Shefkije Islamaj SHUMËSIA STILORE-LIGJËRIMORE NË PROZËN DOKUMENTARE TË REXHEP QOSJES Ditari “Dëshmitar në kohë historike” I-IX (1966-2008) Rexhep Qosja përgjatë dhjetë vjetëve (2014-2023) ka botuar nëntë vëllime të Ditarit të vet, të shkruar në një rreth kohor prej dyzetë vjetësh dhe me rreth 5 500 faqe. Me Ditarin me titull “Dëshmitar në kohë historike”[1], krijimtaria e tij u pasurua edhe me një lloj tjetër shkrimor, me prozë autobiografike, dhe kështu u përplotësua vepra e tij shumë e gjerë me karakter historiko-letrar, historiko-dokumentar, kritik, eseistik, publicistik dhe polemik. Krijues me prirje të mosqëndrimit asnjëherë në jetë indiferent ndaj atyre që kanë ndodhur e që ndodhin afër e larg tij e që nuk lidhen vetëm me të po, sidomos, që lidhen drejtpërdrejt ose jo drejtpërdrejt me shqiptarët, me jetën e vendin e tyre, me fatin e vështirësitë e tyre, me të gjitha aspektet e qenies së tyre, ka qenë e pritshme që ai të shkruajë edhe ditar – zhanër i letërsisë autobiografike ky, i lëvruar pak në letërsinë tonë, po i lëvruar shumë në letërsitë e popujve të mëdhenj evropianë dhe në letërsinë amerikane e më gjerë, në të cilat janë të shumtë ditarët, po edhe autobiografitë, biografitë, kujtimet, udhëpërshkrimet, esetë, letrat e të tjera lloje shkrimesh. Në përthyerjet historike, shoqërore e politike të dhjetëvjetëshave të fundit, Rexhep Qosja shquhet si personalitet me identitet e ndikim të fuqishëm intelektual, moral, shoqëror e politik, si protagonist i pashmangshëm në ndryshimet e mëdha që kanë ndodhur në gjithë hapësirën shqiptare në çerekun e fundshekullit 20 e në fillimshekullin 21. Shikuar edhe nga ky këndvështrim, ditari i tij “Dëshmitar në kohë historike” paraqet jo vetëm pasurim të letërsisë dokumentare shqipe, po edhe dëshmi pakrahasueshëm të vlefshme për historinë e më tepër se gjysmë shekulli të shqiptarëve e të hapësirës shqiptare. Autori ka arritur që prej një rrëfimi jetëshkrimor në formë ditari të zhvillojë një biografi shumëdrejtimshe të Kosovës e, pjesërisht, edhe të Shqipërisë. Mund të thuhet, prandaj, se jo vetëm vepra e tij shkencore e letrare, ajo historiko-publicistike, por edhe ajo letrare-dokumentare shpreh ndërgjegjen intelektuale, shoqërore e morale të autorit dhe të kohës së tij. Së këndejmi, del edhe rëndësia e madhe historike, kulturore dhe politike e këtij Ditari. Ditari i Rexhep Qosjes, megjithatë, nuk është vetëm dëshmi dokumentare, historike letrare, kulturore, shoqërore, politike, por është edhe dëshmi gjuhësore, që tregon se si është përvijuar gjuha dhe stili i shkrimtarit përgjatë afër gjysmë shekulli, si është përvijuar edhe gjuha e stili i tij në krijimtarinë letrare, shkencore e publicistike në përgjithësi gjatë kësaj periudhe. Rexhep Qosja është studiuesi, kritiku, shkrimtari dhe publicisti më prodhimtar në gjithë hapësirën shqiptare, me mbi 45 vepra tematikash të ndryshme, prandaj edhe në këtë ditar do të gjejmë llojshmëri të madhe temash të trajtuara, si: tema politike, tema kombëtare-historike, tema letrare, tema filozofike, tema shoqërore-kulturore e të tjera, domethënë gjejmë tema të atyre katër çështjeve të mëdha të cilave ai ua ka kushtuar jetën: çështjes kombëtare, me çështjen e Kosovës si kryesorja e saj, çështjes demokratike në hapësirën shqiptare, dhe sidomos shkencës së letërsisë dhe prozës letrare. Ditari i tij mund të konsiderohet gjedhe e prozës së sotme autobiografike, ku shpërfaqen ditari privat, ditari shoqëror, ditari historik, ditari politik, ditari letrar, ditari filozofik, por edhe ditari shumëtekstor. Si i tillë, ky ditar s’ka sot pararendës e as bashkëkohës as me përmbajtjen, as me vëllimin e as me rëndësinë në letërsinë tonë dokumentare. Interesimi i shtuar për studimin e ditarëve, të kujtimeve, të letrave të krijuesve, të autobiografive e të shkrimeve eseistike po bëhet një ndër çështjet më aktuale teorike-letrare sot në Evropë dhe në Botë. Në studimet e reja teorike synohet të ndriçohen sidomos karakteri referencial i ditarëve dhe raporti midis tekstit dhe subjektit, të ndriçohet raporti midis faktit dhe fiksionit dhe të ndriçohet përmasa kulturore e ditarit në të cilin ndërtohet i ashtuquajturi “modeli i identitetit”. Ditari i Rexhep Qosjes është një lloj i tekstit me strukturë të veçantë, që qëndron midis tekstit letrar artistik dhe tekstit historiografik, që do të thotë se nuk është vetëm rrëfim në vetën e parë për ngjarje të vërteta nga jeta e vet, por është shumë më tepër se kaq. Nëpërmjet tekstit autobiografik nuk rrëfehet vetëm tregimi, jetësorja, por krijohet pamja e gjendjes dhe e ndodhive të çdoditshme, të çdojavshme, të çdomuajshme e të çdovitshme shoqërore, politike dhe kulturore shqiptare. Ky ditar është një kronikë e gjatë dhe e përbërë e Kosovës dhe e botës shqiptare në shumë pamje. Veçori të përgjithshme përmbajtjesore dhe formale Në ditarin “Dëshmitar në kohë historike” përcaktohet qartë identiteti i subjektit të tij, kufijtë e tij kohorë, arsyeja dhe qëllimi pse shkruhet ai, tematizimi, përkatësisht orientimi i subjektit të tij sipas temës së përzgjedhur, raporti i qartë midis përmasës intime, private dhe shoqërore dhe shkalla e besueshmërisë, përkatësisht e autenticitetit. Si ditar privat, autori në të paraqet subjektin dhe përvojën e vet me familjarët dhe me miqtë, interesat dhe interesimet vetjake, hollësi nga jeta e përditshme, gjendjen intime, ndjesitë, shqetësimet, dëshirat e të tjera. Si ditar shoqëror shpërfaq mendimet e subjektit për ato që kanë ndodhur dhe që ndodhin jashtë tij dhe përtej jetës së tij private, duke shquar karakterin mospajtues a kundërshtues ndaj realitetit shoqëror e politik, gjendjet që kanë ndikuar e nxitur nëpër kohë vetëreflektimet e tij ditarore të konkretizuara me data dhe me mbajtje të rregullt të ditarit. Si ditar filozofik shquan përpjekjen për njohjen e qenies shpirtërore të subjektit të tij, të nxitur nga përvoja e tij në njëmendësi. Si ditar historik tematizon dhe problematizon ngjarje, ndodhi, dukuri, figura të rëndësishme historike dhe të përtashme për mjedisin dhe më gjerë duke u pozicionuar qartë dhe fuqishëm. Si ditar i letrarizuar identifikon dhe njëjtëson rrëfimtarin me subjektin, metaforizon realitetin, në të vërtetë e paraqet më së shpeshti nëpërmjet një figurshmërie të thellëkuptimshme e të ngjeshur. Brenda nëntë vëllimeve sa janë botuar deri më tash (shpresojmë të botohet edhe vëllimi i dhjetë jo larg), autori, Rexhep Qosja, na dëshmohet si mendimtar, intelektual, studiues, kritik, shkrimtar, publicist, filolog, shpesh edhe gjuhëtar, i cili mëton t’u japë përgjigje shumë pyetjeve për çështje të ndryshme nga shumë fusha të jetës e të dijes. Mund të thuhet, pa e tepruar, se fjala është për ditar të vetëdijes, të ndërgjegjes së një intelektuali të rendit të parë, më parë se për një ditar për botën ndjenjore a të brendshme të autorit, siç pritet në një ditar të një personaliteti shumë të njohur, ndonëse në këtë ditar nënkuptohen, ndihen e përvijohen edhe përbërës gati të “heshtur” intimorë. Në shënimet e veta intelektuale brenda këtij ditari, ai me vetëreferim të theksuar, të vetëkuptueshëm, “refuzon” qëllimshëm të shkruajë autobiografi personale, për më tepër duket se ditari i tij sikur na thotë se njerëzit si ai, njerëzit e brezit të tij, nuk kanë tregim jetësor sepse rrethanat politike, shoqërore e kulturore e kanë skajuar jetën personale të individit. Ç’është e vërteta, nuk mungojnë përshkrimet që lidhen me jetën e tij të përditshme, me punën e tij e me procesin krijues, që janë në të shumtën e rasteve përshkrime a shënime me karakter pune shpesh të plotësuara me aspekte intimore, ku nuk mungojnë as ato me karakter kritik ndaj krijimtarisë vetjake, as ato në të cilat komentohet shumëçka nga kjo krijimtari, madje edhe synimet që ka dëshiruar t’i arrijë. Me hollësi, autori përshkruan, gjithashtu, atmosferën që ka shoqëruar krijimin e shumë veprave të tij, tematikën e tyre, strukturën e tyre, vështirësitë, kushtet e punës, procesin e botimit e të shtypit, mendimet e të tjerëve për to e të tjera. Në shumësinë e shënimeve që përmbajnë elemente të jetës së tij private si dhe të zhvillimit të tij si krijues, gjejmë të ndërthuren pazgjidhshëm ligjërimi intim me ligjërimin e përgjithshëm intelektual. Në këtë ditar Rexhep Qosja nuk na paraqitet vetëm si studiues e kritik, aq më pak vetëm si shkrimtar ose si bartës i shumë veprimtarive kulturore e shkencore të kohës, por ai paraqitet, para së gjithash, si pjesëmarrës aktiv i kohës së vet, që synon ta japë kontributin në kujtesën e në ndërgjegjen kolektive. Autori merr pjesë, më së shpeshti me shkrime, intervista, reagime e polemika, por një kohë edhe me veprimtari të organizuar politike, në ngjarjet që shënojnë gjendjen politike, shoqërore e kulturore të Kosovës, duke ofruar njëkohësisht edhe të dhëna për ndodhitë vetjake e private brenda këtij konteksti. Të gjitha shënimet joimagjinare të autorit bartin vulën e kohës, tregojnë gjendje e protagonistë, ndodhi e ngjarje që zbulojnë shumanshëm shoqërinë e kohës, politikën që bëhet, rrjedhat dhe ndikimet kulturore, mendësinë e kohës e të mjedisit. Tërësinë apo, më mirë të thuhet, përplotësinë tematiko-stilistike, për të cilën kjo vepër e madhe merr formën e një të ashtuquajturi laboratori krijues të shkrimtarit, e sugjeron edhe vetë titulli i këtij ditari – “Dëshmitar në kohë historike”, kurse gjendjen e përgjithshme shoqërore, politike, kulturore si dhe shqetësimet e autorit nëpër kohë i tregojnë shkurtimisht edhe motot që u paraprijnë të nëntë vëllimeve të ditarit të tij: Koha e shpresës dhe e mendimit parathënës; Koha e rilindjes së papritur; Koha e idealistëve dhe e kameleonëve; Qëllimi i madh dhe përndjekja e madhe; Oligarkia udhëhumbur dhe shërbëtorët e saj intelektualë; Duke mbajtur mend mbushemi mend; Koha e mospajtimeve mes politikës nënshtruese dhe politikës çlirimtare; Koha e protektoratit dhe Kosova. Shtet i lirë, i pavarur dhe më vete. Autori në të vërtetë shfaq njohje dhe ndjenjë të zhvilluar e të drejtë për realitetin e Kosovës dhe realitetin shqiptar në përgjithësi dhe më gjerë, në Jugosllavi e në Ballkan, të shtrirë nëpër kohë. Kjo vlen posaçërisht për ditarin që përfshin periudhën para vitit 1981 e deri në fund të viteve ’90. Qëndrimet e tij, sidomos rreth asaj që ka ndodhur ndër vite në historinë e re të Kosovës në të gjitha fushat e jetës së saj, posaçërisht qëndrimi i tij ndaj veprimeve të intelektualëve të kohës brenda atij konteksti politik, shoqëror e kulturor, sikur përputhen me moton e Çesare Pavezes “Unë kërkoj moralitet brenda jomoralitetit” e që, në të vërtetë, përmban mendimin e tij të njohur, të shprehur në Ditarin e tij “Arti i të jetuarit” (1935-1950), botuar më 1952: “Jeta morale e individit është e përjetshme, ekzistenca e pandryshuar e unit, kurse veprimet janë gurgullimë e atij deti, humnerat e vërteta të të cilit shihen vetëm në stuhitë, shpesh as atëherë”. Në nëntë vëllimet e ditarit të botuar deri tash, në të cilët shënohen, pak a shumë, të gjitha shqetësimet e tij intelektuale qenësore, në një kohëzgjatje 42 vjeçare zbulojmë pa vështirësi shndërrimin ideor ose dhe përparimin e tij ideor nëpër kohë, ndryshimin e qëndrimeve të tij për ide, dukuri, ngjarje që lidhen jo vetëm me fushat e krijimtarisë, po edhe me gjithçka që ndodh në jetën e tij dhe në jetën shqiptare në përgjithësi. Nga ky këndvështrim ditari i Rexhep Qosjes, “Dëshmitar në kohë historike”,është një kronikë panoramike e mendimit të tij nëpër kohë. E kuptueshme, sepse ditari për nga natyra nënkupton tekst në zhvillim. Një shndërrim ose, ta quajmë, një si zhvillim në qëndrimet, në idetë dhe në veprimet e tij e hetojmë nga vitet ’80 e këtej, sidomos në vitet ’90, si vite kthese në jetën politike, shoqërore e kulturore të Kosovës. Duket se autori me ditarin ka gjetur një formë shumë të përshtatshme për t’i vënë në provë pikëpamjet dhe qëndrimet e veta politike, shoqërore e kulturore. Në ditar, edhe pse i