Qiriazët: Një familje që shkroi historinë e arsimit shqiptar.
- Mar 3
- 5 min read
Qiriazët: Një familje që shkroi historinë e arsimit shqiptar.
Familja Qiriazi lindi në fshatin Peras të Kolonjës dhe më pas u zhvendos në Manastir, qytet që sot gjendet në Maqedoninë e Veriut.
Në këtë qendër të Vilajetit të Manastirit, ku kultura dhe kombësia përziheshin, Dhimitër dhe Maria Qiriazi ngritën një familje të madhe me dhjetë fëmijë: shtatë djem dhe tri vajza.
Emrat e tyre ishin Tashko, Konstandin, Gjerasim (1858–1894), Gjergj (1868–1912), Naum, Kristo, Pandeli, Fankë, Sevasti (1871–1949) dhe Parashqevi (1880–1970). Edhe pse jetonin në një qytet me popullsi të përzier, ata ruajtën me fanatizëm traditat dhe gjuhën shqiptare, duke edukuar fëmijët me frymën e dashurisë për kombin dhe arsimin.
Etapa e Gjerasimit: drita e parë
Gjerasim Qiriazi, i lindur më 1858, ishte frymëzimi dhe themeluesi i rrugës edukative të familjes. Ai filloi të shkruante një gramatikë shqipe, duke predikuar dhe mësuar në gjuhën amtare, duke sfiduar dominimin kulturor të kohës.
Abetarja e parë shqipe u krijua nga Gjerasim Qiriazi rreth 1883–1884, si pjesë e përpjekjes së tij për të edukuar fëmijët shqiptarë dhe për të përforcuar ndërgjegjen kombëtare, dhe kjo përgatiti rrugën për hapjen e shkollës së parë për vajza në Korçë më 15 tetor 1891.
Kjo është data dhe veprimi kryesor historik për abetaret dhe arsimin fillestar shqip.
Më 12 nëntor 1884, gjatë udhëtimit të tij në malet pranë Liqenit të Ohrit, ai u sulmua nga banditë dhe mbeti i mbajtur për një vit e gjysmë, një periudhë e cila do të mbetej e njohur më vonë si tregimi i tij gjashtëmujor, i përkthyer në anglisht nga J. W. Baird si Captured by Brigands (Londër, 1902).
Frymëzuar nga hapja e shkollës së parë shqipe për djem në Korçë (1887),
Gjerasimi vendosi së bashku me motrat e tij Sevasti dhe Parashqevi të hapin shkollën e parë shqipe për vajza. Me ndihmën e Naim Frashërit, ata siguruan autorizimet e duhura në Stamboll, dhe më 15 tetor 1891 hapën shkollën, duke hapur rrugë për edukimin e grave shqiptare.
Më pas, shkolla u zhvendos në një ndërtesë më të madhe për të pranuar më shumë nxënëse.
Megjithatë, rruga e tyre nuk ishte e lehtë. Hierarkia ortodokse greke kundërshtoi hapjen e shkollës, duke tentuar të sabotojë përpjekjet e tyre dhe madje refuzoi të varrosë birin e një prej mbështetësve të shkollës. Tragjikisht, më 4 janar 1894, Gjerasim Qiriazi ndërroi jetë në moshën 36-vjeçare, por vepra e tij u vazhdua nga vëllai Gjergj, i cili botoi përmbledhjen e shkrimeve të tij, Hristomathi më katër pjesë (Sofje, 1902), duke ruajtur trashëgiminë e tij arsimore dhe kulturore.
Etapa e Gjergjit: ruajtësi dhe zhvilluesi
Gjergj Qiriazi, i lindur më 1868, mori drejtimin e shkollës për vajza pas vdekjes së Gjerasimit dhe e zhvilloi atë në një qendër të njohur arsimore. Ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit (1908), ku u diskutua për standardizimin e alfabetit shqip, dhe në vitin 1909 themeloi gazetën shqipe Bashkim i Kombit.
Përveç menaxhimit të shkollës dhe gazetës, Gjergji botoi edhe një përmbledhje të vargjeve fetare, Kënkë të shenjtëruara (Sofje, 1906), duke krijuar një urë mes edukimit, moralit dhe artit. Ai kujdesi që trashëgimia e Gjerasimit të mos humbë dhe të frymëzojë brezat e ardhshëm.
Etapa e Sevasti Qiriazi-Dako: drita e arsimit femëror
Sevasti Qiriazi-Dako, e lindur më 1871, ishte femra e parë shqiptare që përfundoi studimet në Robert Koleji të Stambollit (1891), me ndihmën e Naim Frashërit.
Ajo ishte ndër mesueset kryesorë të edukimit të grave në Shqipëri. Menjëherë pas kthimit, ajo themeloi shkollën e vajzave në Korçë dhe pas Luftës së Parë Botërore, shkolla vazhdoi të njihej si Shkolla Qiriazi.
Sevasti botoi një gramatikë fillestare për shkollat fillore (Manastir, 1912) dhe redaktoi tekste të historisë. Së bashku me burrin e saj, Kristo Dako, dhe motrën Parashqevi, ajo udhëtoi në Rumani dhe më pas në Shtetet e Bashkuara, ku bashkëpunoi në periodikun Yll’ i mëngjezit (1917–1920), duke sjellë kulturën dhe edukimin shqiptar në diasporë.
Etapa e Parashqevisë: arsimi dhe kultura në shërbim të kombit
Parashqevi Qiriazi, e lindur më 1880, pas mbarimit të studimeve në Robert Koleji, u kthye në Shqipëri për të dhënë mësim dhe për të organizuar arsimin e fëmijëve.
