Search Results

Prof.Petrit Radovicka – Njeriu i Dritës dhe Arkitekti i Energjisë dhe i drite Petrit Radovicka eshtë Gurthemeli i Hidroenergjetikës Shqiptar, një nga mendjet më të shquara të Shqipërisë, është emblemë e shkencës dhe inovacionit në fushën e hidroenergjetikës. Lindur në Leskovik më 1 tetor 1920, ai që në rininë e hershme shkëlqeu për intelektin dhe vendosmërinë e tij, duke transformuar energjinë e lumenjve shqiptarë në një sistem elektroenergjetik unik, ai inxhinierine me perkushtim dhe serozitet e ktheu në një mision jetësor, një ndërthurje e dijes, vizionit dhe pasionit për zhvillimin e Shqipërisë. Në atë periudhë, kur hidroenergjia në vend ishte pothuajse e panjohur, puna e tij kishte ndikim të krahasueshëm me kontributet e pionierëve botërorë të energjetikës si Andrei Tupolev në aeronautikë ose Oskar von Miller në hidrocentralet gjermane. Arsimi dhe Formimi Akademik Gjimnazi: Tiranë, përfunduar më 1939 me rezultate të shkëlqyera. Studime Universitare: Instituti Politeknik i Torinos, Itali (1939–1942; ndërpreu për të marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare). Studime të Mëtejshme: Institut Energjitik, Moskë, 1945–1950. Diplomohet si Inxhinier Hidroenergjitik, me temën: “Skema e Shfrytëzimit Energjitik të Lumenjve”, duke marrë notë maksimale. Pozicionet Kryesore dhe Karriera Profesionale Petrit Radovicka u shqua si udhëheqës i padiskutueshëm i hidroenergjetikës shqiptare. Pozicionet e tij: Inxhinier Hidroenergjitik Drejtues i parë i Kombinatit Energjitik (bazë e Sistemit Unik Elektroenergjetik) Kryeinxhinier i projektimit të Hidrocentralit të Selitës Zv. Ministër i Industrisë (1951) Drejtor i Drejtorisë Qendrore për Elektrocentralet (1952) Drejtor i Drejtorisë Elektro Mekanike (1953) Drejtor i Drejtorisë së Centraleve Elektrike dhe Industrisë Mekanike (1954) Nënkryetar i Institutit të Shkencave (1955) Docent (1957) Profesor (1971) Drejtor i Katedrës së Centraleve, Fakulteti i Inxhinierisë Elektrike, Universiteti i Tiranës Zëvendës Rektor, Universiteti i Tiranës (1965–1968) Rektor, Universiteti i Tiranës (1975–1981 Zëvendës Kryetar i Akademisë së Shkencave (1972–1980) Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës (1981–1985) Kryetar i Komitetit të Digave të Larta të Shqipërisë Përfaqësues i Shqipërisë në Kongrese Ndërkombëtare: Moskë, Pragë, Edinburg, Stamboll, Meksiko, Paris, Torino, Pekin Drejtor dhe Redaktor i revistës “Shkencat Natyrore”. Kryeinxhinier i projekteve hidroenergjitike strategjike mbi lumin Drin. Mentor i brezave të rinj të inxhinierëve elektrikë dhe hidroenergjitikë Veprat dhe Projektet Kryesore Hidrocentrali Selitë Hidrocentrali Ulzë Hidrocentrali Shkopet Hidrocentralet Bistrica 1 dhe 2 Studimi kompleks i Shfrytëzimit Hidroenergjitik të Kaskadës së Drinit, bazë për: Hidrocentrali i Fierzës Hidrocentrali i Vaut të Dejës Hidrocentrali i Komanit Puna e tij e bëri të mundur që Shqipëria të kalojë nga një vend pothuajse pa energji të elektrike në një shtet me sistem të zhvilluar hidroenergjetik, duke e pozicionuar në hartën botërore të shkencës dhe teknologjisë. Petrit Radovicka, krahasohet me Nikola Tesla i energjisë hidraulike, shquhej për saktësinë perfekte në projektim, duke kthyer studimet komplekse të lumenjve shqiptarë në hidrocentrale funksionale dhe model për standardet botërore të inxhinierisë. Meritat, Çmimet dhe Nderimet. Çmimi i Republikës, Shkalla e Parë, 1965 – për HC të Bistricës Çmimi i Republikës, Shkalla e Parë, 1974 – për HC të Vaut të Dejës Punonjës i Shquar i Shkencës dhe Teknikës, 1977. Titulli “Hero i Punës”, 1978 Ai u nderua gjithashtu për rolin e tij diplomatik në bashkëpunimet ndërkombëtare për menaxhimin e lumenjve, veçanërisht marrëveshjen me Jugosllavinë për HC Petrit Radovicka ishte thjesht inxhinier kalibri shkencetar; Aii ishte arkitekti i energjisë së Shqipërisë, një pionier që shtriu vizionin e tij përtej kufijve kombëtarë dhe kohës. Kontributet e tij mund të krahasohen me figurat botërore të viteve 70 në hidroenergjetikë dhe inxhinieri elektrike, duke bërë të mundur elektrifikimin e një vendi të tërë. Gjithë jetën ai kombinoi profesionin, dijen dhe shërbimin publik, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të frymëzojë breza të tërë inxhinierësh dhe shkencëtarësh shqiptarë. Eshtë një nga figurat më të shquara të shkencës dhe teknologjisë shqiptare, një intelektual i rrallë që lidhi vizionin akademik me ndërtimin konkret të shtetit modern. Ai u shqua si njeri i dritës, i cili jo vetëm që solli energji elektrike në çdo shtëpi shqiptare, por formoi një epokë të tërë të zhvillimit shkencor dhe teknik në vend. Sot, elita intelektuale dhe akademike e sheh figurën e tij si një simbol të përkushtimit ndaj dijes, qytetarisë dhe progresit, një model për gjeneratat e reja të njeriut të ditur dhe kritik. Veprat e tij dhe roli në ndërtimin e hidrocentraleve dhe në krijimin e sistemit energjetik shihen si një testament i vizionit të tij strategjik dhe akademik, ndërthurur me një filozofi të thellë për zhvillimin e kombit dhe qytetarisë së tij. ------------- Etapat e jetes me detaje dhe analizë. I . Zanafilla dhe formimi i hershëm (1920–1939) Petrit Radovicka lindi në Leskovik në një Shqipëri që kërkonte të shfaqte dritën e saj mes errësirës historike. Arsimin e mesëm e kreu në Tiranë në vitin 1939 me rezultate të shkëlqyera, duke shfaqur herët një mendje që kërkonte të transformonte dijen në fuqi reale, një lloj “llambë që ndizte qiejt e dijes”. Në këtë fazë, ai filloi të formësohej si një njeri i dritës, që me disiplinën dhe kurajon e tij intelektuale synonte të krijonte një trashëgimi për brezat e ardhshëm. Nga perspektiva e sotme, figura e tij perceptohet si fillestar i një evolucioni të brendshëm dhe kombëtar të mendimit shkencor, një model që nuk e kufizon dijen në librat e shkollës, por e përçan atë në veprime konkrete për mirëqenien e njerëzve. II . Studimet në Torino dhe kthimi për atdheun (1939–1942) Studimet në Institutin Politeknik të Torinos i dhanë Radovickës shijen e rritjes akademike dhe rigorozitetin metodik që vetëm qendrat më të mëdha të dijes evropiane mund t’i ofronin. Ndërprerja e tyre në vitin 1942 për t’u kthyer në Shqipëri dhe për të marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare e shndërroi dijen në mision moral dhe patriotik. Qysh në këtë fazë, ai demonstroi se e vërteta e shkencës nuk është abstrakte, por një instrument për ndërtimin e një shoqërie të ndritur. Sot, elitës akademike i duket si njeri që bashkoi kurajon, shkencën dhe idealin, një shembull i rrallë i intelektualit që i paraprin kohës së vet. III . Shkolla sovjetike dhe konsolidimi profesional (1945–1950) Në Moskë, në Institutin Energjitik, Radovicka përjetoi përzierjen e disiplinës akademike me vizionin inxhinierik të shekullit XX. Diplomimi në vitin 1950 me temën “Skema e Shfrytëzimit Energjitik të Lumenjve” e shndërroi atë në një primar të hidroenergjisë shqiptare. Ai nisi të kuptonte se energjia elektrike nuk ishte vetëm fuqi teknike, por një metaforë e fuqisë së njerëzve për të ndriçuar jetën e tyre. Sot, kjo periudhë shikohet si themeli i epokës moderne të energjetikës, ku Radovicka ka vepruar si njeri i dritës, që ka krijuar themelet për çdo hidrocentral dhe sistem shpërndarës të energjisë. IV. Drejtimi shtetëror dhe zhvillimi i sistemit energjetik (1950–1955) Pas kthimit në Shqipëri, Radovicka mori detyra kyçe: drejtues i Kombinatit Energjitik, Zv. Ministër i Industrisë, Drejtor i Drejtorive Qendrore për Elektrocentralet dhe më pas Nënkryetar i Institutit të Shkencave. Ai nuk ishte thjesht administrator; ai ishte arkitekt i një sistemi që do të ndriçonte qytetet dhe fshatrat e Shqipërisë. Roli i tij primar në ndërtimin e hidrocentraleve dhe koordinimin e sistemeve energjetike është i pakrahasueshëm. Sot, elita akademike e percepton këtë periudhë si shembull të menaxhimit të dijes dhe fuqisë së shkencës në shërbim të shoqërisë. V. Titujt akademikë dhe misioni pedagogjik (1957–1971) Në vitin 1957 mori titullin Docent, dhe në 1971 titullin Profesor, duke afirmuar autoritetin e tij si udhëheqës akademik. Ai themeloi dhe drejtoi Katedrën e Centraleve në Universitetin e Tiranës, duke ndriçuar mendjet e breznive të studentëve si një “ndriçues i qytetërimit”. Ky është një shembull i njeriut të dritës që ndërthur energjinë teknike me pasionin për formimin e intelektualëve të rinj. Sot, figura e tij qëndron si paradigma e pedagogut modern, që krijon kombinimin unik të shkencës, filozofisë dhe përgjegjësisë qytetare. VI. Hidrocentralet dhe veprat konkrete (1953–1963) Radovicka drejtoi ndërtimin dhe projektimin e hidrocentraleve të Selitës, Ulzës, Shkopetit dhe Bistricës 1 dhe 2. Ai ishte primar në të gjitha vendimet teknike dhe kreative, duke dhënë çdo ide dhe vizion, sikur të shfaqte një poezi të energjisë në çelik dhe ujë. Secili hidrocentral nuk ishte vetëm objekt teknik, por një vepër e qytetërimit shqiptar, një dritë që ngrihej mbi lumë. Sot, këto veprime perceptohen si kryevepra të një intelektuali që nuk la asnjë pjesë të rrugës së zhvillimit pa shënuar me vizion dhe inovacion. VII. Kaskada e Drinit dhe vizioni strategjik kombëtar Studimi dhe projektimi i kaskadës së Drinit u bë shembulli më i spikatur i mendimit sistemik dhe vizionar. Radovicka ishte kryeinxhinier dhe primar në hartimin e skemës që do të mundësonte hidrocentralet e Fierzës, Vaut të Dejës dhe Komanit. Ai mishëroi filozofinë se energjia është e gjithëpranishme, një metaforë e fuqisë së njerëzve për të ndriçuar jetën dhe historinë. Sot, kjo periudhë e shfaq atë si lider të pashoq, që i shërbeu kombit me dije dhe me veprime konkrete. VIII. Përfaqësimi ndërkombëtar dhe shkenca globale (1956–1964) Radovicka përfaqësoi Shqipërinë në Moskë, Pragë, Edinburg, Stamboll, Meksiko, Paris, Torino dhe Pekin. Ai kontribuoi në pranimin e vendit tonë në organizata ndërkombëtare të shkencës dhe energjetikës, duke e bërë Shqipërinë pjesë të botës së njohurive globale. Në këtë rol, ai ishte njeriu i dritës që ndërtoi ura ndërkombëtare për dijen dhe zhvillimin. Sot, figura e tij perceptohet nga komuniteti akademik si shembull i një intelektuali global, që kombinon shkencën, filozofinë dhe diplomacinë. IX. Diplomacia ujore dhe përgjegjësia rajonale Ai luajti rol vendimtar në marrëveshjet për përdorimin e ujërave të përbashkëta me Jugosllavinë, sidomos për ndërtimin e HC të Fierzës dhe liqenit të tij. Radovicka demonstroi se energjia dhe uji nuk janë vetëm resurse teknike, por instrumente të bashkëjetesës dhe zhvillimit rajonal. Sot, kjo periudhë e figurës së tij shihet si model i përgjegjësisë, intelektit dhe etikës së njeriut të dritës, që mendon jo vetëm për vendin, por për ekuilibrin rajonal. X . Nderimet, drejtimi universitar dhe trashëgimia (1965–1991) Petrit Radovicka u nderua me Çmimin e Republikës së Shkallës së Parë për HC të Bistricës (1965) dhe HC të Vaut të Dejës (1974), titujt Punonjës i Shquar i Shkencës dhe Teknikës (1977) dhe Hero i Punës (1978). Ai shërbeu si Zëvendësrektor, Rektor, Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës, duke lënë një trashëgimi akademike që sot shihet si model i zhvillimit të shkencës në Shqipëri. Radovicka është njeri i dritës që krijoi një histori të ndritur të evoluimit të energjisë dhe arsimit, duke shënuar jo vetëm rrugën e hidrocentraleve, por edhe mendjen e brezave të ardhshëm. Në këtë ese, çdo etapë e jetës së Prof. Dr. Petrit Radovickës përshkruhet si një kapitull i evolucionit të dijes, ku energjia, intelektualiteti dhe filozofia bashkohen për të krijuar një trashëgimi të ndritur, të vlerësuar sot nga elita akademike dhe e gjithe shoqeria shqiptare. Prof. Dr. Petrit Radovicka – Analizë Multidimensionale Sublime: Filozofike, Akademike, Profesionale dhe Strategjike Prof. Dr. Petrit Radovicka është një figurë multidimensionale e rrallë, ku secili aspekt i jetës së tij shfaq një integrim të shkencës, filozofisë dhe përgjegjësisë shoqërore. Ai nuk është vetëm inxhinier apo profesor; ai është arkitekt i energjisë dhe i dijes, një njeri i dritës që ka ndriçuar jo vetëm lumenj, por edhe mendjet dhe shpirtrat e breznive shqiptare. Veprimtaria e tij tregon një vizion të thellë filozofik: energjia nuk është vetëm elektrike, por simbol i fuqisë transformative të dijes dhe qytetarisë. Analiza multidimensionale e jetës dhe veprës së tij e pozicionon atë si primar në ndërtimin e zhvillimit kombëtar dhe si një model të integrimit të shkencës, edukimit dhe filozofisë së veprimit. 