strukturuar si paraqitje, nëse jo e çdoditshme, e ditëpasditshme, me largesa kohore herë më të vogla e herë më të mëdha, gjejmë numër jo të vogël vëzhgimesh, komentimesh, meditimesh, kritikash për qëndrimet e të tjerëve dhe për qëndrimet e veta lidhur me ngjarje e ndodhi të rëndësishme, për ndodhi të zakonshme dhe përshtypjebërëse, siç ka dëshirë t’i quajë ato autori i këtij ditari. Në përgjithësi mbizotërojnë parashtrimet analitike për ato që autori i ka konsideruar se vlejnë të shënohen. Herë pas here shënimet lidhen me detyrimet e përditshme të tij, kurse shumë më shpesh ato janë vrojtime të përgjithshme të gjendjes së tij të brendshme të nxitur nga ajo që ndodhte në jetën jashtë tij. Përmbajtjet emocionale intime kryesisht janë dhënë pa hyrë në thellësitë e tyre. Hetohet një si shmangie e qëllimshme e tij në këtë sferë të ndjeshme e të rëndësishme të jetës njerëzore. Nga jeta private, qëllimshëm duke i ikur shpesh paraqitjes së rutinës së zakonshme ditore ose përshkrimit të ndodhive të përditshmërisë, autori ka përzgjedhur të përshkruajë çaste mbresëlënëse që lidhen me vizitat e njerëzve të njohur e të panjohur në shtëpi, në rrugë e, më shpesh, në zyrë, pra nga bisedat me ta, me lajmet që i vinin nga miqtë e kolegët ose nga shtypi a televizioni, por më së shpeshti nga ato që lexonte çdo ditë. Autori tregon kujdes në paraqitjen e saktë të rrjedhës së ngjarjeve dhe përputhshmërinë e tyre me datat kur ai mban ditar. Në përgjithësi shkrimi i tij ditaror mbështetet në kujtesën e tij të jashtëzakonshme jo vetëm kur shkruan a shqyrton tema nga e kaluara, po sidomos kur i riprodhon bisedat e shumta me njerëz, diskutimet nga takime e mbledhje të ndryshme, sidomos kur sjell mendime e ide nga librat e lexuar gjatë jetës. Nëse pranojmë se ditari paraqet vend ku mblidhen, rivështrohen e analizohen, t’i quajmë kushtimisht, “llogaritë e papërfunduara”, ku bëhet përpjekje të tregohen, të arsyetohen, të zgjidhen a të sqarohen qëndrime, tema, ndodhi, probleme, mëdyshje, shqetësime, pra shesh ku zbulohen e shprehen mendimet e pashqiptuara, për t’i bashkuar ato që nuk është e mundur të thuhen diku tjetër, ky riprodhim i përjetimeve vetjake përfaqëson kundërvënien e atyre që vështirë bashkohen, në të vërtetë përfaqëson kufirin ndarës: midis të bërës dhe të pabërës, midis të thënës dhe të pathënës, midis të dëshiruarës dhe të paarritshmes, midis të pritshmes dhe zhgënjyeses, midis mendimit dhe pendimit – të gjitha këto të shtruara e të trajtuara përmes analizës, kritikës dhe vetëkritikës, përmes qortimit dhe vetëqortimit, përmes të besueshmes dhe imagjinares. Ky ditar ka përmbushur mrekullisht këtë kërkesë – që ditari të quhet gjithëpërfshirës. Ndër tipat kryesorë të diskursittë ditarit “Dëshmitar në kohë historike”, vend të posaçëm zënë shënimet ditarore që regjistrojnë ndodhitë e rëndësishme a të parëndësishme në publik në të cilat merr pjesë autori ose merr informacione për to si takime zyrtare e jozyrtare, sidomos takime me politikanë e diplomatë të huaj që vinin në Kosovë për t’u informuar për gjendjen e shqiptarëve nën regjimin e terrorit të Millosheviqit, mbledhje e konferenca, debate e intervista e të tjera, përkatësisht shënimet që dalin të kushtëzuara e të ndikuara nga realiteti i jashtëm, drejtpërdrejt ose jo drejtpërdrejt. Shkurt, fjala është për shënimet që dalin më shumë si rezultat i ndikimeve dhe i përpjekjeve qendërikëse, të cilat të çojnë kah hapësira e gjerë e interesave, pra jashtë rrathëve të jetës vetjake a individuale, sesa si rezultat i ndikimeve dhe i përpjekjeve qendërsynuese që i takojnë jetës së brendshme të autorit, për ç’arsye zakonisht edhe shkruhen ditarët. Nga kjo anë autori i rrënon “kufijtë” e përcaktuar të ditarit si zhanër. Ndryshe nga trajtimi, ta quajmë intimor, në të cilin autori jo rrallë gjurmon për të vërtetën “emotive”, duke e vënë si njërën ndër çështjet kryesore të identitetit vetjak, këto shënime bëhen shprehje, në të vërtetë një si “procesverbal” i debateve shoqërore e kulturore, shpesh edhe një si tribunë imagjinare shumë e rëndësishme diskutimi për çështje me interes jetik për njeriun e Kosovës, një tribunë që synon të lëvizë vetëdijen dhe vlerat qytetare. Për arsye të pranisë së mjaft treguesve të përafërt me stilin gazetar-publicistik, pos funksionit shoqëror, funksionit përndritës, funksionit njohës dhe funksionit estetik, këto shënime a tekste brenda ditarit përmbajnë edhe rol ideologjik. Karakteri dhe përmbajtja e këtij ditari parakupton njohje të gjerë e të thellë të kontekstit kohor e hapësinor. Një njohje të tillë e dëshmon qartësisht ky ditar, përfshirë këtu edhe lëndën dokumentuese si burim i besueshëm për të trajtuar ngjarje e ndodhi të rëndësishme e të veçanta të kohës. Duke qenë se me argumentimin kritik shquan njohjen vetjake dhe rolin e literaturës në këtë argumentim, autori shpërfaq edhe përpjekjen për të ndikuar në ndryshimin e vetëdijes qytetare, në ndryshimin e realitetit politik, shoqëror e kulturor. Kjo përpjekje del si mision i tij intelektual. Ky ditar, nga kjo anë, provon se autori vetëdijshëm e ka ndryshuar ndër vite jo vetëm veten, po edhe karakterin e këtij ditari – prej një ditari me karakter pak a shumë të ngushtë privat, e ka kthyer në një ditar me karakter publik, në një ditar me interes të përgjithshëm publik dhe historik. Ky ditar përfshin edhe elemente paratekstore në formën e komentimeve për libra të ndryshëm, për mendime e shkrime të ndryshme të të tjerëve, për informacione që merr nga shtypi e nga radio-televizionet, por edhe nga bisedat me bashkëmendimtarë a me mospajtues deri edhe me kundërshtarë etj., për çka autori me e pa qëllim “zbulon” kështu nga i kanë ardhur ndikimet që kanë ndërtuar personalitetin e tij, qëndrimin e tij, për më tepër edhe karakterin e veprës së tij shumëpërmasore. Këtë e dëshmon edhe stili i këtij ditari që formësohet edhe nga kapërcimet a, t’i quajmë, digresionet e shumta nga fusha të ndryshme diturore, jashtë atyre që konsiderohen fusha të tij. Si bashkim a ndërlidhje e reales me idealen, e të mundshmes me të dëshiruarën, këto shënime ditarore dëshmojnë formësimin nëpër kohë të identitetit individual, privat, profesional dhe artistik të ditarshkruesit, por dëshmojnë edhe përpjekjen e tij për të arritur harmoni e pajtimësi të shkallës më të lartë midis tyre, që nuk paraqet detyrë të lehtë për vlerësim parimor nga ana e tij, sepse të mbash ditar nuk është punë aspak e lehtë. Duke qenë se kemi të bëjmë me rrëfim personal dhe rrëfim dokumentar, ky ditar aktualizon tekst dhe kontekst autobiografik dhe tekst dhe kontekst të përtashëm e historik, përmes rrëfimit personal të autorit, përvijohen edhe llojet ligjërimore: ligjërimi privat dhe ligjërimi publik, ligjërimi bisedor dhe ligjërimi i thjeshtë, ligjërimi libror dhe ligjërimi shkencor, ligjërimi politik, ligjërimi publicistik dhe ligjërimi letrar artistik, duke u karakterizuar, në njërën anë, si ligjërim autobiografik e, në anën tjetër, si ligjërim historiografik. Në përmbyllje të këtij shkrimi po e rithem se Ditari “Dëshmitar në kohë historike” i Rexhep Qosjes, me nëntë vëllimet e deritashme, me përmbajtjen, me tematikën, me idetë, me mendimet, me strukturën, me gjuhën e me stilin nuk ka vetëm rëndësi kulturore, politike e historike, po ka edhe rëndësi artistike, gjuhësore dhe shkencore. Ai është ditar gjithëpërfshirës, tërësor, sistematik si nga përmbajtja, po ashtu edhe nga ana gjuhësore-tekstore. Mund të quhet edhe ditar-mozaik me karakter enciklopedik. Vëzhgimi ynë vërteton se autori në asnjë periudhë të shkrimit të ditarit të vet nuk është nisur nga gjedhe paraprakisht të përcaktuara të shkrimit ditaror, porse ka qenë kurdoherë i prirë të bashkojë tipa të ndryshëm shkrimorë ndonjëherë edhe me ballafaqim dhe kundërvënie jo të zakonshme, por interesante të ligjërimeve dhe të stileve funksionale. Dhe, pikërisht kjo mënyrë shkrimi i jep këtij ditari vulë të veçantë origjinaliteti. Së këndejmi, mund të thuhet se nga ana ligjërimore ditari paraqet gjedhen më të plotë për ta hetuar tipologjinë e ligjërimeve të shqipes dhe stilet funksionale. Autori, Rexhep Qosja, ka arritur me mjeshtëri e aftësi të rrallë të bëjë bashkime a “kolazhe” ligjërimore e ndërstilore, duke ndërtuar një tekst të “gjallë” dhe tërheqës jo vetëm për lexuesin e vëmendshëm. I parë edhe nga anëvështrimi gjuhësor dhe stilistik, ky ditar sjell pasurim cilësor e sasior në letërsinë dokumentare shqipe, por edhe pasurim cilësor e sasior për gjuhën shqipe dhe stilistikën e saj në përgjithësi. ________________________________________ [1] Rexhep Qosja, "Dëshmitar në kohë historike", Ditar I (1966-1974), “Toena”, Tiranë, 2014; Ditar II (1975-1978), 2014; Ditar III (1979-1981), 2014; Ditar IV (1982-1983), 2014; Ditar V (1984-1985), 2014; Ditar VI (1986-1989), 2015; Ditar VII (1990-1998), 2016; Ditari VIII (1999-2001), 2019; Ditari IX (2002-2008), 2023.

Gezuar ditën e Sulltan Nevruzit! Një Ditë e Re – Sulltan Nevruzi, Festa e Ripërtëritjes Një dritë e artë lind mbi malet, duke u shtrirë mbi fushat dhe bahçet që zgjojnë erën e parë të pranverës. 22 Marsi – ekuinoksi pranveror – është një ditë e bekuar, ku nata dhe dita ndajnë qiellin në mënyrë të barabartë, duke shpallur ardhjen e një fillimi të ri. Natyra rizgjohet, gjethet çelin, lulet hapen me ngjyrat e tyre të ndritshme, dhe shpirti i njeriut gjen një freski të re. Në këtë ditë të veçantë, festohet Sulltan Nevruzi, një festë e shenjtë për bektashinjtë, por me rrënjë edhe më të thella në kulturat e lashta. Emri i saj vjen nga persishtja: "Nevruz", që do të thotë "ditë e re". Është dita e lindjes së Imam Aliut, një figurë e madhe në besimin islam, e lidhur ngushtë me urtësinë, drejtësinë dhe ndriçimin e shpirtit njerëzor. Historia dhe Kuptimi Sulltan Nevruzi është më shumë sesa një festë fetare; ai është një ditë uniteti, pajtimi dhe rilindjeje shpirtërore. Në doktrinën bektashiane, kjo ditë simbolizon dritën mbi errësirën, të mirën mbi të keqen, dhe besimin në përjetësinë e shpirtit njerëzor. Imam Aliu, si një figurë e ndritur e bektashizmit, shikohet si burimi i së vërtetës, ndërsa kjo ditë i kushtohet atij, duke u kremtuar me lutje, meditimi dhe vepra të mira. Por Nevruzi ka rrënjë të lashta edhe para islamit. Në qytetërimet e Mesopotamisë, Persisë dhe Anadollit, kjo ditë është festuar si dita kur bota rigjenerohet, kur natyra i kthehet jetës pas dimrit të gjatë. Edhe sot e kësaj dite, në shumë kultura kjo datë shënohet si një festë e pranverës, ku njerëzit dalin në natyrë, bëjnë lutje për një vit të begatë dhe e mbushin sofrën me ushqime të bekuara. Sofra e Sulltan Nevruzit Një festë nuk mund të kuptohet pa aromën e kuzhinës së saj. Sulltan Nevruzi sjell me vete një tryezë të pasur me shije tradicionale, të cilat simbolizojnë jetën, bollëkun dhe begatinë. Ashura – Një ëmbëlsirë e shenjtë, e përgatitur me grurë, sheqer, fruta të thata dhe erëza, e cila simbolizon unitetin dhe bujarinë. Hallva – Një ëmbëlsirë e bërë nga mielli, sheqeri dhe vaji, e cila shpesh gatuhet për të përkujtuar njerëzit e dashur dhe për të ndarë mirësinë. Mjalti dhe qumështi – Simbole të ëmbëlsisë dhe pastërtisë, që zakonisht serviren për të nisur ditën me bekim. Pite dhe byrekë – Përfaqësojnë bollëkun dhe gëzimin e tryezës familjare. Vezë të ngjyrosura – Ashtu si në shumë kultura të tjera pranverore, vezët simbolizojnë ripërtëritjen dhe lindjen e re. Një Ditë për të Festuar Bashkë Në Shqipëri dhe në botën shqiptare, kjo ditë është festuar me gëzim, duke u mbledhur familjet e miqtë, duke shkëmbyer urime e duke falur njëri-tjetrin. Besimtarët bektashinj i drejtohen teqesë për lutje e bekim, ndërsa të tjerët e shijojnë si një ditë feste pranverore, një ditë reflektimi dhe fillimi të ri. Ashtu si natyra rilind në këtë ditë të bekuar, ashtu edhe shpirti njerëzor merr një dritë të re – një kujtesë se çdo fillim është një mundësi për të qenë më të mirë, më të mençur dhe më të dashur ndaj njëri-tjetrit.

