SHAHIN KOLONJA Njeriu që donte ta zgjonte Shqipërinë me dije, fjalë dhe veprim.

SHAHIN KOLONJA

Njeriu që donte ta zgjonte Shqipërinë me dije, fjalë dhe veprim

Ka njerëz që i përkasin një kohe. Dhe ka njerëz që, edhe pse lindin brenda një kohe të caktuar, duket sikur jetojnë me një ide shumë më të madhe se vetja.

Shahin Kolonja ishte një prej tyre.

Në historinë shqiptare ai mund të gjendet në shumë vende njëherësh: në klasë, përballë nxënësve; në zyrat e administratës osmane; në faqet e një gazete; në klubet shqiptare; në parlament; në Kongresin e Manastirit; në bisedat politike dhe në përpjekjet për të organizuar një lëvizje kombëtare.

Por pas gjithë këtyre roleve qëndronte një njeri që besonte se Shqipëria nuk mund të ndërtohej pa arsim, gjuhë, dije, organizim dhe njerëz të përgatitur për të ardhmen.

Kjo është historia e Shahin Teki bej Ypit, që historia do ta njihte si Shahin Kolonja.

Një djalë nga Kolonja që kërkoi botën përtej saj

Ai lindi në Starje të Kolonjës, në vitin 1865 ose 1867, sipas burimeve të ndryshme.

Ishte i biri i Kahreman beut, nga familja Ypi, një prej familjeve të rëndësishme bektashie të krahinës.

Rruga e tij arsimore nisi në Korçë, ku kreu ryzhdijen. Por ambicia e tij intelektuale nuk u ndal aty.

Shkoi në Stamboll dhe studioi në Shkollën Civile të Administratës Mbretërore, Mülkiye-i-Sehahané, për ekonomi dhe administratë civile.

Këtu burimet sjellin edhe një ndryshim në kronologji: biografia e njohur në Wikipedia e vendos përfundimin e studimeve në 1891, ndërsa materiali më i ri i botuar nga Gazeta Dielli e jep diplomimin në 1892, me rezultat “shkëlqyeshëm”.

Por ndoshta më mbresëlënëse se vetë diploma është bota që Kolonja kishte ndërtuar brenda vetes.

Ai njihte shqipen, turqishten, greqishten, arabishten, persishten dhe frëngjishten.

Për një shqiptar të asaj kohe, kjo nuk ishte thjesht një pasuri gjuhësore. Ishte një mënyrë për të hyrë në botë, për të lexuar, komunikuar, kuptuar dhe vepruar përtej kufijve të një vendi që ende nuk kishte shtetin e vet.

Stambolli dhe njerëzit që do t'i ndryshonin jetën

Stambolli i viteve të tij studentore ishte një qytet ku përplaseshin ide, kultura dhe lëvizje politike.

Atje Kolonja u njoh me Ibrahim Temon, si dhe me Sami dhe Naim Frashërin.

Por lidhja me familjen Frashëri nuk mbeti vetëm intelektuale.

Ai u martua me Nevreze Frashërin, vajzën e Naim Frashërit.

Ky është një prej atyre detajeve njerëzore që e nxjerr Shahin Kolonjën nga faqet e historisë politike dhe e vendos në një botë familjare, ku ideali kombëtar ndërthurej edhe me marrëdhënie të afërta njerëzore.

Në vitet studentore ai u lidh edhe me Bashkimin Osman / Bashkim e Përparim. Sipas dëshmisë së Ibrahim Temos, Kolonja luajti rol në përfshirjen e studentëve shqiptarë në këtë lëvizje.

Por rruga e tij do të merrte shumë shpejt një drejtim tjetër.

Mësuesi që nuk e shihte dijen si një dhomë të mbyllur

Pas studimeve, ai u emërua zëvendësdrejtor i Shkollës Bujqësore në Selanik, ku edhe dha mësim.

Në 1893 u transferua në gjimnazin shtetëror, idadijen, në Edrene, ku jepte turqisht, fizikë dhe matematikë, ndërsa burimet përmendin edhe astronominë.

Në 1896, shkoi në idadijen e Gjymylçinës, në Komotini, ku dha histori, gjeografi dhe turqisht.

Por për të, mësimi nuk mbaronte kur mbyllej dera e klasës.

Në Gjymylçinë ai nisi të organizonte shqiptarët dhe t'u shpërndante libra, gazeta dhe materiale të veprimtarisë kombëtare.

Dija duhej të dilte nga shkolla dhe të bëhej vetëdije.

Kur fjala shqipe u bë rrezik

Në vitet 1890, veprimtaria e tij nuk ishte pa pasoja.

Sipas materialit të ri, Kolonja u arrestua në Manastir dhe u dënua me tre vjet burg, për shpërndarjen e librave në gjuhën shqipe.