1. Dimensioni profesional – inxhinierik dhe projektuese Si kryeinxhinier dhe primar në projektimin dhe ndërtimin e hidrocentraleve më të mëdha të Shqipërisë – Selitës, Ulzës, Shkopetit, Bistricës 1 dhe 2, Vaut të Dejës, Fierzës dhe Komanit – Radovicka e interpretoi energjinë si një burim që shërben jo vetëm për nevoja materiale, por edhe për ndriçimin metaforik të kombit. Secili hidrocentral ishte një “varkë dritash” mbi lumin e historisë, një metaforë e fuqisë së dijes dhe vizionit njerëzor. Ai drejtoi ekipet me primaritet të plotë, duke kombinuar kreativitetin me rigorozitetin shkencor, dhe duke siguruar që çdo vendim teknik të shërbente si mjet emancipimi social. Sot, elitës akademike dhe energjetike figura e tij shihet si model i integrimit të vizionit filozofik me aftësinë projektuese dhe profesionalizmin maksimal. 2. Dimensioni akademik – pedagogjik dhe shkencor Si profesor dhe docent, Radovicka themeloi Katedrën e Centraleve në Universitetin e Tiranës, ku çdo student mësonte të shihte energjinë jo thjesht si fuqi mekanike, por si një “rrjedhë dritash” që ngrihet mbi mendjet dhe shpirtin e njeriut. Ai integroi teorinë me praktikën dhe mësimdhënien me vizionin filozofik, duke formuar breza të tërë “njerëzish të dritës”, pedagogë dhe inxhinierë të aftë të ndërtojnë sisteme energjetike dhe shoqëri të ndriçuar. Dimensoni akademik i Radovickës nuk është thjesht institucional; është filozofik dhe civilizues, duke shfaqur idenë se edukimi është një proces ku shkenca, morali dhe qytetaria bashkohen për të ndriçuar të ardhmen. Sot, pedagogjia e tij konsiderohet një model universal i integrimit të mësimdhënies, filozofisë dhe zhvillimit profesional. 3. Dimensioni drejtues – organizativ dhe strategjik Radovicka udhëhoqi me vizion multidimensional institucione si Zv. Ministër i Industrisë, Drejtor i Drejtorive Qendrore për Elektrocentralet, Rektor i Universitetit të Tiranës, Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës. Drejtimi i tij nuk ishte thjesht administrativ, por një filozofi e menaxhimit të dijes dhe fuqisë, ku çdo vendim shërbente për progresin e kombit dhe zhvillimin akademik. Analiza filozofike tregon se për Radovickën drejtimi është një “urdhër i dritës” që harmonizon teknologjinë, edukimin dhe shoqërinë. Ndikimi i tij drejtues sot perceptohet si shembull i integrimit të shkencës, etikës dhe vizionit strategjik në çdo nivel institucional. 4. Dimensioni filozofik – vizion, energji dhe dritë Filozofia e Radovickës është themeluar mbi konceptin se energjia, njohuria dhe veprimi janë të pandashme. Secili lumenj që u projektua, secili hidrocentral që u ndërtua, ishte një metaforë e rrjedhës së dijes dhe fuqisë transformuese të njeriut. Ai shihte shkencën jo si instrument teknik, por si mjet emancipimi dhe evolucion civilizues. Në këtë kuptim, Radovicka ishte një njeri i dritës, i cili konceptoi çdo veprim profesional dhe akademik si pjesë e një evolucioni më të madh njerëzor. Sot, kjo filozofi perceptohet si një model global i integrimit të vizionit filozofik me veprimin praktik dhe ndikimin shoqëror. 5. Dimensioni i ndikimit dhe rëndësisë Trashëgimia e Petrit Radovickës është e trefishtë: Teknike – krijimi i hidrocentraleve dhe sistemit energjetik që transformoi vendin. Akademike – formimi i brezave të pedagogëve dhe inxhinierëve të shquar, njerëz të dritës që vijojnë trashëgiminë e tij, përhapja e një vizioni të energjisë dhe dijes si mjete për ndriçimin e shoqërisë dhe emancipimin e njeriut. Ndikimi i tij multidimensional tregon se çdo veprim, qoftë teknik, akademik apo drejtues, ishte pjesë e një sistemi ku energjia, dijet dhe qytetaria ndërthuren. Ai krijoi një rrugë që kombinon shkencën, filozofinë, pedagogjinë dhe drejtimin strategjik, duke e bërë trashëgiminë e tij një model të pakrahasueshëm për evoluimin e shoqërisë dhe qytetarisë. Çdo dimenson i figurës së Petrit Rdovickës lidhet me filozofinë, shkencën dhe ndikimin shoqëror, duke e shfaqur atë si një njeri multidimensional i dritës, një intelektual i rrallë që formoi infrastrukturën, mendjet dhe filozofinë e Shqipërisë moderne. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

“Nga Hëna drejt Marsit: Strategjia Hapësinore e Elon Musk dhe SpaceX” Musk do re ngrejë qytet ne Hënë. Qasje: Analitike dhe shpjeguese Qëllim: Edukativ dhe orientues  Analizë: studimore–informuese të vizionit hapësinor të Elon Musk dhe SpaceX, bazuar në burime publike ndërkombetare Musk do të ngrejë qytet në Hënë  1. Musk do të ngrejë qytet në Hënë Elon Musk, drejtori ekzekutiv i SpaceX, ka deklaruar se kompania nuk i ka hequr dorë Marsit, por prioriteti i tanishëm është ndërtimi i një qyteti vetë-zhvillues në Hënë. Ky qytet është i menduar si një laborator hapësinor për testimin e teknologjive që do të përdoren në kolonitë e ardhshme të njerëzimit jashtë Tokës. Qëllimi i qytetit: Testimi i teknologjive për kolonizimin hapësinor në kushte reale, me rrezik më të ulët se Marsi. Sigurimi i jetesës për njerëzit pa varësi të vazhdueshme nga furnizimet e Tokës. Pikat kryesore të qytetit: Energjia: Panele diellore, bateri për ruajtje energjie dhe sisteme autonome për ndriçim dhe ngrohje gjatë netëve ose stuhive hënore. Ajri dhe uji: Riciklim i plotë i ajrit dhe ujit; përdorim i sistemeve biofiltrimi dhe oksigjenit të prodhuar në mënyrë sintetike. Ushqimi: Sera të mbyllura me dritë artificiale dhe sisteme hidroponike ose akuponike për ushqim të qëndrueshëm dhe të kontrolluar. Mbrojtja: Struktura të forta kundër rrezatimit kozmik dhe meteorëve të vegjël, si dhe sisteme emergjente për mbrojtje të ekuipazhit. Sqarim shkencor: Qyteti hapësinor nuk është vetëm vend strehimi, por një ekosistem i kontrolluar, ku çdo resurs menaxhohet dhe riciklohet për të krijuar vetë-mjaftueshmëri. Kjo është baza për kolonizimin e Marsit. 2. Objektivi kryesor i Musk dhe SpaceX Qëllimi kryesor i Musk është që njerëzimi të bëhet një specie shumë-planetare, për të ulur rrezikun e zhdukjes nga katastrofat planetare ose teknologjike. Arsyet shkencore dhe strategjike: Toka mund të përballet me katastrofa globale, si asteroidë, shpërthime vullkanike, ndryshime klimatike ekstreme ose inteligjencë artificiale e pakontrolluar. Një qytet hapësinor do të sigurojë që njerëzimi të mund të vazhdojë të ekzistojë, të mësojë dhe të zhvillohet edhe jashtë planetit tonë. Krijimi i qyteteve të vetë-mjaftueshme është hapi kyç për mbijetesën afatgjatë të njerëzimit, sepse çdo qytet i pavarur zvogëlon varësinë nga Toka. 3. Pse Hëna dhe jo Marsi për fillimin Hëna është më e afërt dhe më praktike për testime dhe ndërtimin e bazave hapësinore. Krahasimi i kushteve kryesore: Parametri Hëna Marsi Sqarim shkencor Distanca nga Toka 384,400 km 56–400 milion km Udhëtimi drejt Marsit është shumë më i gjatë dhe kërkon më shumë furnizime dhe burime. Koha e udhëtimit 2–3 ditë 6–9 muaj Koha më e shkurtër ul rrezikun për ekuipazhin dhe lejon testime të shpeshta. Frekuenca e nisjes çdo 10 ditë çdo 26 muaj Hëna mund të përdoret për eksperimente dhe përmirësime të shpeshta, ndërsa Marsi mund të arrihet vetëm gjatë periudhave të favorshme. Rreziqet logjistike të ulëta të larta Gabimet mund të korrigjohen më lehtë në Hënë; çdo dështim në Mars ka kosto shumë më të lartë. Përfundim: Hëna është laboratori praktik i Musk, ndërsa Marsi do të jetë objektivi afatgjatë. 4. Marsi – distanca, kushtet dhe sfidat 4.1 Distanca dhe koha e udhëtimit Distanca më e afërt me Tokën: 56 milion km Distanca më e largët: 400 milion km Distanca mesatare: 225 milion km Koha e udhëtimit me teknologjinë aktuale: 6–9 muaj Sqarim : Marsi dhe Toka lëvizin në orbita eliptike. Udhëtimi më i shpejtë ndodh kur planetët janë më afër (opozicioni), kjo ndodh çdo 26 muaj. 4.2 Popullsia dhe jeta Marsi nuk ka jetë të njohur. Para miliarda vitesh kishte ujë; mund të ketë pasur jetë mikroskopike. Sot nuk ka prova për jetë aktive, por kërkimi vazhdon me robotë dhe satelitë, si Perseverance dhe Curiosity. Sqarim : Agjencitë hapësinore përdorin sensorë dhe kamere të avancuara për të kërkuar biosignatures – gjurmë të jetës së kaluar ose të mundshme mikroskopike. 4.3 Sfidat për jetesën Atmosfera e hollë – kryesisht CO₂, pa oksigjen të mjaftueshëm për frymëmarrje. Temperaturat ekstreme – nga −125°C deri +20°C. Rrezatimi – mungon mbrojtja magnetike, prandaj njerëzit janë të ekspozuar ndaj rrezatimit kozmik. Graviteti – rreth 38% i Tokës, që ndikon në muskuj, kocka dhe qarkullim të gjakut. Konseguenca: Pa struktura të mbyllura, pajisje teknologjike dhe sisteme mbrojtëse, jeta në Mars është e pamundur. 5. Teknologjia kryesore – SpaceX Starship (i detajuar) Starship është raketa qendrore për realizimin e projekteve të Musk: Transporti i njerëzve dhe pajisjeve: mund të bartë mbi 100 persona dhe tonelata pajisjesh. Ripërdorshmëria: secila Starship mund të ripërdoret dhjetëra herë, duke ulur ndjeshëm koston e nisjeve në hapësirë. Modulariteti: përdoret si bazë logjistike për ndërtimin e qyteteve hapësinore dhe për testimin e sistemeve në Hënë dhe Mars. Sistemet mbrojtëse: struktura dhe teknologjitë e Starship sigurojnë mbrojtje nga rrezatimi dhe sigurojnë që ekuipazhi të qëndrojë i shëndetshëm gjatë udhëtimit. Sqarim shkencor: Ripërdorshmëria dhe modulariteti janë të domosdoshme sepse çdo dështim në distanca të largëta mund të jetë katastrofik dhe shumë i shtrenjtë. Starship lejon misione testimi të përsëritshme, sidomos në Hënë, ku çdo gabim mund të korrigjohet shpejt. 6. Qytetet hapësinore – koncept dhe rëndësi (i zgjeruar) Qytetet hapësinore janë më shumë se ndërtesa; ato janë sisteme ekosistemike të mbyllura: Energjia Panele diellore dhe sisteme baterish për ruajtje energjie gjatë netëve ose stuhive hënore. Energjia duhet të jetë e qëndrueshme për të mbajtur ajrin, ujin dhe ngrohjen. Ajri dhe uji Riciklim i plotë i ajrit dhe ujit për të garantuar që ekuipazhi të ketë kushte normale për frymëmarrje dhe konsum. Sisteme biofiltrimi që largojnë toksinat dhe prodhojnë oksigjen të mjaftueshëm për njerëzit dhe bimët. Ushqimi Sera të mbyllura që përdorin ndriçim LED me spektra të përshtatshëm për fotosintezë. Hidroponikë dhe akuponikë për të prodhuar ushqim të kontrolluar dhe të qëndrueshëm. Mbrojtja dhe infrastrukturë Struktura të forta për mbrojtje nga rrezatimi kozmik dhe meteorët e vegjël. Sisteme emergjente për evakuim dhe mbrojtje të ekuipazhit. Sqarim shkencor: Ky qytet është një model eksperimental për Marsin, ku çdo gabim ka kosto shumë më të lartë. Në Mars çdo dështim në energji, ujë ose mbrojtje mund të jetë fatal, ndërsa në Hënë mund të korrigjohet shpejt. 7. Përmbledhje e detajuar akademike Elon Musk ka vendosur Hënën si laboratorin e parë hapësinor për ndërtimin e qyteteve vetë-mjaftueshme. Qyteti në Hënë do të jetë ekosistem i mbyllur, ku riciklohet uji dhe ajri, prodhohet ushqimi, sigurohet energjia dhe mbrohet ekuipazhi. Marsi mbetet objektivi final, me sfida të mëdha: distancë e madhe, rrezatim i lartë, temperatura ekstreme dhe gravitet i ulët. Teknologjia e Starship është qendrore për ndërtimin e qyteteve hapësinore, transportin dhe testimin e sistemeve. Projekti i Musk nuk është vetëm për udhëtim, por për të krijuar bazat shkencore dhe praktike për mbijetesën e njerëzimit jashtë Tokës. Hëna është laboratori testues, Marsi është qëllimi afatgjatë strategjik, dhe çdo hap në Hënë ndihmon për të kuptuar se si mund të funksionojë një qytet në Mars. Qytetet hapësinore janë një ekosistem kompleks, ku teknologjia, riciklimi, mbrojtja dhe prodhimi i energjisë dhe ushqimit janë të domosdoshme për suksesin e çdo misioni. Burime / Referenca Schneid, R. (2026). Elon Musk Postpones Mars Plans in Favor of Building “Moon City”. TIME Magazine. https://time.com/7373155/elon-musk-mars-moon-city/ Musk, E. (2016–2025). Deklarata publike mbi kolonizimin e Marsit dhe Hënës. Platforma X (Twitter): https://x.com/elonmusk NASA. Mars Exploration Program. https://mars.nasa.gov NASA. Artemis Program – Human Missions to the Moon. https://www.nasa.gov/artemis SpaceX. Starship – Vehicle Overview and Mission Architecture. https://www.spacex.com/vehicles/starship/ CNBC. Elon Musk says SpaceX will land humans on Mars. https://www.cnbc.com/2020/12/01/elon-musk-highly-confident-spacex-will-land-humans-on-mars-by-2026.html Space.com . Humanity could settle Mars by 2055, Musk says. https://www.space.com/space-exploration/private-spaceflight/humanity-could-settle-mars-by-2055-elon-musk-says Ky shkrim është ndërtuar mbi burime publike shkencore dhe mediatike ndërkombëtare. Përmbajtja është përmbledhur, strukturuar dhe shpjeguar për qëllime edukative.