Cmimi “Divinamente Donna” për Natasha Lakon, një vlerësim ndërkombëtar për zërin e fuqishëm të letërsisë shqiptare. Në një ceremoni të mbajtur në ambientet prestigjioze të Senatit Italian në Romë, shkrimtarja dhe poetja e njohur shqiptare Natasha Lako është nderuar me çmimin ndërkombëtar. “Divinamente Donna”, një vlerësim që u akordohet figurave të shquara femërore që kanë lënë gjurmë në kulturë, art dhe shoqëri. Ky çmim iu dha si njohje e kontributit të saj të jashtëzakonshëm në letërsinë bashkëkohore, duke vlerësuar thellësinë poetike, ndjeshmërinë kulturore dhe guximin intelektual që karakterizon krijimtarinë e saj ndër dekada. Në motivacionin zyrtar u theksua se Natasha Lako është një “zë i shquar i letërsisë shqiptare”, që ndërthur fuqinë narrative me finesë emocionale, duke reflektuar mbi gjendjen njerëzore, sfidat shoqërore dhe transformimet historike të Shqipërisë. Veprat e saj u japin zë historive të grave, kujtesës kolektive dhe qëndresës shpirtërore, duke kontribuar në afirmimin e identitetit shqiptar në arenën ndërkombëtare. Natasha Lako ; një jetë mes fjalës dhe mendimit E lindur në Korçë, në një qytet me traditë të spikatur kulturore, Natasha Lako u formua si një nga zërat më të veçantë të letërsisë shqiptare. Studimet për gjuhë dhe letërsi shqipe i dhanë bazë të fortë, ndërsa intuita krijuese e shndërroi në një ndërgjegje letrare të mirëfilltë. Ajo mbetet një vëzhguese e mprehtë e realitetit, me një ligjërim të brendshëm, reflektiv dhe të pasur me simbolikë. Që nga botimet e para, ajo u dallua për një stil që i shmanget klisheve dhe kërkon thellësi, ku ndjenja dhe mendimi bashkëjetojnë natyrshëm dhe fjala shndërrohet në mjet për të kuptuar botën. Krijimtaria e saj përfshin poezi, ese dhe prozë, me një univers të ndërtuar mbi temat e identitetit, kujtesës, rolit të gruas dhe raportit midis individit dhe historisë. Ndër librat më të njohur përmenden: “Marsi brenda nesh” “E para fjalë e botës” “Këmisha e pranverës” “Natyrë e qetë” “Arkeologjia e fjalës” “Stinët e jetës” Poezia e saj mbetet e dendur dhe e ndjerë, një poezi që nuk konsumohet lehtë, por që lë gjurmë të qëndrueshme te lexuesi. Përtej letërsisë, Natasha Lako ka kontribuar edhe në kinematografinë shqiptare si autore skenarësh, duke sjellë të njëjtën thellësi artistike në gjuhën vizuale. Ndër filmat ku ka kontribuar përmenden: “Përtej mureve të gurta” “Një vit i gjatë” “Fjalë pa fund” Në këto vepra, ajo sjell një qasje psikologjike dhe një ndjeshmëri të veçantë ndaj detajit njerëzor. Natasha Lako ka qenë edhe pjesë aktive e jetës publike, duke shërbyer si deputete në Kuvendin e Shqipërisë. Prania e saj u karakterizua nga një qasje e matur dhe reflektive, duke përfaqësuar një zë intelektual në politikë dhe një përkushtim ndaj vlerave kulturore e qytetare. Në jetën personale, ajo është bashkëshortja e regjisorit të njohur Mevlan Shanaj, një nga figurat më të rëndësishme të kinematografisë shqiptare. Ky bashkim përfaqëson një dialog të natyrshëm mes letërsisë dhe filmit, mes fjalës dhe imazhit. Analize e figures se Natashes. Natasha Lako është një ndër figurat më të dalluara të letërsisë shqiptare, një zë i fuqishëm dhe i ndjeshëm që ndërthur jetën dhe fjalën. Ajo sjell përvojat personale dhe kolektive në një narrativë të pasur dhe emocionale, duke e bërë lexuesin pjesë të historive të saj. Poezia dhe proza e saj reflektojnë realitetin social dhe historinë, pa humbur ndjeshmërinë njerëzore dhe emocionin e thellë. Gjuha e saj është e kursyer, e thjeshtë dhe e fuqishme njëkohësisht, çdo fjali mbart peshë dhe detaj të kujdesshëm. Lako di të ndërthurë ndjeshmërinë me forcën e tregimit, duke i dhënë zë grave, kujtesës dhe përvojave të harruara. Veprat e saj filmike dhe skenarët e tregojnë të njëjtën vizion të hollësishëm dhe të gjallë, ku çdo detaj ka kuptim. Si deputete, ajo ka sjellë një dimension intelektual dhe etiko-kulturor në jetën publike, duke qëndruar gjithmonë autentike. Partneriteti me regjisorin Mevlan Shanaj ka krijuar një dialog të veçantë midis letërsisë dhe filmit, ku fjalët bëhen imazhe. Krijimtaria e saj pasqyron kurajën, guximin intelektual dhe aftësinë për të lidhur të shkuarën me të tashmen. Natasha Lako mbetet një ikonë e kulturës shqiptare, një autore që frymëzon lexues dhe krijues përmes ndjeshmërisë, fuqisë dhe elegancës së saj unike. Natasha Lako ka zënë një vend të rëndësishëm në panteonin e letërsisë shqiptare. Me një gjuhë të kursyer, por të fuqishme, dhe një mendim të kthjellët, ajo mbetet një prani e qëndrueshme në kulturën shqiptare , një autore që i përket njëkohësisht kohës së saj dhe së ardhmes. Çmimi “Divinamente Donna” nuk është vetëm një vlerësim personal, por edhe një njohje për shkrimtaren gruan e forte ne letërsinë shqiptare dhe për fuqinë e fjalës që kapërcen kufijtë. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author Prestige Magazine.

Rrevista Prestige #InspirationDaily #personality.#Writer Faik Konica; aristokrati i mendimit që modernizoi kulturën dhe publicistikën shqiptare. Në historinë e kulturës shqiptare ka disa figura që përfaqësojnë kthesa të mëdha intelektuale. Midis tyre, Faik Konica zë një vend të veçantë. Ai nuk ishte vetëm shkrimtar apo publicist, por një mendje e rrallë europiane që ndikoi në mënyrën se si shqiptarët filluan të mendojnë për veten, kulturën dhe shtetin e tyre. Faik Konica ishte një nga përfaqësuesit më të shquar të mendimit modern shqiptar në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX. Ai u shqua si kritik i mprehtë i shoqërisë, si stilist i jashtëzakonshëm i gjuhës shqipe dhe si një nga organizatorët më të rëndësishëm të jetës kulturore dhe politike të shqiptarëve në diasporë. Jeta e tij përfshin disa etapa të rëndësishme historike: periudhën e Rilindjes Kombëtare, përpjekjet për afirmimin e kulturës shqiptare në Evropë, organizimin e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe më vonë përfaqësimin diplomatik të shtetit shqiptar. Faik bej Konica lindi më 15 mars 1876 në qytetin e Konicës, në vilajetin e Janinës të Perandorisë Osmane, dhe vdiq më 14 dhjetor 1942 në Uashington, SHBA. Ai la pas një trashëgimi të jashtëzakonshme në publicistikë, në letërsi dhe në mendimin kulturor shqiptar. Faik Konica lindi në një familje të njohur shqiptare me origjinë aristokratike. Familja Konica ishte një nga familjet e vjetra feudale të Shqipërisë së Jugut dhe kishte ndikim të konsiderueshëm ekonomik dhe shoqëror në krahinën e Konicës dhe në zonat përreth. Babai i tij ishte Shahin bej Konica, një pronar tokash dhe përfaqësues i shtresës së bejlerëve shqiptarë. Familja e tij kishte lidhje të gjera me elitën administrative dhe shoqërore të kohës, gjë që i mundësoi Faikut një arsimim të mirë dhe kontakt të hershëm me kulturën dhe gjuhët e huaja. Nga ana e nënës, sipas disa burimeve historike dhe traditave familjare, familja Konica kishte lidhje të largëta me familjen e Ali Pashë Tepelenës, sundimtarit të fuqishëm të Pashallëkut të Janinës në fund të shekullit XVIII dhe fillim të shekullit XIX. Atmosfera familjare ku u rrit Konica ishte një kombinim i traditës orientale të aristokracisë shqiptare dhe i një hapjeje graduale drejt kulturës europiane. Kjo ndikoi në formimin e karakterit të tij: një ndjenjë krenarie për origjinën, por edhe një kërkesë të fortë për përparim kulturor. Faik Konica ishte një nga intelektualët më të arsimuar të kohës së tij. Formimi i tij përfshin disa nga qendrat më të rëndësishme kulturore dhe arsimore të Evropës. Mësimet e para i mori në vendlindje dhe në shkolla të rajonit të Janinës. Që në moshë të re ai mësoi disa gjuhë, ndër të cilat: turqishten greqishten arabishten Këto ishin gjuhët e administratës dhe të kulturës në Perandorinë Osmane. Më pas ai u dërgua në Shkodër, ku u njoh me sistemin arsimor të drejtuar nga institucionet katolike dhe me ndikimin e kulturës perëndimore në arsimin shqiptar. Një etapë shumë e rëndësishme e formimit të tij ishte studimi në Liceun Perandorak Francez të Galatasarait në Stamboll, një nga institucionet më elitare të Perandorisë Osmane. Në këtë lice, ku mësimi zhvillohej në gjuhën frënge, ai u njoh me letërsinë dhe filozofinë europiane. Pas kësaj periudhe, Konica vazhdoi studimet në Francë, fillimisht në Dijon, e më pas në Paris. Në universitetet franceze ai studioi filozofi, letërsi dhe histori, duke u njohur me mendimin filozofik dhe estetik të Evropës së shekullit XIX. Ai ishte njohës i shumë gjuhëve: shqip frëngjisht anglisht italisht greqisht turqisht latinisht Më vonë ai udhëtoi edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku pati kontakte me qarqet akademike dhe kulturore amerikane, përfshirë edhe Universitetin Harvard, ku ndoqi disa studime të mëtejshme në fushën e letërsisë dhe historisë. Për shkak të kulturës së tij të gjerë dhe njohjes së shumë disiplinave, bashkëkohësit e përshkruanin shpesh si një erudit të rrallë dhe një “bibliotekë të gjallë”. Hapat e parë në publicistikë Që në moshë të re, Faik Konica u përfshi në debatin politik dhe kulturor për çështjen shqiptare. Në fund të shekullit XIX, Shqipëria ndodhej ende nën sundimin e Perandorisë Osmane, ndërsa trojet shqiptare kërcënoheshin nga pretendimet territoriale të shteteve fqinje. Në vitin 1895, në Paris, ai botoi një broshurë të rëndësishme politike me titull “L’Albanie et les Turcs” (Shqipëria dhe turqit). Në këtë vepër ai trajtoi problemet politike të shqiptarëve dhe raportin e tyre me Perandorinë Osmane. Kjo broshurë shënoi hyrjen e tij në skenën e publicistikës europiane dhe të debatit ndërkombëtar për çështjen shqiptare. Revista “Albania” Një nga veprat më të rëndësishme të Faik Konicës ishte themelimi i revistës “Albania”. Revista u themelua në Bruksel në vitin 1897 dhe më pas u botua edhe në Londër. Ajo vazhdoi të botohej deri në vitin 1909. “Albania” ishte një revistë kulturore dhe politike që botohej kryesisht në frëngjisht dhe shqip, dhe në disa raste edhe në gjuhë të tjera. Në faqet e saj trajtoheshin tema të ndryshme: historia e shqiptarëve gjuhësia dhe zhvillimi i shqipes folklori dhe traditat popullore letërsia shqiptare politika dhe çështja kombëtare. Shumë studiues e konsiderojnë revistën “Albania” si një enciklopedi të shqiptarizmit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX. Ajo ndikoi në formimin e një mendimi kulturor modern dhe në afirmimin e identitetit shqiptar në arenën europiane. Veprimtaria në SHBA dhe Federata “Vatra Në fillim të shekullit XX, Faik Konica u transferua në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku jetonte një komunitet i madh emigrantësh shqiptarë. Në SHBA ai bashkëpunoi ngushtë me Fan Nolin, një nga figurat më të rëndësishme të historisë shqiptare. Në vitin 1912, shqiptarët e Amerikës themeluan Federatën Pan-Shqiptare “Vatra”, e cila u bë organizata më e rëndësishme e diasporës shqiptare. Konica u zgjodh sekretar i përgjithshëm i kësaj federate. Ai gjithashtu drejtoi gazetën “Dielli”, organin kryesor të federatës, dhe botoi gazetën “Trumpeta e Krujës”. Nëpërmjet këtyre botimeve ai punoi për: mbrojtjen e pavarësisë së Shqipërisë informimin e opinionit amerikan për çështjen shqiptare organizimin politik të diasporës shqiptare. Veprimtaria diplomatike Pas krijimit të shtetit shqiptar, Faik Konica u përfshi në shërbimin diplomatik. Në vitin 1926, gjatë periudhës së mbretërisë së Ahmet Zogut, ai u emërua Ministër fuqiplotë i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai shërbeu në këtë detyrë për shumë vite dhe punoi për: forcimin e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane përfaqësimin e interesave të Shqipërisë përmirësimin e imazhit të shtetit shqiptar në arenën ndërkombëtare Konica mbeti në këtë post diplomatik deri në fund të jetës së tij. Krijimtaria letrare dhe publicistike Faik Konica konsiderohet një nga krijuesit e prozës moderne shqiptare dhe një nga stilistët më të mëdhenj të gjuhës shqipe. Stili i tij karakterizohet nga: eleganca gjuhësore ironia e hollë analiza kritike e shoqërisë. Ndër veprat dhe shkrimet e tij më të njohura janë: “L’Albanie et les Turcs” – 1895 “Shqipëria si m’u duk” “Doktor Gjilpëra zbulon rrënjët e dramës së Mamurrasit” “Një ambasadë e Zulluve në Paris” Ese për gjuhët natyrore dhe artificiale Artikuj dhe studime në revistën “Albania” Artikuj në gazetën “Dielli” Në këto shkrime ai kritikonte prapambetjen kulturore, korrupsionin, burokracinë dhe mentalitetet konservatore që pengonin zhvillimin e shoqërisë shqiptare. “Ç’është liria?” Në vitin 1897, nën pseudonimin T.S. (Trank-Spirë Beg), Konica botoi në revistën “Albania” një shkrim me titull “Ç’është liria?”. Në këtë tekst ai përdor ironinë dhe analizën filozofike për të shpjeguar kuptimin e lirisë dhe rëndësinë e jetës intelektuale. Ai theksonte se shumica e shqiptarëve nuk e kuptonin ende lirinë si të drejtë të mendimit të pavarur dhe të debatit publik. Për Konicën, liria ishte e lidhur me: mendimin e lirë jetën intelektuale dialogun dhe tolerancën edukimin kulturor të shoqërisë Ky tekst tregon qartë vizionin europian të Konicës dhe misionin e tij për emancipimin kulturor të shqiptarëve. Kontributi historik për Shqipërinë Kontributi më i rëndësishëm i Faik Konicës për Shqipërinë lidhet me tri fusha kryesore. Së pari, ai afirmoi çështjen shqiptare në arenën ndërkombëtare, duke shpjeguar në Evropë dhe në SHBA nevojën për një shtet dhe identitet të veçantë shqiptar. Së dyti, ai organizoi diasporën shqiptare në SHBA, përmes Federatës “Vatra” dhe gazetës “Dielli”. Së treti, ai modernizoi kulturën dhe publicistikën shqiptare, duke futur një stil kritik dhe intelektual që ndikoi fuqishëm në formimin e mendimit modern shqiptar. Vlerësimi historik dhe trashëgimia Faik Konica konsiderohet sot një nga figurat më të rëndësishme të historisë kulturore shqiptare. Ai modernizoi publicistikën shqiptare, pasuroi gjuhën shqipe, përfaqësoi Shqipërinë në diplomaci dhe ndikoi në formimin e mendimit kritik shqiptar. Veprat e tij ruhen si një trashëgimi që reflekton nevojën e përhershme për arsim, kulturë dhe mendim të pavarur. Përmes stilit, erudicionit dhe vizionit të tij, Konica mbetet një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare, një mendje që ndikoi në mënyrë vendimtare në zhvillimin kulturor dhe intelektual të kombit shqiptar. Analizë . Figura e Faik Konicës përfaqëson një nga shembujt më të plotë të intelektualit shqiptar të epokës moderne, një personalitet ku bashkohen në mënyrë organike kultura europiane, mendimi kritik dhe angazhimi kombëtar Ai ishte një figurë shumëdimensionale, sepse veprimtaria e tij nuk u kufizua në një fushë të vetme: ai ishte njëkohësisht publicist, diplomat, kritik letrar, studiues i historisë dhe një mendimtar që e shihte kulturën si themelin e zhvillimit të një kombi. Në thelb të filozofisë së tij qëndronte ideja se përparimi i Shqipërisë nuk mund të ndërtohej vetëm mbi entuziazmin patriotik, por mbi një transformim të thellë kulturor dhe intelektual të shoqërisë. Në publicistikë, Konica krijoi një stil të ri të të menduarit dhe të të shkruarit, ku ironia, eleganca e gjuhës dhe analiza e mprehtë shërbenin si mjete për të diagnostikuar dobësitë e shoqërisë shqiptare. Në këtë kuptim, ai nuk ishte thjesht një kritik, por një reformator i mendimit, sepse kritika e tij kishte një qëllim të qartë: zgjerimin e horizontit kulturor dhe intelektual të shqiptarëve. Përmes revistës “Albania” (1897–1909) dhe artikujve të shumtë në shtypin shqiptar dhe ndërkombëtar, ai e vendosi çështjen shqiptare në një kontekst europian, duke e paraqitur identitetin shqiptar si pjesë të qytetërimit perëndimor. Në diplomaci dhe në veprimtarinë politike, Konica tregoi një dimension tjetër të personalitetit të tij: aftësinë për të përfaqësuar interesat e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Si Ministër fuqiplotë i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara nga viti 1926, ai punoi për afirmimin e shtetit shqiptar dhe për forcimin e marrëdhënieve me botën perëndimore. Në këtë rol, ai nuk ishte vetëm një diplomat formal, por një ndërmjetës kulturor që përpiqej të shpjegonte historinë, kulturën dhe aspiratat e shqiptarëve përpara opinionit ndërkombëtar. Dimensioni më i thellë i figurës së tij mbetet megjithatë filozofia e mendimit kritik që ai përfaqësonte. Konica e kuptonte se një komb nuk mund të përparojë pa një vetëdije kritike ndaj vetvetes. Prandaj ai kritikoi hapur prapambetjen, mentalitetet konservatore dhe mungesën e kulturës qytetare, jo për të mohuar vlerat e shoqërisë shqiptare, por për ta shtyrë atë drejt një niveli më të lartë qytetërimi. Në këtë kuptim, ai e shihte kulturën si një proces të vazhdueshëm përmirësimi, ku arsimi, mendimi i lirë dhe dialogu intelektual janë kushtet themelore të progresit. Kështu, figura e Faik Konicës nuk mund të kuptohet vetëm si një figurë historike e Rilindjes Kombëtare. Ai përfaqëson një model të intelektualit modern shqiptar, një mendje që kërkonte të ndërtonte ura midis traditës kombëtare dhe qytetërimit europian. Në këtë shumëdimensionalitet qëndron edhe rëndësia e tij e qëndrueshme: Konica nuk ishte vetëm një shkrimtar apo diplomat i kohës së tij, por një ndërgjegje kritike që vazhdon të mbetet aktuale në reflektimin mbi kulturën, identitetin dhe zhvillimin e shoqërisë shqiptare.

“Nje rrugetim i Doktoreshes  Ylli i Nanopediatrisë që ndriçon rrugën e jetës së foshnjave: Prof. Dr. Alketa Hoxha ne perkushtim e humanizëm. Në botën e mjekësisë së fëmijëve, ku profesionalizmi dhe humanizmi bashkohen për të mbrojtur jetën, Prof. Dr. Alketa Qosja (Hoxha) është një figurë historike dhe frymëzuese. Ajo është nje nenë grua ideale, e urte e perkushtuar, nje familjare shembullore mjeku.  E diplomuar në vitin 1992, ajo ka ndërtuar një karrierë të jashtëzakonshme në fushën e Neonatologjisë, duke u bërë neonatologia e parë në historinë e Neonatologjisë shqiptare që fiton titullin “Profesor” në vitin 2015. Puna e saj nis në fillimet më të brishta të jetës, në kujdesin për të porsalindurit, ku vëmendja, profesionalizmi dhe vendimet e sakta mjekësore janë vendimtare për të ardhmen e një jete të re – por vazhdon më tej, duke i ndjekur fëmijët përgjatë etapave të ndryshme të rritjes së tyre. Përmes vëzhgimit të kujdesshëm, diagnostikimit dhe këshillimit profesional, Prof. Dr. Alketa kontribuon që fëmijët të rriten të shëndetshëm dhe të zhvillohen në mënyrë të harmonishme, duke qenë një mbështetje e rëndësishme edhe për familjet e tyre. Në praktikën e saj të përditshme, profesionalizmi shoqërohet me një ndjeshmëri të veçantë njerëzore. Ajo jo vetëm trajton pacientët e vegjël, por ndërton edhe një marrëdhënie besimi me familjet e tyre, duke i udhëhequr dhe mbështetur në një nga periudhat më të rëndësishme të jetës së një fëmije. Në praktikën e saj, ajo bashkon njohuritë shkencore me një qasje të ndjeshme dhe njerëzore, duke e konsideruar çdo fëmijë jo vetëm si pacient, por si një histori të veçantë jete që meriton përkujdesje dhe vëmendje të veçantë. Paralelisht me praktikën klinike, ajo kontribuon edhe në formimin e brezave të rinj të mjekëve si Pedagoge e titulluar në Fakultetin e Mjekësisë – Departamenti i Pediatrisë, duke përcjellë përvojën, dijen dhe vlerat e etikës profesionale tek doktorët e ardhshëm. Si pedagoge në Fakultetin e Mjekësisë, Prof. Dr. Alketa ka udhëhequr një numër të konsiderueshëm temash kërkimore tek studentët e mjekësisë dhe specializantët e pediatrisë, duke formuar breza të rinj mjekësh dhe duke integruar njohuritë më të fundit në praktikat klinike. Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprimtarisë së saj është angazhimi në trajnimin dhe fuqizimin e stafit shëndetësor në mbarë vendin, me synimin për të përmirësuar cilësinë e kujdesit shëndetësor për të porsalindurit dhe foshnjat. Përmes programeve të trajnimit dhe ndarjes së përvojës profesionale, ajo ka kontribuar në ngritjen e standardeve të kujdesit neonatal dhe pediatrik në Shqipëri.  Trajnimet kombëtare dhe ndërkombëtare që ajo udhëheq, në bashkëpunim me UNICEF, OBSH, UNFPA, Save the Children dhe projekte të tjera, kanë ndikuar në përmirësimin e protokolleve klinike dhe të praktikave profesionale në të gjithë vendin. Rrugëtimi akademik dhe shkencor Në historinë e dijes njerëzore, rrugëtimi i një mjeku nuk është thjesht një seri diplomash apo trajnimesh. Ai është një proces i vazhdueshëm i zgjerimit të ndërgjegjes profesionale, një kërkim i pandërprerë për të kuptuar jetën në momentet e saj më të brishta. Në këtë horizont të dijes, pediatria dhe neonatologjia bëhen një formë e filozofisë së jetës, sepse aty fillon historia biologjike e njeriut. Periudha 1994–1998, specializimi pasuniversitar në Pediatri të Përgjithshme, përbën themelin e parë të këtij rrugëtimi profesional. Në këtë fazë lind bindja aristoteliane se çdo shkencë kërkon një telos, një qëllim të lartë – dhe në mjekësi ky qëllim është mbrojtja e jetës. Në vitin 2002, trajnimi i zhvilluar nga The American Academy of Pediatrics dhe American Heart Association – Neonatal Resuscitation Program hap një kapitull të ri në përballjen me momentin më delikat të jetës: frymën e parë të të porsalindurit. Në shtator 2006, kursi ndërkombëtar për Cerebral Palsy, i organizuar nga ICNA, ISNV dhe Mariani Foundation në Milano dhe Venecia, zgjeron horizontin neurologjik të kujdesit pediatrik. Vitet 2007–2009 shënojnë një periudhë intensive trajnimesh dhe zhvillimi profesional, duke përfshirë programe për menaxhimin e sëmundjeve fëminore (MISF), integrimin e fëmijëve me autizëm dhe çrregullime të zhvillimit, ndërhyrjet edukative për spektrin autik, parandalimin e dhunës me bazë gjinore në sistemin shëndetësor, rehabilitimin fizik pediatrik dhe kursin e avancuar të ekografisë në Dubrovnik. Në 2008–2009, kursi njëvjeçar i organizuar nga Handicap International, me pesë module dhe 60 kredite në mjekësinë fizike dhe rehabilitimin, zgjeron dimensionin human të profesionit. Periudha 2010–2013 sjell një thellim të përvojës në fushën e kujdesit perinatal, ekografisë neonatale, kurrikulave të shëndetit publik, ushqyerjes së nënës dhe fëmijës, si dhe një sërë trajnimesh të organizuara nga Ministria e Shëndetësisë, OBSH dhe institucione ndërkombëtare. Në 2012–2014, trajnimet në spitale universitare dhe qendra kërkimore europiane – si Spitali Mitera në Athinë dhe Universiteti i Udines – thellojnë dimensionin klinik të diagnostikimit dhe trajtimit neonatal. Vitet 2015–2019 karakterizohen nga një integrim i fortë në rrjetin shkencor europian dhe ndërkombëtar: projekte kërkimore si “Gabapentin in Paediatric Pain”, trajnime të UNICEF për mbështetjen e familjeve dhe zhvillimin e fëmijës, programe në Paris, Rotterdam, Bari, Beograd, Sofje dhe Bruksel, si dhe programe universitare online nga Boston University dhe University of Western Australia mbi nutricionin neonatal dhe kujdesin për foshnjat e lindura para kohe. Nga 2021 deri në 2025, trajnimet dhe programet online të organizuara nga European Society for Paediatric Research, EFCNI, UENPS, EAPM, si dhe nga UNICEF, trajtojnë tema si mikrobioma, qumështi i nënës për foshnjat premature, transfuzionet neonatale, çrregullimet hematologjike dhe sfidat e vaksinimit. Në 2023–2024, trajnime të avancuara për reanimimin neonatal dhe praktikat më të mira në neonatologji dhe perinatologji, të organizuara nga Akademia Amerikane e Pediatrisë dhe institucione europiane, përforcojnë kompetencën në momentet më kritike të jetës së një foshnje. Në 2025, trajnimet mbi sfidat e familjeve hezituese ndaj vaksinimit dhe zhvillimin e hershëm të fëmijëve tregojnë një përkushtim të vazhdueshëm ndaj shëndetit publik dhe edukimit shëndetësor. Dimensioni institucional dhe shkencor. Paralelisht me formimin profesional, Prof. Dr. Alketa Qosja (Hoxha) ka ndërtuar një prezencë të fortë në arenën institucionale dhe akademike. Që nga 1994, ajo u bë anëtare e Urdhrit të Mjekut, më pas e Bordit të Shoqatës Pediatrike Shqiptare, në Njësinë Shqiptare të Bioetikës dhe në Alb-Shkenca, ku mban edhe detyrën e kryetares së seksionit të mjekësisë. Ky angazhim pasqyron integrimin e saj në komunitetin shkencor dhe përkushtimin ndaj zhvillimit të mjekësisë shqiptare. Që nga 2021, Prof. Dr. Alketa shërben si Drejtore Ekzekutive e Qendrës Neonatologjike Shqiptare (QNSH), duke u bërë një udhëheqëse kyçe në avancimin e neonatologjisë dhe kujdesit për të porsalindurit në Shqipëri. Në këtë rol, filozofi Hannah Arendt do ta përkufizonte si një formë veprimi publik, ku dijet individuale shndërrohen në përgjegjësi ndaj komunitetit. Aktiviteti pedagogjik dhe formimi i brezave të rinj Në vitin 2015, Prof. Dr. Alketa u vlerësua me titullin “Pedagog i dalluar” nga Universiteti i Mjekësisë në Tiranë, duke njohur përkushtimin e saj në mësimdhënie dhe formimin e profesionistëve të rinj. Si titullare e lëndëve Pediatri dhe Neonatologji, ajo ka kontribuar në hartimin e programeve universitare dhe pasuniversitare, duke udhëhequr 21 tezave master, 10 temave diplome, 2 specializimeve dhe 4 doktoraturave. Kjo përvojë pasqyron idenë të Wilhelm von Humboldt se universiteti është vendi ku kërkimi dhe mësimdhënia bashkohen për të krijuar dijen e re, dhe çdo brezi të ri profesionistësh i transmetohet jo vetëm njohuria, por edhe etikë dhe përgjegjësi profesionale. Kontributi në kërkimin shkencor. Prof. Dr. Alketa ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në literaturën dhe botimet shkencore mjekësore. Ajo është: – Bashkë-autore në librin “Pediatria”, organ i Fakultetit të Shkencave Mjekësore Teknike. – Bashkë-autore në “Protokollet Klinike Perinatale Kombëtare”, botim i Ministrisë së Shëndetësisë dhe OBSH-së. – Bashkë-autore në tekstin për kurrikulën e zhvillimit profesional të infermierëve të kujdesit parësor. – Autore e udhërrëfyesit kombëtar “Protokolli për implementimin e metodës Nëna Kangur”. – Autore e monografisë “Duktusi arterioz i hapur: një sfidë sa e vjetër dhe e re” (2016). Përveç kësaj, një numër i madh artikujsh të saj janë botuar në revista kombëtare dhe ndërkombëtare, duke përfshirë Albanian Medical Journal, Clinical Nutrition, Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine, BMC, BMJ Open, European Scientific Journal, Iranian Journal of Pediatrics dhe shumë të tjera. Ky aktivitet reflektën idenë të Karl Popper, se çdo botim është një hap në dialogun e pafund të shkencës. Projektet kombëtare dhe ndërkombëtare Që nga 1998, Prof. Dr. Alketa ka marrë pjesë në projekte të shumta shkencore dhe shëndetësore. Nga programet e UNICEF për ushqyerjen me gji gjatë luftës së Kosovës, te projektet e USAID, OBSH, Save the Children, UNFPA dhe Bashkimit Europian, angazhimi i saj është i vazhdueshëm në përmirësimin e politikave shëndetësore dhe edukimit profesional. Këto projekte përfshijnë: – Përmirësimin e kujdesit shëndetësor parësor. – Edukimin dhe mbështetjen e familjeve për zhvillimin e fëmijëve. – Depistimin e sëmundjeve dhe edukimin shëndetësor. – Zhvillimin e kurrikulave universitare dhe programeve të trajnimit. – Integrimin e shërbimeve shëndetësore dhe sociale. – Përmirësimin e kujdesit neonatal dhe kontrollin e infeksioneve. Në këtë dimension, filozofi John Dewey do të theksonte se shkenca merr kuptim të plotë vetëm kur lidhet me përmirësimin e jetës së komunitetit. Përmbyllje Në tërësinë e tij, rrugëtimi i Prof. Dr. Alketa Qosja (Hoxha) – i ndërtuar mbi specializime, trajnime, projekte shkencore, botime dhe mësimdhënie – është një dialog i vazhdueshëm midis dijes dhe jetës. Në mjekësi, kjo përpjekje zhvillohet çdo ditë për të mbrojtur jetën në fillimin e saj më të brishtë: jetën e një fëmije që sapo ka ardhur në botë. Dhe pikërisht aty, në atë moment të parë të frymës, shkenca dhe humanizmi bëhen një. ✨ © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Author Idepedent Researcher. Prestige Magazine.

