këtë kuptim, Prof. Dr. Martha (Marta) Muço përfaqëson figurën e ekonomistit që nuk qëndron brenda teorisë, por e kalon atë në hapësirën e vendimmarrjes dhe transformimit institucional. Në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm një listë rolesh apo institucionesh, por një mënyrë e të menduarit mbi ekonominë si proces i vazhdueshëm ndërtimi: i institucioneve, i stabilitetit dhe i vetë kuptimit të zhvillimit në një botë gjithnjë në ndryshim.

Revista Prestige.