Është një episod që ndryshon ndjeshëm portretin e tij.

Sepse tregon se për të libri shqip nuk ishte thjesht një objekt kulturor. Në një kohë kur gjuha dhe identiteti shqiptar ishin pjesë e një beteje të madhe, një libër mund të shihej si akt politik.

Dhe Kolonja vazhdoi.

Një gazetë që ende nuk ekzistonte

Në 1897, ai përgatiti një memorandum ku kërkonte lejimin e botimit të një gazete në gjuhën shqipe.

Kërkesa u refuzua.

Në 1899, ai kërkoi ndihmë edhe nga konsulli austro-hungarez për projektin e një gazete shqipe. Veprimtaria e tij ndërkohë ndiqej nga autoritetet.

Këtu shfaqet një tjetër dimension i karakterit të tij: Kolonja kërkonte hapësirë për fjalën shqipe jo vetëm përmes përpjekjeve kulturore, por edhe përmes kontakteve diplomatike dhe mbështetjes ndërkombëtare.

Ai mbështeste përdorimin e ndihmës austro-hungareze kur ajo i shërbente, sipas bindjes së tij, çështjes shqiptare.

Administratori që nuk u bë kurrë vetëm administrator

Në 1898 u emërua kajmekam i Kozhanit, në Vilajetin e Manastirit.

Më pas shërbeu edhe në Malin e Athosit, Ayonoros, ku në materialin e ri përshkruhet si guvernator i sanxhakut.

Por administrata nuk mund ta shkëpuste nga ideja që e ndiqte.

Ai vazhdonte të mendonte për një gazetë shqiptare.

Gjatë një qëndrimi në Stamboll përktheu në turqisht veprën politike të Sami Frashërit:

“Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet.”

Në nëntor 1900 u emërua kajmekam i Vlorës.

Por shumë shpejt do të largohej drejt Evropës.

Brukseli, Konica, Ismail Qemali

Ai shkoi në Bruksel, ku u takua me Faik Konicën dhe Ismail Qemalin.

Ideja ishte botimi i një të përkohshmeje shqiptare. Por marrëveshja nuk u arrit.

Kolonja vazhdoi rrugën e tij dhe u vendos në Sofje.

Aty, më në fund, do të krijonte gazetën që kishte kërkuar prej vitesh.

“Drita”

Nga nëntori 1901 deri në vitin 1908, në Sofje, Shahin Kolonja botoi “Drita”.

Në këtë ndërmarrje u ndihmua nga Kristo Luarasi, i cili kishte shtypshkronjën e tij, ndërsa botimi mori edhe mbështetje financiare austro-hungareze.

“Drita” u bë një nga zërat më të rëndësishëm të shtypit shqiptar të kohës dhe, sipas materialit të parë, konsiderohej e përkohshmja më e lexuar e kohës.

Por “Drita” ishte më shumë se një gazetë.

Ajo ishte vendi ku Kolonja mund të lidhte gjuhën me politikën, kulturën me organizimin dhe idenë kombëtare me veprimin.

Në 1904, ai përktheu dhe botoi në “Drita” manifestin e Sami Frashërit, duke i dhënë një tjetër hapësirë qarkullimit të ideve të një prej mendimtarëve më të rëndësishëm shqiptarë.

Gazeta mbajti qëndrim kundër despotizmit të Abdyl Hamidit dhe kundër Xhonturqve.

Por Kolonja nuk besonte vetëm te fjala.

Pena dhe pushka

Një nga elementet më interesante të portretit të tij është se ai nuk e shihte veprimtarinë publicistike si të vetmen rrugë.

Sipas materialit të ri, Kolonja mbështeste edhe çetat e armatosura guerile.

Pra, në mendimin e tij, gazeta dhe organizimi politik mund të bashkëjetonin me rezistencën në terren.

Ky është një nga momentet ku figura e tij bëhet më komplekse: publicisti që mendonte edhe për organizimin e rezistencës; intelektuali që nuk e shkëpuste fjalën nga veprimi.

Manastiri, klubet dhe rrjeti shqiptar

Kolonja u përfshi edhe në Klubin “Bashkimi” në Manastir, krahas Gjergj Qiriazit.

Ai udhëtoi në Shkup bashkë me Bajo Topullin, duke propaganduar idenë kombëtare dhe duke marrë pjesë në krijimin e klubit shqiptar të Shkupit.

Në vitin 1906, ai u angazhua për përfshirjen e veprimtarëve shqiptarë në Komitetin revolucionar shqiptar të Manastirit dhe mbajti lidhje me diasporën shqiptare në Bukuresht, Konstancë, Sofje dhe Egjipt.

Këto lidhje tregojnë diçka të rëndësishme: lëvizja kombëtare shqiptare nuk po zhvillohej në një qytet të vetëm.