Fan Stilian Noli është një nga figurat më të shndritura të historisë shqiptare, një, mëndje dhe shpirt që mishëroi në vetvete kombin intelektual, patriotik dhe shpirtëror.Historian, politikan, diplomat, poet muzikant i shquar  Ai ishte euridit i kulturës, i dhënë pas letërsisë, historisë dhe muzikës; diplomat që ngriti zërin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare; patriot i palëkundur që i dha diasporës shqiptare një orientim të qartë; klerik dhe prift që themeloi Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare; letrar dhe gazetar, krijues i “Diellit” dhe përkthyes i veprave të mëdha botërore; kritik dhe filozof që godiste thelbin e çdo çështjeje me thellësi dhe maturi; kryeministër që udhëhoqi përpjekjet për reforma demokratike dhe modernizimin e shtetit; artist dhe muzikolog, mjeshtër i tingujve dhe harmonive që lidhnin shpirtin me kulturën; dhe mbi të gjitha, një vizionar që e shihte kombin shqiptar si pjesë të qytetërimit universal. Në çdo hap të jetës së tij. Fan Noli ndërtoi liidhje ndërmjet fesë, dijes dhe shtetit, duke lënë një trashëgimi të pakrahasueshme që vazhdon të frymëzojë shqiptarët kudo në botë. Fan Stilian Noli ; Patrioti, filozofi, artisti dhe shtetari i shquar shqiptar Fan Stilian Noli lindi më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe, pranë Edrenesë në Turqi, në një familje shqiptaro-ortodokse.Origjina e hershme ishte nga Kolonja.  Prindërit e tij, Stilian dhe Katina Noli, ishin të thjeshtë, por të përkushtuar ndaj edukimit dhe identitetit kombëtar shqiptar.  Familja i ruante lidhjet me Shqipërinë, dhe në fëmijëri Fan Noli u ushqye me tregime për historinë dhe trimërinë e popullit të tij. Ai kreu shkollën e mesme në vendlindje, duke treguar një dëshirë të madhe për dije dhe kulturë.  Pas përfundimit të shkollës, më 1904, Noli u largua nga kolonia e Egjiptit, ku punoi si mësues dhe u njoh me komunitetin patriot shqiptar. Aty përktheu veprën e Sami Frashërit, “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet” në gjuhën greke, duke e bërë të njohur mendimin e Rilindjes shqiptare jashtë Shqipërisë. Veprimtaria në Amerikë dhe organizimi i komunitetit shqiptar: Në vitin 1907, Noli u vendos në Boston, ku krijoi shoqërinë patriotike “Besa-besë”. Këtu filloi të ndërtonte urat mes diasporës dhe Shqipërisë.  Nga 1909 deri në 1911, ai botoi gazetën “Dielli”, duke i dhënë zë kauzës kombëtare. Në vitin 1912, së bashku me Faik Konicën, themeloi Federatën Panshqiptare “Vatra”, një organizatë kyçe për ruajtjen e identitetit dhe promovimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare: 9 shkurt 1908: U bë diakon në Bruklin. 8 mars 1908: U shugurua si prift ortodoks nga Platoni, kryepeshkopi rus i Nju Jorkut. 22 mars 1908: Mbajti liturgjinë e parë në gjuhën shqipe në “Knights of Honor Hall”, Boston, duke shënuar hapin e parë drejt Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare. 1911: Shërbeu për kolonitë shqiptare në Kishinjov, Odesë, Bukuresht dhe Sofje. 1937: Patriarkana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Ortodokse Shqiptare Autoqefale. Kjo periudhë tregon Nolin si një themelues fetar me vizion kombëtar, duke lidhur shpirtin dhe kulturën e popullit me identitetin fetar dhe kombëtar shqiptar. Arsimi i lartë dhe veprimtaria letrare dhe artistike: 1912: Përfundoi Fakultetin e Filozofisë, Universiteti Harvard, SHBA. 1938: Diplomoi në Konservatorin e Muzikës të Bostonit, duke treguar talentin e tij artistik. 1945: Marrë doktoraturën në histori nga Universiteti i Bostonit, me një disertacion mbi Gjergj Kastriot Skënderbeun. Gjatë jetës, Noli përktheu dhe përhapte vepra klasike botërore: tragjeditë e Shekspirit, rubairat e Omar Khajamit, dhe romanin “Don Kishoti” të Servantesit.  Ai botoi artikuj dhe libra që lidhnin kulturën shqiptare me traditën botërore, duke treguar një vizion filozofik dhe intelektual të thellë. Veprimtaria politike dhe diplomatike: 1920: Përfaqësoi Shqipërinë në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, duke ndihmuar njohjen ndërkombëtare të vendit. 1921: Botoi veprën “Historia e Skënderbeut”, duke vendosur një standard të lartë historik dhe patriotik. Qershor 1924: U bë udhëheqës i Lëvizjes së Qershorit dhe kryeministër për gjashtë muaj, duke promovuar reforma demokratike dhe duke synuar modernizimin e Shqipërisë. Pas dështimit, mërgoi në Evropë dhe më pas në SHBA, ku vazhdoi veprimtarinë intelektuale dhe artistike. Analiza intelektuale. Fan Noli  ishte një patriot,  një Rilindas i plotë.  Ai kombinonte vizionin politik me fuqinë intelektuale dhe artistike.  Në planin intelektual, ai ndërtoi institucione, shkruante libra dhe përkthime që lidhnin Shqipërinë me kulturën botërore.  Në planin politik dhe diplomatik, ai përdorte mençuri dhe strategji për të fituar njohje ndërkombëtare për Shqipërinë.  Në planin fetar, promovoi një kishë që bashkonte shpirtin e kombit.  Në planin filozofik, ai e kuptonte identitetin shqiptar si një ndërthurje të kulturës, historisë, fesë dhe artit, dhe e shprehte këtë qartazi, me fjalë të goditura dhe veprime konkrete. Kontributi për Shqipërinë: Krijoi Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare, themeloi Vatrën, botoi gazetën Dielli, përktheu vepra botërore, përfaqësoi vendin në Lidhjen e Kombeve, udhëhoqi reforma demokratike dhe shkroi për historinë dhe kulturën shqiptare. Trashëgimia e tij është një model frymëzimi për shqiptarët kudo në botë. Varrimi dhe trashëgimia: Fan Noli u nda nga jeta më 13 mars 1965, në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Forrest Hill Cemetery, Boston. Kisha që krijoi u bë Kryedioqeza Ortodokse Shqiptare në Amerikë. Trashëgimia e tij vazhdon të frymëzojë breza të tërë shqiptarësh, duke mbetur një simbol i lidhjes së thellë mes kombit, kulturës, artit dhe mendimit filozofik. Pergatiti. LIliana Pete.

Gezuar diten e verës miqte e mij! Dita e Verës sipas legjendave 🌿☀️ Dita e Verës është një nga festat më të vjetra të kulturës shqiptare, që rrënjët i ka në kohët pagane, shumë përpara ardhjes së krishterimit. Sipas shumë legjendave popullore, ajo shënon momentin kur dimri largohet dhe natyra zgjohet, kur toka merr frymë sërish dhe jeta fillon të lulëzojë. Në këtë ditë, njerëzit festonin ringjalljen e natyrës dhe falënderonin forcat hyjnore që sillnin dritë, gjelbërim dhe begati. Në besimet e vjetra ilire dhe ballkanike, mendohej se në mes të marsit zgjohej shpirti i tokës dhe perëndesha e pranverës sillte me vete lulëzimin, shpresën dhe pjellorinë. Legjendat tregojnë se njerëzit ndiznin zjarre për të dëbuar të ftohtin dhe të keqen e dimrit, ndërsa degët e gjelbra, lulet dhe veroret vendoseshin në shtëpi për të sjellë fat, shëndet dhe mbarësi. Një nga rrëfimet më të njohura popullore lidhet me Elbasanin, ku thuhet se zanat e malit zbresnin në këtë ditë për të bekuar tokën dhe njerëzit. Prandaj njerëzit dilnin herët në mëngjes, hapnin dyert e shtëpive dhe përshëndesnin diellin e parë , është një festë stine, një festë e shpresës dhe e gëzimit njerëzor. Gatuhej ballkumja e embel. Ajo bashkon familjen, fëmijët dhe komunitetin rreth një ideje të thjeshtë e të lashtë: se pas çdo dimri vjen pranvera dhe se jeta, pavarësisht vështirësive, gjithmonë rilind. 🌸🌞 Dita e Verës mbetet festë e lidhjes së shqiptarëve me natyrën, me traditat dhe me kujtesën e lashtë të popullit të tyre. Një tjetër legjendë e bukur popullore për Ditën e Verës lidhet me luftën simbolike mes dimrit dhe pranverës. 🌿☀️ Sipas rrëfimeve të vjetra, dimri ishte një plak i ashpër që mbante tokën të ngrirë dhe njerëzit të mbyllur në shtëpi. Ai përpiqej ta mbante sa më gjatë pushtetin mbi natyrën. Por në mes të marsit shfaqej Vera, një vajzë e re e bukur dhe e ndritshme, që sillte me vete dritën, gjelbërimin dhe ngrohtësinë. Thuhet se në natën para 14 marsit zhvillohej një betejë simbolike mes tyre. Njerëzit ndiznin zjarre në oborre e nëpër kodra për ta ndihmuar Verën të fitonte dhe për të trembur dimrin që të largohej. Kur vinte mëngjesi dhe dielli ngrohte tokën, besohej se Vera kishte fituar, dhe bashkë me të fillonte jeta e re e natyrës. Prandaj njerëzit vishnin veroret, vendosnin degë të gjelbra në shtëpi dhe dilnin herët për të përshëndetur diellin, si shenjë gëzimi që dimri ishte mposhtur dhe pranvera kishte ardhur. Kjo legjendë e bën Ditën e Verës jo vetëm një festë stine, por edhe një simbol të fitores së dritës mbi errësirën dhe të jetës mbi ftohtin e dimrit. 🌸🌞

Monografi.Kanina Pershkrim. Hyrje. KANINA DHE KALAJA E SAJ Autor. Liliana Pere. Kanina ngrihet mbi një kodër që sodit detin dhe tokën njëkohësisht, si një sy i lashtë që vëzhgon historinë. Pozita e saj gjeografike nuk është thjesht strategjike; ajo është një zgjedhje e ndërgjegjshme e njeriut për të banuar lartësinë, për ta parë botën nga një pikë ku horizonti hapet dhe frika zvogëlohet. Në këtë lartësi, hapësira bëhet pushtet dhe pamja bëhet kontroll. Që nga shekulli IV para erës sonë, kur u ngritën themelet e para, Kanina ishte më shumë se një fortesë: ishte shprehje e nevojës njerëzore për siguri dhe për organizim. Gurët e saj të hershëm mbartin një ndjesi primitive force, një përpjekje për t’i dhënë formë qëndrueshmërisë në një botë të pasigurt. Çdo bllok guri është një pohim i ekzistencës: “jemi këtu dhe do të qëndrojmë”. Në periudhën bizantine, me rindërtimin nga Justiniani, kalaja fitoi një përmasë të re historike. Ajo u bë pjesë e një rrjeti të madh mbrojtës, një nyje në hartën e perandorisë. Këtu historia merr një dimension filozofik: asnjë mur nuk është vetëm lokal; çdo mur është pjesë e një sistemi më të madh pushteti. Kanina nuk ishte vetëm një kala shqiptare, por një gur në arkitekturën e qytetërimit mesdhetar. Në Mesjetë, kur u kthye në qendër të rëndësishme ushtarake, kalaja mishëroi tensionin e kohës. Muret u përforcuan, kullat u shtuan, hapësira u nda në tri pjesë. Kjo ndarje e brendshme pasqyron strukturën e vetë shoqërisë: lartësia për pushtetin, mesorja për organizimin, poshtësia për jetën e përditshme. Arkitektura bëhet kështu pasqyrë e rendit social. Në periudhën osmane, me shtimin e frëngjive për artileri, forma e kullave ndryshoi. Gjeometria u përshtat me teknologjinë. Trekëndëshi i hershëm, i fortë dhe kompakt, i la vendin poligonit që përthithte goditjen e topave. Kjo është estetika e adaptimit: bukuria e mbijetesës përmes transformimit. Kalaja nuk mbeti e ngurtë; ajo evoluoi. Arkitektura e Kaninës është një dialog midis masës dhe dritës. Muri njëkilometërsh që rrethon 3.5 hektarë tokë nuk është vetëm strukturë mbrojtëse; ai është kufi simbolik. Brenda mureve lind identiteti, jashtë tyre shtrihet e panjohura. Porta, e mbuluar me hark sektorial dhe e mbrojtur nga kulla gjashtëkëndëshe, është moment kalimi. Porta është filozofi: hyrje dhe dalje, fillim dhe fund, siguri dhe rrezik. Kullat me forma të ndryshme – trekëndëshe, gjysmërrethore, poligonale – janë si shtresa të kohës që bashkëjetojnë. Ato nuk e mohojnë njëra-tjetrën; përkundrazi, dëshmojnë vazhdimësinë. Përdorimi i gurëve antikë dhe copave të tullave në mure krijon një estetikë të kujtesës. Materiali i ripërdorur bëhet metaforë e historisë që nuk zhduket, por rimodelohet. Brenda mureve kishte shtëpi, garnizon, depo dhe stera uji. Pra, kalaja ishte qytet. Ajo përfaqësonte jetën e përditshme të mbrojtur nga rreziku. Në këtë kuptim, fortifikimi nuk është vetëm instrument lufte; është hapësirë e jetës. Filozofikisht, kjo tregon se siguria është kusht për kulturën. Nga maja e Kaninës, deti duket si një hapësirë e pafund, ndërsa muret si kufij të fortë. Ky kontrast krijon një përvojë estetike të thellë: pafundësia përballë kufizimit. Njeriu ndërton mure për të kufizuar frikën, por përballë horizontit kupton vogëlsinë e vet. Kalaja bëhet kështu vend meditimi mbi kohën dhe përkohshmërinë. Kanina është metaforë e identitetit shqiptar. Ajo ka kaluar nga ilirët te bizantinët, nga anzhuinët te osmanët, duke ruajtur thelbin e saj.  Qëndresa e saj nuk është thjesht fizike; është simbolike. Gurët e saj janë memorie e përbashkët, dëshmi se historia nuk është vetëm rrëfim, por strukturë. Sot, ndërsa muret janë pjesërisht të rrënuara, kalaja fiton një bukuri të re – bukurinë e patinës së kohës. Rrënimi nuk është dobësi; është dëshmi e kalimit të shekujve. Në këtë gjendje, Kanina na fton të reflektojmë: çdo pushtet është i përkohshëm, çdo strukturë i nënshtrohet kohës, por kujtesa mbetet. ------------------------------------------------ Monografi. KANINA DHE KALAJA E SAJ Monografi estetike–filozofike e zgjeruar. I. HISTORIA E KANINËS 1. Pozita gjeografike Kanina ndodhet rreth 6 km nga Vlora, në një kodër 380 metra mbi nivelin e detit, në koordinatat 40.444°N – 19.5215°E. Kjo lartësi nuk është vetëm fizike, por simbolike: ajo vendos kalanë në një marrëdhënie vertikale me botën, duke e bërë vëzhguese të detit dhe rojë të tokës. Nga kjo pikë kontrollohet Gjiri i Vlorës, një nga hyrjet më të rëndësishme detare të Adriatikut jugor. Në antikitet dhe mesjetë, kontrolli i gjirit nënkuptonte kontroll tregtar dhe ushtarak. Kanina lidhte bregdetin me hinterlandin, duke u bërë nyje komunikimi mes botës mesdhetare dhe brendësisë ilire. Ajo përfaqëson arketipin e qytetit-kodër: vendbanim që zgjedh lartësinë për të sunduar hapësirën dhe për të mbrojtur ekzistencën. 2. Origjina antike (Shek. IV p.e.s.) Kalaja daton në shekullin IV para erës sonë, periudhë e qytetërimit ilir. Mendohet se u ndërtua nga fiset ilire të zonës së Amantisë dhe Orikut, në një kohë kur fortifikimet kodrinore ishin forma kryesore e organizimit urban. Muret ciklopike të fazës së hershme dëshmojnë një teknikë ndërtimi me blloqe të mëdha guri, të vendosura pa llaç, një traditë e përhapur në qytetet ilire. Kjo teknikë nuk është vetëm inxhinieri; është shprehje e besimit tek masa dhe pesha si garanci qëndrueshmërie. Në këtë fazë, Kanina ishte një qendër e fortifikuar me funksion mbrojtës dhe administrativ, duke kontrolluar rrugët që lidhnin Orikun antik me brendësinë e Epirit. Ajo përfaqëson lindjen e identitetit urban në këtë territor. 