Në vitin 1909, ajo botoi shqiptues për shkollat fillore dhe organizoi shkolla nate për të rinjtë në jug të Shqipërisë.
Ajo ndihmoi gjithashtu në krijimin e sistemit të bibliotekave dhe në SHBA kontribuoi në themelimin e shoqërisë Yll’ i mëngjezit dhe botoi revistën periodike të ilustruar me të njëjtin emër.
Parashqevi mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), duke përfaqësuar komunitetin shqiptaro-amerikan dhe duke treguar se përkushtimi ndaj arsimit nuk njeh kufij.
Ajo vazhdoi misionin e saj deri në vitin 1970, duke lënë pas një trashëgimi të pashlyeshme arsimore dhe kulturore.
Trashëgimia e familjes Qiriazi
Emri i familjes Qiriazi u respektua në të gjitha trojet shqiptare dhe institucione të ndryshme mbanin emrin e tyre. 7 marsi u shpall si Dita e Mësuesit në Shqipëri, në kujtim të shkollës së hapur nga familja në vitin 1891. Historia e tyre është një testament i përjetshëm i dashurisë për gjuhën, arsimin dhe shpirtin kombëtar, duke treguar se një familje e përkushtuar mund të ndryshojë fatin e një kombi.
Bashkëpunimi i familjes Qiriazi me Fan Nolin dhe Petro Nini Luarasin
Familja Qiriazi, e lindur në Kolonjë dhe e zhvendosur në Manastir, përfaqëson një nga shtyllat e arsimit dhe kulturës shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Edhe Fan Noli dhe Petro Nini Luarasi, si kolonjare të përkushtuar, ndanë të njëjtën mision: mbrojtjen e gjuhës, arsimit dhe identitetit kombëtar shqiptar.
1. Gjerasim, Gjergj, Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi
Gjerasim Qiriazi (1858–1894) krijoi abetaren dhe gramatikën e parë shqipe, predikoi në gjuhën amtare dhe frymëzoi hapjen e shkollës së parë për vajza në Korçë më 15 tetor 1891.
Gjergj Qiriazi (1868–1912) mori drejtimin e shkollës pas vdekjes së Gjerasimit, themeloi gazetën shqipe Bashkim i Kombit (1909) dhe botoi përmbledhjen e vargjeve fetare Kënkë të shenjtëruara (Sofje, 1906).
Sevasti Qiriazi-Dako (1871–1949) dhe Parashqevi Qiriazi (1880–1970) kontribuan në edukimin e grave dhe në përhapjen e arsimit shqip, duke punuar më vonë edhe në SHBA për periodikun Yll’ i mëngjezit dhe për organizimin e bibliotekave dhe shkollave.
2. Fan Noli (1882–1965)
Fan Noli ishte një nga figurat kryesore të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, dhe si kolonjare, kishte lidhje të ngushta me Qiriazët.
Ai ndihmoi në hapjen e shkollave shqipe dhe përhapjen e literaturës shqipe, veçanërisht në diasporë, ku Sevasti dhe Parashqevi publikuan Yll’ i mëngjezit.
Marrëdhënia e tyre ishte ideore dhe praktike: Noli e vlerësoi rolin e Qiriazëve në edukimin e grave dhe nxiti bashkëpunime në promovimin e kulturës shqiptare në SHBA dhe Evropë.
3. Petro Nini Luarasi (1880–1930)
Petro Nini Luarasi, gjithashtu kolonjare, ishte një arsimtar, shkrimtar dhe patriot, i përkushtuar për zhvillimin e arsimit shqip.
Ai bashkëpunoi me familjen Qiriazi në mënyra konkrete:
Promovimi i shkollave shqipe: Luarasi ndihmoi në organizimin dhe mbrojtjen e shkollave për vajza dhe djem në Shqipëri.
Shpërndarja e teksteve dhe abetareve: Ai punoi për të shpërndarë abetaren e Gjerasimit dhe libra të tjerë, duke përhapur arsimin në rrethet shqiptare.
Lidhja me Fan Nolin dhe Qiriazët: Ai ishte pjesë e rrjetit të patriotëve kolonjare që përkrahnin krijimin e literaturës shqipe, hapjen e shkollave dhe përmirësimin e edukimit.
4. Bashkëpunimi i të gjithë kolonjareve
Qiriazët, Fan Noli dhe Petro Nini Luarasi ishin pjesë e të njëjtës rrugë edukative dhe patriotike:
Të gjithë punuan për të mbrojtur gjuhën shqipe, për të hapur shkolla dhe për të promovuar literaturën shqipe.
Në Korçë, Manastir dhe më vonë në diasporë, ata krijuan një rrjet edukativ dhe kulturor, duke mbështetur njëri-tjetrin.
Lidhja ishte ideore, kombëtare dhe praktike: Qiriazët hapnin shkolla dhe botojnë tekste, Fan Noli frymëzonte dhe lobonte për kulturën shqiptare, dhe Petro Nini Luarasi ndihmonte në përhapjen dhe organizimin e arsimit.
Përmbledhje filozofike
Ky bashkëpunim tregoi se kolonjaret ishin zemra e rilindjes shqiptare: një rrjet patriotesh që shihnin arsimin si rrugën për të ndriçuar mendjet dhe shpirtin e kombit. Çdo shkollë, abetar dhe tekst ishte një gur i vendosur në themelet e identitetit shqiptar, dhe lidhjet mes tyre ishin më të forta se thjesht miqësia: ishin bashkëpunimi i një misioni të shenjtë për edukimin dhe emancipimin kombëtar.