Ajo po krijonte një rrjet.

Klube, shoqëri, gazeta, veprimtarë, diaspora dhe njerëz që udhëtonin nga një qendër në tjetrën.

Deri në fund të vitit 1908, sipas shifrave të materialit të ri, ishin krijuar rreth 30 klube shqiptare, ndërsa gjatë viteve 1908–1912 numri shkoi në rreth 80, pa përfshirë shoqëritë e diasporës.

Në këtë rrjet, Shahin Kolonja ishte një prej njerëzve që lidhte fjalën me organizimin.

“Për Liri a për Vdekje”

Në vitet 1907–1908, ai punoi bashkë me Bajo Topullin, Çerçiz Topullin, Luigj Gurakuqin, Mihal Gramenon dhe të tjerë për organizimin e Komitetit “Për Liri a për Vdekje të Shqiptarëve e Shqipërisë”.

Ideja ishte ambicioze: bashkimi i çetave shqiptare nën një komandë të vetme.

Këtu shihet edhe një herë se sa larg shkonte koncepti i tij për organizimin kombëtar.

Nuk mjaftonte që shqiptarët të kishin gazeta të ndryshme, klube të ndryshme dhe grupe të ndryshme.

Duhej edhe bashkërendim.

1908 — nga organizatori te deputeti

Revolucioni i Xhonturqve ndryshoi situatën politike.

Shahin Kolonja u kthye në Perandorinë Osmane dhe u zgjodh deputet.

Por një hollësi e materialit të ri është veçanërisht e rëndësishme:

Në vitin 1908, ai ishte njëri prej 26 deputetëve që përfaqësonin katër vilajetet shqiptare.

Nuk ishte më vetëm njeriu i gazetës.

Tani ishte brenda institucionit ku mund të artikulonte drejtpërdrejt kërkesat politike.

Kongresi i Manastirit dhe programi për një Shqipëri me institucione

Në Kongresin e Manastirit, Shahin Kolonja ishte delegat i Kolonjës.

Por roli i tij nuk u kufizua te çështja e alfabetit.

Ai përgatiti dhe paraqiti një program politik, në të cilin kërkohej një formë e gjerë autonomie shqiptare.

Dhe këtu qëndron ndoshta një nga pjesët më të rëndësishme të trashëgimisë së tij.

Sepse programi nuk fliste vetëm në terma të përgjithshëm për liri.

Ai përfshinte kërkesa konkrete për mënyrën se si duhej të funksiononte një shoqëri shqiptare.

Një Shqipëri që duhej të ndërtohej me shkollë

Programi kërkonte arsim në gjuhën shqipe dhe financim shtetëror të shkollave.

Kërkonte shqiptarë në administratë dhe nëpunës shqiptarë.

Fliste për ushtrinë, xhandarmërinë dhe pushtetin vendor.

Përfshinte edhe çështje të ekonomisë, minierave dhe hekurudhave.

Por ideja e tij shkonte më larg.

Ai mendonte për bujqësinë, muzetë, universitetin dhe për përgatitjen e kuadrove që do t'i shërbenin vendit.

Një nga propozimet më interesante ishte dhënia e pesë bursave çdo vit për shqiptarë që do të shkolloheshin në Evropë dhe Amerikë, me synimin që ata të ktheheshin si kuadro dhe të ndihmonin në krijimin e një universiteti shqiptar.

Kjo është një ide që e bën portretin e Shahin Kolonjës veçanërisht modern për kohën e vet.

Ai nuk mendonte vetëm për çlirimin politik.

Mendonte për çfarë do të ndodhte pas tij.

Gjuha si identitet

Programi përfshinte edhe kërkesën për njohjen zyrtare të gjuhës dhe kombësisë shqiptare.

Në regjistrat e popullsisë, sipas propozimit, duhej të njihej identiteti shqiptar, me formulime si “shqiptar i krishterë” ose “shqiptar mysliman”.

Në këtë mënyrë, përkatësia fetare nuk duhej ta zhdukte përkatësinë kombëtare.

Ishte një ide e rëndësishme për një shoqëri ku shqiptarët jetonin në komunitete të ndryshme fetare.

Një mendje politike e kohës

Në pikëpamjet e tij politike, Kolonja kërkonte të përdorte edhe marrëdhëniet ndërkombëtare në funksion të çështjes shqiptare.

Ai mbështeste ndihmën austro-hungareze kur e shihte atë në interes të çështjes shqiptare.

Nga ana tjetër, materiali i ri përmend edhe qëndrimin e tij ndaj arbëreshëve, për të cilët autori evidenton një lloj mosbesimi.

Ky është një nga elementet që duhet lexuar si pjesë e debatit politik të kohës dhe jo thjesht si një karakteristikë personale e shkëputur nga konteksti.