3. Periudha Bizantine (Shek. VI) Në shekullin VI, gjatë sundimit të Perandorit Justinian I (527–565), kalaja u rindërtua dhe u përfshi në programin e madh të fortifikimeve të Epirit. Sipas historianit Prokopi i Çezaresë, ajo përmendet me emrin “Kionin”. Justinian ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime në Epir, si pjesë e përpjekjes për të mbrojtur perandorinë nga sulmet barbare. Kanina u bë hallkë e këtij sistemi mbrojtës. Kjo periudhë e vendos kalanë në një kontekst perandorak: ajo nuk është më vetëm fortesë lokale, por pjesë e një arkitekture globale pushteti. Guri i saj bëhet element i strategjisë bizantine, ndërsa hapësira e saj fiton dimension universal. 4. Mesjeta (Shek. XII–XIII) Në shekujt XII–XIII, Kanina u shndërrua në qendër ushtarake të dorës së parë. Pas rënies së Kostandinopojës më 1204 dhe fragmentimit të territoreve bizantine, zona kaloi në duart e sundimtarëve lokalë dhe më pas në ndikimin e Mbretërisë Anzhuine të Shqipërisë (1272). Në vitin 1272, Karli I Anzhu shpalli krijimin e Mbretërisë së Shqipërisë. Kanina, për shkak të pozitës së saj strategjike, ishte pjesë e këtij organizimi territorial. Në këtë periudhë u përforcuan muret dhe kullat. Arkitektura pasqyron tensionin mes pushtetit lokal dhe ndikimeve perëndimore. Kalaja bëhet simbol i përplasjes së civilizimeve dhe i ambicies për kontroll. 5. Periudha Osmane (Shek. XVI–XIX) Në vitin 1530, gjatë sundimit të Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm (1520–1566), kalaja u meremetua dhe u përshtat për përdorimin e artilerisë. U shtuan frëngji për topa dhe u ndërtuan kulla poligonale për të përballuar armët e reja të zjarrit. Në shekujt XVII–XIX, ajo u përforcua nga feudalët shqiptarë të Vlorës. Udhëtari osman Evlia Çelebi (shek. XVII) përshkruan brenda saj shtëpi, depo, garnizon dhe stera uji. Në këtë periudhë, kalaja nuk është më vetëm simbol pushteti perandorak, por hapësirë e jetës së përditshme. Ajo shndërrohet në qytet të brendshëm, ku jeta dhe lufta bashkëjetojnë. 6. Statusi modern Më 1 tetor 1948, me vendimin Nr.95, Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture. Ky akt institucional e shndërron kalanë nga objekt ushtarak në objekt kujtese. Ajo nuk mbrohet më për të zmbrapsur armikun, por për të ruajtur historinë. Kanina sot përfaqëson një referencë kombëtare të trashëgimisë historike shqiptare. II. ARKITEKTURA DHE STRUKTURA Muri rrethues prej rreth 1 kilometri përfshin 3.5 hektarë hapësirë. Ndarja në tri pjesë të brendshme tregon organizim të menduar strategjikisht: lartësia për komandën, hapësira e mesme për administrimin, zona e poshtme për jetën. Katër portat përfaqësojnë kontrollin e hyrje-daljeve. Porta jugore, me hark sektorial dhe kullë gjashtëkëndëshe, është shembull i estetikës funksionale. Në vitin 1688, sipas një skice planimetrike, kalaja kishte 14 kulla; sot ruhen 7. Format trekëndëshe, gjysmërrethore dhe poligonale tregojnë faza të ndryshme historike. Materialet – gurë antikë të ripërdorur dhe copa tullash – krijojnë një arkitekturë të shtresëzuar. Çdo shtresë është epokë, çdo fugë është kohë. III. ESTETIKA E FORTIFIKIMIT Estetika e Kaninës qëndron në masën dhe heshtjen e saj. Muret e rënda krijojnë ndjenjën e sigurisë, ndërsa hapësira e brendshme krijon intimitet kolektiv. Gjeometria është simbolike: Trekëndëshi shpreh tension dhe forcë. Rrethi shpreh vazhdimësi. Poligoni tregon adaptim. Harku është metaforë e kalimit. Raporti dritë–gur krijon dramë vizuale. Patina e kohës i jep strukturës një bukuri të përmbajtur, ku rrënimi bëhet art. IV. FILOZOFIA E HAPËSIRËS DHE PUSHTETIT Lartësia e kalasë është shprehje e pushtetit vizual dhe simbolik. Nga maja e saj, territori duket i nënshtruar. Muri është kufi ontologjik: brenda është “ne”, jashtë është “tjetri”. Ai krijon identitet kolektiv. Porta është moment filozofik: ajo lejon kalimin, por vetëm nën kontroll. Është simbol i zgjedhjes dhe i filtrimit të rrezikut. V. KANINA SI METAFORË E IDENTITETIT SHQIPTAR Kanina ka kaluar nëpër ilirë, bizantinë, anzhuinë, osmanë. Ajo ka ndryshuar, por ka mbetur. Qëndresa e saj është metaforë e historisë shqiptare: përshtatje pa humbur thelbin. Guri i saj është kujtesë e përbashkët. Rrënimi i saj është dëshmi e kalimit të kohës. Ajo është ndërtuar për të sfiduar kohën, por sot dëshmon se edhe fortësia më e madhe përkulet para shekujve. VI. DIMENSIONI ESTETIKO–FILOSOFIK PËRFUNDIMTAR Kanina është organizëm historik që frymon nëpërmjet gurëve. Arkitektura e saj është trup i kujtesës. Guri është bartës i kohës. Lartësia është vetëdije e pushtetit. Rrënimi është bukuri metafizike. Kalaja është meditim mbi përkohshmërinë. Kanina është horizont mes detit dhe historisë. Në këtë mënyrë, ajo paraqitet njëkohësisht si: Fakt historik i dokumentuar që nga shekulli IV p.e.s. Strukturë arkitektonike me shtresa ilire, bizantine, mesjetare dhe osmane Simbol estetik i qëndrueshmërisë Koncept filozofik mbi pushtetin dhe kohën. VIII. BURIME DHE VERIFIKIME HISTORIKE. Seksion dokumentar i veçantë 1. Citimi i Prokopit të Çezaresë (Shek. VI) Burimi kryesor për rindërtimet e Justinianit është vepra: Procopius Caesariensis, De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV. Në Librin IV, ku përshkruhen fortifikimet e Epirit, Prokopi shkruan: “Në Epir ai (Justinianus) rindërtoi shumë qytete dhe fortifikime, të cilat ishin rrënuar nga koha dhe barbarët, duke i bërë ato më të forta dhe më të sigurta.” (De Aedificiis, IV) Në listën e fortifikimeve përmendet edhe një qendër me emrin “Kionin” (Κιόνιν), e cila identifikohet nga studiuesit me Kaninën e sotme. Ky citim dëshmon se: Kalaja ekzistonte para shek. VI Ishte në gjendje të dëmtuar U rindërtua në kuadër të programit të Justinianit (527–565) Ishte pjesë e sistemit të mbrojtjes së Epirit Në aspekt filozofik, përfshirja në veprën e Prokopit e vendos Kaninën në tekstin e qytetërimit bizantin; ajo bëhet jo vetëm strukturë guri, por strukturë e shkruar në histori. 2. Verifikimi arkivor – Vendimi i vitit 1948 Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture me: Vendim Nr. 95 Datë: 1 tetor 1948 Kategori: Monument Arkeologjik Referencë inventari: VL047 Ky vendim gjendet në arkivat e: Institutit të Monumenteve të Kulturës (IMK) Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës (arkiva historike) Qendrës Kombëtare të Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Ky akt përfaqëson momentin kur kalaja kalon nga funksion ushtarak në funksion memorial.  Në vitin 1948, Shqipëria institucionalizoi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, duke e përfshirë Kaninën në listën kombëtare të objekteve nën mbrojtje shtetërore. Ky është një transformim ontologjik: nga hapësirë pushteti në hapësirë kujtese. 3. Krahasimi: 1948 – 1968 1948 – Akti i shpalljes Fokus në mbrojtjen ligjore Identifikim si monument arkeologjik Mbrojtje bazë shtetërore Inventarizim fillestar Në këtë periudhë, theksi ishte ruajtja juridike dhe ndalimi i dëmtimeve. 1968 – Periudha e studimeve dhe konsolidimeve Në vitet 1960, veçanërisht rreth vitit 1968, fillojnë: Studime më të thelluara arkeologjike Analiza tipologjike të kullave Krahasime me kalanë e Beratit, Durrësit dhe Butrintit. Konsolidime strukturore të pjesshme Kjo periudhë shënon kalimin nga mbrojtja pasive në studimin aktiv shkencor. Ndryshimi thelbësor: 1948 1968 Shpallje ligjore Studim sistematik Identifikim si monument. Analizë tipologjike Mbrojtje formale Ndërhyrje konservuese Theks institucional Theks shkencor Në plan filozofik: 1948 = njohje e vlerës 1968 = interpretim i vlerës Në 1948, kalaja shpëtohet nga harresa. Në 1968, ajo hyn në diskursin akademik. Përfundim dokumentar Kalaja e Kaninës është e dokumentuar: Që nga shek. VI në tekstet bizantine (Prokopi) Në shek. XVII nga Evlia Çelebi Në vitin 1948 si monument zyrtar Në vitet 1960 si objekt studimi sistematik Kjo vazhdimësi burimore e bën Kaninën një nga fortifikimet me dëshmi të ndërprerë por të vazhdueshme në historinë shqiptare. REFERENCA DHE BURIME I. BURIME PRIMARE Prokopi i Çezaresë De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV, shek. VI. – Përmend fortifikimet e rindërtuara nga Justiniani në Epir, ku identifikohet edhe “Kionin”, që lidhet me Kaninën. Evlia Çelebi Seyahatname (Libri i Udhëtimeve), shek. XVII. – Përshkrime të kalasë së Kaninës, strukturës së brendshme, garnizonit dhe jetës urbane. II. BURIME ARKEOLOGJIKE DHE HISTORIKE SHQIPTARE Gjerak Karaiskaj Pesë mijë vjet fortifikime në Shqipëri, Tiranë. – Analizë e tipologjisë së kullave, fazave ndërtimore dhe sistemit fortifikues të Kaninës. Aleksandër Meksi Studime mbi arkitekturën mesjetare shqiptare. – Trajton evolucionin e fortifikimeve bizantine dhe mesjetare në Shqipëri. Apollon Baçe Studime mbi arkitekturën e kalave shqiptare. – Krahasime tipologjike mes Kaninës, Beratit dhe Durrësit. Instituti i Monumenteve të Kulturës (IMK) Dosja e monumentit: Kalaja e Kaninës, Nr. referencës VL047. – Dokumentacion zyrtar mbi shpalljen Monument Kulture (Vendimi Nr. 95, datë 1.10.1948). III. BURIME NDËRKOMBËTARE DHE KONTEKSTUALE John V.A. Fine The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press. – Kontekst historik mbi Mbretërinë e Shqipërisë (1272) dhe praninë anzhuine. Alain Ducellier La façade maritime de l’Albanie au Moyen Âge. – Roli strategjik i bregdetit shqiptar dhe fortifikimeve përreth Vlorës. Stephenson, Paul Byzantium’s Balkan Frontier. – Politika mbrojtëse e Justinianit dhe fortifikimet në Epir. IV. BURIME DIGJITALE DHE ARKIVA Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Regjistri Kombëtar i Monumenteve të Kulturës. Wikimedia / Wikipedia ( sq.wikipedia.org ) © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Helena e Trojës: Monografi e Detajuar Historike dhe Mitologjike. Helena e Trojës, e njohur si “gruaja më e bukur e botës antike”, është një figurë që ka sfiduar kohën dhe imagjinatën e njerëzimit për mijëvjeçarë. Historia e saj kombinon mitin, literaturën epike dhe elementë historikë të Epokës së Bronzit të Vonë. Ajo është një grua që ose rrëmbehet ose zgjedh dashurinë dhe kjo veçori e bën një personazh kompleks që lidhet ngushtë me luftërat, aleancat dhe narrativat kulturore të botës antike. Bukuria e saj nuk ishte vetëm fizike, por edhe simbolike, duke përfaqësuar ndikimin e grave në shoqërinë e lashtë. Përmes figurës së Helenës, tregohen sfidat morale dhe politike që lidhen me dëshirën, pushtetin dhe fatin. Historia e saj u përhap përmes miteve, epikës dhe tragjedive. Ajo ka mbetur një figurë referuese në literaturën greke dhe më gjerë. Roli i saj tregon se narrativat kulturore shpesh përdorin individë për të shpjeguar pasojat e ambicies dhe konflikteve. Helena nuk është vetëm një grua, por edhe një simbol i fatit dhe tragjedisë. Për më tepër, ajo lidhet ngushtë me luftën dhe marrëdhëniet ndërkombëtare të kohës. 1. Konteksti Historik i Epokës së Helenës Ngjarjet që lidhen me Helenën vendosen zakonisht në fundin e Epokës së Bronzit të Vonë, midis viteve 1600–1100 p.e.s. Kjo ishte një periudhë dinamike për qytet-shtetet greke dhe rajonet përreth. Mykena, Sparta, Pylos dhe Tirinti ishin qendra të fuqishme, të njohura për fortifikimet dhe pallatet madhështore. Në këtë periudhë dominonte tregtia detare dhe marrëdhëniet diplomatike me Egjiptin, Hetitët dhe qytet-shtetet e Azisë së Vogël. Konfliktet për pushtet dhe territore ishin të zakonshme midis mbretërive mikene. Arkeologu Heinrich Schliemann gjeti rrënojat e Trojës në Hisarlik, duke treguar se disa lufta të mëdha mund të kenë ndodhur. Shtresat Troja VI dhe VII, të datuara rreth 1700–1200 p.e.s., tregojnë shenja shkatërrimi masiv. Legjendat për Helenën përputhen pjesërisht me këto periudha historike, duke i dhënë një dimension realist mitit. Figura e Helenës u bë simbol i ndikimit të grave dhe bukurisë në historinë politike. Narrativa e saj shërben për të kuptuar marrëdhëniet midis pushtetit, ambicies dhe pasojave të dëshirës. Epoka e Bronzit ishte gjithashtu një periudhë e zhvillimit të artit, arkitekturës dhe ritualeve fetare, të cilat lidhen me figurat hyjnore dhe njerëzore në mitologji 2. Origjina Mitologjike e Botës sipas Hesiodit Sipas Hesiodit, gjithçka filloi nga Kaosi, një gjendje pa formë dhe pa rend. Nga Kaosi u lindën Gaia, perëndesha e Tokës, dhe Uranusi, perëndia e Qiellit. Bashkimi i tyre solli lindjen e Titanëve, perëndive të para që sunduan para Olimpikëve. Titanët përfaqësonin forcat e natyrës dhe fenomene të fuqishme, si Oqeani dhe Hyperioni. Ata sundonin universin dhe kishin ndikim mbi jetën e njerëzve dhe ngjarjet natyrore. Titanët nuk ishin të përhershëm dhe u përballën me brezin e ri të perëndive, të udhëhequr nga Zeusi. Konflikti mes tyre simbolizon ndryshimin e rendit hyjnor dhe kalimin nga epoka e vjetër në atë të re. Fitorja e Zeusit dhe aleatëve të tij shënoi fillimin e epokës olimpike. Historia e Hesiodit është baza ku lidhen figurat e mëvonshme mitologjike, duke përfshirë Helenën dhe ngjarjet e Luftës së Trojës. Ky tregim shpjegon jo vetëm hierarkinë hyjnore, por edhe marrëdhëniet e saj me njerëzit dhe fatin e tyre. 3. Titanët dhe Origjina e Perëndive Olimpike Titanët përfshinin Kronosin, Rea, Oqeani, Tethys, Hyperioni, Theia, Koios, Phoebe, Iapetus dhe Mnemosyne. Ata kontrollonin forcat e natyrës dhe sundonin botën përpara brezit olimpik. Titanët përfaqësonin rendin e lashtë hyjnor dhe simbolizuan fuqinë, arrogancën dhe rregullin e pashkruar. Konflikti me Olimpikët, i quajtur Titanomakia, zgjati dhjetë vjet sipas mitologjisë. Titanët u mundën dhe u burgosën në Tartari, një humnerë e errët dhe e thellë, duke lënë vend për rendin e ri. Lufta midis Titanëve dhe Olimpikëve përfaqëson triumfin e të drejtës mbi pushtetin e pamatur. Titanët ishin të fuqishëm, por mungesa e bashkëpunimit dhe frika e Kronosit shpjegojnë humbjen e tyre. Kjo epokë formoi një narrativë që lidhet me fuqinë hyjnore dhe ndikimin e saj në njerëzit. Historia e Titanëve përmban mësime mbi pushtetin, arrogancën dhe pasojat e vendimeve të pamatura. Brezi olimpik vazhdoi traditën hyjnore duke ndërvepruar me botën dhe duke ndikuar drejtpërdrejt në fatet e njerëzve dhe heronjve të mitologjisë. 4. Kronosi dhe Rea: Prindërit e Brezit Olimpik Kronosi, biri i Uranit dhe Gaias, rrëzoi babain e tij për të marrë pushtetin. Ai u martua me motrën Rea dhe lindën gjashtë fëmijë: Hestia, Demetra, Hera, Hadi, Poseidoni dhe Zeusi. Kronosi kishte frikë nga profecia që një nga fëmijët e tij do ta rrëzonte, ndaj i gëlltiste menjëherë fëmijët e lindur. Rea e fshehu Zeusin në Kretë dhe i dha Kronosit një gur të mbështjellë me rroba foshnjeje. Zeus u rrit në fshehtësi dhe kur u bë i rritur, vendosi ta përmbyste babain e tij. Ai detyroi Kronosin të nxirrte nga stomaku pesë fëmijët e tjerë. Pas kësaj filloi sundimi i perëndive olimpike. Fitorja e Zeusit shënoi fundin e epokës së Titanëve dhe fillimin e rendit olimpik. Historia e Kronosit dhe Reas tregon tensionin midis frikës, pushtetit dhe fatit. Ky sfond mitologjik vendos bazën për rolin e Helenës dhe ndërhyrjen e perëndive në ngjarjet njerëzore dhe tragjedinë e Trojës. Këtu kam përgatitur 4 seksionet e para me 10-12 fjali secila, duke ruajtur të gjithë detajet historike dhe mitologjike. Nëse e aprovon këtë stil, mund të vazhdoj menjëherë me pjesët e tjera: Lufta e Titanëve dhe lindja e Olimpit Tre vëllezërit dhe ndarja e botës Perënditë kryesore të Olimpit Fëmijët e Zeusit Afërdita dhe lidhja me perënditë e tjera Gjykimi i Parisit dhe mollë e artë Rrëmbimi ose arratisja e Helenës Lufta e Trojës: ngjarjet dhe heronjtë Helena në letërsinë antike Simbolika kulturore dhe ndikimi Përfundimi dhe mësimet nga historia e Helenës 5. Lufta e Titanëve dhe Lindja e Olimpit Titanomakia ishte një konflikt i madh midis Titanëve dhe brezit të ri të perëndive të udhëhequr nga Zeusi. Lufta zgjati dhjetë vjet dhe simbolizonte përplasjen midis rendit të vjetër dhe të ri hyjnor. Zeusi, me aleatët e tij, detyroi Kronosin të nxirrte fëmijët e gëlltitur, duke çliruar Hestin, Demetrën, Herën, Hadin dhe Poseidonin. Së bashku, Olimpikët luftuan Titanët dhe fituan, duke vendosur rendin e ri. Titanët u burgosën në Tartari, një humnerë e thellë dhe e errët. Kjo fitore shënoi fillimin e epokës së perëndive olimpike dhe sundimin e tyre mbi botën. Lufta tregoi fuqinë e bashkëpunimit dhe rëndësinë e fatit në mitologji. Titanomakia pasqyron gjithashtu tensionin midis arrogancës dhe drejtësisë. Për grekët e lashtë, kjo ishte një mënyrë për të shpjeguar rregullin e natyrës dhe rendin shoqëror. Ngjarjet e kësaj lufte vendosin bazën për ndërhyrjen e perëndive në çështjet njerëzore, përfshirë ngjarjet që lidhen me Helenën dhe Trojën. 6. Tre Vëllezërit dhe Ndarja e Botës Pas fitores ndaj Titanëve, tre vëllezërit kryesorë ndanë sundimin e universit. Zeusi mori qiellin dhe u bë mbreti i perëndive dhe njerëzve. Ai sundonte nga mali Olimp dhe kontrollonte rrufetë, stuhitë dhe rendin hyjnor. Poseidoni mori detet dhe oqeanet, duke u bërë perëndia e ujërave, tërmeteve dhe kuajve. Simboli i tij ishte tridenti, një heshtë me tre maja, dhe ndikimi i tij shtrihej në jetën e detarëve dhe qyteteve bregdetare. Hadi mori botën e nëndheshme, mbretërinë e të vdekurve, duke krijuar një botë misterioze dhe të frikshme. Gruaja e tij ishte Persefoni, e cila lidhej me ciklin e stinëve dhe pjellorinë e tokës. Ndarja simbolizonte balancën midis qiellit, detit dhe botës së të vdekurve. Ky sistem tregonte rendin hyjnor dhe hierarkinë e fuqisë. Marrëdhëniet midis tre vëllezërve ishin komplekse, shpesh përfshinin rivalitete dhe ndërhyrje në çështjet njerëzore. Historia e ndarjes së botës shpjegon pse perënditë ndërhynin në ngjarjet njerëzore dhe në tragjeditë e heronjve, përfshirë Helenën. 7. Perënditë Kryesore të Olimpit Në malin Olimp jetonin dymbëdhjetë perëndi kryesore, edhe pse lista ndryshonte sipas burimeve.  Zeusi ishte figura qendrore, bashkëshort i Herës dhe sundimtar mbi të gjitha forcat hyjnore.  Hera ishte perëndesha e martesës dhe familjes, dhe shpesh përfaqësonte rregullin dhe moralin hyjnor.  Poseidoni sundonte detet dhe shpesh shihej si hyjni e paparashikueshme dhe e fuqishme.  Demetra ishte perëndesha e bujqësisë dhe e pjellorisë së tokës, ndërsa vajza e saj, Persefoni, lidhej me ciklin e stinëve dhe ndryshimin e natyrës. Hestia përfaqësonte vatrën familjare dhe stabilitetin, duke ruajtur harmoninë në shtëpi dhe shoqëri.  Përmes këtyre figurave, grekët e lashtë shpjegonin fenomene natyrore dhe marrëdhëniet shoqërore. Olimpikët vendosnin për fatet e njerëzve, shpesh ndërhynin në lufta dhe aleanca. Roli i tyre ishte gjithmonë simbolik dhe shpjegues, duke reflektuar moralin dhe përkujdesjen hyjnore. Kjo familje e perëndive krijoi kontekstin ku Helena dhe ngjarjet e Luftës së Trojës morën kuptim mitologjik dhe simbolik. 8. Fëmijët e Zeusit Zeusi kishte shumë fëmijë që lidhen drejtpërdrejt me histori dhe tragjedi të mëvonshme. Atena, bija e Metis, lindi nga koka e Zeusit dhe u bë perëndesha e mençurisë, strategjisë dhe qyteteve. Apolloni, biri i Leto-s, ishte perëndia i muzikës, profecisë dhe dritës. Artemisa, motra binjake e Apollonit, përfaqësonte gjuetinë dhe natyrën e egër. Aresi, biri i Zeusit dhe Herës, ishte perëndia i luftës dhe dhunës. Hefesti ishte perëndia i zjarrit dhe i artizanatit, shpesh me rol në ndërtimin e armëve hyjnore. Hermesi ishte lajmëtari i perëndive dhe perëndia i tregtisë dhe udhëtarëve. Dionisi, biri i Semeles, lidhej me verën, festat dhe ekstazën. Fëmijët e Zeusit përfaqësonin aspekte të ndryshme të jetës dhe ndikimin hyjnor mbi njerëzit. Ata luanin rol kyç në ngjarje mitologjike, duke përfshirë rivalitetet dhe mbështetjen e heronjve njerëzorë si Helena dhe Paris. Këta fëmijë lidhnin mitin me jetën njerëzore dhe simbolizonin lidhjet midis hyjnores dhe mortalëve. 9. Afërdita dhe Lidhja e Saj me Familjen Olimpike Afërdita ishte perëndesha e dashurisë dhe bukurisë, e lindur nga deti ose sipas një tradite, bija e Zeusit dhe Dionës. Ajo u martua me Hefestin, por kishte lidhje të famshme me Aresin, perëndinë e luftës. Nga kjo lidhje lindën hyjni të tjera, përfshirë Erosin, simbolin e dashurisë. Afërdita shpesh ndërhynte në çështjet njerëzore duke përdorur bukurinë dhe tundimin si armë. Roli i saj ishte vendimtar në Gjykimin e Parisit dhe në rrëmbimin e Helenës. Ajo përfaqësonte dëshirën, pasionin dhe ndikimin që forcat hyjnore kishin mbi fatin njerëzor. Afërdita ishte gjithashtu simbol i lidhjeve midis dashurisë dhe pushtetit. Ajo tregonte se bukuria mund të jetë forcë transformuese ose shkatërruese. Ndikimi i saj shtrihej në mitet e ndryshme, duke përfshirë tragjedinë e Trojës. Afërdita ishte një figurë komplekse që bashkonte dashurinë dhe manipulimin në histori dhe kulturë. Prania e saj lidhet ngushtë me Helenën dhe zgjedhjen fatale të Parisit. 10. Gjykimi i Parisit dhe Molla e Artë Në dasmën e Thetisit dhe Peleut, të gjitha perënditë e Olimpit u ftuan përveç Erisit, perëndeshës së grindjes. E zemëruar, ajo hodhi një mollë të artë me mbishkrimin “Për më të bukurën”. Hera, Atena dhe Afërdita pretenduan se molla i takonte secilës. Paris, princi i Trojës, u kërkua të zgjidhte. Hera i premtoi pushtet mbi mbretëri, Atena mençuri dhe fitore në luftë, ndërsa Afërdita premtoi gruan më të bukur në botë – Helenën. Paris zgjodhi Afërditën, duke shkaktuar grindje midis perëndive dhe nxitje për Luftën e Trojës. Molla simbolizon rivalitetin, dëshirën dhe fatin tragjik. Ky moment tregon se vendimet personale mund të kenë pasoja të mëdha historike. Ai lidhet direkt me rrëmbimin e Helenës dhe mobilizimin e ushtrive greke. Gjykimi i Parisit është një nga ngjarjet më të famshme që shpjegon përplasjen midis dashurisë dhe pushtetit. Historia tregon se fatin shpesh e vendosin veprimet individuale dhe ndërhyrja hyjnore. Gjykimi i Parisit dhe Molla e Artë  Për një dasmë të shenjtë midis Peleut dhe Thetisit, të gjitha perënditë e Olimpit u ftuan, përveç Erisit, perëndeshës së grindjes. E zemëruar për mungesën, Erisi hodhi në tryezë një mollë të artë me mbishkrimin “Për më të bukurën”, duke krijuar një situatë të tensionuar midis tre perëndeshave. Tre perëndeshat që pretenduan mollën ishin Hera, Atena dhe Afërdita, secila duke besuar se ishte më e bukura dhe meritonte shpërblimin. Hera premtoi Parisit pushtet dhe sundim mbi mbretëri të mëdha, duke përdorur premtimin e autoritetit politik. Atena premtoi mençuri, aftësi në luftë dhe famë të pavdekshme si strategje dhe udhëheqëse. Afërdita premtoi gruan më të bukur në botë, duke e joshur Parisin me pasionin dhe dëshirën që ajo përfaqësonte. Paris, princi i Trojës, vendosi të japë mollën tek Afërdita, duke shpallur se bukuria dhe dëshira janë më të fuqishme se pushteti ose mençuria. Kjo vendim çoi drejtpërdrejt në rrëmbimin ose arratisjen e Helenës nga Sparta dhe shërbeu si shkak i Luftës së Trojës. Historia tregon fuqinë e bukurisë dhe dëshirës, dhe se veprimet e një individi mund të kenë pasoja kolosale për njerëz dhe mbretëri. Gjykimi i Parisit është një simbol i përplasjes midis forcës, mençurisë dhe pasionit, dhe lidhet ngushtë me ndërhyrjen e perëndive në fatin e njerëzve. 11. Rrëmbimi ose Arratisja e Helenës Rreth viteve 1200–1180 p.e.s., Paris vizitoi Spartën dhe gjatë mungesës së Menelaut, rrëmbeu ose u largua me Helenën. Disa versione tregojnë se Helena u rrëmbye kundër dëshirës së saj, të tjera se ajo u dashurua me Parisin. Ky akt shërbeu si shkak mitologjik për Luftën e Trojës. Historia përfaqëson ndikimin e bukurisë dhe dëshirës në vendimet politike. Lidhja me Parisin tregoi tensionin midis aleancave dhe traditave. Rrëmbimi e vendosi Helenën në qendër të konflikteve ndërkombëtare. Ngjarjet tregojnë se pasojat e një veprimi individual mund të jenë dramatike për të gjithë shoqërinë. Helena u bë simbol i fatit dhe përgjegjësisë për pasojat e dëshirës. Historia e saj është një reflektim i marrëdhënieve midis grave dhe burrave në shoqërinë antike. Rrëmbimi lidhet gjithashtu me ndërhyrjen hyjnore dhe shpesh përdoret si mësim moral për ambicien dhe pasionin. 12. Lufta e Trojës: Ngjarjet dhe Heronjtë Lufta zgjati dhjetë vjet, udhëhiqej nga Agamemnoni dhe përfshinte heronj si Akili, Odiseu, Ajax dhe Diomedi. Trojanët udhëhiqeshin nga mbreti Priam dhe djali i tij, Hektori. Konflikti tregonte përplasje midis pushtetit, tregtisë dhe ndikimit rajonal. Iliada e Homerit përshkruan vetëm disa javë të vitit të fundit të luftës. Një moment i famshëm ishte Kalin e Drurit, strategji që çoi në shkatërrimin e Trojës. Lufta tregon ndikimin e ndërhyrjes hyjnore dhe fatin e heronjve. Helenës i jepet përgjegjësia simbolike për fillimin e luftës. Konflikti është një reflektim i rivalitetit midis mbretërive dhe pasionit njerëzor. Historia e luftës tregon se ngjarjet e mëdha rrallë kanë një shkak të vetëm. Lufta e Trojës ka frymëzuar literaturën, artin dhe filozofinë për mijëvjeçarë. 13. Helena në Letërsinë Antike Helena është një nga figurat më të përshkruara në Iliadë dhe tragjedi të tjera. Ajo shfaqet si e vetëdijshme për pasojat që bukuria e saj ka shkaktuar. Në tragjedinë “Helenë” të Euripidit, Helena nuk shkoi kurrë në Trojë; ishte një fantazmë, ndërsa ajo ishte në Egjipt. Historiani Herodoti përmend versionin e ngjashëm. Këto interpretime tregojnë ndryshueshmërinë e rrëfimeve mitologjike. Helena u bë një simbol i moralit, pasionit dhe ndikimit të grave. Roli i saj tregon se gratë shpesh fajësoheshin për konfliktet e burrave. Literatura antike përdor figurën e saj për të shpjeguar pasojat e dëshirës dhe pushtetit. Helena është gjithashtu metaforë për fatin dhe moralin në histori. Rrëfimet e saj ndikuan në artin dhe letërsinë e shekujve të mëvonshëm 14. Simbolika Kulturore dhe Ndikimi Helena përfaqëson bukurinë, tundimin dhe fuqinë e narrativave mitologjike. Ajo është simbol i viktimës dhe përgjegjësisë për pasojat e dëshirës. Shprehja “fytyra që nisi një mijë anije” reflekton ndikimin e saj në imagjinatën kolektive. Historia e Helenës ilustron se narrativat e mëdha përdorin individë për të treguar pasojat e ambicies dhe pushtetit. Figura e saj lidhet ngushtë me përplasjet politike dhe ushtarake. Helena është simbol i fatit, moralit dhe ndikimit hyjnor. Ajo frymëzoi tragjedi, poezi epike dhe letërsi romake. Përmes saj, grekët shpjegonin marrëdhëniet midis grave, burrave dhe hyjnores. Historia e saj është një mësim mbi kompleksitetin e veprimeve njerëzore. Ajo mbetet një figurë referuese në art, kulturë dhe letërsi. 15. Përfundimi Helena e Trojës ndërthur histori, mit dhe literaturë. Edhe pse nuk ka prova historike për ekzistencën reale të saj, konteksti i Luftës së Trojës lidhet me periudha reale. Ajo është simbol i bukurisë, fatit dhe ndikimit të grave. Historia e saj ilustron kompleksitetin e ngjarjeve dhe pasojat e vendimeve. Helena tregon se narrativat përdorin individë për të shpjeguar konfliktet. Figura e saj lidhet me perënditë, heronjtë dhe luftërat e mëdha. Ajo mbetet një mësim mbi lidhjen midis ambicies, pushtetit dhe fatit. Roli i saj në letërsi dhe art është i përhershëm. Helena përfaqëson moralin, dëshirën dhe ndikimin simbolik. Historia e saj vazhdon të frymëzojë interpretime kulturore dhe studime historike. Në këtë mënyrë, monografia tani është e plotë, e organizuar dhe e zgjeruar, secila pikë e shpjeguar me 10-12 fjali, me të gjitha emrat, ngjarjet dhe kontekstet historike dhe mitologjike. Nëse do, mund ta bëj edhe një version vizual me një hartë lidhjesh midis Helenës, perëndive dhe ngjarjeve, që ta shohësh më lehtë gjithë rrjetin e mitologji Punoi. Liliana Pere.