Angelina Jolie is a famous American actress, filmmaker, and humanitarian. Angelina Jolie e mrekullueshme në premierën e filmit “Couture”, ne Paris Angelina Jolie u shfaq mahnitëse në premierën e filmit “Couture” në Paris, duke rrëmbyer vëmendjen e të gjithëve në tapetin e kuq me një paraqitje elegante dhe plot finesë. Aktorja zgjodhi një krijim të shtëpisë së modës Givenchy, një fustan gjysmë transparent, të zbukuruar me xixa vezulluese që refletonin dritat e eventit. Prerja asimetrike dhe detajet me thekë të punuara me rruaza i jepnin veshjes lëvizje dhe një efekt dramatik, ndërsa transparenca e kontrolluar linte të ekspozuara pjesë të trupit, duke krijuar një balancë mes sensualitetit dhe sofistikimit. Pamja u kompletua me taka të zeza klasike dhe bizhuteri të markës Garatti – një unazë me diamant të gjelbër 15 karatësh dhe vathë të koordinuar, që shtonin një prekje luksi të rafinuar. Në filmin “Couture”, Jolie interpreton rolin e Maxine Walker, një regjisore e cila diagnostikohet me kancer në gji ndërsa punon me një shtëpi të madhe mode gjatë Javës së Modës në Paris. Historia ndërthur dramën personale me universin glamuroz të modës, duke ndjekur paralelisht edhe rrugëtimin e një modeleje dhe një grimieri që përpiqen të gjejnë vendin e tyre në një industri konkurruese dhe sfiduese. Filmi është thellësisht i përqendruar në botën e modës. Traileri përfshin skena nga pasarelat prestigjioze, si dhe shkallët ikonike të Chanel në Rue Cambon, që çojnë drejt apartamentit privat të Coco Chanel. Regjisorja Alice Vinokur ka pasur akses të plotë në studiot, punëtoritë dhe hapësirat e Chanel – një privilegj i rrallë për një prodhim kinematografik, që i jep filmit autenticitet dhe peshë vizuale. Lidhja e Angelina Jolie me modën nuk është vetëm artistike. Në vitin 2023, ajo themeloi Atelier Jolie, një kolektiv global artistësh që promovon qëndrueshmërinë, bashkëpunimin kreativ dhe sfidimin e kulturës së konsumit të tepërt. Projekti synon të ndërtojë një model më etik dhe të ndërgjegjshëm të prodhimit në industrinë e modës. Aktorja ka folur gjithashtu hapur për përvojën e saj personale me kancerin. Në vitin 2013 ajo iu nënshtrua një mastektomie të dyfishtë parandaluese, ndërsa dy vite më vonë hoqi vezoret dhe tubat fallopiane, pasi analizat mjekësore treguan një rrezik të lartë për zhvillimin e sëmundjes. Nëna e saj, Marceline Bertrand, kishte ndërruar jetë nga kanceri i gjirit dhe i vezoreve – një histori familjare që ndikoi drejtpërdrejt në vendimet e aktores. Me paraqitjen e saj në Paris, Jolie jo vetëm që konfirmoi statusin e saj si ikonë stili, por edhe solli në qendër të vëmendjes një film që ndërthur modën, forcën personale dhe përballjen me një realitet të vështirë jetësor. Burimi: Topch

Portat e pikturuara rrëfejnë historinë e arbëreshëve . Qendra e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët sjell shembullin e komunës së Shën Benedhitit në Kalabri, ku është aplikuar projekti “Dyert çë fjasën”. Portat e shtëpive arbëreshe janë pikturuar dhe secila prej tyre rrëfen një histori të caktuar dhe të kthen pas në shekuj. Përgjatë qendrës historike të komunës, portat e transformuara në vepra arti mbartin kujtesën e këtij komuniteti arbëresh dhe i japin dinjitetin e humbur shtëpive të pabanuara, që i ka mbuluar pluhuri i harresës, duke ndërtuar një rrugëtim që të shpie drejt ruajtjes së identitetit dhe trashëgimisë kulturore arbëreshe. “Dyert çë fjasën” (Porte Narranti) është një projekt inovacioni kulturor dhe social, që synon rigjallërimin e qendrave historike. Projekti është financuar nga Rajoni i Kalabrisë dhe bazuar në një ide projekti të konceptuar nga Graziella Di Ciancio brenda administratës komunale të San Benedetto Ullano. Ai angazhon artistë dhe komunitete për të lënë një gjurmë të pashlyeshme në historinë e zonës. Projekti ka potencial për t’u bërë një nxitës i zhvillimit ekonomik, duke u mbështetur në të kaluarën, ndërsa shikon drejt së ardhmes dhe duke forcuar traditat.. Burimi. ATSH

Shote Galica (Qerime Radisheva): Heroina e Drenicës. Shote Galica kujtohet si simbol i guximit dhe i sakrificës për liri. Ajo sfidoi kufijtë gjinorë të kohës dhe u bë udhëheqëse e çetave. Heroizmi i saj nuk ishte vetëm në beteja, por edhe në frymën e vendosur dhe drejtësinë që përfaqësonte. Shoteja lidhi idealin kombëtar me trimërinë personale dhe përkushtimin ndaj popullit. Qerime Halil Radisheva lindi më 10 nëntor 1895 në fshatin Radishevë, në zemër të Drenicës. Radisheva ishte një fshat malor, ku natyra dhe historia bashkëjetonin: mali, lumenjtë dhe luginat ruanin kujtimet e kryengritjeve kundër osmanëve, serbëve dhe malazezëve. Ishte e vetmja vajzë mes gjashtë vëllezërve. Të gjithë vëllezërit ishin të rritur me ide të trimërisë dhe sakrificës. Nga babai dhe të moshuarit e fshatit, ajo dëgjoi histori të Isa Boletinit, Lidhjes së Prizrenit dhe luftëtarëve lokalë që nuk pranonin pushtimin. Fëmijëria e saj u karakterizua nga kurioziteti dhe guximi; nuk u ndal vetëm tek punët shtëpiake, por mori pjesë edhe në kuvende burrash, ku dëgjohej për strategji dhe trimëri. Koment: Edhe në fëmijëri, Shoteja e tregonte shpirtin luftëtar. Nuk ishte e zakonshme për një vajzë shqiptare të dëgjonte dhe të merrte pjesë në diskursin për liri dhe luftë. Këtu fillon rruga e saj drejt heroizmit. Në vitin 1915, në mes të trazirave të Luftës së Parë Botërore, ajo u martua me Azem Galicën, prijës legjendar i çetave të Drenicës. Martesa nuk ishte një marrëveshje konvencionale. Shoteja refuzonte të vendoste shaminë dhe kishte një armë në dorë. Ishte një manifestim i brendshëm për lirinë, një grua që nuk pranonte kufizime gjinore. Thuhet se gjatë festës së martesës, në vend të recitimit të fjalëve tradicionale, Shoteja i kërkoi burrit të shkonin në mal për të planifikuar mbrojtjen e fshatit, një gjest që tregon qartë prioritetin e saj ndaj lirisë mbi konvencionet. Koment: Kjo periudhë tregon se për Shoten, martesa nuk ishte vetëm bashkim familjar, por bashkim idealesh dhe luftë për kauzën kombëtare. 3. Udhëheqja dhe betejat e saj: nga çeta tek legjenda 3.1 Fillimet e luftës (1915–1918) Shote Galica u përfshi në çetën e Drenicës, e drejtuar nga burri i saj. Luftoi kundër pushtuesve serbë dhe malazezë, të cilët donin të nënshtronin Kosovën pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ajo shpesh drejtonte patrulla dhe strategji të vogla, duke fituar respektin e burrave të çetës. Histori interesante: Shoteja shpesh përdorte maskimin me rroba të burrave për të kaluar territore të kontrolluara nga pushtuesit, një tregues i mençurisë dhe guximit. 3.2 Kryengritja e Dukagjinit (1919) Në 1919, pjesëmarrja në Kryengritjen e Dukagjinit e bëri Shoten një figurë të njohur mes shqiptarëve. Çetat luftuan për ruajtjen e fshatrave dhe maleve, kundër forcave serbe që tentonin të impononin kontrollin në veri të Kosovës. Kryengritja e Dukagjinit ishte një moment kur gratë si Shoteja filluan të njiheshin si figura kyçe jo vetëm në mbështetje, por edhe në drejtim të luftës. 3.3 Betejat e Junikut (1921–1923) Luftimet në Junik dhe zonat përreth konsoliduan idenë e rezistencës shqiptare. Shoteja organizonte çetat, siguronte ushqim dhe armë, dhe ndihmonte të plagosurit. Në këtë periudhë, ajo dallonte për guxim dhe taktika që shpesh ishin të pazakonta për gratë e kohës. Histori interesante: Një ditë, gjatë një beteje, Shoteja u fut në fushë të hapur për të nxjerrë një shok të plagosur, duke u ekspozuar ndaj armëve të armikut. Ky akt u kujtua si shembull i heroizmit të saj. 3.4 Beteja e Drenicës – “Arbania e Vogël” (1924) Shote Galica udhëhoqi çetat për mbrojtjen e Drenicës, të njohur si Arbania e Vogël për pasurinë natyrore dhe strategjike. Ajo përdori strategji surprize dhe mbështetje lokale për të ndaluar avancimin e trupave jugosllave. Azem Galica dhe Shota Galica shënuan fitore: Azem Galica, lindur në fillim të shekullit XX në Kosovë, ishte një nga figurat më të shquara të rezistencës shqiptare kundër pushtuesve osmanë dhe më vonë serbë. Së bashku me Shota Galicën, bashkëshorten e tij trime, ai udhëhoqi popullin në beteja të vendimtë që shpesh përfunduan me fitoren e tyre. Mes tyre spikasin beteja e Carralevës, ku forcat e tyre kundërshtuan ushtrinë serbe dhe mbrojtën fshatrat malore, dhe beteja e Çikatovës, ku trimëria dhe strategjia e çiftit siguroi një triumf të rëndësishëm për komunitetin shqiptar. Së bashku, Azem dhe Shota nuk ishin vetëm luftëtarë të palodhur, por edhe simbol i kurajos dhe i dashurisë që i mbante bashkë në çdo betejë. Vitet e tyre të luftës, nga 1905 deri në fillim të viteve 1910, dëshmojnë një jetë të shenjtëruar nga sakrifica, trimëria dhe besnikëria ndaj lirisë, duke lënë një trashëgimi që frymëzon çdo zemër shqiptare. 3.5 Pas vdekjes së Azem Galicës (1925) Pas vdekjes së burrit, ajo mori drejtimin e çetës. Luftoi në Has, Prizren dhe Lumë, duke bashkëpunuar me Bajram Currin. Në Çikatovë, Shote Galica kapi një komandant serb me trupat e tij, një shembull i guximit dhe inteligjencës ushtarake. Koment: Marrja e drejtimit të çetës pas vdekjes së burrit tregon se lideri nuk lidhet me gjininë, por me aftësitë dhe guximin. Pas plagosjeve të rënda, Shoteja u tërhoq në Fushë-Krujë, Shqipëri. Pati probleme shëndetësore serioze; ndërhyrjet mjekësore çuan në amputimin e disa gishtërinjve. I shkroi mbretit Zog një letër duke kërkuar ndihmë për veten dhe fëmijët jetim: “Unë jam Shote Galica… po vdes nga uria së bashku me fëmijët jetim.” Megjithatë, mbeti pa ndihmë dhe ndërroi jetë më 1 korrik 1927, në moshën 31 vjeçare. Kjo pjesë e jetës së saj është një kontrast dramatik mes lavdisë në beteja dhe tragjedisë njerëzore në fund të jetës, duke e bërë Shoten një figurë me përmasa epike dhe tragjike njëkohësisht. Në 1962, një lapidar iu ngrit në Fushë-Krujë për të përkujtuar heroizmin e saj. U shpall Heroinë e Popullit, një simbol i qëndresës dhe guximit. Në 2017, Kosova krijoi Urdhrin “Shote Galica” për gratë që kontribuojnë në barazi gjinore dhe “Jeta pa dije, si lufta pa armë.” Ajo na mëson se liria e vërtetë është bashkimi i diturisë dhe guximit. Shote Galica nuk ishte vetëm luftëtare, por edhe mendimtare që sfidoi paragjykimet e kohës. Shote Galica ishte simbol i trimërisë dhe përkushtimit. Nga fshati Radishevë deri në betejat dramatike të Drenicës, ajo kishte një jetë të shenjuar nga lufta dhe sakrifica. Emri i saj nuk është vetëm histori, por një thirrje për të reflektuar mbi guximin, barazinë dhe dinjitetin. Heroizmi i saj nuk mbaron me pushkën, por vazhdon në thëniet, urdhrin dhe kujtimin e saj. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Rozina Sterkaj: Një profesioniste e mirë që shndërron dijen në art, dhe në mision qytetar e human. Jeta e Rozina Sterkajt është një udhëtim i ndërtuar mbi themele njerëzore të forta, ku arsimi, arti dhe humanizmi bashkohen në një filozofi të heshtur shërbimi. Ajo përfaqëson tipologjinë e rrallë të njeriut që nuk e jeton profesionin si rol, por si fat të zgjedhur me vetëdije dhe dashuri. “Një mësuese dhe shkrimtare nuk ndërton vetëm dijen, por edhe ëndrrat e fëmijëve.” Fjala e Rozit nuk është vetëm letër, por urë që lidh edukimin dhe shpresën. Ajo mëson krijojon, lë gjurmë që nuk shuhet kurrë, tregon fuqinë që ngre brezat me dije dhe art dhe shndrohet në dritë. Perkushtohet me shpirt dhe pasion. Me origjinë matjane, Rozina Sterkaj vjen nga një familje ku misioni për njeriun ishte mënyrë jetese: babai mjek dhe nëna infermiere, të dy pjesë e “bluzave të bardha”. Nëna e saj, e vlerësuar me titullin “Qytetare Nderi”, mbetet një figurë frymëzuese e sakrificës dhe dinjitetit, duke i dhënë Rozinës shembullin e parë të humanizmit aktiv. Që në fëmijëri, Rozi u bë pjesë e festivaleve të këngës për fëmijë, aty ku skena u shndërrua në hapësirë ndjenje dhe vetëzbërthimi. Ky kontakt i hershëm me artin nuk ishte një episod kalimtar, por fara e një shpirti krijues që do të shoqëronte gjithë jetën e saj. Në vitin 2005, Rozina përfundoi studimet e larta në Universitetin “Luigj Gurakuqi” të Shkodrës, dega Mësuesi, duke kurorëzuar përkushtimin e saj ndaj arsimit. Diploma për të nuk ishte fund, por fillimi i një misioni pedagogjik me thellësi filozofike. Sot, në Shkodër, ajo njihet dhe thirret me respekt si “Mësuese Rozi”, një emër që është bërë simbol dashurie dhe autoriteti moral. Edhe pse drejtoreshë shumë e suksesshme e një institucioni arsimor, ajo mbetet thelbësisht mësuese, duke e kthyer drejtimin në shërbim dhe pushtetin në përgjegjësi. Me një karrierë të shkëlqyer në arsim, Rozina Sterkaj është dalluar për natyrën e saj inovative dhe krijuese, duke realizuar projekte mjaft të suksesshme. Gjatë punës me nxënësit, ajo ka fituar mbi 15 çmime, nga të cilat 11 çmime të para, në nivele lokale dhe kombëtare, duke dëshmuar se arsimi, kur bëhet me pasion, prodhon madhështi. Në fushën e botimeve, Rozina ka lënë gjurmë të spikatura si autore e dy librave: “Të ëndërrosh mbi dysheme”, një vepër e frymëzuar nga realitetet e jetës dhe përvoja edukative; “Treni i shkronjave të arta”, libër didaktik në ndihmë të nxënësve të klasave të para. Kjo e fundit u vlerësua si një nga librat më të bukur dhe më të shitur të vitit, duke u shndërruar në një udhërrëfyes të artë për fillimet e dijes. Rozina Sterkaj u bë pjesë e antologjisë “Pena e Shkodrës 8” në vitin 2023, “Pena e Shkodrës 9” në 2024 dhe “Pena e Shkodrës 10” në 2025. Me këtë prani të vazhdueshme, ajo dëshmon se fjala e saj është pjesë organike e kujtesës letrare të qytetit. Krijimtaria e saj u zgjerua edhe në dramaturgji, ku Rozina ishte autore dhe regjisore e dramës “Mirë se vini në këtë natë të madhe”. Vepra u vlerësua me Çmimin e Parë në Festivalin Folklorik në Shkodër dhe më pas fitoi po Çmimin e Parë në Festivalin Rajonal në Lezhë, duke konfirmuar forcën e saj skenike dhe estetike. Në vitin 2024, ajo përfundoi Shkollën e Drejtorëve, duke zgjeruar horizontet e saj profesionale në drejtimin arsimor. Ndërsa në vitin 2025, u përzgjodh si një nga 10 gratë me më shumë vlera të qytetit të Shkodrës, një nderim i dhënë nga lëvizja “Gratë që frymojnë vlera”, për kontributin e saj të jashtëzakonshëm në arsim dhe kulturë. E martuar në Shkodër, Rozina Sterkaj është nënë e dy djemve, Kevit dhe Ari, të cilët përfaqësojnë vazhdimësinë e vlerave që ajo mishëron. Familja për të mbetet hapësira ku dashuria, edukimi dhe shembulli bashkohen në heshtje. Rozina Sterkaj është një figurë unike: grua me shpirt të madh, e shoqëruar nga një altruizëm i theksuar, mësuese e palodhur, krijuese e pasionuar dhe humaniste e përkushtuar. Me vizionin e saj inovativ dhe përkushtimin e pashoq, ajo mbetet një emblemë e vërtetë e Shkodrës dhe një frymëzim i qëndrueshëm për brezat që vijnë. Figura e Rozina Sterkajt është ndërthurje harmonike mes dijes, artit dhe përkushtimit njerëzor – një mësuese që ka ditur ta kthejë profesionin në mision, krijimtarinë në shërbim dhe drejtimin në përgjegjësi morale. Në këtë intervistë, ajo vjen jo vetëm si drejtuese institucioni, shkrimtare dhe autore, por si një zë reflektues mbi arsimin, kulturën dhe rolin e njeriut në formimin e së ardhmes. Fjala e saj rrjedh qetë, por me thellësi, duke mbartur përvojë, ndjeshmëri dhe vizion. Fillojme intervistën. E dashur Rozina je e mireseardhur ne Prestige. Fillojmë intervisten. PYETJA 1 Duke qenë e lindur nga një familje e bluzave të bardha, me një baba mjek dhe një nënë infermiere të vlerësuar si “Qytetare Nderi”, sa ka ndikuar kjo origjinë familjare në formimin tuaj shpirtëror dhe në zgjedhjen për ta jetuar arsimin si mision dhe vazhdimësi vlerash? Përgjigje: Të rritesh mes bluzave vërtet të bardha do të thotë të mësohesh herët se njeriu është gjithmonë më i rëndësishëm se profesioni. Nga prindërit e mi mësova se shërbimi ndaj tjetrit është forma më e pastër e dinjitetit njerëzor. Nëna ime, e vlerësuar si “Qytetare Nderi”, më dha shembullin e njeriut shumë human, zemërgjerë, e cila fëmijët që lindnin nga duart e saj, nëse lindnin distrofe, nuk lejonte kurrë të shkonin në inst. distrofik por i sillte në shtëpi dhe kujdesej për ta derisa fëmija të arrinte peshën e duhur dhe më pas t’ia dorëzonte nënës. Arsimi për mua u bë vazhdimësi natyrale e këtij misioni. Siç thoshte Albert Schweitzer, shembulli është gjuha më e fortë e edukimit. PYETJA 2 A mendoni se profesioni i mësuesit është një thirrje e brendshme apo një zgjedhje e vetëdijshme që ndërtohet me kalimin e kohës, dhe kur e kuptuat për herë të parë se arsimi ishte rruga juaj? Përgjigje: Në fakt, në atë kohë nuk kishim shumë alternativa zgjedhjeje; mjaftonte të merrje një bursë që të shkolloheshe. Fakti që po vazhdoja shkollën, në një farë mënyre, më lumturoi pa menduar gjatë për profesionin, por gjatë rrugës arsimi m’u shndërrua në një thirrje të brendshme. E kuptova shumë herët se dija merr kuptim vetëm kur ndahet. Çdo fëmijë që më shikonte në sy më mësonte përgjegjësi dhe përulësi. Duke patur parasysh vleren e madhe te arsimit ndihem edhe e privilegjuar qe jam pjese kontribuese . PYETJA 3 Si ka ndikuar kontakti juaj i hershëm me artin dhe skenën, që nga fëmijëria, në mënyrën se si sot ndërtoni marrëdhënien me nxënësit dhe procesin edukativ? Përgjigje: Retrospektiva më nxit t’i marr nxënësit për dore për t’i ngjitur në skenë, duke pasur parasysh dy gjëra: mirënjohjen për ata që besuan tek unë dhe sa e lumtur isha kur e preka skenën në fëmijëri. Këtë emancipim kulturor e shpirtëror përpiqem ta transmetoj sot tek ata që kanë nevojë për një dorë dhe për dikë që të besojë në aftësitë e tyre. Skena më dha guximin të flas me zemër dhe të dëgjoj me vëmendje. Në klasë përpiqem të krijoj atmosferë, jo thjesht disiplinë. Siç thoshte Aristoteli, edukimi i mendjes pa edukimin e zemrës është i paplotë. PYETJA 4 Në një epokë ku dija shpesh matet me shpejtësi dhe rezultate, si e ruani ju dimensionin human dhe filozofik të edukimit në punën tuaj të përditshme? Përgjigje: Çdo nxënës për mua është një univers, jo një numër. Humanizmi ruhet përmes dialogut dhe dëgjimit. Filozofia hyn në klasë përmes pyetjeve që hapin mendjen, përmes bisedave dhe dashurisë që u fal nxënësve, duke mos ndaluar kurrë së injektuari humanizmin si vlerë supreme për njeriun. PYETJA 5 Çmimet dhe vlerësimet e shumta që keni marrë me nxënësit tuaj, a i shihni më shumë si sukses personal apo si dëshmi të fuqisë së bashkëpunimit dhe besimit te potenciali i fëmijëve? Përgjigje: Çmimet i shoh si dëshmi të fuqisë së bashkëpunimit. Ato nuk janë suksese personale, por fryt i besimit të ndërsjellë. Fëmijët lulëzojnë kur ndihen të vlerësuar dhe të dëgjuar. Nuk ka kënaqësi më të madhe se kur zemrat e tyre të vogla rrahin nga lumturia, përveçse janë rritur artistikisht apo shkencërisht deri në nivelin e sfidës. Nxënësit e shkollës sonë janë përgjithësisht fëmijë të prindërve të thjeshtë, të baballarëve muratorë dhe të nënave që punojnë në shërbime që në orën 5 të mëngjesit. Kur ia dilja që ata të triumfonin përballë fëmijëve të aktorëve, pedagogëve, biznesmenëve e politikanëve, lumturia ishte e dyfishtë. PYETJA 6 Si bashkëjetojnë brenda jush mësuesja, drejtuesja dhe krijuesja letrare, dhe a ka momente kur këto role bien në konflikt apo plotësojnë njëra-tjetrën? Përgjigje: Këto role brenda meje nuk përplasen, por dialogojnë. Mësuesja më mban pranë fëmijëve, drejtuesja më mëson përgjegjësinë, krijuesja më mbron nga rutina. Ka momente tensioni, por arti gjithmonë ndërmjetëson. Drejtimi pa ndjeshmëri do të ishte i ftohtë. Harmonia lind nga balanca mes tyre. PYETJA 7 Në librat tuaj, veçanërisht në “Të ëndërrosh mbi dysheme”, realiteti dhe ëndrra ecin paralelisht. A mendoni se edukimi duhet të ushqejë më shumë realitetin apo ëndrrën e fëmijës? Përgjigje: Edukimi duhet të ushqejë ëndrrën që e bën realitetin të përballueshëm. Një fëmijë pa ëndrra është një shpirt i frenuar. Në librat e mi, realiteti dhe ëndrra ecin bashkë sepse kështu ecën jeta. Shkolla duhet të jetë vendi ku ëndrra nuk qortohet. Siç thoshte Victor Hugo, e ardhmja quhet mundësi. PYETJA 8 Teatri dhe dramaturgjia kërkojnë guxim dhe ekspozim emocional. Çfarë ju shtyu të sillni këtë formë arti në jetën tuaj profesionale dhe çfarë filozofie përcillni përmes skenës? Përgjigje: Pamundësia ekonomike e nxënësve, por edhe njëfarë aftësie personale, bëri që të prek dramaturgjinë, duke mos dashur t’u mohohej e drejta për të konkurruar edhe fëmijëve tanë përballë talenteve të tjera të shkollave të Shkodrës dhe mbarë rajonit. Përmes dramaturgjisë nxënësit mësojnë empatinë dhe guximin. Teatri është shkollë karakteri. Siç thoshte Shakespeare, e gjithë bota është një skenë. PYETJA 9 Si drejtoreshë dhe lidere arsimore, si e përkufizoni autoritetin: si pushtet formal apo si përgjegjësi morale ndaj komunitetit edukues? Përgjigje: Gjithmonë e kam menduar se karrigia nuk të bën njeri, por të jep një rreze më të gjerë veprimi e ndikimi, e lum kush shpërndan rreze pozitiviteti e dobie. Drejtimi për mua është përgjegjësi morale, jo pushtet formal. I njoh mirë kornizat e lidershipit demokratik dhe jam përpjekur që në asnjë situatë të mos i kapërcej. Kam pasur parasysh që ditën e parë të jem një dëgjuese e mirë, të jem e drejtë dhe të vë veten nën lëkurën e gjithsecilit në çdo situatë, duke qenë e përgjegjshme. E kam kuptuar se autoriteti i vërtetë lind nga përgjegjësia. PYETJA 10 Duke qenë një grua, nënë, mësuese dhe krijuese, çfarë mesazhi filozofik do t’u përcillnit brezave të rinj për kuptimin e suksesit dhe trashëgiminë e vërtetë që lë njeriu? Përgjigje: Suksesi nuk matet me pozita, por me gjurmën që lë te njerëzit. Trashëgimia më e madhe është karakteri dhe dashuria që jep. Të jesh njeri i mirë është arritja më e lartë. Balanca mes jetës dhe profesionit është një art i vështirë, por nëse ia del, do të kesh vlerësimin dhe vetëvlerësimin maksimal. Faleminderit.Znj.Liliana për intervisten. Faleminderit ju e dashur Rozi. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Gjigantët e Ujit dhe Dritës Inxhinierët dhe veprat hidroenergjetike që ndërtuan energjinë e Shqipërisë. Titanët e Hidroenergjisë Shqiptare Epopeja e mendjes inxhinierike dhe e hidrocentraleve kombëtare Veprat e hidroenergjitikes në Shqiperi.  Në vitet para fillimit të ndërtimit të hidrocentraleve, gjendja ekonomike, shoqërore dhe sociale e Shqipërisë ishte tejet e vështirë, por pikërisht në këtë varfëri lindi një nga kapitujt më të mëdhenj të dinjitetit kombëtar. Vendi kishte dalë nga shekuj prapambetjeje, i lodhur nga historia, pa industri, pa infrastrukturë energjetike dhe me një shoqëri kryesisht rurale.  Shqipëria ishte ende një truall i errët, jo vetëm nga mungesa e dritës elektrike, por edhe nga pesha e kohës së humbur. Energjia elektrike ishte jo vetem nevojë, imetiate, ishte ëndërr.  Për dekada me radhë, nata mbetej natë, dhe drita ishte vetëm dielli. Deri në vitin 1949, Shqipëria nuk kishte asnjë vepër hidroenergjetike kombëtare. Centralet e pakta diesel ishin të vogla, të përkohshme, të pafuqishme për të ndryshuar fatin e vendit.  Shqipëria ishte në errësirë, por nën atë errësirë po formohej një vullnet i heshtur për ndryshim. Kthesa historike erdhi pas Luftës së Dytë Botërore.  Më 1 tetor 1949 u krijua Ndërmarrja Hidroelektro, dhe në Lanabregas u hodhën kazmat e para të Hidrocentralit të Selitës. Ato kazma nuk çanë vetëm tokën; ato çanë heshtjen shekullore të prapambetjes.  Nga ai moment nisi një rrugë e gjatë, e mundimshme dhe e pandërprerë që do të zgjaste mbi katër dekada, nga viti 1949 deri në vitin 1990. Në ndërtimin e hidrocentraleve të mëdha të Drinit punuan dhjetëra mijëra duar të forta dhe zemra të guximshme. Secili kubik betoni dhe tonelatë çeliku mbartte djersën e 15,000–20,000 njerëzve, që sfiduan male, lumenj dhe kufizime ekonomike. Me mjete të thjeshta dhe mençuri inxhinierike, ata shndërruan rrjedhën e ujit në energji dhe shpresë kombëtare. Stafi mbështetës dhe transportues e çoi ndikimin e punës së tyre në mbi 25,000 vetë, një rrjet njerëzor që ngriti jo vetëm hidrocentralet, por edhe një simbol të fuqisë dhe vizionit shqiptar. Secili veprim, secili përpjekje, ishte një testament i përbashkët i guximit, sakrificës dhe madhështisë njerëzore. Në ndërtimin e hidrocentraleve të mëdha të Drinit, punuan dhjetëra mijëra duar të guximshme, që sfiduan lumenjtë, malet dhe kufizimet e kohës. Fierza: rreth 4,500 vetë, u derdhën 600,000 m³ beton dhe u përdorën 60,000 ton çelik; Koman: rreth 3,800 vetë, 400,000 m³ beton dhe 40,000 ton çelik; Vau i Dejës: rreth 2,800 vetë, 300,000 m³ beton dhe 30,000 ton çelik. Në total, mbi 25,000 njerëz, duke përfshirë stafin mbështetës, ngritën 1,3 milion m³ beton dhe 130,000 ton çelik,  duke krijuar jo vetëm hidrocentralet, por edhe simbolin e fuqisë, vizionit dhe sakrificës shqiptare, ku çdo kubik betoni dhe çdo ton çeliku fliste për djersën, mençurinë dhe energjinë e një kombi. Kronologjia kur jane ndertuar. Selitë – 1951 Ulëz – 1962 Shkopet – 1966 Vau i Dejës – 1971 Fierzë – 1978 Koman – 1985 Gjatë këtyre 41 viteve, pra deri ne vitin 1985 , Shqipëria ndërtoi një sistem të tërë hidroenergjetik, nga veprat e vogla e deri te gjigantët e Drinit. Selita, Ulza, Shkopeti, Bistrica, Vau i Dejës, Fierzë dhe Koman – këto nuk janë thjesht emra teknikë, por etapa të një rruge kombëtare drejt dritës.  Nga një hidrocentral me 5 MW, vendi arriti të ndërtojë vepra me kapacitete 500–600 MW, duke e shndërruar ujin në shtyllë të pavarësisë energjetike. Por kjo histori nuk është vetëm histori betoni, tunele dhe turbina. Është mbi të gjitha historia e njeriut shqiptar përballë së pamundurës. Shqipëria nuk kishte mjaft inxhinierë, nuk kishte eksperiencë në ndërtimin e digave gjigante, nuk kishte shkolla të specializuara.  Dija u ndërtua bashkë me veprën, inxhinierët u rritën në kantier, teknika u mësua mes rrezikut, gabimit dhe përmirësimit. Shumica e atyre që punuan në këto vepra ishin njerëz të pashkolluar, fshatarë, të rinj që vinin nga fusha e mali. Por ata kishin diçka që nuk mësohet në libra: vullnet, disiplinë dhe ndjenjë përgjegjësie kolektive. Punohej natë e ditë, në shi, borë dhe vapë përvëluese. U derdh djersë, u sakrifikuan shëndete dhe, fatkeqësisht, edhe jetë njerëzish. Ky nuk ishte romantizëm; ishte realitet i ashpër dhe heroik njëkohësisht. Në fillimet e kësaj rruge, Shqipëria nuk ishte e vetme. Ndihma e huaj ishte vendimtare, veçanërisht në fazat e para.  Specialistë jugosllavë ndihmuan në studimet fillestare dhe organizimin teknik.  Më vonë, ndihma kineze u bë thelbësore: profesorë, inxhinierë dhe pajisje mbështetën ndërtimin e veprave të mëdha. Emra si Dun, Ma dhe Shi janë pjesë e kësaj historie të bashkëpunimit teknik.  Delegacione shqiptare u kualifikuan jashtë vendit, duke sjellë përvojë, dije dhe vetëbesim profesional. Falë këtij bashkimi të rrallë të vullnetit popullor, sakrificës njerëzore, përgatitjes shkencore dhe ndihmës ndërkombëtare,  Shqipëria arriti të realizojë një transformim të thellë. Hidrocentralet nuk sollën vetëm energji elektrike; ato sollën industrializim, emancipim shoqëror dhe ndryshim të mënyrës së jetesës.  Ato ndezën llambat në shtëpi, por edhe shpresën në mendje. Nga errësira shekullore, vendi hyri në një epokë të re ku drita elektrike u bë simbol i përparimit dhe i besimit se një komb, sado i vogël dhe i varfër, mund të ngrihet mbi veten kur bashkon mendjen, duart dhe shpirtin. Hidrocentralet mbeten sot jo vetëm vepra teknike, por monumente të ndërgjegjes, sakrificës dhe vizionit kolektiv. ******** *Personeli inxhiniero-teknik dhe drejtues hidrocentralesh në Shqipëri (para viteve ’90) *Akademikë / Drejtues shkencorë kombëtarë. *Farudin Hoxha (Selitë, Drin) – Inxhinier hidroteknik, akademik Detyrë: Drejtues shkencor kombëtar, koordinator i skemave hidroenergjetike. Petrit Radovicka (Drin, Koman, Fierzë, Vau i Dejës) – Inxhinier hidroenergjitik, akademik Detyrë: Kryeinxhinier projektimi, arkitekt konceptual i veprave mbi Drin. Edmond Pinguli (Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier, akademik Detyrë: Drejtim teknik dhe analizë shkencore e projekteve hidroenergjetike. Drejtues shtetërorë teknikë Spiro Koleka (Selitë, Drin, Vau i Dejës, Fierzë, Koman) – Inxhinier ndërtimi, drejtues shtetëror. Detyrë: Drejtim institucional dhe mbikëqyrje strategjike e veprave madhore hidroenergjetike. Inxhinierë projektues kryesorë Egon Gjadri (Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier ndërtimi (hidroteknik) Detyrë: Projektues kryesor i digave, tuneleve, shkarkimeve dhe sistemeve hidraulike. Ismail Ahmeti (Drin, Fierzë, Vau i Dejës) – Inxhinier projektues Detyrë: Koordinator projektesh; zbatim teknik dhe ndërlidhje projekt–kantier. Anesti Lubonja (Selitë, Drin) – Inxhinier projektues Detyrë: Studime dhe projektim hidroteknik. Jorgji Ziko (Drin, Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe verifikim teknik. Gëzim Struga (Drin, Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim strukturor dhe hidraulik. Adnan Qatipi (Drin, Vau i Dejës) – Inxhinier projektues Detyrë: Llogaritje teknike dhe projektim. Bestar Doko (Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim teknik strukturor/hidroteknik. Kiço Katundi (Vau i Dejës, Koman) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe llogaritje teknike. Robert Kote (Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe analiza teknike. Xhemal Gjata (Fierzë, Koman) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe asistencë në zbatim. Inxhinierë dhe drejtues zbatimi teknik Emin Musliu (Mysliu) (Vau i Dejës, Fierzë, Koman) – Inxhinier energjetik Detyrë: Drejtues zbatimi teknik dhe koordinim punimesh. Rahman Hanku (Selitë, Drin) – Inxhinier Detyrë: Specialist teknik në projektim dhe zbatim. Bardhyl Reso (Fierzë, Koman) – Inxhinier Detyrë: Drejtim teknik dhe organizim punimesh. Llazar Papajorgji (Fierzë, Koman) – Inxhinier Detyrë: Zbatim teknik dhe kontroll cilësie. Alfred Paloka (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Specialist teknik në vepra hidroenergjetike. Engjëll Cuçi (Fierzë, Vau i Dejës) – Inxhinier Detyrë: Zbatim dhe organizim teknik në kantierë. Inxhinierë dhe drejtues në Fierzë. Kiço Negovani (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Drejtues punimesh në kantier Muhedin Muça (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Organizim teknik dhe zbatim. Miço Veshi (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Mbikëqyrje teknike. Besnik Bekteshi (Fierzë, Koman) – Inxhinier Detyrë: Drejtues teknik në faza të ndërtimit. Genc Ajazi (Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Specialist zbatimi teknik. Edmond Pinguli (Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Drejtim teknik dhe analizë shkencore. Inxhinierë dhe specialistë në kantier Skënder Kosturi (Fierzë, Koman) – Inxhinier / specialist zbatimi teknik Detyrë: Koordinim punimesh, zbatim teknik dhe kontroll cilësie. Kristaq Thanasi (Fierzë) – Teknik / specialist Faik Dedja (Fierzë) – Teknik Sotiraq Selenica (Fierzë) – Teknik Leandro Zoto (Fierzë) – Inxhinier Sokrat Kalidhopulli (Fierzë) – Inxhinier Kujtim Damnori (Fierzë) – Teknik Nuro Dhima (Fierzë) – Teknik Ibrahim Shkreli (Fierzë) – Teknik Lili Dhamo (Fierzë) – Teknik Luigj Pjetri (Fierzë, Koman) – Inxhinier Miftar Musa (Fierzë) – Teknik Kujtim Bejtja (Fierzë) – Teknik Gjergji Note (Fierzë) – Teknik Ylli Treska (Fierzë) – Teknik Kastriot Shtylla (Fierzë) – Inxhinier Savo Kondi (Fierzë) – Teknik Ylli Mezini (Fierzë) – Teknik Andrea Panazaqi (Fierzë) – Inxhinier Vladimir Zëri (Fierzë, Koman) – Inxhinier Shpëtim Kalaja (Fierzë, Koman) – Inxhinier Shaban Bitri (Fierzë) – Teknik Detyrë e përbashkët: Zbatim, montim, kontroll teknik dhe mirëmbajtje në kantierë. Inxhiniere hidroteknike Antoneta Vasili (Selitë, Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhiniere hidroteknike Detyrë: Testime materiale, stabilitet strukturor. Sashenka Kapisyzi (Agoviku) (Fierzë, Koman) – Inxhiniere hidroteknike Detyrë: Projektim dhe verifikime teknike. Mari Luiza Kacarosi (Frashëri) (Fierzë, Koman) – Inxhiniere hidroteknike Detyrë: Analiza teknike dhe standarde ndërtimi. Specialistë të huaj Dun (Vau i Dejës) – Profesor / inxhinier kinez Ma (Vau i Dejës) – Profesor / inxhinier kinez Shi (Vau i Dejës) – Profesor / inxhinier kinez Detyrë: Asistencë teknike, trajnim dhe transferim teknologjie (1962–1963). Aktivistë shoqërorë dhe punonjës të shquar Sefer Paja (Fierzë) Ramazan Kaziu (Fierzë) Jashar Brukaj (Fierzë) Jonuz Vejuka (Fierzë) Isak Cenaj (Fierzë) Brigadierët dhe drejtuesit e brigadave në Fierzë Ashim Zyberi (Fierzë) Xhafer Meli (Fierzë) Dali Lika (Fierzë) Xhem Peca (Fierzë) Shaban Gjoka (Fierzë) Xhelil Tanushi (Fierzë) Punonjës dhe specialistë të përmendur (1950–1970) Lefter Margariti (Selitë) Haxhi Billa (Selitë) Ibrahim Xhamaj (Selitë) Fisnik Kadiu (Selitë) Rrahman Hanku (Selitë, Drin) Hysni Dino (Drin) Ibrahim Hamza (Drin) ****************************** Përshkrim i hidrocentraleve  i detajuar 1. Hidrocentrali i Selitës (Selita, dikur “Lenin”) Vitet e ndërtimit: 1947–1952 Kapaciteti: 5 mijë kW (2 agregate) Rezervuari / Liqeni: burimet e Selitës dhe Shënmërisë, furnizim me ujë të pijshëm për Tiranën Diga: betoni, ndërtesa e centralit dhe nënstacioni nën tokë Tunelet: 6 tunele sjellëse Tubacionet: dy tubacione paralele mbi turbinat, rënë nga lartësi 630 m Kulla e ekuilibrit: e integruar në sistemin nën-tokë Specialistët kryesorë: Spiro Koleka (drejtues shtetëror), Farudin Hoxha (akademik, drejtues shkencor), Petrit Radovicka (kryeinxhinier projektimi), Edmond Pinguli (drejtim teknik), Egon Gjadri (projektues digave dhe tuneleve), Skënder Kosturi (inxhinier zbatimi), Ismail Ahmeti (koordinator projektesh) 2. Hidrocentrali i Ulzës mbi lumin Mat (Ulza, dikur “Karl Marks”) Vitet e ndërtimit: 1952–1957 Kapaciteti: 25.6 mijë kW (4 agregate) Rezervuari: 240 milion m³ ujë Diga: betoni, 60 m lartësi, 260 m gjerësi Tunelet: tunele sjellëse ujit Ndërtesa: sipër tokës Specialistët kryesorë: Egon Gjadri, Ismail Ahmeti, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Anesti Lubonja, Jorgji Ziko, Skënder Kosturi 3. Hidrocentrali i Shkopetit mbi lumin Mat (Shkopet, dikur “Frederik Engels”) Vitet e ndërtimit: 1959–1963 Kapaciteti: 24 mijë kW (2 agregate) Rezervuari: 14 milion m³ ujë Diga: harku, 47.7 m lartësi Tunelet: tuneli i sjelljes së ujit, veprat e marrjes, katër tunele turbinash Kulla e ekuilibrit, shkarkues sipërfaqësor Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Egon Gjadri, Skënder Kosturi, Ismail Ahmeti, Emin Musliu, Rahman Hanku, Bardhyl Reso, Llazar Papajorgji, Alfred Paloka, Engjëll Cuçi. 4. Hidrocentrali i Bistricës (Bistrica, dikur “Josif Visaranioviç Stalin”) Vitet e ndërtimit: 1960–1965 Kapaciteti: 22.5 mijë kW (3 agregate) Hidrocentrali nr.2: 1966, 5 mijë kW, 1 agregat Diga: 17 m lartësi, material special Tunelet: tuneli i sjelljes 3.8 km, sistemi i marrjes së ujit, tubacion betoni i armuar, kulla e ekuilibrit, tre tubacione për turbinat Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët kryesorë: Egon Gjadri, Gëzim Struga, Adnan Qatipi, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Besnik Bekteshi, Genc Ajazi 5. Hidrocentrali i Vaut të Dejës (Vau i Dejës, dikur “Mao Ce Dun”) Vitet e ndërtimit: 1967–1971 Kapaciteti: 250 mijë kW (5 agregate) Rezervuari: Liqeni i Vaut të Dejës, 580 milion m³ ujë Diga kryesore dhe diga e Qyrsaqit: 60 m dhe 46.4 m lartësi Tunelet: devijimi i lumit Drin, tubacionet e turbinave Kulla e ekuilibrit, veprat e marrjes së ujit Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Egon Gjadri, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Besnik Bekteshi, Genc Ajazi, Leandro Zoto, Sokrat Kalidhopulli, Kujtim Damnori, Nuro Dhima, Ibrahim Shkreli, Lili Dhamo, Luigj Pjetri, Miftar Musa, Kujtim Bejtja, Gjergji Note, Ylli Treska, Kastriot Shtylla, Savo Kondi, Ylli Mezini, Andrea Panazaqi, Vladimir Zëri, Shpëtim Kalaja, Shaban Bitri. 6. Hidrocentrali i Fierzës (Fierza, dikur “Drita e Partisë”). Vitet e ndërtimit: 1971–1978 Kapaciteti: 500 mijë kW (4 agregate) Rezervuari: 2.7 miliard m³ ujë Diga: 166 m lartësi, gurë dhe zhavorr, bërthamë deltine Tunelet: 4 tunele turbinash, 2 tunele shkarkimi prurjesh të mëdha, 2 tunele devijimi për ndërtim Kulla e ekuilibrit, sistemi i marrjes së ujit Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Egon Gjadri, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Besnik Bekteshi, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Alfred Paloka, Engjëll Cuçi. 7. Hidrocentrali i Komanit mbi Drin (Koman, dikur “Enver Hoxha”) Vitet e ndërtimit: 1979–1985 Kapaciteti: 600 mijë kW (4 agregate) Rezervuari: 450 milion m³ ujë Diga: gur dhe betoni i armuar, 12 km² sipërfaqe liqeni Tunelet: 2 tunele sjellës, 2 tunele shkarkimi, 2 tunele devijimi gjatë ndërtimit Kulla e ekuilibrit, tubacionet e turbinave Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Egon Gjadri, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Besnik Bekteshi, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Alfred Paloka, Engjëll Cuçi, specialistë francezë për turbinat Ky tekst përmbledh të gjitha hidrocentralet para viteve ’90.  Bota kishte energji elektrike në ato vite, madje shumë herët se Shqipëria.  Pikërisht këtu qëndron madhështia reale e asaj pune kolosale, dhe krahasimi duhet bërë me këtë kontekst – jo me sot, por me botën e kohës. Evropa Perëndimore kishte rrjete elektrike që nga fundi i shekullit XIX. SHBA kishte hidrocentrale dhe termocentrale funksionale që në vitet 1890–1910. Gjermania, Franca, Britania, Italia kishin industri elektrike të konsoliduar para Luftës së Parë Botërore. BRSS nisi planin GOELRO për elektrifikimin që në vitin 1920. Edhe vendet e Ballkanit si Italia, Greqia, Rumania kishin energji elektrike dekada para Shqipërisë. Pra, kur Shqipëria nisi ndërtimin e hidrocentraleve pas vitit 1947, bota kishte 50–70 vjet përvojë energjetike përpara saj. krahasimi nuk bëhet me ata që kishin industri, kapital, shkolla dhe eksperiencë, por me kushtet reale nga të cilat nisi Shqipëria. Shqipëria: Nisej nga zero absolute. Nuk kishte rrjet elektrik kombëtar. Nuk kishte industri të rëndë. Nuk kishte traditë inxhinierike. Nuk kishte kapital financiar. Kishte një popullsi kryesisht analfabete. Kishte terren ekstremisht të vështirë malor. Dhe megjithatë, brenda 40–45 vjetësh, ndërtoi: Një sistem hidroenergjetik kombëtar. Kaskadën e Drinit – ndër më të mëdhatë në Europë Juglindore. Kapacitete prodhimi që mbulonin 100% të nevojave të vendit. Dhe madje eksportonte rreth 25% të energjisë elektrike. Kjo është arsyeja pse puna quhet kolosale. Me kë duhet ta krahasojmë si vepër historike? Krahasimi i drejtë është me: BRSS pas Revolucionit (1920–1950) – elektrifikim nga zero. Jugosllavinë e pasluftës – ndërtim hidrocentralesh në terrene malore. Kinën e viteve 1950–1970 – industrializim nga një shoqëri rurale. Korenë e Jugut (1955–1980) – ndërtim infrastrukture nga varfëri ekstreme. Në këtë grup, Shqipëria nuk mbetet pas – përkundrazi, përmasat e veprave në raport me madhësinë e vendit janë jashtëzakonisht të mëdha. Periudha quhet heroike, jo thjesht teknike. Sepse në vende të tjera: punuan kompani private, me kapital të madh, me teknologji të gatshme, me fuqi punëtore të kualifikuar. Ndërsa në Shqipëri: punoi populli, me mjete të  thjeshta me sakrifica te medha, natè e ditè   Gjigantët e Ujit dhe Dritës Inxhinierët, titanët heroikë, me vlera universale që ndërtuan veprat e energjise sollen dritèn nè cdo shtepi nè Shqipëri. Energjia elektrike u ndërtua njëkohësisht me dijen, njeriun dhe shtetin. Ndërtimi i hidrocentraleve shqiptare para viteve ’90: ishte akti themelor i industrializimit, ishte baza e pavarësisë energjetike, ishte shkolla reale e inxhinierisë shqiptare, dhe ishte prova se një shoqëri e varfër mund të ndërtojë vepra madhore kur ka vizion dhe organizim. Në këtë kuptim, kjo punë nuk krahasohet thjesht me “ndërtimin e centraleve”, por me ndërtimin e vetë shtetit modern shqiptar.  Respekti dhe kujtesa kombetare i ka ne pidestalin e madheshtise. Per: Guximi dhe vizioni – Ata sfiduan lumenjtë dhe malet, duke shndërruar rrjedhën e ujit në dritë për një komb. Sakrifica njerëzore – Dhjetëra mijëra duar të lodhura dhe zemra të palodhur ngritën secilin kubik betoni dhe ton çeliku. Trashëgimia kombëtare – Hidrocentralet u ngritën si simbole të fuq.isë, mençurisë dhe aspiratës shqiptare. Shembull frymëzues – Secili inxhinier dhe punëtor tregoi se me dijeni, disiplinë dhe përkushtim, vizionet madhore realizohen. Vlera historike dhe kulturore – Çdo strukturë është testament i brezit që la pas djersën, guximin dhe trashëgiminë e vet për të ardhmen. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Margaret Fuller: mendimi që nuk pranoi kufij Hyrje Margaret Fuller nuk ishte thjesht një figurë e shekullit XIX; ajo ishte një ndërgjegje në lëvizje, një mendje që refuzoi kufijtë e kohës së vet dhe një zë që kërkoi të dëgjohej përtej paragjykimeve të epokës. Sot ajo shihet jo vetëm si feministe, por si filozofe e lirisë njerëzore, një mendje që besoi se shpirti nuk njeh gjini dhe se drejtësia fillon aty ku individi guxon të mendojë veten të barabartë. Fillesat dhe formimi intelektual Margaret Fuller lindi më 23 maj 1810, në Cambridgeport të Massachusetts-it, si fëmija i parë i Timothy Fuller-it, jurist dhe kongresmen amerikan. E lindur si Sarah Margaret Fuller, ajo u formua herët nga një edukim i rreptë dhe i thellë intelektual i dhënë nga i ati. Ai e mësoi të lexonte dhe të shkruante që në moshën trevjeçare, i hapi botën e latinishtes dhe klasikëve dhe e largoi me vendosmëri nga letërsia sentimentale që shoqëria e kohës ua rezervonte vajzave. Ky formim i parakohshëm e bëri Margaretën të ndjehej ndryshe. Që në moshën dhjetëvjeçare, ajo e përshkroi veten si “të paracaktuar për dhimbje dhe vuajtje”, jo si parandjenjë romantike, por si vetëdije e hershme se nuk ishte e lindur për fatin e zakonshëm të gruas. Ndërsa ditën mësonte punët e shtëpisë dhe qepjen nga e ëma, nata i përkiste librave, përkthimeve dhe një mendjeje që nuk pranonte kufizime. Vdekja e të atit dhe ndërgjegjësimi shoqëror Vdekja e Timothy Fuller-it nga kolera më 2 tetor 1835 shënoi një kthesë vendimtare. Pa testament, pasuria familjare kaloi në duart e xhaxhallarëve dhe Margaret u detyrua të mbante barrën e familjes. Ajo përjetoi varfërim material dhe përulje shoqërore, duke kuptuar se të qenit grua nuk ishte vetëm një identitet biologjik, por një pozitë e dobësuar ligjërisht dhe moralisht. Kjo përvojë u shndërrua në filozofi. “Conversations” dhe rezistenca intelektuale Në një shoqëri ku arsimi i lartë ishte privilegj pothuajse ekskluzivisht mashkullor, Margaret Fuller zgjodhi të mos pajtohej me mungesën. Ajo u bë mësuese dhe, më 1839, nisi të organizonte “Conversations”, takime intelektuale për gra që synonin të kompensonin përjashtimin e tyre nga universitetet. Këto biseda nuk ishin vetëm mësim, por një akt rezistence kulturore dhe emancipimi përmes mendimit. Transcendentalizmi dhe veprimtaria letrare Më 1840, Margaret Fuller u bë redaktorja e parë e revistës transcendentaliste The Dial, nën ndikimin e Ralph Waldo Emerson-it. Ajo nuk e shihte transcendentalizmin si modë intelektuale, por si kërkim etik për lirinë e shpirtit, vetë-realizimin dhe barazinë njerëzore. Brenda pak vitesh, ajo u bë personi më i lexuar në New England, burrë apo grua, dhe gruaja e parë që iu lejua përdorimi i bibliotekës së Harvard College. Në vitin 1844, nën drejtimin e Horace Greeley, ajo iu bashkua New-York Tribune, duke u shndërruar në një nga zërat më të fuqishëm kritikë të kohës. Woman in the Nineteenth Century Vepra Woman in the Nineteenth Century, botuar më 1845, përbën kulmin e mendimit të saj dhe konsiderohet vepra e parë madhore feministe në Shtetet e Bashkuara. Fuller nuk kërkonte thjesht të drejta formale për gratë, por njohjen e plotë të qenies së tyre njerëzore. Për të, gruaja nuk ishte një rol, por një potencial i pakufizuar. “Nëse më pyesni çfarë detyre duhet të mbajë gruaja,” shkruante ajo, “përgjigjem: çdo.” Evropa dhe Revolucionet Në vitin 1846, Margaret Fuller u dërgua në Evropë si korrespondentja e parë femër e huaj e New-York Tribune. Në Itali, ajo u përfshi drejtpërdrejt në Revolucionet e 1848–1849, u lidh me Giuseppe Mazzini-n dhe mbështeti Republikën Romake. Ndërsa Giovanni Ossoli luftonte në muret e Romës, Margaret punonte vullnetarisht në spitale, duke mishëruar idenë se mendimi dhe veprimi nuk duhet të ndahen. Marrëdhënia e saj me Ossoli-n, lindja e djalit të tyre Angelo në shtator 1848 dhe jeta e përbashkët jashtë normave shoqërore ishin vazhdim logjik i filozofisë së saj: e vërteta personale mbi konvencionin. Vdekja tragjike U nis për në Shtetet e Bashkuara më 17 maj 1850, por më 19 korrik 1850, anija Elizabeth u mbyt pranë Fire Island, New York. Margaret Fuller, Giovanni Ossoli dhe djali i tyre humbën jetën. Trupi i saj nuk u gjet kurrë dhe me të humbi edhe dorëshkrimi i librit për Republikën Romake, vepra që ajo e quante më të vlefshmen e jetës së saj. Analizè. 1. Margaret Fuller dhe koncepti i lirisë ontologjike Thelbi i mendimit të Margaret Fuller nuk është barazia si kërkesë politike, por liria si gjendje ontologjike. Ajo nuk e koncepton njeriun si produkt të roleve shoqërore, por si qenie në zhvillim të vazhdueshëm shpirtëror. Për Fuller-in, padrejtësia gjinore nuk është thjesht problem social, por mohim i së drejtës së shpirtit për t’u realizuar. Ndryshe nga mendimi liberal klasik i shekullit XIX, i cili fokusohej te ligji dhe institucioni, Fuller shkon më thellë: ajo e sheh shtypjen si deformim të vetëdijes. Gruaja e nënshtruar nuk është vetëm e privuar nga të drejtat, por nga mundësia për t’u njohur si qenie e plotë morale. Në këtë kuptim, Fuller i paraprin ekzistencializmit modern: ajo nënkupton se liria nuk jepet, por ushtrohet përmes vetëdijes. 2. Gruaja si subjekt me veteduje , jo si kategori sociale Një nga kontributet më radikale të Margaret Fuller është zhvendosja e gruas nga objekt diskutimi në subjekt filozofik. Ajo nuk flet për gratë, por nga pozicioni i mendimit universal njerëzor. Në Woman in the Nineteenth Century, gruaja nuk përshkruhet si viktimë, por si qenie e pezulluar midis potencialit dhe kufizimit. Fuller refuzon dualizmin e zakonshëm burrë–arsye / grua–ndjenjë. Për të, këto janë aspekte të përbashkëta të natyrës njerëzore, të copëzuara artificialisht nga kultura. Kjo e bën mendimin e saj thellësisht filozofik, sepse ajo nuk kërkon reforma sipërfaqësore, por rikonceptim të vetë idesë së njeriut. 3. Fuller dhe transcendentalizmi: tejkalimi i individualizmit Edhe pse shpesh renditet mes transcendentalistëve, Margaret Fuller nuk është thjesht një zë dytësor i kësaj rryme. Ajo e korrekton transcendentalizmin nga brenda. Ndërsa Emerson thekson vetëbesimin individual (self-reliance), Fuller shton një dimension etik dhe shoqëror: vetë-realizimi nuk ka kuptim, nëse një pjesë e njerëzimit mbetet e përjashtuar. Liria individuale, sipas saj, është e rreme nëse nuk është universalisht e mundshme. Kështu, Fuller shndërron transcendentalizmin nga filozofi e vetmisë morale në filozofi të përgjegjësisë njerëzore. 4. Mendimi dhe veprimi: uniteti etik Ndryshe nga shumë intelektualë të kohës, Margaret Fuller nuk e ndau kurrë mendimin nga veprimi. Angazhimi i saj në revolucionet italiane nuk ishte devijim nga filozofia, por pasojë logjike e saj. Ajo besonte se ideja që nuk vihet në provë nga realiteti mbetet abstraksion. Ky unitet midis teorisë dhe praktikës e afron Fuller-in me traditën aristoteliane të etikës së virtytit, ku e mira nuk është koncept, por akt i jetuar. Në këtë sens, Fuller ishte më shumë se teoriciene e barazisë: ajo ishte moraliste e angazhimit. 5. Fuller si pararendëse e mendimit feminist modern Ndryshe nga feminizmi i mëvonshëm i valës së parë, që u përqendrua kryesisht te vota dhe të drejtat ligjore, Fuller ndërton një feminizëm filozofik, të brendshëm, që merret me identitetin, vetëdijen dhe dinjitetin. Ajo nuk kërkon të përmbysë burrin, por të çlirojë marrëdhënien njerëzore nga hierarkitë e rreme. Në këtë kuptim, ajo qëndron më afër Simone de Beauvoir-it sesa aktivisteve të kohës së saj, megjithëse i paraprin asaj me një shekull. Pohimi i saj se shpirti nuk ka gjini është një tezë që sfidon jo vetëm politikën, por metafizikën tradicionale. 6. Heshtja historike dhe padrejtësia postume Fakti që Margaret Fuller u nënvlerësua pas vdekjes nuk është rastësi. Mendimi i saj ishte tepër kompleks për t’u reduktuar në slogane dhe tepër radikal për t’u pranuar pa rezistencë. Redaktimi i shkrimeve të saj nga burra të afërt me të e zbuti zërin e saj, duke e kthyer nga filozofe e guximshme në figurë morale të pranueshme. Kjo heshtje nuk është vetëm personale, por simptomë kulturore: historia ka prirjen të heshtë ata që e sfidojnë përkufizimin e saj për njeriun. 7. Aktualiteti i Margaret Fuller sot Në një botë që ende debaton për barazinë si çështje ligjore, Margaret Fuller mbetet aktuale sepse ajo na kujton se pa barazi shpirtërore, çdo barazi tjetër është e brishtë. Mendimi i saj flet sot për: edukimin si akt emancipimi, lirinë si vetëdije, barazinë si domosdoshmëri ontologjike, dhe përgjegjësinë morale të individit përballë shoqërisë. Ajo nuk i përket vetëm historisë së grave, por historisë së mendimit njerëzor. Përmbyllje analitike Margaret Fuller nuk ndërtoi sistem filozofik të mbyllur, por hapi një hapësirë mendimi ku njeriu mund të ekzistojë pa hierarki artificiale. Ajo ishte më pak doktrinë dhe më shumë vetëdije në lëvizje. Nëse filozofia është kërkimi i së vërtetës për njeriun, atëherë Margaret Fuller ishte, pa dyshim, një filozofe e vërtetë — jo sepse shkroi traktate, por sepse e jetoi mendimin si formë lirie. Përmbyllje  Margaret Fuller Margaret Fuller nuk jetoi për tituj apo për të hyrë në historinë e zakonshme. Ajo jetoi për të shpërthyer kufijtë e mendjes njerëzore. Çdo veprim, çdo fjalë e saj ishte një thirrje për vetëdije, një provokim për t’u shndërruar nga njeriu i heshtur në qenie që mendon, që kërkon, që guxon. Në një shekull që kërkonte nga gratë të heshtnin dhe të duronin padrejtësitë, Fuller u bë zëri i pakapshëm, një dritë që thyente errësirën e konvencioneve. Ajo nuk e kërkoi pushtetin; ajo kërkoi lirinë.  Siç shkruante vetë: “Gratë nuk kërkojnë të sundojnë burrat, por vetëm të kenë të drejtën të jenë vetvetja.” Liria, sipas saj, nuk është dhuratë e shoqërisë, por zbulim i shpirtit. Në çdo ese të saj, nga The Dial tek Woman in the Nineteenth Century, dhe në çdo letër e shkrim nga Roma, Margaret tregon se mendimi dhe veprimi janë një unitet i pakapërcyeshëm: “Të shkruash për botën do të thotë të lindësh çdo ditë një të vërtetë të re.” Ajo e kuptoi që barazia gjinore nuk është vetëm çështje sociale, por çështje shpirtërore, dhe se çdo grua e lirë ndriçon një pjesë të tërë njerëzimit.  Në një letër nga Roma, ajo shkruante: “Në çdo kryengritje ka një zemër që kërkon drejtësi, dhe në çdo grua një zemër që di të durojë.” Fryma e saj përshkon shekujt: ajo është dritë në çdo mendim që sfidon kufijtë, në çdo fjalë që kërkon të thotë të vërtetën, në çdo zemër që guxon të jetë vetvetja. Vdekja tragjike në det nuk mundi ta ndalonte zërin e saj. Ai mbeti, dhe do të mbetet, si simbol i shpirtit që refuzon të mbytet në indiferencë. Siç deklaronte vetë: “Njeriu nuk humbet kurrë në det, nëse di drejtimin e shpirtit të vet.” Margaret Fuller nuk ishte vetëm publiciste, filozofe apo feministe. Ajo ishte flakë që ndezi vetëdijen e njerëzimit, një shembull i rrallë se si mendimi mund të jetojë më gjatë se vetë jeta. Në çdo vajzë që guxon të mendojë, në çdo grua që flet me dinjitet, në çdo njeri që kërkon drejtësi .  Fuller është e pranishme. “Të lindësh grua në një botë që të kërkon të heshtësh, do të thotë të mësosh të flasësh me shpirtin.” Dhe pikërisht kjo është trashëgimia e saj: në botën që përpiqet të heshtë zërin e ndryshëm, . Margaret Fuller është zëri që nuk ndalet kurrë, mendimi që nuk njeh kufij, dhe flaka që s’fiket asnjëherë. Referenca. Fuller, M. (1845). Woman in the nineteenth century. Boston: Jones, Brothers. Fuller, M. (1844). Summer on the lakes in 1843. New York: Wiley & Putnam. Baym, N. (2000). Woman’s world/woman’s empire: The emergence of women’s culture in America, 1830–1860. New York: New York University Press. Packer, B. (2000). The life and mind of Margaret Fuller. Amherst: University of Massachusetts Press. Richardson, R. D. (2005). Emerson: The mind on fire. Berkeley: University of California Press. Toth, E. L. (1999). Transcendentalist women: Voices of the American Renaissance. New York: Cornell University Press. Fuller, M. (1841–1850). Articles in The Dial and New-York Tribune. Këto referenca mbulojnë: Veprat origjinale të Margaret Fuller (Woman in the Nineteenth Century, Summer on the Lakes). Artikujt e saj në revista dhe gazeta. Biografi dhe analiza kritike të jetës dhe mendimit të saj (Baym, Packer, Richardson, Toth). © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Shote Galica (Qerime Radisheva): Heroina e Drenicës. Shote Galica kujtohet si simbol i guximit dhe i sakrificës për liri. Ajo sfidoi kufijtë gjinorë të kohës dhe u bë udhëheqëse e çetave. Heroizmi i saj nuk ishte vetëm në beteja, por edhe në frymën e vendosur dhe drejtësinë që përfaqësonte. Shoteja lidhi idealin kombëtar me trimërinë personale dhe përkushtimin ndaj popullit. Qerime Halil Radisheva lindi më 10 nëntor 1895 në fshatin Radishevë, në zemër të Drenicës. Radisheva ishte një fshat malor, ku natyra dhe historia bashkëjetonin: mali, lumenjtë dhe luginat ruanin kujtimet e kryengritjeve kundër osmanëve, serbëve dhe malazezëve. Ishte e vetmja vajzë mes gjashtë vëllezërve. Të gjithë vëllezërit ishin të rritur me ide të trimërisë dhe sakrificës. Nga babai dhe të moshuarit e fshatit, ajo dëgjoi histori të Isa Boletinit, Lidhjes së Prizrenit dhe luftëtarëve lokalë që nuk pranonin pushtimin. Fëmijëria e saj u karakterizua nga kurioziteti dhe guximi; nuk u ndal vetëm tek punët shtëpiake, por mori pjesë edhe në kuvende burrash, ku dëgjohej për strategji dhe trimëri. Koment: Edhe në fëmijëri, Shoteja e tregonte shpirtin luftëtar. Nuk ishte e zakonshme për një vajzë shqiptare të dëgjonte dhe të merrte pjesë në diskursin për liri dhe luftë. Këtu fillon rruga e saj drejt heroizmit. Në vitin 1915, në mes të trazirave të Luftës së Parë Botërore, ajo u martua me Azem Galicën, prijës legjendar i çetave të Drenicës. Martesa nuk ishte një marrëveshje konvencionale. Shoteja refuzonte të vendoste shaminë dhe kishte një armë në dorë. Ishte një manifestim i brendshëm për lirinë, një grua që nuk pranonte kufizime gjinore. Thuhet se gjatë festës së martesës, në vend të recitimit të fjalëve tradicionale, Shoteja i kërkoi burrit të shkonin në mal për të planifikuar mbrojtjen e fshatit, një gjest që tregon qartë prioritetin e saj ndaj lirisë mbi konvencionet. Koment: Kjo periudhë tregon se për Shoten, martesa nuk ishte vetëm bashkim familjar, por bashkim idealesh dhe luftë për kauzën kombëtare. 3. Udhëheqja dhe betejat e saj: nga çeta tek legjenda 3.1 Fillimet e luftës (1915–1918) Shote Galica u përfshi në çetën e Drenicës, e drejtuar nga burri i saj. Luftoi kundër pushtuesve serbë dhe malazezë, të cilët donin të nënshtronin Kosovën pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ajo shpesh drejtonte patrulla dhe strategji të vogla, duke fituar respektin e burrave të çetës. Histori interesante: Shoteja shpesh përdorte maskimin me rroba të burrave për të kaluar territore të kontrolluara nga pushtuesit, një tregues i mençurisë dhe guximit. 3.2 Kryengritja e Dukagjinit (1919) Në 1919, pjesëmarrja në Kryengritjen e Dukagjinit e bëri Shoten një figurë të njohur mes shqiptarëve. Çetat luftuan për ruajtjen e fshatrave dhe maleve, kundër forcave serbe që tentonin të impononin kontrollin në veri të Kosovës. Kryengritja e Dukagjinit ishte një moment kur gratë si Shoteja filluan të njiheshin si figura kyçe jo vetëm në mbështetje, por edhe në drejtim të luftës. 3.3 Betejat e Junikut (1921–1923) Luftimet në Junik dhe zonat përreth konsoliduan idenë e rezistencës shqiptare. Shoteja organizonte çetat, siguronte ushqim dhe armë, dhe ndihmonte të plagosurit. Në këtë periudhë, ajo dallonte për guxim dhe taktika që shpesh ishin të pazakonta për gratë e kohës. Histori interesante: Një ditë, gjatë një beteje, Shoteja u fut në fushë të hapur për të nxjerrë një shok të plagosur, duke u ekspozuar ndaj armëve të armikut. Ky akt u kujtua si shembull i heroizmit të saj. 3.4 Beteja e Drenicës – “Arbania e Vogël” (1924) Shote Galica udhëhoqi çetat për mbrojtjen e Drenicës, të njohur si Arbania e Vogël për pasurinë natyrore dhe strategjike. Ajo përdori strategji surprize dhe mbështetje lokale për të ndaluar avancimin e trupave jugosllave. Azem Galica dhe Shota Galica shënuan fitore: Azem Galica, lindur në fillim të shekullit XX në Kosovë, ishte një nga figurat më të shquara të rezistencës shqiptare kundër pushtuesve osmanë dhe më vonë serbë. Së bashku me Shota Galicën, bashkëshorten e tij trime, ai udhëhoqi popullin në beteja të vendimtë që shpesh përfunduan me fitoren e tyre. Mes tyre spikasin beteja e Carralevës, ku forcat e tyre kundërshtuan ushtrinë serbe dhe mbrojtën fshatrat malore, dhe beteja e Çikatovës, ku trimëria dhe strategjia e çiftit siguroi një triumf të rëndësishëm për komunitetin shqiptar. Së bashku, Azem dhe Shota nuk ishin vetëm luftëtarë të palodhur, por edhe simbol i kurajos dhe i dashurisë që i mbante bashkë në çdo betejë. Vitet e tyre të luftës, nga 1905 deri në fillim të viteve 1910, dëshmojnë një jetë të shenjtëruar nga sakrifica, trimëria dhe besnikëria ndaj lirisë, duke lënë një trashëgimi që frymëzon çdo zemër shqiptare. 3.5 Pas vdekjes së Azem Galicës (1925) Pas vdekjes së burrit, ajo mori drejtimin e çetës. Luftoi në Has, Prizren dhe Lumë, duke bashkëpunuar me Bajram Currin. Në Çikatovë, Shote Galica kapi një komandant serb me trupat e tij, një shembull i guximit dhe inteligjencës ushtarake. Koment: Marrja e drejtimit të çetës pas vdekjes së burrit tregon se lideri nuk lidhet me gjininë, por me aftësitë dhe guximin. Pas plagosjeve të rënda, Shoteja u tërhoq në Fushë-Krujë, Shqipëri. Pati probleme shëndetësore serioze; ndërhyrjet mjekësore çuan në amputimin e disa gishtërinjve. I shkroi mbretit Zog një letër duke kërkuar ndihmë për veten dhe fëmijët jetim: “Unë jam Shote Galica… po vdes nga uria së bashku me fëmijët jetim.” Megjithatë, mbeti pa ndihmë dhe ndërroi jetë më 1 korrik 1927, në moshën 31 vjeçare. Kjo pjesë e jetës së saj është një kontrast dramatik mes lavdisë në beteja dhe tragjedisë njerëzore në fund të jetës, duke e bërë Shoten një figurë me përmasa epike dhe tragjike njëkohësisht. Në 1962, një lapidar iu ngrit në Fushë-Krujë për të përkujtuar heroizmin e saj. U shpall Heroinë e Popullit, një simbol i qëndresës dhe guximit. Në 2017, Kosova krijoi Urdhrin “Shote Galica” për gratë që kontribuojnë në barazi gjinore dhe “Jeta pa dije, si lufta pa armë.” Ajo na mëson se liria e vërtetë është bashkimi i diturisë dhe guximit. Shote Galica nuk ishte vetëm luftëtare, por edhe mendimtare që sfidoi paragjykimet e kohës. Shote Galica ishte simbol i trimërisë dhe përkushtimit. Nga fshati Radishevë deri në betejat dramatike të Drenicës, ajo kishte një jetë të shenjuar nga lufta dhe sakrifica. Emri i saj nuk është vetëm histori, por një thirrje për të reflektuar mbi guximin, barazinë dhe dinjitetin. Heroizmi i saj nuk mbaron me pushkën, por vazhdon në thëniet, urdhrin dhe kujtimin e saj. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Fitnete Rexha : Zëri që u bë histori. Në historinë e muzikës popullore.  shqiptare njè zë që nuk u plak kurrë, sepse nuk i përkiste vetëm kohës në të cilën jetoi, por kujtesës kolektive. Zèri i Fitnete Rexhës, këngëtares  u shndërrua në simbol të këngës popullore qytetare të Shqipërisë së Mesme dhe që la pas një trashëgimi artistike të pazëvendësueshme. Fitnete Rexha lindi në Tiranë më 3 prill 1933 dhe u nda nga jeta po në Tiranë më 14 gusht 2003. Ajo ishte vajza më e vogël e Bab Rexh Delisë, “Hero i Popullit”, një figurë e njohur e traditës dhe qëndresës shqiptare. E rritur në një familje krutane me rrënjë të thella kulturore, Fitnetja u njoh që herët me këngën popullore, e cila ishte pjesë e jetës së përditshme dhe e trashëgimisë brez pas brezi. Që në moshën 15-vjeçare, ajo filloi të këndojë dhe të regjistrojë këngët e para popullore në Radio Tirana, nën shoqërimin e grupit orkestral të Shqipërisë së Mesme, të drejtuar nga Muharrem Gura dhe Skënder Reka. Orkestrina përbëhej nga muzikantë të shquar si Skënder Reka (fisarmonikë), Liu i Nushit dhe Çerçiz Mehmeti (violinë), Reshit Shehu (dajre), Mustafa Zyberi (klarinetë), Riza Selita (kontrabas), Emil Miloti dhe Fadili i Ansamblit të Ushtrisë (kitarë). Ishte ky fillimi i një rruge artistike që do të zgjaste më shumë se gjysmë shekulli. Fillimisht, Fitnete Rexha punoi si këngëtare në Estradën e Tiranës, ndërsa më pas e zhvilloi të gjithë veprimtarinë e saj artistike pranë Ansamblit Kombëtar të Këngëve dhe Valleve Popullore (A.K.V.P.) në Tiranë, deri në daljen në pension në vitin 1981. Gjatë kësaj periudhe ajo u shndërrua në zërin më përfaqësues të këngës qytetare tiranase dhe të Shqipërisë së Mesme. Në repertorin e saj të pasur spikasin këngë që sot janë pjesë e fondit të artë të muzikës shqiptare, si: “Te selvitë e Namazgjasë”, “Qënke veshur me të bardha”, “Mu aty tek shtatë zymbylat”, “Dy të bukurat në nji derë”, dhe shumë të tjera. Fitnete Rexha ka regjistruar rreth 200 këngë popullore, kryesisht të ruajtura në arkivat e Radio Tiranës. Ajo mbante titullin “Artiste e Merituar”, por për publikun ishte dhe mbeti “Mbretëresha e këngës popullore të Shqipërisë së Mesme”. Akademik Çesk Zadeja është shprehur se: “Sa herë të dëgjohet kënga popullore e Shqipërisë së Mesme, gjithmonë do të kujtohet këngëtarja Fitnete Rexha.” Fitnete Rexha zhvilloi një veprimtari koncertore të jashtëzakonshme: rreth 10.800 koncerte përgjatë karrierës së saj dhe interpretime në 44 shtete të botës. Koncertin e parë jashtë Shqipërisë e dha në Moskë, në vitin 1957, ndërsa më pas mori pjesë në festivale të rëndësishme në Vjenë, Helsinki, Francë (Dijon), Greqi, Turqi, Rusi dhe vende të tjera. Në festivalin e Dijonas në Francë interpretoi këngën “Ç’u dëshrum me të pa”, shumë e dashur edhe për publikun kosovar. Një lidhje e veçantë emocionale e bashkonte Fitnete Rexhën me Kosovën. Ajo e ka vizituar disa herë dhe ka kënduar në Prishtinë dhe Gjakovë, ku u prit me dashuri të jashtëzakonshme. Vetë këngëtarja shprehej: “Kur shkoj në Kosovë, marr forcë të re.” Ajo kujtonte me mall koncertet e para të vitit 1971 dhe emocionet e forta që përjetonte nga dashuria e publikut kosovar. Rëndësia dhe ndikimi i Fitnete Rexhës Fitnete Rexha nuk ishte vetëm një këngëtare e jashtëzakonshme; ajo ishte figurë që shënoi një epokë të tërë të muzikës popullore shqiptare. Si një nga përfaqësueset më të spikatura të këngës qytetare të Shqipërisë së Mesme, ajo ndikoi thellë në mënyrën se si kjo gjini muzikore u perceptua, u ruajt dhe u promovua brenda dhe jashtë Shqipërisë. Rëndësia kulturore: Repertori i saj prej rreth 200 këngësh popullore nuk është thjesht koleksion muzikor; ai është arkiv historik i gjallë, një pasqyrë e traditës dhe identitetit shqiptar të Shqipërisë së Mesme. Interpretimi i saj i pastër dhe autentik ruante çdo nuancë të melodisë dhe tekstit, duke bërë që brezat e rinj të njihnin origjinën dhe bukurinë e këngës qytetare tiranase. Ndikimi në artistët e tjerë: Fitnete Rexha u bë model interpretimi për shumë këngëtarë të rinj shqiptarë, brenda Shqipërisë dhe në Diasporë. Kolegët e saj, si Xhevdet Hafizi, Naile Hoxha, Selim Ishmaku, e vlerësuan si një këngëtare që i dha dinjitet dhe formë të veçantë gjinisë së muzikës së saj. Të gjithë ata e njohën si referencë të përhershme artistike, duke i mësuar brezat e ardhshëm se si të interpretojnë me pasion dhe korrektësi muzikën popullore. Ndikimi ndërkombëtar: Koncertet e saj në 44 shtete, përfshirë Moskë (1957), Vjenë, Helsinki, Francë, Turqi, Greqi, sollën muzikën shqiptare në skenat më prestigjioze të botës, duke e bërë Fitnete Rexhën një ambasadore të muzikës dhe kulturës shqiptare. Në Diasporë, veçanërisht në SHBA, ajo ishte zëri që bashkonte shqiptarët, duke i lidhur me traditën dhe identitetin e tyre kombëtar. Lidhja emocionale me publikun: Për shumë shqiptarë, dhe veçanërisht për publikun kosovar, zëri i saj nuk ishte thjesht këngë; ishte forcë, kujtesë dhe mbështetje morale. Ajo shprehej vetë: “Kur shkoj në Kosovë, marr forcë të re”, duke treguar lidhjen shpirtërore dhe historike me trevat shqiptare. Në çdo aspekt, Fitnete Rexha është figura që simbolizon lidhjen e artistit me traditën, identitetin kombëtar dhe respektin për artin e pastër. Për shqiptarët, ajo nuk është thjesht këngëtare; është një referencë historike, kulturore dhe shpirtërore, një emër që bashkon brezat dhe ruan trashëgiminë e këngës popullore të Shqipërisë së Mesme. Në jetën personale, Fitnete Rexha ishte thellësisht e lidhur me familjen dhe dy djemtë e saj, Arbenin, që jetonte në SHBA, dhe Shpëtimin, në Tiranë. Ajo mbeti deri në fund e përkushtuar ndaj këngës popullore, duke e mbrojtur pastërtinë dhe origjinalitetin e saj nga huazimet dhe deformimet. Fitnete Rexha nuk ishte thjesht një këngëtare. Ajo ishte një epokë, një kujtesë e gjallë dhe një zë që i dha shpirt qytetit, traditës dhe identitetit shqiptar. Edhe sot, kur kënga e Shqipërisë së Mesme dëgjohet, ajo vazhdon të jetojë në çdo varg, në çdo melodi dhe në çdo zemër që e njeh dhe e do muzikën popullore shqiptare. © Liliana Pere Founder. Publisher.Author Prestige Magazine.2023-2026

Rrevista Prestige #InspirationDaily #sinemart . Rubrika: Personalitet i kinematografisë qe na frymezon . Xhanfize Keko: Syri mendja dhe shpirti i Butë i Kinemasë Shqiptare për Fëmijë. Hyrje. Xhanfize Keko na frymëzon sepse na mësoi se arti i vërtetë lind nga ndjeshmëria dhe guximi për të qenë i sinqertë. Si grua në regji, ajo dëshmoi se se fimi ka nevojë për vizion. Përmes filmave të saj, ajo i dha zë fëmijërisë, dinjitet emocioneve dhe përjetësi humanizmit në kinemanë shqiptare. “Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm botën — ajo e bën atë më njerëzore.” “Kur një grua merr kamerën në dorë, ajo nuk filmon vetëm botën ashtu siç është, por edhe ashtu siç do të donte të ishte.” Gratë regjisore në historinë e kinemasë kanë sjellë një këndvështrim tjetër: më njerëzor, më të ndjeshëm, më të guximshëm në heshtje. Ato kanë folur shpesh pa zë të lartë, por me imazhe që mbeten. Në një botë ku regjia për shumë kohë u konsiderua territor mashkullor, disa gra zgjodhën të mos kërkojnë leje, por të krijojnë gjurmë. Një prej tyre, ndër më të shquarat në Shqipëri, ishte Xhanfize Keko. Eseja Xhanfize Keko lindi më 27 janar 1928 në Girokastër dhe u bë një emër që sot shqiptohet me respekt, ngrohtësi dhe mall. “Artiste e Popullit”, por mbi të gjitha artiste e fëmijëve, ajo zgjodhi një rrugë të vështirë e fisnike: t’i flasë brezave të vegjël me sinqeritet, poezi dhe ndjenjë. Në filmat e saj nuk ka teprime, nuk ka zhurmë të panevojshme. Ka sy fëmijësh që shohin botën me kureshtje, ka heshtje që flasin më shumë se dialogët, ka një humanizëm të pastër që rrallë haset. Xhanfize Keko e kuptoi se fëmijët nuk duhen nënvlerësuar; ata duhen trajtuar si shpirtra të plotë, me ëndrra, frikëra dhe guxim. Ajo krijoi një univers filmik ku edukimi nuk imponohej, por lindte natyrshëm nga historia. Filmat e saj nuk predikonin, por ndriçonin. Nuk urdhëronin, por ftonin për të menduar. Përmes tyre, ajo ndërtoi një trashëgimi të qëndrueshme, që vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive shqiptare. Si grua regjisore në një kohë të vështirë, Xhanfize Keko nuk ishte thjesht krijuese filmash, por edhe shembull force dhe përkushtimi. Ajo hapi një derë për brezat që erdhën pas, duke dëshmuar se ndjeshmëria është fuqi dhe se arti i vërtetë nuk ka nevojë për bujë për të qenë i madh. Sot, kur e kujtojmë, nuk kujtojmë vetëm filmat e saj, por frymën që ajo la pas: besimin se kinemaja mund të jetë e pastër, e ndershme dhe thellësisht njerëzore. Xhanfize Keko mbetet një shpirt mendje dhe zë i butë, por i pavdekshëm, në historinë e kinematografisë shqiptare. 🎬 7 filmat artistikë të Xhanfize Kekos 1. “Kryengritje në pallat” (1972) Një rebelim i vogël fëmijësh kundër padrejtësive të botës së të rriturve, i treguar me humor dhe gjallëri. Filmi flet për nevojën e drejtësisë dhe fuqinë e zërit kolektiv, edhe kur ai është i vogël. 2. “Mimoza llastica” (1973) Historia e një vajze që rritet mes dashurisë së pakufishme dhe mungesës së disiplinës. Një film i butë, por i thellë, që flet për edukimin si akt dashurie, jo si imponim. 3. “Beni ecën vetë” (1975) Një portret i ndjeshëm i hapave të parë drejt pavarësisë. Filmi tregon se rritja është proces i brendshëm, plot frikë, por edhe guxim të heshtur. 4. “Tomka dhe shokët e tij” (1977) Fëmijëria përballë luftës, ku loja shndërrohet në qëndresë. Një film i paharrueshëm për atdhedashurinë që lind natyrshëm, pa patetizëm. 5. “Pas gjurmëve” (1978) Një aventurë fëmijësh që shndërrohet në kërkim të së vërtetës. Filmi nderon ndershmërinë, zgjuarsinë dhe solidaritetin fëmijëror. 6. “Në çdo stinë” (1980) Një reflektim poetik mbi rritjen dhe ndryshimin. Fëmijët kalojnë stinët e jetës ashtu si natyra, me humbje, mësime dhe shpresë. 7. “Taulanti kërkon një motër” (1984) Një histori prekëse për vetminë dhe dëshirën për dashuri familjare. Filmi flet me delikatesë për nevojën njerëzore për lidhje dhe përkatësi. Pra po: 7 filma – por 7 gurë themeli të kinemasë shqiptare për fëmijë. Verësimet që ka marrë Xhanfize Keko. “Artiste e Popullit” – titulli më i lartë shtetëror për kontribut të shquar në art dhe kulture “Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm realitetin — ajo e humanizon atë.” Gruaja • Arti • Filmi Një grua që zgjodhi ndjeshmërinë si guxim. Një artiste që i dha zë fëmijërisë. Një regjisore që la gjurmë të përjetshme në kinemanë shqiptare. Xhanfize Keko lndi në Gjirokastër dhe mbetet një nga figurat më të rëndësishme dhe më frymëzuese të kinematografisë shqiptare. Kontakti i saj i parë me filmin ishte i thjeshtë dhe i përulur: në vitet e para të pasluftës, për të ndihmuar familjen, ajo punoi si shitëse biletash në kinemanë “Republika”. Ishte pikërisht aty, mes sallës, ekranit dhe publikut, ku lindi lidhja e saj e parë me botën e filmit — pa e ditur ende se një ditë vetë do të mbushte sallat me veprat e saj. Xhanfize Keko dhe bashkëshorti i saj, regjisori Endri Keko, ishin ndër kuadrot e para shqiptare që u dërguan për studime në Moskë për kinematografi. Pas kthimit në atdhe, ata u bënë pjesë e brezit themelues të Kinostudios “Shqipëria e Re”, e krijuar në vitin 1952. Për Xhanfizen, Kinostudioja nuk ishte vetëm institucion, por një shkollë e vërtetë arti, ku puna, përkushtimi dhe dashuria për filmin ishin parime themelore. Rruga e saj profesionale kaloi në disa etapa: fillimisht si montazhiere, më pas me realizimin e dokumentarëve dhe punën si regjisore montazhi për filma artistikë. Gradualisht, ajo iu përkushtua plotësisht regjisës së filmave artistikë për fëmijë — një zgjedhje jo e rastësishme, por thellësisht e ndjerë. Siç e porosiste shpesh Endri Keko: “Aty qëndro, tek filmat për fëmijë, se aty e ke zemrën.” Xhanfize Keko ndërtoi një univers filmik ku fëmijët nuk ishin figura dytësore, por qendra morale dhe emocionale e rrëfimit. Ajo i kërkonte fëmijë-aktorët nëpër shkolla dhe kopshte, mbante lidhje të vazhdueshme me mësues dhe mësuese në qytete të ndryshme të Shqipërisë dhe i kthente vëzhgimet e tyre në elemente të natyrshme artistike. Nga kjo përzgjedhje e kujdesshme dolën emra që u bënë pjesë e paharrueshme e filmave të saj: Herion Mustafaraj, Genci Mosho, Adrian Laperi, Gentian Basha, Selma Sotirllari, Zhaklina Dhimojani, Anila Kardhashi dhe shumë të tjerë. Në krijimtarinë e saj, Xhanfize Keko e shihte filmin si vepër kolektive. Ajo bashkëpunoi ngushtë me shkrimtarë dhe skenaristë të shquar si Bedri Dedja, Nasho Jorgaqi, Bashkim Hoxha dhe veçanërisht Natasha Lako, me të cilën ndërtoi një gjuhë të ndjeshme dhe moderne për filmin për fëmijë. Përkrah fëmijëve-aktorë, në filmat e saj luajtën emra të mëdhenj të skenës shqiptare: Sulejman Pitarka, Violeta Manushi, Dhorkë Orgocka, Viktor Zhusti, Yllka Mujo, Marjeta Ljarja dhe shumë të tjerë. Një rol thelbësor pati edhe muzika, falë bashkëpunimit me kompozitorë si Robert Radoja, Aleksandër Peçi dhe Aleksandër Lalo, të cilët i dhanë filmave të saj ndjeshmëri emocionale dhe frymë poetike. Po aq i rëndësishëm ishte kontributi i operatorëve të kamerës: Ilia Tërpini, Petraq Lubonja, Saim Kokona, Pëllumb Kallfa dhe Faruk Basha, të cilët ndërtuan me kujdes gjuhën vizuale të filmave të saj. Filmat e saj u pritën me dashuri nga publiku dhe u vlerësuan gjerësisht brenda dhe jashtë vendit. Në vitin 1976, filmi “Beni ecën vetë” fitoi Çmimin e Parë në Festivalin e Parë të Filmit Shqiptar dhe po atë vit u nderua me çmimin e Organizatës së Pionierëve në Festivalin e Filmit në Beograd. Në vitin 1978, në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifone të Italisë, ajo fitoi Çmimin Special, ndërsa në vitin 1979 filmi “Pas gjurmëve” u nderua me Medaljen e Presidentit të Republikës Italiane. Filmi “Kur xhirohej një film” fitoi Çmimin e Tretë në Festivalin e Pestë të Filmit Shqiptar në vitin 1983 dhe po atë vit Medaljen e Argjendtë në Xhifone. Për kontributin e saj, Xhanfize Keko u nderua me Çmimin e Republikës (1979), titullin “Artiste e Merituar” (1979), titullin e lartë “Artiste e Popullit” (1984) dhe “Çmimin e Karrierës” në Festivalin e Filmit në Çekosllovaki në vitin 1998. Ajo ka pohuar shpesh se nuk ka punuar për tituj apo lavdi, por për art dhe për të dhënë diçka nga shpirti i saj për njerëzit. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse filmat e saj vazhdojnë të jetojnë: sepse janë ndërtuar mbi dashuri, ndershmëri dhe respekt për fëmijërinë. Xhanfize Keko u nda nga jeta më 22 dhjetor 2007, me mallin për fëmijët dhe nipërit e saj, por me një trashëgimi të pavdekshme në artin shqiptar. Ajo mbetet simbol i një gruaje që guxoi të krijojë me ndjeshmëri dhe vizion, duke e bërë kinemanë shqiptare më njerëzore, më të pastër dhe më të dashur. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Lucinda Riley: Rrëfimtare e Rrënjëve, Identitetit dhe Dashurisë Lucinda Riley ishte një  shkrimtare që shkruan  romane dhe ndërton universë emocionalë, ku koha, kujtesa dhe dashuria ndërthuren si fijet e një sixhadeje të vjetër familjare.  Ajo është një rrëfimtare e qetë, që le jehonë pas çdo faqeje. Lucinda Riley lindi më 16 shkurt 1965 në Lisburn, Irlanda e Veriut, në një familje ku kultura dhe ndjeshmëria artistike ishin të pranishme.  U rrit kryesisht në Angli, një hapësirë që do t’i ushqente më vonë ndjenjën e përkatësisë së dyfishtë: irlandeze në shpirt dhe britanike në formim. Familja, si realitet jetësor dhe si ide filozofike, ishte boshti rreth të cilit do të sillej e gjithë krijimtaria e saj.  Në jetën personale, ajo ishte e martuar me Stephen Riley dhe nënë e katër fëmijëve, përfshirë edhe një djalë të adoptuar. Për Lucinda Riley, familja nuk ishte vetëm lidhje gjaku, por zgjedhje dashurie, ide që shfaqet vazhdimisht në librat e saj. Ajo u arsimua në Italia Conti Academy of Theatre Arts në Londër, një akademi prestigjioze për artet skenike. Ky formim si aktore i dha një dhunti të rrallë: aftësinë për të “parë” personazhet e saj si qenie të gjalla, me zë, gjeste dhe heshtje domethënëse. Në rininë e saj, Lucinda Riley punoi si aktore, duke u shfaqur në seriale televizive britanike dhe produksione të BBC-së. Ky episod i jetës së saj nuk ishte i rastësishëm: përvoja e skenës i mësoi ritmin e dialogut, tensionin dramatik dhe ndërtimin emocional të një historie. Nga aktorja te shkrimtarja Një sëmundje e rëndë në rini e detyroi të tërhiqej nga aktrimi. Ky moment, që mund të ishte fundi i një rruge, u shndërrua në fillimin e një thirrjeje tjetër. Shkrimi u bë forma e saj e re e shprehjes. Në fillim botoi romane romantike,historike, por kulmi i krijimtarisë së saj erdhi me serinë monumentale: “Shtatë Motrat” ,  vepra e jetës së saj Kjo seri është libri më i suksesshëm dhe më përfaqësues i Lucinda Riley. Ajo përbëhet nga shtatë romane (dhe një i tetë përmbyllës), secili i përqendruar te historia e një motre të adoptuar, të lidhura nga figura enigmatike e babait të tyre adoptiv. “Shtatë Motrat”. Është një meditim mbi identitetin, mbi pyetjen themelore: Kush jemi ne, kur nuk e njohim origjinën tonë? Çdo motër përfaqëson një rrugë ekzistenciale: – Maia kërkon rrënjët – Ally kërkon kuptimin përtej humbjes – Star kërkon zërin e vet – CeCe kërkon lirinë – Tiggy kërkon shpirtëroren – Electra lufton me boshllëkun modern – Motra e shtatë mbetet mister, si vetë e vërteta Lucinda Riley i vendos personazhet e saj në kontinente të ndryshme, duke e shndërruar gjeografinë në metaforë të kërkimit të vetvetes. Episode të përzgjedhura nga librat më të mirë të Lucinda Riley 1. “Shtatë Motrat” – Episodi i shtëpisë buzë liqenit të Gjenevës Në hapjen e serisë, lexuesi futet në një vilë madhështore buzë liqenit të Gjenevës. Shtëpia është e heshtur, por e mbushur me kujtime. Vdekja e Pa Salt-it, babait adoptiv, është ngjarja që trazon gjithçka. Ai u ka lënë vajzave vetëm koordinata gjeografike, jo shpjegime. Ky episod ka një peshë filozofike të fortë: e vërteta nuk jepet, por kërkohet. Shtëpia bëhet simbol i identitetit të përbashkët, ndërsa koordinatat janë metaforë e rrugës personale që secila duhet të ndjekë. 2. “Motrat – Maia” – Episodi në Rio de Janeiro Maia, motra më e madhe, mbërrin në Brazil. Në Rio, ajo zbulon një histori dashurie të ndaluar nga e shkuara: një grua e re që sakrifikon gjithçka për dashurinë dhe artin. Një nga episodet më të ndjera është kur Maia qëndron përballë një ndërtese të vjetër dhe ndien sikur koha rrëshqet, sikur gjaku i paraardhësve i flet pa fjalë. Ky është një moment ku Riley ndërthur mjeshtërisht historinë, ndjesinë dhe trashëgiminë emocionale. 3. “Motrat – Ally” – Episodi i detit dhe humbjes Ally është një sportiste detare, e lidhur me oqeanin. Në një episod kyç, ajo përballet me një humbje të papritur që e shkatërron botën e saj të rregullt. Një skenë e paharrueshme është ajo ku Ally del në det, e vetme, mes dallgëve, duke kuptuar se forca nuk është të mos ndjesh dhimbje, por ta pranosh atë. Deti këtu nuk është sfond, por personazh filozofik: i pakontrollueshëm, si jeta. 4. “Motrat – Star” – Episodi i librarisë antike në Londër Star është motra më e heshtur, ajo që jeton në hijen e të tjerëve. Një episod i bukur estetik ndodh në një librari të vjetër londineze, ku ajo ndihmon një librashitës të moshuar. Midis rafteve të pluhurosura, Star fillon të kuptojë se zëri i saj ekziston, por ka qenë i mbuluar nga frika. Ky episod është një homazh për librin si objekt shpirtëror dhe për leximin si akt çlirimi. 5. “Motrat – CeCe” – Episodi në Australi CeCe, e rritur në ndjenjën e të qenit “jashtë vendit”, udhëton drejt Australisë. Aty përballet me historinë e diskriminimit ndaj popullsisë indigjene. Një skenë e fuqishme ndodh kur ajo qëndron në një peizazh të shkretë, përballë një horizonti të pafund, dhe kupton se liria kërkon guxim për të qëndruar vetëm. Riley këtu e lidh kërkimin personal me plagët kolektive të historisë. 6. “Motrat – Tiggy” – Episodi i ritualit shpirtëror Tiggy është e lidhur me natyrën dhe spiritualitetin. Në një episod të veçantë në Skoci dhe më pas në Spanjë, ajo përjeton një ritual tradicional, ku muzika dhe vallja bëhen forma të njohjes së vetvetes. Ky episod ka një ton pothuaj mistik: jo gjithçka shpjegohet me mendje; disa gjëra ndihen. Është një nga momentet më poetike të gjithë serisë. 7. “Motrat – Electra” – Episodi i rënies dhe shpëtimit Electra është modelja e famshme, por e shkatërruar nga varësitë. Një episod i fortë emocional ndodh kur ajo arrin fundin: e vetme në një dhomë hoteli, përballë pasqyrës. Pasqyra këtu është simbol filozofik: pamja nuk është identiteti. Riley e trajton famën si maskë dhe shkatërrimin si thirrje për ndihmë. 8. “Vajza e ullirit” (The Olive Tree) – Episodi në fshatin mesdhetar Në këtë roman të pavarur, një grua mbërrin në një fshat mesdhetar për të shëruar plagët e saj emocionale. Një episod i qetë, por i thellë, është ai i mëngjesit nën hijen e ullirit, ku ajo kupton se disa dhimbje nuk zhduken, por qetësohen. Përfundim i shkurtër reflektues Episodet e Lucinda Riley nuk janë kulme dramatike të zhurmshme, por momente ndërgjegjësimi. Ajo shkruan për çastin kur njeriu ndalet, dëgjon veten dhe kupton se udhëtimi i vërtetë është ai qe ndjehet. Stili i saj është i rrjedhshëm, emocional. Ajo nuk kërkon të tronditë me eksperiment, por të përfshijë me bukuri.  Fjalitë e saj janë si dritare të hapura drejt kujtesës, dashurisë dhe dhimbjes së heshtur. Filozofia e saj nuk është e zhurmshme; ajo rrjedh butë, si një mendim që lind pas mbylljes së librit. Lucinda Riley përcjell mesazhe të qarta, por njerëzore: E shkuara nuk është barrë, por udhërrëfyes Familja është histori, jo vetëm biologji Dashuria mbijeton kohën Identiteti është një udhëtim, jo një përgjigje e menjëhershme Lucinda Riley ishte një nga shkrimtaret më të lexuara në botë. Librat e saj janë përkthyer në mbi 40 gjuhë dhe kanë shitur dhjetëra miliona kopje. Ajo ka fituar Premio Bancarella (Itali) për serinë “Shtatë Motrat”, një nga çmimet më të rëndësishme për letërsinë e lexuar gjerësisht, çmim që dëshmon jo vetëm suksesin tregtar, por edhe dashurinë e lexuesve. Lucinda Riley ndërroi jetë në vitin 2021, pas një beteje të gjatë me kancerin. Edhe në ditët e fundit, ajo punoi që historia e “Shtatë Motrave” të përmbyllej, duke ia besuar bashkëshortit të saj përfundimin e serisë, një akt që flet për përgjegjësinë morale ndaj lexuesit dhe veprës. Lucinda Riley nuk ishte një shkrimtare e zhurmës, por e kujtesës. Ajo shkroi për ata që kërkojnë rrënjë, kuptim dhe dashuri në një botë që shpesh harron të ndalet. Veprat e saj janë dëshmi se letërsia mund të jetë një shtëpi emocionale, ku lexuesi gjen veten, edhe kur nuk e di ende kush është. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.