Search this site

Jam e trishtuar dhe e shqetësuar për gjendjen ku kemi arritur të gjithë si shoqëri. Me dhemb shume kjo gjè, cdo vlere që humbet. Rinija dhe studentët janë femijet tuaj, pasuria dhe shpresa me e madhe e ketij vendi. Ata janë studente bij nënash, jo i yti jo imi por të të gjitheve. E mira e perbashket maturia, liria e drejta urtësia, dhe përgjegjësia e gjithsecilit, sot jane motua e dites, që duhen mbrojtur dhe për t’ë patur një të ardhme me dinjitet. Ju lutem, mos i prekni studentet, mos e lëndoni rininë, sepse duke lënduar nis dhuna qe nuk e do askush, lëndojmë të ardhmen e Shqipërisë, jeni duke lenduar nje komb. AMENDAMENTI I PARË | PËRMBAJTJA, LIRITË, TË DREJTAT DHE FAKTET. Amendamenti i Parë i Kushtetutës së SHBA-së, i miratuar në vitin 1791, mbron liritë themelore të qytetarëve. Ai garanton lirinë e fjalës, të shtypit dhe të besimit fetar. Mbron të drejtën e qytetarëve për t’u mbledhur paqësisht dhe për të protestuar. U jep njerëzve të drejtën të kritikojnë qeverinë pa censurë të padrejtë shtetërore. Megjithatë, kjo liri ka kufij ligjorë, si kërcënimet dhe shpifjet. Amendamenti kufizon ndërhyrjen e qeverisë, por nuk zbatohet automatikisht ndaj çdo subjekti privat. Mesazhi kryesor: Liria e shprehjes është themel i demokracisë, i së vërtetës dhe i një shoqërie të lirë që eshte vendosur dyqind e ca vjet më parë. Burimi: Encyclopaedia Britannica Deklarata e të Drejtave. Amendamenti i Parë, i miratuar në vitin 1791, është një amendament i Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe pjesë e Deklaratës së të Drejtave (Bill of Rights). Ai përcakton: „Kongresi nuk do të miratojë asnjë ligj që lidhet me vendosjen e një feje zyrtare ose që ndalon ushtrimin e lirë të saj; asnjë ligj që kufizon lirinë e fjalës ose të shtypit; apo të drejtën e popullit për t'u mbledhur në mënyrë paqësore dhe për t'i drejtuar qeverisë peticione për zgjidhjen e ankesave të tij.“ Dispozitat e këtij amendamenti njihen si klauzola për vendosjen e fesë, klauzola për ushtrimin e lirë të fesë, klauzola për lirinë e fjalës, klauzola për lirinë e shtypit, klauzola për tubimin dhe klauzola për peticionin. Cilat veprime të qeverisë i nënshtrohen Amendamentit të Parë? Amendamenti i Parë, ashtu si pjesa tjetër e Deklaratës së të Drejtave, fillimisht kufizonte vetëm veprimet e qeverisë federale dhe nuk ishte i detyrueshëm për shtetet. Shumica e kushtetutave shtetërore kishin deklaratat e tyre të të drejtave dhe përgjithësisht përmbanin dispozita të ngjashme me ato të Amendamentit të Parë. Megjithatë, këto dispozita mund të zbatoheshin vetëm nga gjykatat shtetërore. Në vitin 1868, Kushtetutës së SHBA-së iu shtua Amendamenti i Katërmbëdhjetë, i cili ndalonte shtetet t'u mohonin njerëzve lirinë pa respektuar procesin e rregullt ligjor. Që atëherë, Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara ka përdorur gradualisht klauzolën e procesit të rregullt ligjor për të zbatuar pjesën më të madhe të Deklaratës së të Drejtave edhe ndaj qeverive shtetërore. Veçanërisht nga vitet 1920 deri në vitet 1940, Gjykata e Lartë i zbatoi të gjitha dispozitat e Amendamentit të Parë ndaj shteteve. Prandaj, Amendamenti i Parë sot mbulon veprimet e qeverisë federale, qeverive shtetërore dhe autoriteteve vendore. Ai zbatohet për të gjitha degët e qeverisjes, duke përfshirë legjislaturat, gjykatat, juritë, zyrtarët ekzekutivë dhe agjencitë qeveritare. Në këtë mbrojtje përfshihen edhe punëdhënësit publikë, universitetet publike dhe sistemet e shkollave publike. Amendamentet nga i pari deri te i dhjeti të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara përbëjnë atë që njihet si Deklarata e të Drejtave (Bill of Rights). Megjithatë, Amendamenti i Parë zbatohet vetëm ndaj kufizimeve të vendosura nga qeveria, sepse Amendamenti i Parë dhe ai i Katërmbëdhjetë u referohen veprimeve shtetërore. Për shembull, nëse një punëdhënës privat pushon nga puna një punonjës për shkak të asaj që ai ka thënë, kjo nuk përbën automatikisht shkelje të Amendamentit të Parë. Po kështu, nuk kemi domosdoshmërisht shkelje të këtij amendamenti nëse një universitet privat përjashton një student për deklaratat e tij, nëse një pronar i një hapësire tregtare kufizon ngjitëset që shiten në pronën e tij ose nëse një ofrues i shërbimeve të internetit refuzon të publikojë faqe të caktuara interneti. Megjithatë, legjislaturat mund të miratojnë ligje që mbrojnë njerëzit nga hakmarrja e organizatave private për shkak të bindjeve të tyre ose ushtrimit të lirive fetare. Për shembull, Titulli VII i Ligjit Federal për të Drejtat Civile të vitit 1964 ndalon diskriminimin fetar edhe nga punëdhënësit privatë. Në mënyrë të ngjashme, ligjet e disa shteteve ndalojnë punëdhënësit të pushojnë nga puna punonjësit për shkak të veprimtarisë së tyre politike jashtë orarit të punës. Këto ndalime burojnë nga zgjedhjet e ligjvënësve dhe jo drejtpërdrejt nga Amendamenti i Parë. Liria e fjalës, e shtypit, e tubimit dhe e peticionit Liritë e fjalës, të shtypit, të tubimit dhe e drejta për t'i drejtuar peticione qeverisë, të trajtuara së bashku si liria e shprehjes, mbrojnë në një kuptim të gjerë shprehjen e mendimeve nga kufizimet qeveritare. Për shembull, qeveria nuk mund të ndalojë shprehjet kundër luftës, deklaratat që lavdërojnë dhunën, shprehjet raciste apo ato prokomuniste vetëm për shkak të pikëpamjeve që përmbajnë. Ajo nuk mund të vendosë taksa të posaçme mbi shprehjen e mendimeve për tema të caktuara dhe as të kufizojë demonstratat vetëm sepse ato shprehin pikëpamje të veçanta. Qeveria nuk mund të lejojë padi civile kundër njerëzve vetëm për shkak të fjalëve të tyre, përveç rasteve kur shprehja hyn në një nga përjashtimet e njohura nga Amendamenti i Parë. Për këtë arsye, për shembull, njerëzit nuk mund të ngrenë padi vetëm për dëmin emocional që u shkaktojnë artikujt fyes të një reviste, përveç rasteve kur artikujt përmbajnë edhe deklarata të pavërteta që përbëjnë shpifje sipas ligjit. Garancitë e lirisë së shprehjes nuk kufizohen vetëm te politika. Ato përfshijnë gjithashtu diskutimet mbi shkencën, fenë, moralin dhe çështjet shoqërore, si dhe artin e madje edhe thashethemet personale. Liria e shtypit konfirmon se qeveria nuk mund të kufizojë komunikimin masiv. Megjithatë, kjo liri nuk u jep mediave profesionale të drejta shtesë kushtetuese përtej atyre që gëzojnë personat që shprehen jashtë mediave. Liria e peticionit mbron të drejtën për të komunikuar me zyrtarët qeveritarë. Kjo përfshin lobimin ndaj zyrtarëve dhe paraqitjen e kërkesave në gjykata përmes padive, përveç rasteve kur gjykata konstaton se padia nuk ka asnjë bazë ligjore të arsyeshme. Kufizimet e lejuara të lirisë së shprehjes Pavarësisht lirisë së gjerë të shprehjes që garanton Amendamenti i Parë, ekzistojnë disa përjashtime të rrënjosura historikisht në të drejtën amerikane. Së pari, qeveria mund të kufizojë kohën, vendin ose mënyrën e shprehjes, nëse kufizimet nuk lidhen me përmbajtjen e mesazhit dhe nëse njerëzve u lihen mundësi të mjaftueshme alternative për të shprehur pikëpamjet e tyre. Për shembull, qeveria mund të kufizojë përdorimin e altoparlantëve në zonat e banuara gjatë natës, të ndalojë demonstratat që bllokojnë trafikun ose të ndalojë grumbullimet protestuese pranë banesave të njerëzve. Së dyti, disa kategori të kufizuara të shprehjes nuk mbrohen nga kufizimet qeveritare. Kategoritë kryesore përfshijnë nxitjen e veprimeve të paligjshme, shpifjen, mashtrimin, materialet e paligjshme të turpshme, pornografinë me fëmijë, fjalët që provokojnë drejtpërdrejt përleshje fizike dhe kërcënimet. Siç vendosi Gjykata e Lartë në çështjen Brandenburg kundër Ohio-s në vitin 1969, qeveria mund të ndalojë nxitjen e veprimeve të paligjshme të afërta në kohë, kur shprehja synon të shkaktojë veprime të tilla dhe ka gjasa t'i shkaktojë ato. Një shembull do të ishte një fjalim drejtuar një turme, ku folësi u bën thirrje njerëzve të sulmojnë menjëherë një ndërtesë aty pranë. Megjithatë, shprehjet që bëjnë thirrje për veprime të mundshme në një të ardhme të papërcaktuar nuk mund të ndalohen automatikisht. Gënjeshtrat shpifëse, të cilat quhen libel kur publikohen me shkrim dhe slander kur shprehen me gojë, mund të ndëshkohen. Po kështu, mund të ndëshkohen dëshmitë e rreme nën betim dhe mashtrimi. Në disa raste, edhe gabimet faktike të bëra nga pakujdesia mund të çojnë në padi. Këto përjashtime zbatohen ndaj pohimeve faktike të pavërteta. Shprehja e një opinioni nuk mund të ndëshkohet vetëm sepse konsiderohet moralisht e gabuar nga shumë njerëz. Disa lloje të materialeve pornografike ekstreme, të cilat ligji i klasifikon si të turpshme (obscenity), mund të ndëshkohen, siç vendosi Gjykata e Lartë në çështjen Miller kundër Kalifornisë në vitin 1973. Përcaktimi i saktë i asaj që përbën material të turpshëm nuk është gjithmonë i qartë, por që nga vitet 1980 përkufizimi është ngushtuar ndjeshëm. Ndërkohë, përdorimi i fjalëve vulgare, në vetvete, nuk mund të ndëshkohet domosdoshmërisht, siç u vendos në çështjen Cohen kundër Kalifornisë në vitin 1971. Materialet që paraqesin fëmijë të vërtetë duke kryer akte seksuale, ose lakuriqësinë e tyre në një kontekst me nënkuptime seksuale, mund të përbëjnë pornografi me fëmijë dhe të ndëshkohen sipas ligjit. Materialet me përmbajtje seksuale ku përdoren të rritur që duken si fëmijë, ose vizatime dhe imazhe kompjuterike të fëmijëve imagjinarë, nuk përfshihen automatikisht në të njëjtin përjashtim, megjithëse disa prej tyre mund të ndëshkohen sipas ligjeve për materialet e turpshme. Fjalët fyese që kanë gjasa të provokojnë drejtpërdrejt një përleshje fizike mund të ndëshkohen gjithashtu. Por komentet e përgjithshme mbi çështjet politike, fetare ose shoqërore nuk mund të ndalohen vetëm sepse disa njerëz zemërohen aq shumë sa dëshirojnë të sulmojnë folësin. Kërcënimet personale për veprime të paligjshme, si kërcënimet me vdekje, mund të ndëshkohen gjithashtu. Nuk ekziston një përjashtim i veçantë nga mbrojtja e Amendamentit të Parë për të ashtuquajturën gjuhë të urrejtjes. Kërcënimet raciste nuk mbrohen nga Amendamenti i Parë, ashtu si kërcënimet e tjera. Po kështu, fyerjet raciste të drejtuara personalisht ndaj dikujt mund të ndëshkohen nëse plotësojnë kushtet ligjore për t'u konsideruar fjalë që provokojnë drejtpërdrejt dhunë. Megjithatë, shprehjet nuk mund të ndëshkohen posaçërisht vetëm sepse janë raciste, seksiste, kundër homoseksualëve ose armiqësore ndaj një feje të caktuar. Shprehja e mendimit në pronën publike dhe në institucionet shtetërore. Seksionet e mëparshme trajtojnë ligjet që zbatohen edhe kur njerëzit shprehin mendimet e tyre duke përdorur burimet ose pronën e tyre private. Megjithatë, qeveria ka një pushtet të konsiderueshëm, por jo të pakufizuar, për të kontrolluar shprehjen e mendimeve kur ajo zhvillohet në pronën publike. Për shembull, punonjësit qeveritarë mund të pushohen nga puna për deklarata që pengojnë efikasitetin e institucionit ku punojnë. Nxënësit e shkollave fillore, të ciklit të ulët dhe të shkollave të mesme mund të disiplinohen për shprehje që rrezikojnë të prishin ndjeshëm procesin mësimor ose për përdorimin e fjalëve vulgare në shkollë. Nëse qeveria u jep njerëzve fonde për të shprehur pikëpamjet e vetë qeverisë, ajo mund të kërkojë që këto fonde të mos përdoren për të shprehur mesazhe që qeveria nuk dëshiron t'i mbështesë. Shprehja e mendimeve në tokën ose ndërtesat qeveritare mund të kufizohet zakonisht, me kusht që qeveria të mos diskriminojë njerëzit për shkak të pikëpamjeve që shprehin. Për më tepër, shprehja e mendimeve nga të burgosurit dhe pjesëtarët e ushtrisë mund t'u nënshtrohet kufizimeve më të gjera. Shprehja e mendimeve në trotuaret publike dhe në parqe, të cilat shpesh cilësohen si hapësira tradicionale publike për debat, mbrohet nga ndërhyrja qeveritare në të njëjtën mënyrë si shprehja në pronën e vetë folësit. E njëjta mbrojtje zbatohet edhe për shprehjen e mendimeve nga studentët e universiteteve publike, të paktën kur ajo nuk është pjesë e diskutimeve ose detyrave të një lënde mësimore. Qeveria ka gjithashtu kompetenca shtesë për të kufizuar shprehjen e transmetuar në radio dhe televizion. Meqenëse konsiderohet se kontrollon përdorimin e valëve të transmetimit, ajo mund të përcaktojë se kush transmeton dhe, në një masë të caktuar, çfarë mund të thonë transmetuesit. Për këtë arsye, në çështjen FCC kundër Pacifica Foundation të vitit 1978, Gjykata e Lartë mbështeti një ndalim për transmetimin e fjalëve vulgare, megjithëse këto fjalë përgjithësisht mbrohen nga Kushtetuta në kontekste të tjera. Po kështu, në çështjen Red Lion Broadcasting Co. kundër FCC të vitit 1969, Gjykata e Lartë mbështeti të ashtuquajturën Doktrina e Drejtësisë (Fairness Doctrine), një rregullore e Komisionit Federal të Komunikimeve (FCC), e cila në atë kohë u kërkonte transmetuesve t'u jepnin kohë edhe personave që dëshironin të paraqisnin pikëpamje të kundërta. Megjithatë, kjo kompetencë e zgjeruar e qeverisë zbatohej vetëm për transmetimet radiofonike dhe televizive, jo për mediat e tjera, si gazetat, televizioni kabllor dhe interneti. Komisioni Federal i Komunikimeve e shfuqizoi Doktrinën e Drejtësisë në vitin 1987. Burimi: Encyclopaedia Britannica — First Amendment | Contents, Freedoms, Rights, & Facts.

Sot ne diten e lindjes kujtojmë me respekt Margaret Thatcher, figurën historike që ndryshoi politikën britanike dhe u bë gruaja e parë kryeministre e Mbretërisë së Bashkuar. E njohur si “Zonja e Hekurt”, ajo u shqua për vendosmërinë, guximin dhe lidershipin e saj të fortë. Trashëgimia e saj politike mbetet pjesë e historisë moderne dhe vazhdon të ngjallë diskutime e vlerësime. Margaret Thatcher mbetet simbol i ambicies, i forcës së karakterit dhe i një gruaje që la gjurmë në historinë botërore. TELLING STORY Margaret Thatcher – “Zonja e Hekurt” që ndryshoi Britaninë Margaret Thatcher ishte kryeministre e Mbretërisë së Bashkuar nga viti 1979 deri më 1990. Ajo ishte gruaja e parë që mbajti këtë post në Britani dhe gruaja e parë që u bë kryeministre në një vend evropian. Gjatë udhëheqjes së saj, ajo zbatoi politika që ndryshuan thellësisht ekonominë, shoqërinë dhe politikën britanike. E njohur si “Zonja e Hekurt”, Thatcher u bë një nga figurat më të rëndësishme dhe më të debatueshme të politikës së shekullit XX. Emri i plotë: Margaret Hilda Thatcher, baronesha Thatcher e Kestevenit Emri i vajzërisë: Margaret Hilda Roberts Lindur: 13 tetor 1925, Grantham, Lincolnshire, Angli Vdiq: 8 prill 2013, Londër, Angli Partia politike: Partia Konservatore Kryeministre: 1979–1990 Margaret Thatcher ishte kryeministrja e vetme britanike e shekullit XX që fitoi tri zgjedhje parlamentare radhazi. Ajo ishte gjithashtu kryeministrja që qëndroi më gjatë pa ndërprerje në këtë detyrë që nga viti 1827, deri në dorëheqjen e saj më 1990. Ajo e transformoi ekonominë britanike, duke e zhvendosur atë nga një model me ndërhyrje të gjerë shtetërore drejt një ekonomie më liberale, të mbështetur te tregu i lirë, privatizimi dhe përgjegjësia individuale. Për ndikimin e saj në politikën britanike, ajo shpesh është krahasuar me Winston Churchillin. Trashëgimia e saj politike vazhdoi të ndikonte debatet brenda Partisë Konservatore edhe shumë vite pas largimit nga pushteti. Më vonë, ajo u përmend edhe si një model politik nga Liz Truss. Vitet e hershme dhe formimi Margaret Hilda Roberts lindi më 13 tetor 1925 në Grantham, Lincolnshire, Angli. Ajo u rrit në një familje të klasës së mesme, në të cilën puna, disiplina dhe përgjegjësia personale kishin rëndësi të veçantë. Babai i saj, Alfred Roberts, ishte tregtar ushqimor dhe një figurë aktive në jetën lokale. Ai shërbeu si këshilltar bashkiak dhe më vonë si kryetar i bashkisë së Grantham-it. Nëna e saj quhej Beatrice Ethel Stephenson. Margaret ndoqi studimet në Universitetin e Oksfordit, ku u specializua në kimi. Ajo u bë një nga gratë e para që drejtoi Shoqatën Konservatore të Universitetit të Oksfordit, duke shfaqur që herët interesin dhe aftësitë e saj politike. Pas diplomimit në vitin 1947, ajo punoi për rreth katër vjet si kimiste kërkimore. Më pas studioi drejtësi dhe u kualifikua si avokate në vitin 1954, duke u specializuar në të drejtën tatimore. Në vitin 1951, ajo u martua me Denis Thatcher (1915–2003), një biznesmen. Në vitin 1953, çifti u bë prindër të binjakëve, një djali dhe një vajze. Hyrja në politikë Margaret Thatcher kandidoi për herë të parë në zgjedhjet parlamentare të vitit 1950, por nuk arriti të fitonte. Megjithatë, kandidatura e saj tërhoqi vëmendje dhe rriti ndjeshëm mbështetjen për Partinë Konservatore në zonën ku ajo garonte. Vota konservatore u rrit me rreth 50 për qind. Në vitin 1959, ajo u zgjodh deputete për zonën elektorale Finchley, në veri të Londrës. Nga viti 1961 deri më 1964, ajo shërbeu si sekretare parlamentare në Ministrinë e Pensioneve dhe Sigurimeve Kombëtare. Më pas, në vitin 1969, u bë zëdhënëse kryesore e opozitës për çështjet e arsimit. Kur konservatorët erdhën në pushtet në vitin 1970, nën udhëheqjen e Edward Heath-it, Thatcher u emërua sekretare e shtetit për Arsimin dhe Shkencën. Ajo ishte gruaja e dytë që mori një post ministror në një qeveri konservatore. Gjatë kësaj periudhe, ajo ndërmori ndryshime në politikat arsimore. Një nga vendimet më të debatueshme ishte përfundimi i programit që siguronte qumësht falas për disa nxënës të shkollave. Ky vendim i dha asaj nofkën përçmuese “Thatcher, rrëmbyesja e qumështit” — “Thatcher the milk snatcher”. Megjithatë, gjatë kohës së saj si ministre e Arsimit, u krijuan më shumë shkolla gjithëpërfshirëse sesa gjatë mandatit të çdo ministri tjetër të arsimit. Disa nga këto ndryshime u dobësuan më vonë gjatë kohës kur ajo ishte kryeministre. Partia Konservatore humbi dy zgjedhje parlamentare në vitin 1974. Pas këtyre humbjeve, Thatcher sfidoi Edward Heath-in për drejtimin e partisë. Në shkurt të vitit 1975, ajo u zgjodh udhëheqëse e Partisë Konservatore, me mbështetjen e krahut të djathtë të saj. Ky ishte fillimi i ngritjes së saj politike, e cila do të zgjaste rreth 15 vjet dhe do ta shndërronte në një nga figurat më me ndikim të Britanisë moderne. Kryeministria: 1979–1990 Margaret Thatcher u bë kryeministre në vitin 1979, pas fitores së konservatorëve në zgjedhjet e përgjithshme. Fitorja erdhi pas një periudhe grevash dhe konfliktesh të shumta sindikale, të njohur si “Dimri i Pakënaqësisë”, gjatë qeverisjes së kryeministrit laburist James Callaghan. Thatcher premtoi të rikthente autoritetin e qeverisë, të kufizonte fuqinë e sindikatave dhe të ndryshonte mënyrën se si funksiononte ekonomia britanike. Brenda Partisë Konservatore, ajo u mbështet nga krahu i njohur si “Dry”, që favorizonte politikat e tregut të lirë, në kundërshtim me konservatorët më të moderuar, të quajtur “Wet”. Politikat e saj përfshinin mbështetjen e pavarësisë individuale, privatizimin e ndërmarrjeve shtetërore, shitjen e banesave publike te qiramarrësit, shkurtimin e disa shërbimeve publike dhe zbatimin e politikave monetare për të kontrolluar inflacionin. Ajo kërkoi gjithashtu të kufizonte fuqinë e sindikatave përmes ndryshimeve ligjore. Termi “Thatcherizëm” u përdor për të përshkruar këtë qasje politike dhe ekonomike. Ai lidhej me një besim të fortë në përgjegjësinë individuale, nacionalizmin, bindjet morale të palëkundura dhe një stil udhëheqjeje të drejtpërdrejtë, shpesh konfrontues dhe të pakompromis. Ekonomia dhe reformat e mandatit të parë Gjatë mandatit të parë, qeveria e Thatcher-it hoqi disa kufizime ekonomike dhe uli subvencionet shtetërore. Ndërmarrjet joefikase u përballën me presion të madh, përfshirë edhe ato që nuk ishin domosdoshmërisht përgjegjëse për vështirësitë e tyre. Pasojat sociale dhe ekonomike ishin të rënda. Papunësia, që në vitin 1979 ishte rreth 1,3 milionë persona, u rrit në më shumë se dyfishin e këtij niveli brenda dy vjetësh. Inflacioni u dyfishua brenda 14 muajve dhe kaloi 20 për qind. Prodhimi industrial ra ndjeshëm. Megjithëse inflacioni u ul dhe prodhimi ekonomik filloi të rimëkëmbej përpara përfundimit të mandatit të parë, papunësia vazhdoi të ishte e lartë. Në vitin 1986, numri i të papunëve kaloi tre milionë. Qeveria privatizoi një numër të madh ndërmarrjesh dhe shërbimesh shtetërore, përfshirë sektorë të industrisë së hapësirës ajrore, televizionit dhe radios, gazit, energjisë elektrike, ujit, linjës ajrore shtetërore dhe industrisë së çelikut. Deri në fund të viteve 1980, numri i aksionarëve ishte trefishuar, ndërsa rreth 1,5 milionë banesa publike u shitën te qiramarrësit e tyre, duke krijuar mundësi për shumë familje që të bëheshin pronare të shtëpive ku jetonin. Fitorja e vitit 1983 dhe Lufta e Falklandeve Në zgjedhjet e vitit 1983, Thatcher siguroi një fitore të thellë. Një faktor i rëndësishëm ishte Lufta e Falklandeve e vitit 1982, në të cilën Britania rimori kontrollin e ishujve pas pushtimit nga Argjentina. Fitorja ushtarake rriti popullaritetin e saj dhe forcoi imazhin e një udhëheqëseje të vendosur. Ndërkohë, Partia Laburiste ishte e përçarë dhe manifesti i saj elektoral u kritikua ashpër. Një nga përshkrimet më të njohura të tij ishte “shënimi më i gjatë i vetëvrasjes në histori”. Konservatorët fituan shumicën më të madhe parlamentare që nga fitorja e laburistëve në vitin 1945, me një epërsi prej 144 vendesh në Parlament dhe pak më shumë se 42 për qind të votave. Përballja me sindikatat Thatcher e konsideronte fuqinë e sindikatave një pengesë për funksionimin e ekonomisë dhe për autoritetin e qeverisë. Qeveria e saj miratoi ligje që ndalonin marrëveshjet e punësimit vetëm për anëtarët e sindikatave në rrethana të caktuara, kërkonin votime përpara grevave, kufizonin grevat në mbështetje të sindikatave të tjera dhe parashikonin përgjegjësi financiare për dëmet e shkaktuara nga veprimet e paligjshme sindikale. Konflikti më i madh ndodhi me Sindikatën Kombëtare të Minatorëve, e cila në vitin 1984 nisi një grevë kundër planeve për mbylljen e 20 minierave të qymyrit. Greva zgjati pothuajse një vit. Thatcher refuzoi të pranonte kërkesat e minatorëve dhe qeveria nuk bëri lëshime. Në fund, minatorët u kthyen në punë pa arritur objektivat e tyre. Përkrahësit e Thatcher-it e panë këtë si një fitore për autoritetin e shtetit dhe ekonominë, ndërsa kritikët e saj e konsideruan një goditje të rëndë për komunitetet industriale dhe punëtorët. Atentati në Brighton dhe konflikti në Londër Në tetor të vitit 1984, Ushtria Republikane Irlandeze (IRA) kreu një atentat me bombë në hotelin ku po qëndronin Thatcher dhe drejtues të tjerë të qeverisë gjatë një konference të Partisë Konservatore në Brighton. Shpërthimi pothuajse i mori jetën kryeministres dhe disa prej figurave të larta politike. Në vitin 1986, qeveria e saj shfuqizoi Këshillin e Madh të Londrës, pas një konflikti të gjatë me administratën e udhëhequr nga laburisti Ken Livingstone. Deri në fund të mandatit të dytë, politikat e Thatcher-it kishin sjellë një transformim të gjerë të Britanisë, të krahasueshëm për nga përmasat me ndryshimet e realizuara nga reformat laburiste të periudhës së pasluftës. Politika e jashtme Marrëdhënia me Ronald Reagan-in dhe Bashkimin Sovjetik Thatcher zhvilloi një marrëdhënie të ngushtë politike me presidentin amerikan Ronald Reagan, i cili drejtoi Shtetet e Bashkuara nga viti 1981 deri më 1989. Të dy ndanin bindje konservatore dhe një kundërshtim të fortë ndaj komunizmit sovjetik. Gjatë viteve 1980, Bashkimi Sovjetik vazhdonte të shihej si kundërshtari kryesor strategjik i Perëndimit. Lufta e Ftohtë vazhdoi deri në periudhën kur Mikhail Gorbachev erdhi në pushtet në vitin 1985 dhe nisi reforma që ndryshuan marrëdhëniet ndërkombëtare. Në vitin 1976, pas një fjalimi të ashpër kundër komunizmit sovjetik, shtypi sovjetik i dha Thatcher-it nofkën “Zonja e Hekurt”. Kjo nofkë u bë më pas simbol i stilit të saj politik. Ajo mbështeti NATO-n dhe ruajtjen e një kapaciteti të pavarur bërthamor britanik. Afrika e Jugut dhe Zimbabveja Në vitin 1980, Zimbabveja fitoi pavarësinë pas një periudhe 15-vjeçare të shkëputjes së paligjshme nga sundimi kolonial britanik, nën një qeveri të pakicës së bardhë. Thatcher u kritikua ndërkombëtarisht për kundërshtimin e sanksioneve ndërkombëtare kundër aparteidit në Afrikën e Jugut. Qëndrimi i saj mbi këtë çështje ishte një nga elementet më të debatueshme të politikës së saj të jashtme. Britania dhe Komuniteti Evropian Në vitin 1984, Thatcher arriti të ulte kontributin financiar të Britanisë në buxhetin e Komunitetit Evropian, pas kundërshtimeve të saj të vazhdueshme ndaj mënyrës se si vendi kontribuonte financiarisht. Pas fitores së vitit 1987, ajo u bë gjithnjë e më kundërshtuese ndaj thellimit të integrimit evropian. Ajo kundërshtoi idenë e një Evrope federale, krijimin e një monedhe të vetme dhe zgjerimin e bashkimit politik. Këto qëndrime shkaktuan ndarje brenda Partisë Konservatore. Disa ministra dhanë dorëheqjen, ndërsa mosmarrëveshjet për të ardhmen e Britanisë në Evropë dobësuan mbështetjen për udhëheqjen e saj. Dorëheqja nga posti i kryeministres Në vitin 1989, qeveria e Thatcher-it prezantoi një taksë vendore të njohur si “poll tax”. Reforma shkaktoi kundërshtime të mëdha dhe protesta, disa prej të cilave përfunduan në dhunë në rrugët e Londrës. Brenda Partisë Konservatore, shumë deputetë nisën të shqetësoheshin se politikat e saj po e bënin të vështirë fitimin e një mandati të katërt. Në nëntor të vitit 1990, Michael Heseltine sfidoi Thatcher-in për drejtimin e Partisë Konservatore. Në votimin e parë, Thatcher mori 204 vota, ndërsa Heseltine 152. Megjithatë, ajo nuk arriti të siguronte shumicën e nevojshme sipas rregullave të garës, duke mbetur katër vota larg shumicës së kërkuar, krahas rregullit që parashikonte një diferencë prej 15 për qind. Përballë mungesës së mbështetjes së mjaftueshme, Thatcher vendosi të tërhiqej nga gara për drejtimin e partisë dhe të jepte dorëheqjen si kryeministre më 22 nëntor 1990. Gjashtë ditë më vonë, John Major e pasoi në krye të qeverisë. Jeta pas kryeministrisë dhe trashëgimia politike Edhe pas largimit nga posti i kryeministres, Thatcher mbeti një figurë me ndikim në politikën konservatore britanike. Idetë e saj vazhduan të ndikonin jo vetëm Partinë Konservatore, por edhe kundërshtarët e saj politikë. Edhe Partia Laburiste, në periudhat e mëvonshme, u detyrua të rishikonte disa prej prioriteteve dhe qëndrimeve të saj ekonomike e politike. Thatcher qëndroi deputete deri në vitin 1992, kur mori titullin e baroneshës së përjetshme dhe u bë anëtare e Dhomës së Lordëve. Ajo mbajti fjalime dhe ligjëroi në Shtetet e Bashkuara dhe në Azi. Gjithashtu, themeloi një fondacion që mbështeste ekonominë e tregut të lirë dhe demokracinë në Evropën Qendrore dhe Lindore. Në vitin 1995, asaj iu dha Urdhri i Garterit, një nga nderimet më të larta britanike. Pas disa goditjeve të lehta cerebrale, në vitin 2002 ajo u tërhoq nga mbajtja e fjalimeve publike. Në kujtimet e saj të botuara në vitin 2008, me titull A Swim-On Part in the Goldfish Bowl, vajza e saj Carol Thatcher përshkroi shenjat e para të demencës progresive të së ëmës, të cilat kishin nisur të shfaqeshin që nga viti 2000. Margaret Thatcher vdiq në Londër më 8 prill 2013. Ajo mbetet një nga figurat më të rëndësishme të historisë politike britanike: për disa, një udhëheqëse që riktheu forcën ekonomike dhe autoritetin e shtetit; për të tjerë, një politikane, reformat e së cilës shkaktuan pasoja të rënda sociale dhe dobësuan komunitetet industriale. Burimi: Encyclopaedia Britannica — “Margaret Thatcher” Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige

TELLING STORY Lufta e Ftohtë – Rivaliteti që ndau botën në dy kampe Lufta e Ftohtë ishte rivaliteti i hapur, por i kufizuar, që u zhvillua pas Luftës së Dytë Botërore ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Bashkimit Sovjetik dhe aleatëve të tyre përkatës. Ky rivalitet u zhvillua kryesisht në frontet politike, ekonomike dhe propagandistike, pa u shndërruar në një luftë të drejtpërdrejtë të përgjithshme ndërmjet dy superfuqive. Periudha: 1947–1991 Pjesëmarrësit kryesorë: Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Bashkimi Sovjetik, NATO dhe Traktati i Varshavës Konteksti: Marrëdhëniet ndërkombëtare pas Luftës së Dytë Botërore Termi “Lufta e Ftohtë” u përdor për herë të parë nga shkrimtari George Orwell në vitin 1945. Ai parashikoi një gjendje të qëndrueshme përballjeje bërthamore ndërmjet dy ose tri superfuqive monstruoze, secila e pajisur me armë që mund të zhduknin miliona njerëz brenda pak sekondash. Në Shtetet e Bashkuara, termi u përdor në vitin 1947 nga Bernard Baruch gjatë një fjalimi në State House, në Columbia të Karolinës së Jugut. Origjina e Luftës së Ftohtë Pas kapitullimit të Gjermanisë naziste në maj të vitit 1945, aleanca e kohës së luftës ndërmjet Shteteve të Bashkuara, Britanisë së Madhe dhe Bashkimit Sovjetik filloi të shpërbëhej. Aleatët kishin bashkëpunuar për të mposhtur Gjermaninë naziste, por pas përfundimit të luftës u shfaqën mosmarrëveshje të thella për rendin politik të Evropës dhe të botës. Deri në vitin 1948, Bashkimi Sovjetik kishte vendosur qeveri të majta në vendet e Evropës Lindore të çliruara nga Ushtria e Kuqe. Shtetet e Bashkuara dhe Britania e Madhe druheshin se Moska synonte të siguronte kontroll të përhershëm mbi Evropën Lindore dhe se partitë komuniste mund të fitonin pushtet edhe në demokracitë e Evropës Perëndimore. Nga ana tjetër, udhëheqësit sovjetikë kërkonin kontrollin e Evropës Lindore për të krijuar një zonë sigurie kundër një kërcënimi të mundshëm të ardhshëm nga Gjermania. Ata gjithashtu synonin përhapjen e komunizmit, të cilin e konsideronin një alternativë ideologjike ndaj kapitalizmit perëndimor. Përplasja u bë gjithnjë e më e qartë gjatë viteve 1947–1948. Shtetet e Bashkuara ndihmuan rimëkëmbjen ekonomike të Evropës Perëndimore përmes Planit Marshall, ndërsa Bashkimi Sovjetik konsolidoi regjimet komuniste në Evropën Lindore. Kështu, Evropa u nda gradualisht në dy blloqe politike, ekonomike dhe ushtarake. Përshkallëzimi i konfliktit: 1948–1953 Përplasja ndërmjet dy superfuqive arriti një nga fazat më të tensionuara gjatë periudhës 1948–1953. Bllokada e Berlinit dhe ura ajrore Në vitin 1948, Bashkimi Sovjetik bllokoi rrugët tokësore që lidhnin sektorët perëndimorë të Berlinit me pjesën tjetër të zonave të kontrolluara nga Perëndimi. Berlini ndodhej brenda zonës sovjetike të Gjermanisë së pushtuar, por vetë qyteti ishte ndarë në sektorë të administruar nga fuqitë fituese të luftës. Në përgjigje të bllokadës, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre organizuan një urë ajrore, duke transportuar me avionë ushqime, qymyr dhe furnizime të tjera jetike për popullsinë e Berlinit Perëndimor. Bllokada zgjati nga viti 1948 deri më 1949 dhe u bë një nga përballjet e para të mëdha të Luftës së Ftohtë. Përshkrimi i fotografisë: Fëmijë në Berlin shikojnë një avion transportues amerikan në aeroportin Tempelhof gjatë urës ajrore të Berlinit, në vitin 1948. Krijimi i NATO-s Në vitin 1949, Shtetet e Bashkuara, Kanadaja dhe disa vende të Evropës Perëndimore krijuan Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut, të njohur si NATO. Aleanca synonte mbrojtjen kolektive të anëtarëve të saj kundër një sulmi të mundshëm. Krijimi i saj e institucionalizoi bashkëpunimin ushtarak perëndimor dhe thelloi ndarjen me Bashkimin Sovjetik. Në të njëjtin vit, Bashkimi Sovjetik testoi bombën e tij të parë atomike, duke i dhënë fund monopolit bërthamor amerikan. Fitorja komuniste në Kinë Në vitin 1949, komunistët kinezë, të udhëhequr nga Mao Ce Duni, morën kontrollin e Kinës kontinentale. Kjo ngjarje ndryshoi ekuilibrin politik ndërkombëtar dhe shtoi shqetësimin e Shteteve të Bashkuara për përhapjen e komunizmit në Azi. Lufta e Koresë Në vitin 1950, Koreja e Veriut pushtoi Korenë e Jugut, duke shkaktuar Luftën e Koresë. Konflikti u shndërrua në një përballje ndërkombëtare: Shtetet e Bashkuara dhe aleatë të tjerë mbështetën Korenë e Jugut, ndërsa Koreja e Veriut u mbështet nga Kina dhe Bashkimi Sovjetik. Lufta vazhdoi deri në vitin 1953. Armëpushimi i dha fund luftimeve të mëdha, por nuk solli një traktat përfundimtar paqeje. Gadishulli Korean mbeti i ndarë. Zbutja e tensioneve dhe vazhdimi i rivalitetit: 1953–1957 Vdekja e udhëheqësit sovjetik Josif Stalin në vitin 1953 solli ndryshime në politikën e Bashkimit Sovjetik dhe krijoi shpresa për një zbutje të marrëdhënieve me Perëndimin. Megjithatë, rivaliteti ndërmjet dy blloqeve vazhdoi. Mosbesimi politik dhe ushtarak mbeti i thellë. Në vitin 1955, Bashkimi Sovjetik dhe vendet e tij aleate krijuan Traktatin e Varshavës, një aleancë ushtarake që u përgjigjej NATO-s. Po atë vit, Gjermania Perëndimore u pranua në NATO, duke forcuar më tej lidhjet ushtarake të saj me Perëndimin dhe duke shtuar shqetësimet e Bashkimit Sovjetik. Një fazë e re tensioni: 1958–1962 Nga fundi i viteve 1950 deri në vitin 1962, Lufta e Ftohtë hyri në një fazë tjetër të përshkallëzimit. Të dyja superfuqitë zhvilluan dhe vendosën raketa balistike ndërkontinentale, të afta të godisnin objektiva në territoret e njëra-tjetrës. Kriza më e rrezikshme e kësaj periudhe ishte vendosja e fshehtë e raketave sovjetike në Kubë, në vitin 1962. Kriza e raketave kubane Në tetor të vitit 1962, Shtetet e Bashkuara zbuluan se Bashkimi Sovjetik po vendoste raketa bërthamore në Kubë, shumë pranë territorit amerikan. Presidenti amerikan John F. Kennedy kërkoi largimin e raketave dhe vendosi një bllokadë detare, të cilën administrata amerikane e quajti “karantinë”, për të penguar mbërritjen e mëtejshme të armëve sovjetike. Për disa ditë, bota u përball me rrezikun e një lufte bërthamore. Negociatat ndërmjet Uashingtonit dhe Moskës çuan në një marrëveshje: Bashkimi Sovjetik do të tërhiqte raketat nga Kuba, ndërsa Shtetet e Bashkuara dhanë garanci se nuk do ta pushtonin ishullin. Marrëveshja përfshinte gjithashtu një mirëkuptim të fshehtë lidhur me tërheqjen e raketave amerikane nga Turqia. Kriza tregoi se asnjëra palë nuk ishte e gatshme të përdorte armët bërthamore, për shkak të pasojave katastrofike që do të sillte kundërpërgjigjja e palës tjetër. Mundësia e shkatërrimit të ndërsjellë e bëri të qartë se një luftë e tillë mund të çonte në shkatërrimin e të dyja superfuqive. Përshkrimi i fotografisë: Pamje ajrore e një vendvendosjeje raketash balistike me rreze të mesme veprimi pranë San Cristóbal-it, në Kubë, fotografuar më 25 tetor 1962 gjatë krizës së raketave kubane. Traktati për Ndalimin e Provave Bërthamore Pas krizës kubane, të dyja palët kërkuan mënyra për të zvogëluar rrezikun e një përplasjeje të drejtpërdrejtë. Në vitin 1963 u nënshkrua Traktati për Ndalimin e Provave Bërthamore, i cili ndalonte provat bërthamore në atmosferë, në hapësirën e jashtme dhe nën ujë. Përshkrimi i fotografisë: Presidenti amerikan John F. Kennedy nënshkruan Traktatin për Ndalimin e Provave Bërthamore më 7 tetor 1963. Megjithatë, traktati nuk i dha fund garës së armatimeve. Bashkimi Sovjetik vazhdoi të zgjeronte forcat e tij konvencionale dhe strategjike, ndërsa Shtetet e Bashkuara iu përgjigjën me zgjerimin e kapaciteteve të tyre ushtarake. Kjo garë vazhdoi gjatë 25 viteve të ardhshme. Përballjet jashtë Evropës Megjithëse Lufta e Ftohtë nuk u shndërrua në një luftë të drejtpërdrejtë të përgjithshme ndërmjet ushtrive amerikane dhe sovjetike në Evropë, të dyja superfuqitë u përfshinë në konflikte dhe ndërhyrje në vende të tjera. Bashkimi Sovjetik ndërhyri ushtarakisht për të shtypur kryengritje ose për të ruajtur regjimet aleate në disa vende. Gjermania Lindore, 1953: Forcat sovjetike shtypën kryengritjen kundër regjimit komunist. Hungaria, 1956: Ushtria sovjetike ndërhyri për të shtypur revolucionin hungarez. Çekosllovakia, 1968: Trupat e Traktatit të Varshavës pushtuan vendin për t'i dhënë fund reformave të Pranverës së Pragës. Afganistani, 1979: Bashkimi Sovjetik ndërhyri ushtarakisht, duke nisur një luftë të gjatë dhe të kushtueshme. Përshkrimi i fotografisë: Qytetarë çekosllovakë përballen me trupat sovjetike gjatë pushtimit të Pragës, më 21 gusht 1968. Edhe Shtetet e Bashkuara ndërhynë në disa vende për të parandaluar zgjerimin e ndikimit komunist ose për të mbështetur qeveri që i konsideronin aleate. Në vitin 1954, Shtetet e Bashkuara mbështetën përmbysjen e qeverisë së majtë në Guatemalë. Në vitin 1961, një përpjekje për të pushtuar Kubën dhe për të rrëzuar qeverinë e Fidel Kastros dështoi. Ndërhyrja, e njohur si pushtimi i Gjirit të Derrave, u krye nga mërgimtarë kubanë të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara. Në vitin 1965, Shtetet e Bashkuara ndërhynë ushtarakisht në Republikën Dominikane, ndërsa në vitin 1983 pushtuan Grenadën. Nga viti 1954 deri më 1975, Shtetet e Bashkuara zhvilluan një përpjekje të gjatë dhe përfundimisht të pasuksesshme për të penguar Vietnamin e Veriut që të vendoste sundimin e tij mbi Vietnamin e Jugut. Kjo përballje u bë e njohur si Lufta e Vietnamit dhe u shndërrua në një nga konfliktet më të debatueshme të Luftës së Ftohtë. Dy superfuqi, dy sisteme Lufta e Ftohtë nuk ishte vetëm një garë ushtarake. Ajo ishte edhe një konflikt ideologjik ndërmjet dy sistemeve të ndryshme politike dhe ekonomike. Shtetet e Bashkuara përfaqësonin modelin kapitalist dhe demokracinë liberale, ndërsa Bashkimi Sovjetik mbështeste komunizmin dhe sistemin e tij njëpartiak. Secila palë synonte të zgjeronte ndikimin e vet ndërkombëtar, të siguronte aleatë dhe të pengonte zgjerimin e kampit kundërshtar. Propaganda, spiunazhi, gara teknologjike, zhvillimi i armëve bërthamore dhe konkurrenca për ndikim në vendet e tjera ishin pjesë e përditshme e këtij rivaliteti. Pavarësisht se dy superfuqitë shmangën një luftë të drejtpërdrejtë të përgjithshme, shumë vende përjetuan konflikte, grushte shteti, ndërhyrje ushtarake dhe kriza politike të lidhura me përplasjen ndërmjet dy blloqeve. Lufta e Ftohtë ndryshoi marrëdhëniet ndërkombëtare për disa dekada dhe ndikoi në politikën, ekonominë dhe sigurinë e pjesës më të madhe të botës Burimi: Encyclopaedia Britannica — “Cold War” Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige

Virgjëresha që sfidoi perandorin me forcën e besimit. Rubrika:Histori, kulture. Personazh qe frymezon Në historinë e krishterimit, ka gra që nuk u kujtuan vetëm për jetën që jetuan, por edhe për guximin me të cilin mbrojtën bindjet e tyre. Një prej tyre është Shën Katarina e Aleksandrisë, figura e njohur e virgjëreshës dhe martires, e cila, sipas traditës së krishterë, përballoi pushtetin perandorak me forcën e mendjes dhe qëndrueshmërinë e besimit. Historia e saj na çon në Aleksandri, qytetin e lashtë egjiptian që ishte një prej qendrave më të rëndësishme të dijes, filozofisë dhe kulturës së botës antike. Sipas një rrëfimi martirizimi të shekullit VI, Katarina vinte nga një familje mbretërore. Ishte vetëm 18 vjeçe kur perandori Maksenc (ose Maksimiani, sipas varianteve të traditës) mbërriti në Aleksandri dhe urdhëroi banorët të kryenin flijime për idhujt. Për Katarinën, ky urdhër ishte një çështje e ndërgjegjes dhe e besimit. Ajo nxitoi drejt tempullit, jo për t'iu bindur ceremonisë, por për t'i nxitur të krishterët të mos merrnin pjesë në flijime. Ky veprim e vendosi përballë autoritetit të perandorit. Ajo u arrestua dhe u dërgua para tij. Por, në vend që të tërhiqej nga bindjet e saj, Katarina i foli perandorit për fuqinë shpëtuese të Kryqit. Përballë fjalëve të saj, sundimtari vendosi të thërriste filozofët e oborrit, me shpresën se dituria dhe argumentet e tyre do ta mposhtnin vajzën e re. Megjithatë, sipas traditës fetare, Katarina mori forcë shpirtërore nga kryeengjëlli Shën Mihail dhe arriti t'i bindte filozofët me argumentet e saj, duke i kthyer ata në krishterim. Perandori, i zemëruar nga kjo ngjarje, i dënoi me vdekje në zjarr. Kur pushteti nuk arrin të mposhtë bindjen, ai shpesh përpiqet ta thyejë njeriun përmes frikës. Edhe ndaj Katarinës u përdorën premtime për pasuri dhe martesë, me synimin që ajo të hiqte dorë nga besimi i saj. Por as joshjet e kësaj bote nuk e ndryshuan qëndrimin e saj. Gjatë kohës që ndodhej në burg, Katarina ndikoi edhe te Porfiri, një zyrtar i oborrit, i cili, sipas rrëfimit, u kthye në krishterim së bashku me 200 ushtarë. Për perandorin, kjo ishte një sfidë e re. Ai urdhëroi që Katarina të torturohej me një pajisje të përbërë nga rrota me tehe të mprehta, e projektuar për ta copëtuar trupin e saj. Por, sipas legjendës, rrotat u thyen me një forcë të jashtëzakonshme, duke vrarë disa prej ushtarëve që ndodheshin pranë tyre. Kjo ngjarje e mrekullueshme u bë një prej episodeve më të njohura të ikonografisë së Shën Katarinës, e cila shpesh paraqitet me një rrotë si simbol të martirizimit të saj. Edhe perandoresha ndërhyri për ta shpëtuar Katarinën. Ajo e shpalli hapur veten të krishterë, por edhe ajo u dënua me prerje koke. I njëjti fat, sipas traditës, e priti Porfirin dhe 200 ushtarët që kishin përqafuar krishterimin. Në fund, dënimi me vdekje iu dha edhe vetë Katarinës. Përpara ekzekutimit, ajo u lut për të gjithë ata që, në të ardhmen, do t'i kërkonin ndërmjetësim. Rrëfimi fetar tregon se një zë hyjnor iu përgjigj nga retë, duke i premtuar se lutja e saj do të dëgjohej. Kur u ekzekutua, tradita tregon se nga trupi i saj nuk rridhte gjak, por qumësht, një simbol i pastërtisë dhe i shenjtërisë në rrëfimin legjendar. Më pas, sipas së njëjtës traditë, engjëjt e çuan trupin e saj në malin Sinai, ku varri u bë vend pelegrinazhi. Qumështi dhe vaji që, sipas rrëfimeve, buronin prej tij, besohej se kishin fuqi shëruese. Një burim i mëvonshëm, i njohur si Conversio, e zgjeron historinë e saj duke rrëfyer edhe për fëmijërinë, kthimin në krishterim dhe fejesën mistike me Krishtin. Për shkak të pushtimeve arabe, sipas traditës së përshkruar në burim, reliket e saj u zhvendosën nga Aleksandria në malin Sinai gjatë shekullit VII. ### Një shenjtore e dijes, e drejtësisë dhe e qëndresës Shën Katarina është njëra prej katërmbëdhjetë shenjtorëve ndihmës, të cilëve tradita e krishterë u atribuon ndërmjetësim në situata të vështira. Historia e saj u përhap në shumë vende të Evropës dhe u përcoll përmes legjendave, teksteve fetare dhe veprave artistike. Një legjendë e gjatë në vargje, në gjuhën hungareze, me 4.074 rreshta, është ruajtur në Kodikun e Érsekújvár-it, në një kopje të vitit 1531, të përgatitur nga Márta Sövényházi. Rrëfimi i saj u zhvillua në disa faza: pjesa më e hershme, që trajton martirizimin, daton nga fundi i shekullit X, ndërsa pjesët që lidhen me kthimin e saj në krishterim dhe lindjen e mrekullueshme u shfaqën në shekujt XIII dhe XIV. Në art, Katarina paraqitet shpesh me veshje mbretërore dhe kurorë. Ndër atributet e saj janë libri, dega e palmës, shpata dhe rrota e thyer. Nën këmbët e saj mund të shfaqet figura e një burri të kurorëzuar, që përfaqëson perandorin Maksenc. Por ndikimi i saj nuk mbeti vetëm brenda mureve të kishave. Për shkak të aftësisë së saj për të mbrojtur të vërtetën e besimit me argumente, ajo u bë shenjtore mbrojtëse e teologëve, filozofëve dhe juristëve. Emri i saj u përfshi edhe në vulën e Universitetit të Sorbonës në Paris. Me kalimin e kohës, ajo u nderua gjithashtu nga universitetet mesjetare, bibliotekat, mësuesit, nxënësit, oratorët dhe, më vonë, shtypshkronjat. Për shkak të lutjes së saj për të sëmurët dhe ata që po jepnin shpirt, u konsiderua edhe mbrojtëse e spitaleve. Të burgosurit iu drejtuan asaj për ndihmë dhe shpresë, ndërsa zejtarët që punonin me rrota e morën si shenjtore mbrojtëse për shkak të simbolit të lidhur me martirizimin e saj. Edhe vajzat e reja që përgatiteshin për martesë i kërkonin ndihmë për të gjetur një bashkëshort të mirë. Në disa tradita popullore, mbrojtja e saj kërkohej edhe gjatë ushqyerjes me gji, kundër dhimbjeve të kokës dhe sëmundjeve të gjuhës. ### Dita e Shën Katarinës dhe traditat popullore Festa e Shën Katarinës kremtohet më 25 nëntor. Në disa vende, kjo ditë shoqërohej me një zakon të veçantë: një degë qershie vendosej në një enë qelqi të mbushur me ujë dhe mbahej në një vend të ngrohtë. Uji ndërrohej disa herë, me shpresën që dega të gjelbëronte deri në Krishtlindje. Në traditën popullore hungareze, dita e Shën Katarinës shënonte fundin e një periudhe festive që niste me verën e re. Pas saj, dasmat dhe ballot zakonisht ndërpriteshin deri në periudhën tjetër të festimeve të dimrit. Balloja e Shën Katarinës ishte një traditë e njohur në mbarë vendin. Edhe moti lidhej me këtë datë përmes një shprehjeje popullore: nëse dita e Shën Katarinës ishte e ftohtë dhe ngrinte, Krishtlindjet priteshin të ishin të buta e me shi. ### Lutja për Shën Katarinën e Aleksandrisë O Zot i gjithëpushtetshëm dhe i përjetshëm, Ti ia paraqite popullit Tënd Shën Katarinën e Aleksandrisë, virgjëreshën dhe martiren e pathyeshme, si shembull për t'u ndjekur. Na jep hirin që, me ndërmjetësimin e saj, të forcohemi në besim dhe në qëndrueshmëri, si dhe të punojmë pa u lodhur për unitetin e Kishës. Nëpërmjet Zotit tonë, Jezu Krishtit, Birit Tënd, që jeton dhe mbretëron me Ty, në bashkim me Shpirtin e Shenjtë, përjetë e në amshim. Amen. Burimi: Katonai Ordinariátus – Katolikus Tábori Püspökség, Alexandriai Szent Katalin (Shën Katarina e Aleksandrisë),

. Rrevista Prestige. Personalitete që frymezojnë. Nobeli i Ekonomisë 2026: Robert Hall dhe Michael Woodford, dy ekonomistët amerikanë që ndikuan në teoritë e stabilitetit ekonomik. Dy studiuesit vlerësohen për kontributin në kuptimin e inflacionit, papunësisë dhe politikave monetare, duke ndikuar në mënyrën se si analizohen luhatjet dhe krizat ekonomike. Çmimi Nobel për Ekonominë për vitin 2026 u është akorduar ekonomistëve amerikanë Robert E. Hall dhe Michael Woodford, sipas njoftimit të cituar nga mediat. Kontributi i tyre lidhet me zhvillimin e teorive ekonomike që ndihmojnë në shpjegimin e marrëdhënieve ndërmjet vendimeve të individëve, sjelljes së bizneseve dhe zhvillimeve të përgjithshme të ekonomisë. Studimet në këtë fushë kanë rëndësi të veçantë për politikat që synojnë të ruajnë stabilitetin e çmimeve, të mbështesin punësimin dhe të zbusin pasojat e recesioneve. Në një ekonomi globale të ndërlidhur, ku krizat financiare dhe pasiguritë ndërkombëtare mund të ndikojnë në shumë vende njëkohësisht, kuptimi i mekanizmave ekonomikë mbetet thelbësor për institucionet publike dhe tregjet financiare. Robert Hall dhe studimi i tregut të punës Robert E. Hall njihet për kërkimet në fushën e makroekonomisë, veçanërisht për studimet mbi konsumin, tregun e punës dhe ciklet ekonomike. Puna e tij ka ndihmuar në analizimin e faktorëve që ndikojnë në vendimet e familjeve dhe bizneseve, si dhe në mënyrën se si këto vendime reflektohen në aktivitetin e përgjithshëm ekonomik. Papunësia, niveli i konsumit dhe ritmi i rritjes ekonomike janë tregues që ndikojnë drejtpërdrejt në mirëqenien e qytetarëve. Për këtë arsye, studimet që shpjegojnë lidhjet ndërmjet tyre mund të shërbejnë si bazë për hartimin e politikave ekonomike më të argumentuara. Michael Woodford dhe rëndësia e politikës monetare Michael Woodford është një nga ekonomistët e njohur të teorisë moderne monetare. Studimet e tij kanë kontribuar në zhvillimin e modeleve që shpjegojnë lidhjen ndërmjet pritshmërive ekonomike, inflacionit dhe vendimeve të bankave qendrore. Një element i rëndësishëm i kësaj qasjeje është roli i besueshmërisë së institucioneve. Vendimet për normat e interesit ndikojnë në koston e huamarrjes, investimet dhe konsumin, ndërsa komunikimi i qartë i bankave qendrore mund të ndikojë në pritshmëritë e bizneseve dhe qytetarëve. Kur familjet dhe kompanitë kanë më shumë siguri për drejtimin e politikave ekonomike, ato mund t'i planifikojnë më mirë shpenzimet dhe investimet. Megjithatë, rezultatet varen edhe nga kushtet e tregut, zhvillimet ndërkombëtare dhe besimi i përgjithshëm në ekonomi. Pse kanë rëndësi këto teori për ekonominë botërore? Inflacioni, papunësia dhe ngadalësimi i rritjes ekonomike janë ndër sfidat kryesore me të cilat përballen qeveritë dhe bankat qendrore. Teoritë ekonomike ndihmojnë në analizimin e shkaqeve të këtyre fenomeneve dhe në vlerësimin e pasojave të ndërhyrjeve publike. Në praktikë, vendimet e politikës monetare mund të ndikojnë në: Koston e kredive, për familjet dhe bizneset. Investimet, përmes kushteve të financimit dhe pritshmërive të tregut. Punësimin, në varësi të ritmit të aktivitetit ekonomik. Çmimet dhe fuqinë blerëse, të cilat ndikojnë në jetën e përditshme të qytetarëve. Stabilitetin financiar, veçanërisht në periudha pasigurie dhe krize. Megjithatë, asnjë model ekonomik nuk garanton eliminimin e krizave. Vlera e tij qëndron te mundësia për të kuptuar më mirë mekanizmat që i shkaktojnë ato dhe për të marrë vendime mbi bazën e analizave më të qëndrueshme. Një vlerësim me rëndësi për shkencën ekonomike Çmimi Nobel për Ekonominë, i njohur zyrtarisht si Çmimi i Bankës së Suedisë për Shkencat Ekonomike në Kujtim të Alfred Nobelit, u krijua në vitin 1968. Ai jepet për kontribute që kanë zgjeruar njohuritë dhe kuptimin e proceseve ekonomike. Vlerësimi i studiuesve të kësaj fushe nënvizon rëndësinë e kërkimit shkencor në hartimin e politikave publike dhe në interpretimin e zhvillimeve të ekonomisë globale.. Përtej emrave dhe teorive, sfida kryesore mbetet shndërrimi i njohurive ekonomike në politika që ndihmojnë në ruajtjen e stabilitetit, krijimin e mundësive të punësimit dhe përmirësimin e mirëqenies. Pergatiti: Prestige. Burimi Nibel Prize

Lajmi i fundit Nobel 2026 — Drita që zbulon misterin e trurit. NOBEL 2026 — DRITA QË ZBULON MISTERIN E TRURIT. Karl Deisseroth, Peter Hegemann dhe Georg Nagel nderohen për zbulimet që hapën një epokë të re në neuroshkencë Rubrika: Shkencë • Inovacion • Nobel. Të kuptosh se si truri krijon kujtimet, ndjenjat dhe sjelljet është një nga pyetjet më të mëdha të shkencës. Në vitin 2026, kjo kërkimtari e gjatë merr një përgjigje të jashtëzakonshme përmes zbulimeve që e kanë bërë dritën një instrument për të komunikuar me qelizat nervore. Karl Deisseroth, Peter Hegemann dhe Georg Nagel janë laureatët e Çmimit Nobel në Fiziologji ose Mjekësi 2026, për zbulimet e tyre mbi kanalet jonike të aktivizuara nga drita dhe optogjenetikën. Në themel të këtij revolucioni shkencor qëndron një ide e jashtëzakonshme: aktiviteti i qelizave nervore mund të kontrollohet me dritë. Optogjenetika ka bërë të mundur aktivizimin ose çaktivizimin e aktivitetit të qelizave nervore individuale në një tru të gjallë. Për neuroshkencën, kjo nuk është thjesht një teknikë e re laboratorike; është një mënyrë e re për të parë, me saktësi të jashtëzakonshme, mekanizmat që qëndrojnë pas kujtesës, emocioneve dhe sjelljes. Nga algat te misteret e trurit Rrënjët e këtij zbulimi janë të lidhura me organizma mikroskopikë që reagojnë ndaj dritës. Studimi i proteinave të ndjeshme ndaj dritës te algat çoi drejt një prej mjeteve më të fuqishme të neuroshkencës moderne. Ajo që dikur dukej si një mekanizëm i thjeshtë biologjik u shndërrua në një çelës për të eksploruar trurin. Prandaj, historia e këtij Nobeli është edhe historia e një udhëtimi të jashtëzakonshëm shkencor: nga drita që orienton algat, te drita që ndihmon shkencëtarët të lexojnë aktivitetin e neuroneve. Një dritë mbi të panjohurën Truri mbetet një nga kufijtë më të mëdhenj të dijes njerëzore. Çdo kujtim, emocion, vendim dhe sjellje lind nga një rrjet kompleks qelizash nervore. Optogjenetika u ka dhënë studiuesve një mënyrë për të ndërhyrë në këtë rrjet me një saktësi të re. Metoda po përdoret në laboratorë në mbarë botën për të zbuluar më shumë rreth mënyrës se si funksionon truri dhe për të depërtuar më thellë në misteret e tij. Ky është thelbi i Çmimit Nobel në Fiziologji ose Mjekësi 2026: një zbulim që e kthen dritën në një mjet të fuqishëm të dijes. LAUREATËT E NOBELIT 2026 Karl Deisseroth Peter Hegemann Georg Nagel Të tre u nderuan për “zbulimet e tyre lidhur me kanalet jonike të aktivizuara nga drita dhe optogjenetikën”. Nobel Prize — Burimi zyrtar: https://www.nobelprize.org/all-nobel-prizes-2026/

Poetja kanadeze Anne Carson shpallet fituese e çmimit Nobel në Letërsi për vitin 2026 Published: October 8, 2026 Shpërndaje Poetja, eseistja dhe përkthyesja kanadeze, Anne Carson, është vlerësuar me Çmimin Nobel në Letërsi për vitin 2026. Carson, 76 vjeç, njihet për veprat që shpesh kalojnë kufijtë midis poezisë, prozës dhe shkencës. Komiteti i Çmimit Nobel tha se e kishte zgjedhur poeten “për veprën e saj të guximshme dhe shpikëse që, në dialog të gjallë me traditën klasike, ka krijuar forma të reja për letërsinë bashkëkohore”. Çmimi Nobel konsiderohet si çmimi më prestigjioz në letërsinë globale, me fituesin që merr 12 milionë krona suedeze (1.2 milionë dollarë). - Publicitet - Ingrid Carlberg, sekretare e përhershme e Akademisë Suedeze, tha se ia kishte dhënë lajmin Carsonit në telefon pak para njoftimit publik. “Ajo pati kohë të më thoshte se, për momentin, është në Islandë, ku po dëgjon erën. Ajo u habit, por shumë e lumtur. Mund ta dëgjoja këtë në zërin e saj”, tha ajo.

Mehmet Akif, poeti me origjinë shqiptare që shkroi himnin e Turqisë Mehmet Akif Ersoy, poet me origjinë shqiptare, i cili në Turqi njihet si “Poeti i Atdheut” dhe “Poeti Kombëtar”, lindi më 20 dhjetor të vitit 1873 si fëmija i Emine Şerif Hanım, vajza e një familjeje e cila kishte ardhur në Anadoll nga Buhara, dhe Mehmet Tahir Efendiut, i lindur në Kosovë dhe njëri nga mësimdhënësit në medresenë e Xhamisë Fatih. Babai i tij atë e kishte emëruar “Ragif” që shprehte datëlindjen e tij sipas llogaritjes “ebxhed” (çdo shkronjë është e barabartë me një numër të caktuar). Mirëpo për shkak të vështirësisë së artikulimit, shokët dhe e ëma e quanin “Akif”, emër të cilin ai e përvetësoi me kalimin e kohës. Shkollimin e parë Mehmet Akif e filloi në Mektebin e Lagjes Emir Buhari në Fatih, ndërsa dy vite më vonë kaloi në drejtimin e shkollës fillore dhe në vitin 1882 filloi mësimin në Shkollën Qendrore Ruzhdie Fatih (Shkollë e mesme për xhuniorë në periudhën osmane). Mësimet e para në arabishte i mori nga babai i tij, kurse në të njëjtën kohë i vijoi mësimet e gjuhës perse në Xhaminë Fatih. Ersoy ishte gjithnjë i pari në gjuhët turke, arabe, perse dhe frënge gjatë arsimit të tij në Ruzhdie. Interesimin për poezi Akif filloi ta shprehë gjatë viteve në Ruzhdie dhe iu qas librave të poezisë. Vepra e parë poetike të cilën e lexoi ishte “Lejla dhe Mexhnuni” nga Fuzuli. Pas mbarimit të Ruzhdies, Mehmet Akif Ersoy në vitin 1885 u regjistrua në Liceun e Shërbimeve Civile (Mülkiye İdadisi), një nga shkollat e njohura të asaj kohe. Ersoy e humbi babain në vitin 1888, ndërsa familja e tij ra në varfëri me djegien e shtëpisë në zjarrin e madh në Fatih një vit më vonë. Meqë para së gjithash dëshironte të ketë një profesion dhe të mësonte në shkollë me konvikt, ai braktisi liceun dhe filloi në “Mektebin e Bujqësisë dhe Veterinarisë”, që ishte shkollë e lartë civile e veterinarisë e cila sapo ishte hapur ato vite. Gjatë viteve të shkollës, Ersoy tregoi interesim të madh për sportin, duke marrë pjesë në gara të ndryshme sportive si mundja dhe noti, si dhe ecje të gjatë, vrapim dhe hedhje të gjyles. Në vitin 1893, Mehmet Akif e mbaroi drejtimin e veterinarisë me sukses të shkëlqyeshëm, ndërkaq, interesimi i tij për poezinë u rrit në dy vitet e fundit të shkollës. Poezitë e tij u botuan në gazeta dhe revista të ndryshme. Vepra e shtypur e Ersoy-it ishte një ode e botuar në vitin 1893 në revistën “Hazine-i Fünun”. Poeti në vitin 1898 u martua me Ismet Hanım, vajza e Mehmet Emin Bey i cili punonte në sportel në “Tophane-i Amire” (Shkritorja e artilerisë). Ai kishte tri vajza dhe tre djem. Njëri nga djemtë e tij ndërroi jetë ende pa mbushur një vit e gjysmë jete. Akif i cili vazhdoi aktivitetin e tij në letërsi duke ushtruar detyrën e mësimdhënësit dhe duke shkruar poezi, hyri më thellë në botën e botimeve pas shpalljes së “Meshrutijetit të Dytë” (Epokës së Kushtetutës së Dytë). Pas kësaj kohe, Ersoy u bë kryeshkrimtari i revistës “Sırat-ı Müstakim” e cila u nxor në botim nga shokët e tij për herë të parë më 27 gusht të vitit 1908. Mehmet Akif Ersoy në vitin 1920 u zgjodh në Kuvendin e Parë të Madh Popullor, ndërsa në vitin 1921 u vendos në Dergjahun e Taxheddinit në Ankara (Taceddin Dergahı). Në fillim, Mehmet Akif nuk mori pjesë në