#PrestigeMagazine #InspirationdailyScience.#IsaacNewton #LawOfGravity #Physicist #Thinker Historia e Njutonit dhe mollës: momenti që ndryshoi shkencën përgjithmonë. Në historinë e shkencës ka pak tregime kaq të famshme sa ai i Isaac Newtonit dhe mollës. Është një skenë që shpesh përshkruhet në mënyrë shumë të thjeshtë: një njeri i ulur nën një pemë molle, një frut që bie dhe një ide që ndryshon përgjithmonë mënyrën se si njerëzimi e kupton universin. Por a ishte vërtet një mollë që i ra në kokë Newtonit dhe i dha menjëherë formulën e gravitetit? Apo kjo histori është thjesht një legjendë e bukur që është thjeshtuar me kalimin e kohës? E vërteta historike është edhe më interesante dhe më njerëzore. Si lindi historia e famshme e mollës Versioni më i përhapur i historisë thotë se Isaac Newton ishte ulur nën një pemë molle kur një frut i ra në kokë, duke i dhënë menjëherë idenë për ligjin e gravitetit. Megjithatë, burimet historike nuk përmendin një goditje në kokë. Historia vjen nga një burim shumë më serioz: një biografi e shkruar në vitin 1752 nga William Stukeley, mik i Newtonit, me titull “Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life”. Stukeley përshkruan një bisedë që pati me Newtonin në kopshtin e shtëpisë së tij. Sipas tij, Newton tregoi se ideja për gravitetin i lindi ndërsa po shihte një mollë që binte nga pema. Në atë moment ai filloi të mendonte një pyetje shumë të thjeshtë, por revolucionare: “Pse mollët bien gjithmonë drejt tokës?” Kjo pyetje do të bëhej një nga më të rëndësishmet në historinë e shkencës. Jo një moment magjik, por fillimi i një ideje të madhe Ndryshe nga legjendat që e paraqesin këtë histori si një moment të menjëhershëm “Eureka”, zbulimi i gravitetit nuk ndodhi në një çast të vetëm. Rënia e mollës nuk i dha Newtonit një formulë matematike. Ajo i dha një pyetje. Dhe pikërisht pyetjet janë motori i shkencës. Newton filloi të mendonte nëse forca që tërhiqte mollën drejt tokës ishte e njëjta forcë që mbante Hënën në orbitë rreth Tokës. Në atë kohë kjo ishte një ide revolucionare. Shumë shkencëtarë besonin se ligjet që vepronin në Tokë ishin të ndryshme nga ato që vepronin në qiell. Newton propozoi diçka krejt tjetër: ndoshta e njëjta forcë vepron në të gjithë universin. Kjo ide, e zhvilluar gjatë shumë viteve studimi dhe llogaritjesh matematike, çoi në formulimin e Ligjit të Gravitetit Universal. Ligji i gravitetit universal Në vitin 1687, Newton publikoi veprën e tij të famshme “Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica” (Principia), një nga librat më të rëndësishëm në historinë e shkencës. Në këtë vepër ai formuloi ligjin sipas të cilit: Çdo trup në univers tërheq çdo trup tjetër me një forcë që varet nga masa e tyre dhe nga distanca mes tyre. Formula e tij e famshme është: F = G (m₁m₂ / r²) ku: F është forca e gravitetit G është konstanta gravitacionale m₁ dhe m₂ janë masat e dy trupave r është distanca mes tyre Ky ligj shpjegoi shumë fenomene që deri atëherë dukeshin misterioze: pse bien objektet në tokë pse planete rrotullohen rreth Diellit pse Hëna qëndron në orbitë rreth Tokës pse ndodhin baticat dhe zbaticat Dokumenti historik që konfirmon historinë Për shumë vite historia e mollës konsiderohej vetëm një anekdotë. Por dorëshkrimi i William Stukeley, i ruajtur në arkivat e Royal Society në Londër, përmban përshkrimin e drejtpërdrejtë të Newtonit për këtë moment. Ky dokument u bë publik më gjerësisht në vitin 2010, duke i lejuar studiuesit dhe publikun të lexonin rrëfimin origjinal. Astronomi i njohur Martin Rees, ish-president i Royal Society, e quajti këtë dorëshkrim një burim historik shumë të vlefshëm, sepse vjen nga një person që e njihte Newtonin personalisht. Miti dhe simbolika e mollës Edhe sot historianët diskutojnë për këtë histori. Disa mendojnë se Newton mund ta ketë thjeshtuar rrëfimin për ta bërë më të kuptueshëm për të tjerët. Të tjerë besojnë se mollë ishte reale, por se historia është romantizuar me kalimin e kohës. Madje disa studiues e lidhin mollën me simbolikën e dijes, që shfaqet edhe në shumë tregime të lashta, përfshirë mitin biblik të Adamit dhe Evës. Por pavarësisht debatit, ideja që përfaqëson kjo histori është e vërtetë: zbulimet e mëdha shpesh fillojnë nga vëzhgime shumë të thjeshta. Kush ishte Isaac Newton Isaac Newton (1643–1727) ishte një nga mendimtarët më të mëdhenj të historisë së njerëzimit. Ai ishte fizikan, matematikan dhe astronom anglez. Përveç gravitetit, ai dha kontribute të mëdha edhe në fusha të tjera: formuloi tre ligjet e lëvizjes zhvilloi bazat e kalkulusit matematikor studioi optikën dhe natyrën e dritës shpiku teleskopin reflektues Punimet e tij vendosën themelet e fizikës klasike që do të dominonte shkencën për më shumë se 200 vjet, deri në revolucionin e relativitetit të Einstein-it. Trashëgimia e një ideje të thjeshtë Poeti anglez Alexander Pope përmblodhi madhështinë e Newtonit me një epitaf të famshëm: “Natyra dhe ligjet e saj ishin të fshehura në errësirë; Zoti tha: ‘Le të bëhet Newton!’ dhe u bë dritë.” Historia e mollës së Newtonit nuk është thjesht një anekdotë e këndshme. Ajo është simboli i një momenti kur njeriu filloi të kuptojë se universi nuk është kaotik, por ndjek ligje të qarta dhe të matshme. Një mollë që bie nga një pemë është diçka e zakonshme. Por të kuptosh se e njëjta forcë që e tërheq atë drejt tokës kontrollon edhe lëvizjen e planetëve, kjo është një nga arritjet më të mëdha të mendimit njerëzor. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e Njutonit dhe mollës vazhdon të frymëzojë njerëzit edhe sot. 🍎✨

Dita Ndërkombëtare e Gruas: Historiku dhe Rëndësia Dita Ndërkombëtare e Gruas, që festohet më 8 mars, ka rrënjë të thella në historinë e lëvizjeve për të drejtat e grave dhe barazinë gjinore. Ideja e një dite të veçantë për gratë u shfaq në fillim të shekullit të 20-të, gjatë një periudhe kur industrializmi dhe revolucioni punëtor po ndryshonin shoqëritë në Evropë dhe Amerikë. Gratë po kërkonin të drejta të barabarta në punë, paga të drejta dhe të drejtën për të votuar Sipas historisë, një nga ngjarjet më të njohura që lidhet me 8 marsin ndodhi në vitin 1908 në Nju Jork, ku 15,000 gra punëtore marshuan duke kërkuar orë më të shkurtra, paga të barabarta dhe kushte më të sigurta pune. Kjo marshim u pa si simbol i fuqisë dhe zërit të grave në shoqëri. Në vitin 1910, Konferenca e Dytë Ndërkombëtare e Grave Socialiste në Kopenhagen propozoi krijimin e një dite ndërkombëtare të grave, me qëllim të festimit të arritjeve të tyre dhe të nxitjes së të drejtave të grave në mbarë botën. Dita zyrtarisht u njoh ndërkombëtarisht në vitin 1975, kur Kombet e Bashkuara shpallën 8 marsin si Ditën Ndërkombëtare të Gruas. Që atëherë, dita ka qenë një rast për të reflektuar mbi progresin e grave, sfidat që ato përballojnë dhe rëndësinë e barazisë gjinore në çdo nivel të jetës. Ajo shërben si një thirrje për të luftuar diskriminimin dhe për të promovuar mundësi të barabarta për të gjithë. Dita e Gruas në Shqipëri Në Shqipëri, 8 marsi ka nisur të festohet në periudha të ndryshme, sidomos pas shpalljes së Republikës Popullore në vitin 1946, kur gratë nisën të njihen me të drejta më të plota politike dhe sociale. Gjatë periudhës së socializmit, dita u përdor si një mënyrë për të nderuar rolin e grave në zhvillimin ekonomik dhe shoqëror, ndërsa gratë shpesh merrnin dhurata simbolike si lule ose objekte të vogla. Pas viteve ’90, 8 marsi ka marrë një kuptim më të përgjithshëm dhe human, duke u fokusuar jo vetëm te dhuratat apo ceremonitë, por edhe tek vlerësimi i grave në të gjitha aspektet e jetës: në familje, në punë dhe në shoqëri. Sot, në Shqipëri, dita shënohet me aktivitete kulturore, fushata për të drejtat e grave dhe diskutime mbi barazinë gjinore, duke reflektuar progresin dhe sfidat që ende ekzistojnë. Dita Ndërkombëtare e Gruas nuk është  një dite historike , një kujtesë e përvitshme se barazia dhe respekti ndaj grave janë thelbësore për çdo shoqëri të drejtë dhe të zhvilluar.  Ajo simbolizon guximin, përkushtimin dhe arritjet e grave në mbarë botën dhe vazhdon të jetë një motiv për ndryshim dhe përmirësim social edhe në ditët e sotme.

💫Gëzuar 7 Marsin – Ditën e Mësuesit! Mirënjohje për ata që ndriçojnë mendjet dhe formojnë të ardhmen, sepse siç thoshte Immanuel Kant: “Njeriu bëhet njeri vetëm përmes edukimit.” 💫Prof.Shpresa Delija pershendet te gjithe mesuesit me një poezi. Sh. D. 7 Mars 2026 💫Mësues! Dy rrokje janë pak Por një kuptim të gjallë Ndër deje na përshkojnë Bukur tingëllojnë Zemrën e gufojnë Mendjen e ndriçojnë Të vijnë ëmbël Dhe të gjithë i dashurojnë Mësues! Kurrë nuk u mposhtët dhe nuk u mërzitët Me gjithë dashuri dijen e rrezitët Prandaj, meritoni buqetën e mirësisë, Të respektit, të urtisë, Të mirënjohjes dhe përulësisë! Mësues! O fjalë e sakrificës Gjithmonë djeg shpirtin E ndrit mijëra mendje Që të presin me aq ëndje Mësues! Kjo fjalë më ngazëllen Me dijen dhe mirësinë që na jep Na dhuron siguri Për më të thjeshtën fjalë, lumturi Mësues! O njeri i lindur për rrezatim Meriton përulje, respekt, mirënjohje dhe dashuri! Mësues! Dy rrokje janë pak Por një kuptim të gjallë Ndër deje na përshkojnë Bukur tingëllojnë Zemrën e gufojnë Mendjen e ndriçojnë Të vijnë ëmbël Dhe të gjithë i dashurojnë Mësues! Kurrë nuk u mposhtët dhe nuk u mërzitët Me gjithë dashuri dijen e rrezitët Prandaj, meritoni buqetën e mirësisë, Të respektit, të urtisë, Të mirënjohjes dhe përulësisë! Mësues! O fjalë e sakrificës Gjithmonë djeg shpirtin E ndrit mijëra mendje Që të presin me aq ëndje Mësues! Kjo fjalë më ngazëllen Me dijen dhe mirësinë që na jep Na dhuron siguri Për më të thjeshtën fjalë, lumturi Mësues! O njeri i lindur për rrezatim Meriton përulje, respekt, mirënjohje dhe dashuri! Shpresa Delija Mars 7 2026