Nga politika te lodhja e një jete të trazuar

Pas vitit 1908, Kolonja u përfshi në politikën parlamentare.

Në fund të vitit 1908 u bë pjesë e partisë Ahrar, të themeluar nga Ismail Qemali.

Në 1910 iu bashkua Partisë Demokratike, të lidhur me Ibrahim Temon dhe Abdullah Xhevdetin.

Por marrëdhëniet e tij me Komitetin e Xhonturqve u përkeqësuan.

Në vitet 1910–1911 ai u largua jashtë shtetit.

Në 1913 qëndroi për disa muaj në Vlorë.

Pastaj erdhi një kthesë më e qetë, por edhe më personale.

Stambolli i fundit

Në 1915, Shahin Kolonja u kthye në Stamboll.

Këtë herë nuk ishte vetëm.

U kthye bashkë me Nevrezen dhe tre fëmijët e tyre.

Pas gjithë atyre viteve të udhëtimeve, gazetave, burgut, debateve politike, klubeve, kongreseve dhe përpjekjeve për organizim, ai po hynte në kapitullin e fundit të jetës.

Burimi i parë e përshkruan si të prekur nga problemet e lidhura me pijen dhe thotë se nuk u mor më me politikë aktive.

Në tetor 1919, në Stamboll, Shahin Kolonja ndërroi jetë.

Çfarë mbetet pas një njeriu?

Ndoshta pyetja më interesante për Shahin Kolonjën nuk është se sa poste mbajti.

As sa herë udhëtoi.

As sa organizata apo parti u përfshinë në rrugën e tij.

Pyetja është: çfarë Shqipërie imagjinonte ai?

Nga gjithçka që bëri, duket një ide që përsëritet vazhdimisht: Shqipëria duhej të kishte gjuhën e saj, shkollat e saj, njerëzit e arsimuar, administratën e saj, institucionet, ekonominë, kuadrot, universitetin dhe një identitet kombëtar të njohur.

Ai e kërkoi këtë përmes librit.

Përmes gazetës.

Përmes klubit.

Përmes organizimit politik.

Përmes diplomacisë.

Përmes parlamentit.

Dhe, në momente të caktuara, edhe përmes mbështetjes së rezistencës së armatosur.

Kjo e bën Shahin Kolonjën një figurë më të ndërlikuar se portreti i thjeshtë i një publicisti apo deputeti.

Ai ishte pjesë e një brezi që nuk po kërkonte vetëm të fliste për Shqipërinë.

Po përpiqej të imagjinonte si do të dukej Shqipëria pasi të fitonte të drejtën për të vendosur për veten.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron rëndësia e tij.

Sepse për Shahin Kolonjën, liria nuk ishte vetëm një fjalë politike.

Ajo duhej të kishte një shkollë.

Një libër.

Një gazetë.

Një administratë.

Një universitet.

Një brez të ri të arsimuar.

Dhe një komb që dinte ta njihte veten.

Një jetë mes dy botëve

Shahin Kolonja lindi brenda Perandorisë Osmane dhe vdiq në Stamboll, por pjesën më të madhe të energjisë së tij ia kushtoi një ideje që po lindte: Shqipërisë si komb i ndërgjegjshëm për gjuhën, historinë dhe të ardhmen e vet.

Ai jetoi mes dy botëve.

Në njërën ishte administrata osmane, ku ai kishte bërë karrierë.

Në tjetrën ishte Shqipëria që ende nuk kishte shtetin e vet, por kishte njerëz që po përpiqeshin ta ndërtonin atë në mendje, në libra, në shkolla dhe në organizim.

Shahin Kolonja ishte një prej tyre.

Dhe historia e tij nuk është vetëm historia e një burri që botoi “Dritën”.

Është historia e një njeriu që besonte se një popull fillon të bëhet komb atëherë kur mëson të shkruajë emrin e vet, të arsimojë fëmijët e vet dhe të imagjinojë të ardhmen e vet.

Një shënim mbi burimet

Të dhënat për Shahin Kolonjën paraqiten me disa ndryshime ndërmjet burimeve. Biografia e Wikipedia-s e jep lindjen në 1865 ose 1867 dhe përfundimin e studimeve në 1891, ndërsa materiali i ri i botuar nga Gazeta Dielli e vendos diplomimin në 1892, me rezultat “shkëlqyeshëm”, dhe sjell të dhëna shtesë për martesën me Nevreze Frashërin, arrestimin, dënimin me tre vjet burg, veprimtarinë organizative dhe programin politik të Kongresit të Manastirit.

Për këtë arsye, këto elemente të reja duhen lexuar në kontekstin e burimit përkatës dhe, aty ku ka mospërputhje, nuk duhen paraqitur si të padiskutueshme pa verifikim të mëtejshëm historik.

Përgatiti: Revista Prestige

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige