“Gjuha e Heshtur e Trupit: Darwin dhe Biologjia e Emocioneve”

“Gjuha e Heshtur e Trupit: Darwin dhe Biologjia e Emocioneve”

Në kufirin mes biologjisë dhe përvojës njerëzore, Charles Darwin ofron një nga interpretimet më të hershme dhe më të thella mbi natyrën e emocioneve. Përtej teorisë së evolucionit, ai zbulon një të vërtetë që mbetet aktuale edhe sot: trupi dhe truri nuk janë dy sisteme të ndara, por një organizëm i vetëm që mendon, ndien dhe reagon në mënyrë të pandashme.

Trupi dhe Truri

Analizë nga Revista Prestige

Në një tekst të botuar nga Astrit Lulushi, rikthehet në vëmendje një nga veprat më pak të diskutuara, por thelbësore të Charles Darwin-it:

 “The Expression of the Emotions in Man and Animals” (1872). Në fund të karrierës së tij, Darwin nuk u ndal vetëm te evolucioni biologjik—i trajtuar në “On the Origin of Species” (1859) dhe “The Descent of Man” (1871)—por depërtoi në një territor më të ndërlikuar: jetën emocionale si produkt i evolucionit.

Ky studim përfaqëson një kthesë të rëndësishme në mendimin shkencor të kohës. 

Trupi nuk paraqitet më si një strukturë e izoluar fizike, por si një sistem dinamik i ndërthurur ngushtë me emocionin dhe përjetimin. 

Libri konsiderohet gjithashtu një pikë referimi në historinë e botimeve shkencore, pasi ishte ndër të parët që përdori fotografinë, një teknologji ende në fillimet e saj, për të dokumentuar në mënyrë empirike shprehjet emocionale te njerëzit dhe kafshët.

Darwini e ndërton analizën mbi një premisë themelore: unitetin biologjik të gjitarëve. Ai argumenton se njerëzit dhe kafshët nuk ndajnë vetëm struktura të ngjashme anatomike, por edhe një repertor të përbashkët emocional. Instinktet, shqisat, intuita dhe ndjenjat—nga më elementaret deri te ato më komplekse si xhelozia, dyshimi apo mirënjohja, janë pjesë e një trashëgimie të përbashkët evolutive.

Në këtë kontekst, shprehjet fizike të emocioneve marrin një kuptim të ri: ato janë “gjurmë” të historisë sonë biologjike. Reagime si rrëqethja e lëkurës nga frika apo shtrëngimi i nofullave në zemërim nuk janë rastësore; ato janë mbetje funksionale të mekanizmave të mbijetesës. Kur njeriu përballet me një kërcënim, edhe reagimet më subtile pasqyrojnë instinkte të lashta mbrojtjeje.

Për Darwinin, emocionet nuk janë thjesht përjetime subjektive, por mekanizma biologjikë që nxisin veprimin. Vetë etimologjia e fjalës “emocion” (nga latinishtja emovere—të lëvizësh, të vësh në lëvizje) sugjeron një shtysë drejt reagimit. Shprehjet e fytyrës dhe qëndrimet trupore shndërrohen kështu në një gjuhë universale komunikimi: zemërimi paralajmëron, frika sinjalizon rrezik, ndërsa trishtimi kërkon afrim, kujdes dhe mbështetje.

Kjo shpjegon pse njerëzit janë në gjendje të “lexojnë” njëri-tjetrin përtej fjalëve. Një film në një gjuhë të panjohur mund të kuptohet përmes mimikës dhe tonit emocional. E njëjta aftësi shtrihet edhe te gjitarët e tjerë, qentë, kuajt apo primatët, duke dëshmuar ekzistencën e një kodi të përbashkët biologjik të shprehjes.

Një aspekt veçanërisht i avancuar për kohën është vëzhgimi i Darwin-it mbi mekanizmat e mbijetesës dhe pasojat e tyre afatgjata. Ai përshkruan se si organizmat që mbeten të bllokuar në një gjendje të vazhdueshme alarmi, atë që sot do ta lidhnim me traumën apo çrregullimin e stresit post-traumatik.

 (PTSD)—humbasin gradualisht aftësinë për të funksionuar në mënyrë të ekuilibruar. Energjia psikofiziologjike përqendrohet te mbrojtja, duke lënë në hije procese jetike si lidhja sociale, mësimi, kujdesi dhe krijimtaria.

Në këtë pikë, teoria darviniane prek një dimension thellësisht njerëzor dhe aktual: kur mendja mbetet e mbërthyer në logjikën e mbijetesës, edhe marrëdhëniet më të afërta dëmtohen. Aftësia për të dashur, për të imagjinuar dhe për të ndërtuar të ardhmen zbehet përballë një kërcënimi të vazhdueshëm, qoftë edhe kur ai nuk është më real, por i brendësuar.

Një tjetër kontribut me rëndësi është vëmendja që Darwin i kushton lidhjes trup–tru. Ai thekson rolin e nervit “pneumogastrik” (i njohur sot si nervi vagus), i cili lidh trurin me organet e brendshme si zemra, mushkëritë dhe sistemi tretës. Kjo lidhje ndihmon në shpjegimin e përvojës fizike të emocioneve, si ndjesia e shtrëngimit në kraharor gjatë ankthit apo shqetësimi në stomak në situata tensioni.

Në këtë mënyrë, emocionet nuk mund të reduktohen në procese mendore abstrakte; ato janë përvoja të plota trupore. Kjo ide, e anashkaluar për dekada nga një pjesë e shkencës perëndimore, ka qenë prej kohësh themelore në traditat lindore të shërimit, veçanërisht në Indi dhe Kinë. Sot, ajo rikthehet në qendër të kërkimeve moderne mbi traumën, neuroshkencën dhe shëndetin mendor.

Në fund, mbetet një pyetje thelbësore: sa prej problemeve tona psikologjike—nga varësitë te sjelljet vetëdëmtuese—janë, në thelb, përpjekje për të menaxhuar dhimbjen fizike të emocioneve të papërpunuara? Nëse trupi dhe truri funksionojnë si një i tërë, atëherë edhe qasja ndaj shërimit duhet të jetë integruese, duke përfshirë njëkohësisht dimensionin biologjik, emocional dhe social.

Kjo është ndoshta trashëgimia më e heshtur, por edhe më aktuale e Darwin-it: kuptimi se për të kuptuar njeriun në tërësi, duhet të lexojmë njëkohësisht biologjinë dhe emocionin e tij si dy faqe të nje libri.

Autor.

Liliana Pere.