garën për himnin kombëtar për të cilin u vendos shpërblim prej 500 lirash, por u bind më pas me kërkesë të ministrit të arsimit Hamdullah Suphi Bey dhe motivimin e shokut të tij Hasan Basri Bey. Himni kombëtar të cilin ia dedikoi ushtrisë, më 17 shkurt u botua në Sırat-ı Müstakim dhe Hakimiyet-i Milliye. Pasi u lexua në kuvend nga Hamdullah Suphi Bey, më 12 mars të vitit 1921 u pranua si himn kombëtar. Akif mori shpërblimin prej 500 lirash dhe i dhuroi si donacion në institucion bamirësie. Pas Luftës Çlirimtare dhe triumfit, Mehmet Akif Ersoy jetoi për një kohë në Egjipt dhe punoi si ligjërues i gjuhës turke, ndërsa më 17 qershor të vitit 1936 u kthye për shërim në Stamboll. Poezitë e tij poeti i përmblodhi në veprën “Safahat”. Ndërroi jetë më 27 dhjetor të vitit 1936 në apartamentin Mısır në Beyoğlu të Stambollit./aa ObserverKult Lexo edhe: MARRËVESHJA: JA PSE U SHPËRNGULËN SHQIPTARËT NË TURQI! SA PARA MERRTE TURQIA NGA JUGOSLLAVIA… Në vitin 1938 Qeveria e Mbretërisë jugosllave ka nënshkruar një konventë me Qeverinë e Republikës së Turqisë. Për emigrimin e popullatës turke (në të vërtet ishte fjala për shpërnguljen e popullsisë shqiptare të konfesionit mysliman). Kjo duke filluar nga pjesa jugore e Serbisë. Gjegjësisht nga Kosova dhe trevat tjera shqiptare që shtriheshin në 3 banovina. Në banovinën e Zetës, Moravës dhe të Vardarit. KONVENTA: Mbi rregullat e emigrimit të popullatës turke (Fjala është për shpërnguljen e popullsisë shqiptare të konfesionit mysliman). Nga regjioni i Serbisë së Jugut në Jugosllavi. Qeveria e Republikës së Turqisë dhe Qeveria e Madhërisë së Mbretit të Jugosllavisë konstatojnë: – Emigrimin (shpërnguljen) e myslimanëve nga regjioni i Serbisë së Jugut. Njëherit vlerësojnë se kjo popullatë nga ana tjetër i ka humbur të drejtat e regjimit të lirë në Jugosllavi. Së bashku janë përcaktuar ta braktisin territorin e Mbretërisë, me dëshirën e tyre legjitime që t’u bashkohen etnikëve të tyre natyral në Turqi. Himni i Turqisë

Jeronim De Rada – Profeti Arbëresh i Shpirtit Shqiptar Në historinë e kulturës shqiptare ka figura që nuk i përkasin vetëm kohës së tyre, por bëhen ura mes shekujve. Një prej tyre është pa dyshim Jeronim De Rada, poeti, mendimtari, folkloristi, filologu dhe ideologu i madh i Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ai ishte zëri që erdhi nga kolonitë arbëreshe të Italisë për t’i kujtuar kombit shqiptar rrënjët, historinë dhe identitetin e tij. Në veprën e De Radës ndërthuren dashuria për atdheun, ndjenja romantike, kujtesa historike dhe vizioni për ringjalljen kombëtare. Jeta e tij, e shtrirë nga 29 nëntori (sipas disa burimeve 29 dhjetori) 1814 deri më 28 shkurt 1903, përfaqëson një udhëtim të jashtëzakonshëm intelektual dhe shpirtëror, në shërbim të gjuhës, kulturës dhe çështjes shqiptare. Origjina dhe prejardhja familjare Jeronim De Rada lindi në Maqi (Macchia Albanese) të Kalabrisë, në territorin e atëhershëm të Mbretërisë së Dy Siçilive. Familja e tij ishte pjesë e komunitetit arbëresh, trashëgimtar i shqiptarëve që u shpërngulën në Itali pas pushtimeve osmane. Vetë De Rada, në veprën Autobiologia, shkruante se stërgjyshërit e tij mund të ishin pasardhës të Pietro Antonio Radës nga Arbëria. Familja Rada mendohet të ketë ardhur nga Koroni i Moreas në shekullin XVI, duke u vendosur në Kalabri falë privilegjeve të dhëna nga Mbretëria e Napolit fisnikëve arbërorë. Kjo prejardhje nuk ishte thjesht një fakt biografik. Për De Radën, kujtesa e Arbërisë ishte një trashëgimi shpirtërore që duhej ruajtur dhe ringjallur përmes gjuhës, poezisë dhe historisë. Fëmijëria dhe formimi intelektual Ai ishte biri i Mikele Radës, profesor i greqishtes dhe latinishtes, dhe i Brailes. Në prill të vitit 1822 hyri në Kolegjin e Shën Adrianit në Shën Mitër Koronë, një nga qendrat më të rëndësishme të arsimit arbëresh. Që në moshë të re tregoi prirje për jetën shpirtërore dhe dijen. Në vitin 1827 kaloi një periudhë krize të brendshme, duke menduar madje të bëhej murg. Megjithatë, rruga e tij do të ishte ajo e letërsisë dhe mendimit. Më 1 dhjetor 1834 nisi studimet për letërsi në Universitetin e Napolit. Atje u njoh me kulturën evropiane, mësoi frëngjishten dhe u ndikua nga romantizmi. Në verën e vitit 1836 përfundoi studimet me rezultate të shkëlqyera. Napoli i dha horizontin kulturor, por Arbëria i dha misionin jetësor. Veprimtaria revolucionare dhe përballja me vështirësitë Vitet e rinisë së De Radës u karakterizuan edhe nga përfshirja në lëvizjet revolucionare të kohës. Më 21 qershor 1837 ai mori pjesë në një përpjekje për kryengritje në Kozencë, e cila dështoi. Në gusht të vitit 1840 u arrestua si i dyshuar për veprimtari ilegale dhe u burgos, por u lirua pas një muaji për mungesë provash. Po atë vit u prek nga tuberkulozi, sëmundje që e shoqëroi për një kohë të gjatë. Megjithatë, as burgimi dhe as sëmundja nuk arritën ta thyenin vullnetin e tij krijues. Në këto vite ai përjetoi edhe një histori dashurie me Gabriela Spiritin, e cila la gjurmë të thella në ndjeshmërinë e tij poetike. Rilindësi dhe mbrojtësi i çështjes shqiptare Viti 1848 shënon një moment historik në jetën e tij. De Rada mori pjesë në demonstratat kushtetuese dhe botoi gazetën e parë shqiptare, L’Albanese d’Italia. Në faqet e saj ai artikuloi mendimet politike dhe kulturore për të ardhmen e shqiptarëve. Pas dështimit të revolucionit e mbylli gazetën, por jo idealin. Më 1849 u emërua profesor i arbërishtes në Kolegjin e Shën Adrianit. Më vonë organizoi Kongresin e parë të arbërishtes në Corigliano Calabro dhe mori pjesë në Kongresin e dytë të gjuhës shqipe në Lungro. Në vitin 1900, së bashku me Giuseppe Schirò dhe me mbështetjen e De Gubernatit, themeloi katedrën e arbërishtes në Institutin Oriental të Napolit. Ai nuk ishte vetëm poet; ishte një institucion kulturor më vete. Familja dhe tragjeditë personale Jeta e De Radës u përshkua nga dhimbje të mëdha familjare. Ai humbi nënën në vitin 1825. U martua me Maddalena Melikjin në vitin 1849 dhe pati katër djem: Giuseppe, Michelangelo, Rodrigo dhe Ettore. Fati u tregua i pamëshirshëm. Ettore vdiq fëmijë. Më pas humbi Michelangelon, Giuseppe-n, bashkëshorten Maddalena dhe në fund Rodrigon, djalin e fundit që i kishte mbetur gjallë. Këto humbje e mbushën jetën e tij me vetmi, por edhe e thelluan dimensionin tragjik e filozofik të krijimtarisë së tij. Poeti i Arbërisë së përjetshme De Rada është themeluesi i poezisë moderne shqiptare dhe figura qendrore e romantizmit arbëresh. Vepra e tij më e njohur, Milosao, botohet më 1836 dhe konsiderohet kryevepra e romantizmit shqiptar. Në të dashuria, natyra dhe historia ndërthuren në një univers poetik të rrallë. Krahas saj qëndrojnë: Serafina Topia Skanderbeku i Pafan Odisse Sofonisba I Numidi Në poezinë e tij Arbëria nuk është thjesht një vend. Ajo është një kujtesë e shenjtë, një atdhe shpirtëror që jeton në zemrat e arbëreshëve. Folkloristi dhe studiuesi i gjuhës Që në vitin 1833 De Rada nisi mbledhjen e këngëve popullore arbëreshe. Ai kuptoi se identiteti kombëtar ruhej në kujtesën popullore po aq sa në librat e historisë. Më 1866 botoi Rapsodie, një ndër përmbledhjet më të rëndësishme të folklorit arbëresh. Po ashtu kontribuoi në gjuhësi dhe studime teorike me vepra si: Principi di estetica (1861) Antichità della nazione albanese (1864) Grammatica della lingua albanese (1870) Pelasgi e Albanesi (1890) Caratteri e grammatica (1894) Abecedario (1896) Antologia (1896) Ai ishte ndër të parët që e pa gjuhën shqipe si themelin e identitetit kombëtar. Publicisti dhe krijuesi i shtypit shqiptar Më 23 shkurt 1848 botoi gazetën L’Albanese d’Italia, ndërsa më 20 korrik 1883 themeloi revistën e famshme Fiamuri Arbërit. Këto periodikë u bënë tribuna të mendimit shqiptar dhe ndihmuan në përhapjen e idealeve të Rilindjes Kombëtare. Përmes tyre De Rada i dha shqiptarëve një zë të organizuar në Europë. Dorëshkrimet dhe trashëgimia intelektuale Pas vdekjes së tij më 28 shkurt 1903 në Maqi, De Rada la mijëra faqe dorëshkrimesh, letra, variante poetike dhe shënime filozofike. Një pjesë e fondit të tij ruhet në Kozencë, ndërsa materiale të tjera përfunduan në Kopenhagë dhe në Arkivin Qendror të Shtetit në Shqipëri. Letërkëmbimi i tij me figura si Dora d'Istria, Faik Konica, Pashko Vasa dhe Zef Serembe dëshmon për rolin e tij qendror në jetën kulturore shqiptare. Vlerësim kritik dhe domethënia historike Jeronim De Rada shihet sot si patriarku i letërsisë arbëreshe dhe një nga themeluesit e vetëdijes moderne shqiptare. Ai arriti të ndërtojë një urë të fuqishme mes Arbërisë së humbur dhe Shqipërisë që ende kërkonte të zgjohej. Poeti nuk luftoi me armë, por me fjalën. Ai nuk ngriti kështjella prej guri, por ngriti një kështjellë kujtese, gjuhe dhe identiteti që i mbijetoi kohës. Përfundim Jeronim De Rada mbetet figura që e shndërroi mallin arbëresh në mision kombëtar. Ai ishte poet, filozof, studiues, publicist dhe mësues, por mbi të gjitha ishte ruajtësi i shpirtit shqiptar në mërgim. Në veprën e tij dëgjohet ende jehona e një Arbërie të largët, ndërsa në jetën e tij shohim shembullin e njeriut që ia kushtoi të gjitha forcat një ideali: që kombi shqiptar të mos humbte kurrë kujtesën e vet. Jeronim De Rada nuk ishte vetëm një shkrimtar i madh; ai ishte ndërgjegjja poetike e Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe një nga arkitektët shpirtërorë të identitetit shqiptar modern.

Naomi Watts – Eleganca që shndërroi ndjeshmërinë në art kinematografik Në historinë e kinemasë bashkëkohore, pak aktore kanë arritur të ndërtojnë një karrierë aq të respektuar dhe të qëndrueshme sa Naomi Ellen Watts. E lindur më 28 shtator 1968 në Shoreham, Kent, Angli, ajo është një aktore britaniko-australiane dhe producente, e njohur për interpretimet e saj me intensitet emocional dhe finesë artistike. Pas shpërnguljes në Australi gjatë fëmijërisë, Watts nisi rrugëtimin në aktrim në fund të viteve 1980, ndërsa karriera e saj mori përmasa ndërkombëtare në fillim të shekullit XXI. Pika vendimtare e karrierës së saj erdhi në vitin 2001 me filmin Mulholland Drive, nën regjinë e David Lynch, një interpretim që e vendosi menjëherë në mesin e aktoreve më të talentuara të brezit të saj. Më pas ajo vazhdoi të shkëlqente në filma të rëndësishëm si The Ring (2002), 21 Grams (2003), King Kong (2005), Eastern Promises (2007), Fair Game (2010), J. Edgar (2011), The Impossible (2012), St. Vincent (2014), While We're Young (2014), Demolition (2015), Luce (2019), Penguin Bloom (2020), Infinite Storm (2022) dhe shumë prodhime të tjera që dëshmojnë gamën e saj të jashtëzakonshme artistike. Naomi Watts është një nga aktoret më të vlerësuara të brezit të saj, një artiste që ka fituar admirimin e publikut dhe kritikës në mbarë botën falë një karriere të ndërtuar mbi talentin, përkushtimin dhe elegancën artistike. Me interpretime të mbushura me ndjeshmëri, inteligjencë dhe autenticitet, ajo ka sjellë në ekran personazhe komplekse, të forta dhe thellësisht njerëzore, duke dëshmuar se arti i aktrimit arrin kulmin kur ndërthuren emocionet e sinqerta me mjeshtërinë profesionale. Rrugëtimi i saj drejt suksesit ndërkombëtar nuk ishte i menjëhershëm. Ai u ndërtua me këmbëngulje, disiplinë dhe një pasion të palëkundur për aktrimin. Pas shumë vitesh pune dhe përkushtimi, Naomi Watts u shndërrua në një nga talentet më të fuqishme dramatike të kinemasë moderne. Aftësia e saj për të shprehur emocione të thella përmes gjesteve të përmbajtura, shikimit dhe interpretimit të nuancuar krijon një lidhje të veçantë mes personazhit dhe publikut. Për talentin dhe interpretimet e saj të jashtëzakonshme, Naomi Watts është nderuar me disa nga vlerësimet më prestigjioze të industrisë së filmit. Në vitin 2003, ajo fitoi Volpi Cup për Aktoren më të Mirë në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Venecia për interpretimin në 21 Grams, rol që i solli edhe nominimin e parë për Academy Award (Oscar) si Aktorja më e Mirë në vitin 2004. Nominimi i saj i dytë për Oscar erdhi në vitin 2013 për interpretimin në The Impossible. Gjatë karrierës së saj, ajo ka marrë gjithashtu nominime për BAFTA Awards, Golden Globe Awards, Screen Actors Guild Awards dhe Critics' Choice Movie Awards, duke dëshmuar vlerësimin e vazhdueshëm të kritikës dhe industrisë ndërkombëtare të filmit. Një nga cilësitë më të spikatura të Naomi Watts është shkathtësia e saj artistike. Gjatë karrierës së saj të pasur, ajo ka interpretuar gra të guximshme, figura historike, nëna të përkushtuara, profesioniste të vendosura dhe personazhe me botë të brendshme komplekse. Çdo rol është rezultat i përgatitjes së kujdesshme, ndershmërisë emocionale dhe një kuptimi të thellë të natyrës njerëzore. Sot, trashëgimia artistike e Naomi Watts vazhdon të ndriçojë botën e kinemasë përmes një galerie të jashtëzakonshme rolesh që mbeten të dashura dhe të vlerësuara nga publiku. Me çdo interpretim, ajo ka dëshmuar se madhështia e vërtetë ndërtohet mbi talentin, integritetin, përkushtimin dhe dashurinë e pakushtëzuar për artin e rrëfimit, duke e bërë Naomi Watts një nga ikonat më të respektuara të kinemasë ndërkombëtare. Pergatiti: Prestige.

“We Stand By You” mbetet një mesazh universal: në orët e errëta, askush nuk duhet të ndihet vetëm. Kjo histori na kujton se humanizmi nuk njeh kufij, flamuj apo distanca. Në momentet më të vështira, prania dhe solidariteti mund të vlejnë më shumë se çdo fjalë. Një gjest i thjeshtë mund të mbajë peshën e një miqësie të tërë. Kujtesa ka vlerë kur na mëson të mos jemi indiferentë ndaj dhimbjes së tjetrit. Më 11 shtator 2001, ndërsa bota dukej sikur ndaloi, USS Winston S. Churchill ndodhej mijëra kilometra larg Shteteve të Bashkuara. Në bordin e saj, marinarët amerikanë përjetonin dhimbjen dhe pafuqinë e të qenit larg familjeve, larg vendit të tyre, në një nga ditët më të errëta të historisë amerikane. Vetëm pak ditë më parë, shkatërruesi amerikan kishte qenë ankoruar në Plymouth, Angli. Atje, ekuipazhi ishte afruar me marinarët e një anijeje luftarake gjermane, Lütjens. Ata kishin ngrënë së bashku, kishin shkëmbyer histori, kishin luajtur futboll dhe kishin krijuar një miqësi të sinqertë. Për disa ditë, kufijtë mes uniformave dhe flamujve dukej sikur ishin zhdukur. Ishin thjesht njerëz që kishin gjetur miqësi në det. Pastaj erdhi lajmi. Sulmet në Amerikë po transmetoheshin ndërsa marinarët e Churchill-it ndiqnin gjithçka në heshtje. Familjet e tyre ishin mijëra kilometra larg. Në anije, dhimbja bëhej gjithnjë e më e rëndë. Por më 14 shtator ndodhi diçka që ata nuk do ta harronin kurrë. Teksa Churchill lundronte në Kanalin Anglez, Lütjens kërkoi të afrohej pranë saj. Kur shkatërruesi gjerman u afrua, amerikanët nuk e dinin se çfarë do të ndodhte. Pastaj panë marinarët. I gjithë ekuipazhi i Lütjens ishte rreshtuar në bord, me uniforma ceremoniale, në një nderim formal detar. Sipër tyre valëviteshin flamuri amerikan dhe flamuri gjerman në gjysmë shtizë, në shenjë zie për jetët e humbura. Por mes gjithë atij solemniteti ishte një detaj i vogël që foli më fort se çdo ceremoni. Në krahun e urës ishte varur një çarçaf i bardhë, mbi të cilin ishte shkruar me dorë: “WE STAND BY YOU” “NE JEMI ME JU.” Dy anijet kaluan pranë njëra-tjetrës në heshtje. Dhe në atë moment, distanca mes dy vendeve nuk kishte më rëndësi. Oficerë të Churchill-it do të kujtonin më vonë se “nuk kishte asnjë sy të thatë në urë”. Në një kohë kur gjithçka dukej e pasigurt dhe e dhimbshme, miqtë gjermanë kishin gjetur mënyrën më të thjeshtë për të thënë: nuk jeni vetëm. Nuk ishte një traktat. Nuk ishte një marrëveshje diplomatike. Nuk ishte një fjalim. Ishte një flamur. Një ekuipazh i rreshtuar në heshtje. Dhe një çarçaf i bardhë. Një gjest i vogël njerëzor që, në një nga ditët më të errëta të shekullit, tregoi se miqësia e vërtetë nuk njeh kufij, oqeane apo distanca. Sepse ndonjëherë, në momentet kur fjalët nuk mjaftojnë, mjafton të jesh aty. We Stand By You. Sipas historisë së dokumentuar nga Naval History and Heritage Command, ai çarçaf ruhet sot si dëshmi fizike e atij gjesti solidariteti — një kujtim i thjeshtë, por i fuqishëm, i asaj që do të thotë të qëndrosh pranë dikujt kur ai ka më shumë nevojë për ty. Burimi: U.S. Naval History and Heritage Command Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Gjuha shqipe — Ëndrra e Faik Konicës. GJUHA SHQIPE — ËNDRRA QË FAIK KONICA NUK E HARROI. Një grua fisnike, e veshur me rrecka. Një ëndërr. Një dialog. Dhe një dhimbje që, pas një shekulli, ende na përket. Rubrika: Kulturë • Gjuhë • Histori Nata kishte rënë mbi heshtje. Diku mes gjumit dhe zgjimit, në atë hapësirë të mistershme ku realiteti humbet kufijtë dhe ëndrra merr fytyrë, Faik Konicës iu shfaq një grua. E gjatë. E hollë. Me një qëndrim që nuk i përkiste varfërisë së rrobave që mbante mbi trup, por një fisnikërie të lashtë që asnjë leckë nuk mund ta mbulonte. Ishte e veshur me rrecka. Por kishte diçka në pamjen e saj që e tejkalonte varfërinë. Një hijeshi e heshtur. Një dinjitet i palëkundur. Një fisnikëri që nuk kishte nevojë për stoli. Konica nuk pa rreckat. Ai pa gruan që fshihej pas tyre. E përfytyroi sa e bukur do të dukej sikur të ishte veshur me mëndafshe. Dhe, përballë asaj figure të çuditshme e madhështore, u ngrit me respekt dhe iu fal. Pastaj e pyeti: — “Zonjë, cila jeni Fisnikëria Juaj dhe pse dukeni kaq e mallëngjyer dhe e ngrysur?” Gruaja e pa. Dhe përgjigjja e saj e ktheu ëndrrën në një rrëfim që do të mbetej gjatë në kujtesën shqiptare: — “Unë — tha — jam gjuha shqipe, dhe më sheh kështu të hidhëruar nga mundimet që heq dhe nga rreziqet që më rrethojnë.” Ishte maj i vitit 1925. Dhe ajo që Konica kishte parë në ëndërr nuk ishte thjesht një grua. Ishte gjuha shqipe e mishëruar në një figurë njerëzore. Një grua fisnike, por e lodhur. Një gjuhë e lashtë, por e rrethuar nga rreziqe. Një pasuri shpirtërore që vuante nga mundimet e kohës. Një Nënë që, përmes zërit të ëndrrës, po kërkonte të mos lihej vetëm. Konica nuk e la pa përgjigje. Ai iu drejtua me një butësi që sot tingëllon si premtim, por edhe si amanet: — “Zonjë, mos rrini më e ngrysur: sa të jemi ne të gjallë, dhe sa të jenë të gjallë të tjerë si ne… dëshirojmë, Nëno, të të shohim të buzëqeshur”. Në këto pak fjalë është mbledhur një dashuri e tërë për gjuhën. Konica nuk e pa shqipen si një gjuhë të varfër. Ai pa një zonjë fisnike të veshur keq. Dallimi është i madh. Rrobat mund të jenë të vjetra. Mëndafshi mund të mungojë. Por fisnikëria nuk matet me veshjen. Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia e kësaj ëndrre. Për Konicën, gjuha shqipe nuk ishte vetëm një mjet komunikimi. Ajo ishte identitet, kujtesë, trashëgimi dhe dinjitet. Ishte mënyra përmes së cilës një popull mund të ruante fytyrën e vet përballë historisë. Një gjuhë nuk jeton vetëm në fjalorë. Ajo jeton në gojën e nënave. Në zërin e fëmijëve. Në librat e shkrimtarëve. Në këngët që trashëgohen brez pas brezi. Në shkollë. Në letërsi. Në kujtesë. Në mënyrën se si një popull mendon, dashuron, qan dhe i tregon historinë vetes. Prandaj ëndrra e Konicës nuk është vetëm një kujtim letrar Ajo është një pasqyrë. Dhe pas një shekulli, ajo pasqyrë na vendos përballë një pyetjeje të thjeshtë dhe të vështirë: A e kemi bërë gjuhën tonë të buzëqeshë? A e kemi veshur me “mëndafshe” përmes dijes, letërsisë, kujdesit dhe pasurisë së fjalës? A e kemi ruajtur fisnikërinë e saj? A e kemi përcjellë të pastër te brezi që vjen? Sepse gjuhët nuk zhduken vetëm kur ndalojnë së foluri. Ato fillojnë të zbehen edhe atëherë kur njerëzit pushojnë së kujdesuri për to. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse figura e gruas së ëndrrës së Konicës mbetet kaq e fuqishme. Ajo ishte e veshur me rrecka, por nuk ishte e varfër. Ishte e lodhur, por jo e mundur. Ishte e hidhëruar, por ende shpresonte. Dhe mbi të gjitha, ishte Nënë. Një Nënë që nuk kërkoi pasuri. Nuk kërkoi lavdi. Nuk kërkoi madhështi. Kërkoi vetëm të mos harrohej. Prandaj, pas kaq shumë vitesh, fjala e Konicës vazhdon të udhëtojë drejt nesh si një zë nga një natë e largët: “Dëshirojmë, Nëno, të të shohim të buzëqeshur.” Ndoshta kjo është ende një nga mënyrat më të bukura për t’i thënë shqipes: Të duam. Të ruajmë. Të shkruajmë. Të flasim. Të mos të harrojmë. Dhe ndoshta ëndrra e Faik Konicës nuk ishte vetëm një ëndërr. Ishte një amanet. Një grua e veshur me rrecka, por me fisnikëri në shpirt. Një gjuhë e rrethuar nga rreziqet, por me një popull që ende mund t’i japë asaj mëndafshin e fjalës. Një Nënë që priste vetëm një gjë: të buzëqeshte përsëri. Faik Konica, maj 1925 “Dëshirojmë, Nëno, të të shohim të buzëqeshur”. #GjuhaShqipe #FaikKonica #KulturaShqiptare #LetërsiaShqiptare Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige