Prof. Dr. Magdalena Cara; Një Udhëtim në Botën e Shkencës dhe Bujqësisë të Qëndrueshme. Hyrje  Magdalena Cara është një studiuese dhe profesore e përkushtuar, që bashkon dije të thella shkencore me pasion për mësimdhënien dhe inovacionin në bujqësi. Ajo është një udhëheqëse që transformon sfidat komplekse të shkencës në mundësi për të kuptuar botën rreth nesh. Për botën e bimëve dhe studimin e sëmundjeve të tyre në laborator: Bota e bimëve është një univers i ndërlikuar ku çdo qelizë, virus apo kërpudhë flet një gjuhë të fshehtë natyrore. Studimi problemeve fitosanitare të tyre është një udhëtim meditativ, që lidh njohuritë teknike dhe laboratorike me respektin për ekosistemet dhe ciklin e jetës. Prof. Magdalena Cara shfaqet si një ure dijeje midis njohurive shkencore dhe harmonisë me natyrën. Përmes punës së saj, ajo na tregon se shkenca nuk është vetem një koleksion eksperiencash dhe të dhënash, por një mënyrë për të kuptuar lidhjen delikate midis jetës së bimëve, problemeve që ato kanë dhe mjedisit që na rrethon. Prof. Cara përfundoi studimet e saj në Kimi, duke ndërtuar bazat e një kualifikimi që sot shtrihet mbi tre dekada. Që nga marrja e gradës Doktor Shkencash në vitin 2007, ajo ka kombinuar kërkimin shkencor me mësimdhënien, duke sjellë një qasje të thellë dhe reflektuese në fushën e mbrojtjes së bimëve dhe sigurisë ushqimore. Ekspertiza dhe kapacitetet e saj shtrihen nga diagnoza molekulare e patogjenëve bimorë me metoda si PCR dhe LAMP, deri tek studimet mbi mbetjet e pesticideve dhe ndikimin e tyre në shëndet dhe mjedis. Në këtë udhëtim, Prof. Cara ka bashkëpunuar me rrjete shkencore europiane e më gjerë, duke kontribuar në programe si ERASMUS, READ, ADRION, Horizon Europe, etj. Ajo prej 6 vitesh ka përfaqësuar Shqipërinë si anëtare e Komitetit Shkencor të Bashkëpunimi Evropian në Shkencë dhe Teknologji (COST), si edhe anëtare në panelet e Organizatës Evropiane dhe Mesdhetare për Mbrojtjen e Bimëve (EPPO) dhe Autoritetit Evropian për Sigurinë Ushqimore (EFSA), duke theksuar se kërkimi i njohurive të reja është gjithmonë një dialog midis teorisë dhe praktikës, midis njeriut dhe natyrës. Ajo prej disa vitesh është pjesë e Komisionit të Biologjisë, Bujqësisë, Veterinarisë pranë Akademisë së Shkencave si edhe drejton një grup kërkimor pranë Njësisë së NanoBalkan.  Në projektet e saj më të fundit, ajo udhëheq iniciativa të avancuara si diagnostika me teknologjitë e gjeneratës së ardhshme (NGS, nanopore - MinION) dhe studime mbi zhvillimin e bujqësisë së qëndrueshme, mjekësisë bimore dhe sigurinë ushqimore, duke kthyer çdo sfidë shkencore në një mundësi për të kuptuar më thellë ekosistemet që na ushqejnë. Publikimet dhe librat e saj, të shoqëruara me një kuriozitet të pandërprerë, reflektojnë një përkushtim që tejkalon kufijtë kombëtarë dhe nënvizon rëndësinë e bashkëjetesës midis njeriut dhe natyrës. Prof. Cara ka publikuar një numër të konsiderueshëm artikujsh ne revista prestigjiose dhe të indeksuara në Scopus si: Plant Disease, Phytopathologia Mediterranea, Journal of Plant Pathology, Journal of Plant Diseases and Protection, Toxins, Proceedings of the National Academy of Sciences, Science of the Total Environment (PNAS), Sustainability, Cells, Crop Protection, Science of the Total Environment, Italian Journal of Agronomy, Journal of Electrochemical Science and Engineering, Journal of the Institute of Brewing, Journal of Animal and Plant Sciences, Acta Horticulturae, Biotechnology and Biotechnological Equipment.  Magdalena Cara Portret - Intervistë  Intervistë: Liliana Pere – Prof. Magdalena Cara Pyetje për Prof. Magdalena Cara Pyetja 1: Si ka ndikuar familja dhe vlerat e saj në zgjedhjen tuaj për të ndjekur një rrugë të jetës shkencore dhe përkushtimin ndaj botës së bimëve? Familja ime ka qenë themeli i rrugëtimit tim drejt shkencës. Jam edukuar me respektin për punën, natyrën dhe dijen, të cilat më orientuan natyrshëm drejt shkencave natyrore dhe më pas drejt mbrojtjes së bimëve. Me kalimin e viteve, kjo zgjedhje u kthye në përgjegjësi. Në laborator, çdo analizë nga më të thjeshtat deri te PCR dhe më tej te teknologjitë moderne të sekuencimit – nuk ishte thjesht një rezultat, por pjesë e një zinxhiri të besueshëm njohurish. Shkenca kërkon saktësi, por edhe një lloj gjurmueshmërie të punës sonë: të dimë si prodhohen të dhënat dhe si ndikojnë ato në praktikë, në bujqësi dhe shëndetin e bimëve.  Vlerat familjare më kanë dhënë këmbënguljen dhe qetësinë për të përballuar sfidat e kërkimit. Sot, një dimension po aq i rëndësishëm është edukimi i brezit të ri. Besoj se të rinjtë duhet të njihen herët me shkencën si mënyrë për të kuptuar botën, duke zhvilluar kuriozitetin dhe mendimin kritik.   Pyetja 2: Kur reflektoni mbi tre dekadat e punës suaj, çfarë ju motivon më shumë: zbulimi i ri, zgjidhja e problemeve praktike apo ndikimi që mund të keni në shoqëri dhe mjedis? Kur reflektoj mbi këtë rrugëtim të gjatë, kuptoj se motivimi im nuk ka qenë kurrë një element i vetëm. Zbulimi shkencor ka një bukuri të veçantë, por ai bëhet vërtet i vlefshëm vetëm kur lidhet me zgjidhjen e problemeve konkrete. Në fushën e mbrojtjes së bimëve, çdo rezultat laboratorik ka kuptim kur përkthehet në përmirësim të prodhimit, në mbështetje të ekonomisë dhe në rritje të sigurisë ushqimore. Ajo që më motivon më shumë sot është pikërisht kjo ndërlidhje midis shkencës dhe praktikës. Të dish që një analizë, një metodë diagnostike apo një projekt kërkimor mund të ndihmojë drejtpërdrejt fermerët në vendimmarrjen e tyre, të mbrojë kulturat dhe të reduktojë ndikimin në shëndet dhe mjedis, është një shtysë shumë e fortë. Fermerët janë hallka që lidh kërkimin shkencor me realitetin, dhe për mua është shumë e rëndësishme që puna ime të ketë vlerë konkrete për ta. Shkenca nuk është vetëm njohuri, por përgjegjësi. Dhe kjo përgjegjësi është ajo që më ka mbajtur të motivuar gjatë gjithë këtyre viteve. Pyetja 3: Çfarë ka ndryshuar dhe përparuar më shumë në sektorin bujqësor shqiptar: teknologjia, edukimi apo ndërgjegjësimi mjedisor, dhe cilat janë sfidat më të mëdha që ende mbeten? Në dekadën e fundit, sektori bujqësor shqiptar ka njohur përparim të dukshëm, veçanërisht në aspektin teknologjik. Modernizimi i serrave, zgjerimi i sistemeve të ujitjes me pika, mekanizimi i kulturave intensive dhe përdorimi i inputeve më të kontrolluara kanë rritur produktivitetin dhe cilësinë e prodhimit. Programet mbështetëse për bujqësinë kanë ndikuar ndjeshëm në këtë drejtim. Edukimi agro-mjedisor ka përparuar gjithashtu përmes projekteve ndërkombëtare dhe rritjes së bashkëpunimit akademik, por transferimi i dijes nga universitetet drejt fermerëve mbetet i kufizuar. Ndërgjegjësimi mjedisor është rritur në nivel diskutimi publik, por zbatimi praktik i standardeve të qëndrueshmërisë, përdorimi racional i pesticideve dhe kontrolli i tregut të inputeve ende paraqesin sfida. Ndër problemet më të mëdha që mbeten janë fragmentimi i fermave, kapacitetet e kufizuara institucionale, informaliteti në treg dhe përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike. E ardhmja kërkon integrim më të fortë midis teknologjisë, shkencës dhe politikave publike. Pyetja 4: Në rrugëtimin tuaj të gjatë në mbrojtjen e bimëve, cili ka qenë momenti kur shkenca dhe intuita juaj filozofike janë takuar papritur, duke sjellë një zgjidhje që nuk prisnit? Në rrugëtimin tim në mbrojtjen e bimëve, një nga momentet domethënëse ka qenë kur përballë një rasti kompleks diagnostik, arrita të izoloj nga një bime simptomatike më shumë se një patogjen kërpudhor. Në pamje të parë, të gjithë izolimet dukeshin kandidatë të mundshëm për shkakun e sëmundjes. Analizat molekulare konfirmuan identitetin e tyre, por kjo nuk mjaftonte për të përcaktuar etiologjinë reale. Pikërisht në atë moment, intuita ime më kujtoi se prania nuk është e barabartë me shkakun. U bë e domosdoshme kryerja e testit të patogjenicitetit në kushte të kontrolluara, e ndjekur nga ri-izolimi i patogjenit nga bima e infektuar artificialisht, duke përmbushur kriteret klasike të verifikimit shkak-pasojë. Vetëm njëri prej izolimeve riprodhoi simptomat dhe u konfirmua si shkaktari i vërtetë. Ishte një moment ku analiza laboratorike dhe reflektimi filozofik u takuan: shkenca kërkon prova, por kërkon edhe aftësinë për të mos u kënaqur me përgjigjen e parë. Studimi u publikua në “The journal  Plant Disease , published by the American Phytopathological Society”. Aty kuptova se zgjidhja lind nga dialogu mes metodës rigoroze dhe intuitës që të shtyn të kërkosh më thellë. Pyetja 5: Si e shihni lidhjen midis diagnostikës molekulare të patogjenëve dhe ruajtjes së ekuilibrit natyror? A mund të themi se çdo analizë laboratorike reflekton harmoninë e biosferës? Diagnostika molekulare e patogjenëve nuk është vetëm një mjet teknik për identifikimin e sëmundjeve, por një mënyrë për të kuptuar ndërveprimet e padukshme brenda agroekosistemit. Ajo na ndihmon të analizojmë marrëdhënien midis patogjenit, bimës pritëse dhe faktorëve mjedisorë, duke treguar se sëmundja shpesh është rezultat i një çrregullimi të ekuilibrit ekologjik dhe jo thjesht prania e një mikroorganizmi. Në këtë kuptim, diagnostika kontribuon në ruajtjen e stabilitetit të agroekosistemit, sepse mundëson ndërhyrje më të sakta dhe redukton përdorimin e panevojshëm të pesticideve. Megjithatë, çdo analizë laboratorike përfaqëson vetëm një fragment të realitetit biologjik. Harmonia e agroekosistemit kuptohet kur këto të dhëna interpretohen në kontekst ekologjik dhe përdoren me përgjegjësi për të ruajtur balancën midis prodhimit bujqësor dhe mjedisit. Pyetja 6: Teknologjitë e reja si NGS dhe MinION kanë transformuar mënyrën se si kuptojmë mikrobotën e bimëve. Si mund të bashkëjetojë përparimi teknik me respektin etik ndaj natyrës? Teknologjitë si NGS dhe MinION kanë revolucionarizuar mënyrën se si e kuptojmë mikrobotën e bimëve, duke na lejuar të analizojmë jo vetëm një patogjen të izoluar, por të gjithë komunitetin mikrobial që ndërvepron me bimën. Kjo qasje e re na ka treguar se sëmundja shpesh është rezultat i një çekuilibri ekologjik dhe jo thjesht prania e një mikroorganizmi të vetëm. Sa më i thellë bëhet kuptimi ynë për këto ndërveprime, aq më i saktë dhe më i matur duhet të jetë reagimi ynë. Përparimi teknik mund të bashkëjetojë me respektin etik ndaj natyrës nëse përdoret për të reduktuar ndërhyrjet e panevojshme dhe për të mbështetur zgjidhje më të qëndrueshme. Diagnostika e avancuar duhet të çojë drejt trajtimeve të targetuara, uljes së përdorimit të pesticideve dhe forcimit të mekanizmave natyrorë  Pyetja 7: Në botën ku çdo pesticid dhe substancë biologjike ndikon në mjedis, si vendosni për balancën midis produktivitetit bujqësor dhe kujdesit për ekosistemet? Në një sistem bujqësor modern, balanca midis produktivitetit dhe mbrojtjes së ekosistemeve nuk është vetëm një zgjedhje midis dy ekstremeve, por një proces i vazhdueshëm vlerësimi shkencor dhe ekonomik. Çdo pesticid apo substancë biologjike duhet analizuar përmes raportit rrezik–përfitim, duke marrë parasysh jo vetëm ndikimin mjedisor, por edhe qëndrueshmërinë ekonomike për fermerin. Diagnostika e saktë, pragjet ekonomike të dëmit dhe parimet e menaxhimit të integruar të dëmtuesve (IPM) janë thelbësore për të ndërhyrë vetëm kur është realisht e nevojshme. Megjithëse biopesticidet përfaqësojnë një alternativë më miqësore me mjedisin, ato ende mbeten relativisht të kushtueshme për shumë fermerë shqiptarë, çka e bën tranzicionin drejt praktikave më të gjelbra gradual dhe sfidues. Prandaj, balanca arrihet duke kombinuar efikasitetin agronomik, mbrojtjen e ekosistemit dhe realizueshmërinë ekonomike. Produktiviteti afatgjatë nuk mund të shkëputet nga shëndeti i tokës dhe biodiversiteti, por as nga aftësia e fermerit për të përballuar kostot. Qëndrueshmëria reale ekziston vetëm kur këta tre faktorë ecin së bashku. Pyetja 8: Nga eksperienca juaj në rrjetet evropiane (COST, EPPO, EFSA, Horizon Europe), çfarë keni mësuar për rëndësinë e bashkëpunimit ndërkombëtar kur natyra nuk njeh kufij? Nga përvoja ime në rrjete si COST, EPPO, EFSA dhe në projektet Horizon Europe, kam kuptuar se bashkëpunimi ndërkombëtar nuk është vetëm shkëmbim njohurish, por edhe përfaqësim i përgjegjshëm i kapaciteteve kombëtare. Shqipëria, si pjesë e këtij sistemi, nuk është thjesht përfituese, por kontribuese aktive në ndërtimin e standardeve dhe qasjeve të përbashkëta.Natyra nuk njeh kufij, dhe për këtë arsye as përgjigjja ndaj rreziqeve fitosanitare nuk mund të jetë lokale. Ajo që kam sjellë nga eksperienca ime është pikërisht kjo qasje: integrimi i metodave të avancuara diagnostike, forcimi i gjurmueshmërisë së të dhënave dhe përafrimi me standardet evropiane, duke i përshtatur ato në kontekstin shqiptar. Këto rrjete më kanë mësuar se ndikimi real nuk vjen vetëm nga kërkimi, por nga aftësia për ta lidhur atë me politikat, sistemet rregullatore dhe ndërtimin e kapaciteteve. Përmes këtij angazhimi, roli ynë shkon përtej laboratorit — bëhemi pjesë e një arkitekture evropiane që synon siguri ushqimore, mbrojtje të biodiversitetit dhe reagim të koordinuar ndaj sfidave globale.Në këtë kuptim, bashkëpunimi ndërkombëtar është edhe një mënyrë për të pozicionuar Shqipërinë si një partner serioz dhe kompetent në shkencë. Pyetja 9: Publikimet dhe librat tuaj janë një thesar dijesh mbi sigurinë ushqimore dhe mbrojtjen e bimëve. Si mund të bëhet shkenca një dialog me shoqërinë dhe jo vetëm një depo informacioni? Shkenca bëhet dialog me shoqërinë kur del nga kufijtë e laboratorit dhe komunikon në mënyrë të kuptueshme, të hapur dhe të përgjegjshme. Publikimet shkencore janë thelbësore për komunitetin akademik, por ato nuk mjaftojnë për të ndikuar drejtpërdrejt te fermerët, konsumatorët apo politikëbërësit. Për ta kthyer shkencën në dialog, duhet përkthim i dijes në gjuhë të thjeshtë, aktivitete informuese, trajnime në terren dhe përfshirje aktive e komunitetit në diskutim. Kur fermeri kupton pse një analizë laboratorike është e rëndësishme për rendimentin e tij, apo kur konsumatori kupton lidhjen midis sigurisë ushqimore dhe praktikave bujqësore, shkenca pushon së qeni abstrakte. Dialogu kërkon gjithashtu dëgjim. Shoqëria ka shqetësime reale për pesticidet, mjedisin dhe shëndetin, dhe roli i shkencëtarit është të ofrojë fakte, por edhe të kuptojë kontekstin social dhe ekonomik. Shkenca nuk duhet të jetë vetëm një depo informacioni, por një urë midis njohurive dhe vendimmarrjes. Ajo fiton vlerë të plotë kur kontribuon në zgjidhje praktike, të qëndrueshme dhe të ndërtuara në bashkëpunim me komunitetin. Pyetja 10: Në vizionin tuaj për bujqësinë e qëndrueshme dhe sigurinë ushqimore, si mund të ndërthuren inovacioni, përgjegjësia mjedisore dhe ndjeshmëria estetike ndaj jetës që na rrethon? Në vizionin tim për bujqësinë e qëndrueshme, inovacioni nuk është qëllim në vetvete, por një mjet për të ndërtuar sisteme prodhimi që respektojnë ciklet natyrore dhe garantojnë sigurinë ushqimore afatgjatë. Teknologjitë moderne, nga diagnostika molekulare te sistemet inteligjente të monitorimit, duhet të përdoren për të rritur saktësinë e ndërhyrjeve, për të reduktuar humbjet dhe për të minimizuar ndikimin në tokë, ujë dhe biodiversitet. Përgjegjësia mjedisore kërkon të mendojmë përtej rendimentit të një sezoni dhe të investojmë në shëndetin e agroekosistemit. Ndjeshmëria estetike ndaj natyrës plotëson këtë vizion, sepse një agroekosistem i balancuar nuk është vetëm produktiv, por edhe shprehje harmonie. Kur teknologjia udhëhiqet nga etika dhe respekti për jetën, bujqësia bëhet jo vetëm prodhim, por edhe kujdes afatgjatë për shënderin dhe mjedisin. Intervistoi: Liliana Pere.

Monica Bellucci është një aktore dhe ish-modele italiane me famë ndërkombëtare, e njohur për bukurinë e saj të përjetshme, elegancën kinematografike dhe karrierën e suksesshme në filmin evropian dhe hollivudian. Disa kujtime te saj nga Festivali i filmit. Festivali i Filmit në Taormina, ne 18 korrik 2020 Sicili, Itali, u shndërrua në një skenë të ndriçuar teksa Monica Bellucci hijeshoi një mbrëmje kushtuar shtëpisë legjendare të modës Dolce & Gabbana. Rreth kësaj periudhe, Bellucci e kishte konsoliduar tashmë statusin e saj si ikonë ndërkombëtare e elegancës kinematografike dhe sofistikimit italian, ndërsa prania e saj u ndërthur natyrshëm me trashëgiminë e pasur kulturore të festivalit dhe madhështinë siciliane. Aktiviteti, i mbajtur në sfondin e Teatrit Antik të Taorminës, ofroi një ndërthurje mbresëlënëse të trashëgimisë kinematografike italiane me përsosmërinë e haute couture, teksa të ftuarit u mblodhën për të festuar modën dhe filmin në një verë të shënuar nga sfida globale të paprecedenta. Paraqitja e Bellucci-t atë mbrëmje evokoi linjën historike të stilit dhe famës italiane, duke rikujtuar fillimet e saj në Perugia dhe Milano gjatë viteve 1980 dhe 1990, kur ajo tërhoqi për herë të parë vëmendjen globale si modele në fushata të modës së lartë. Deri në vitin 2020, bashkëpunimi i saj me Dolce & Gabbana simbolizonte më shumë se elegancë sartoriale; ai përfaqësonte një vazhdimësi narrative që lidhte glamurin kinematografik italian të viteve 1960 dhe 1970 — përmes figurave si Sophia Loren dhe Claudia Cardinale — me shprehjen kulturore bashkëkohore. Fotografët fiksuan hyrjen e saj plot hijeshi, ndërsa loja delikate e dritës pasqyronte finesën e saj karakteristike, ndërkohë që organizatorët e festivalit, së bashku me stilistët Domenico Dolce dhe Stefano Gabbana, theksuan ndikimin e saj të qëndrueshëm në estetikën globale të modës dhe filmit. Mbrëmja në Taormina u shndërrua në një pikëtakim simbolik mes së kaluarës dhe së tashmes, me praninë e përjetshme të Bellucci-t që ndriçonte bregdetin sicilian rreth vitit 2020. Teksa ajo u përzie me aktorë, stilistë dhe figura të kulturës, çdo moment mbartte një domethënie të shumëfishtë: trashëgiminë e kinemasë italiane, evolucionin e modës evropiane dhe rrëfimin personal të vetë Bellucci-t, që lidh dekada arritjesh artistike. Nga tarracat me pamje nga Mali Etna deri në sallat e stolisura të festivalit, paraqitja e saj nënvizoi një vazhdimësi të thellë kulturore, duke forcuar vendin e saj mes ikonave më të kremtuara të Italisë dhe duke përforcuar angazhimin e Dolce & Gabbana për të festuar artin, bukurinë dhe trashëgiminë kinematografike në një natë të paharrueshme.

#RevistaPrestige #inspirationalday Intervistè me Dr Lira Gjika. Dr. Lira Gjika është mjekePediatre per mireritjen dhe zhvillimin dhe një nga zërat më të njohur në Shqipëri në fushën e zhvillimit të fëmijës, adoleshencës dhe prindërimit. Ajo njihet për qasjen e saj të thellë psikologjike dhe filozofike mbi marrëdhëniet njerëzore, duke e vendosur në qendër të vëmendjes ndërgjegjen, etikën dhe rolin e familjes në formimin e individit. Rëndësia e saj qëndron në kontributin publik për edukimin e prindërve dhe shoqërisë mbi: rolin vendimtar të 1000 ditëve të para të jetës, rëndësinë e figurës së babait krahas nënës, komunikimin e shëndetshëm me adoleshentët, zhvillimin e inteligjencës emocionale dhe respektit për individualitetin e fëmijës. Përmes intervistave, shkrimeve dhe qëndrimeve publike, Dr. Gjika ka ndikuar në ndryshimin e diskursit mbi prindërimin në Shqipëri, duke promovuar një model më të vetëdijshëm, jo autoritar dhe të bazuar në marrëdhënie, besim dhe përgjegjësi. Dr.Lira jeni e mirëseardhur në Prestige për Intervistë Pyetje për intervistën me Dr. Lira Gjikën: Pyetje A e formëson tradita prindërimin tonë, apo prindërimi ynë duhet tëriformësojë traditën? Pergjigje. Për tu bërë prind nuk mjafton vetëm instinkti i jetës apo pulsioni seksual. Njeriut i duhet më shumë. I duhet ajo që është baza e njerëzores, vetëdija për veten dhe jetën si një proces dhe marëdhënie. Faktorët që influencojnë dhe luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e prindërimit janë disa por, memorja, tradita, gjuha, fjalët, inteligjenca emocionale dhe niveli kulturor janë vendimtarë në zhvillimin e njeriut si prind, pasi ato kanë formësuar nënën ose babain. Prindërit e ardhshëm, sidomos nëna që është personi kryesor për cilësinë e 1000 ditëve të para (që nga ngjizja e deri në 2 vjeç). Prindërimi nuk është një proces i lehtë, kjo edhe për faktin që njeriu ka fëmijërinë më të gjatë ndër të gjitarët; njeriu bëhet i pavarur shumë vonë. Në traditën tonë rritja e fëmijës lë për të dëshiruar, ne fëmijën nuk e shohim njeri por e shohim të vogël që nuk merr vesh dhe se ka kohë. Gjithashtu tradita jonë gati e nxjerr jashtë loje babain, gati si hallkë e tepërt.  Babai është figurë po aq rëndësishme sa dhe nëna. Që në 1000 ditët e para babai është faktor kyç për të suportuar gruan, sidomos kur ajo ndjehet e lodhur dhe fëmija grindet, është babai qetësuesi më i mirë si për nënën dhe për fëmijën. Edhe në rastet nëna është e qetë fëmija po ndenji pranë babait e ka më të lehtë të qetësohet pasi ai nuk është objekti që e ushqen.     Pyetje Kur nis të bëhet i vetëdijshëm njeriu që mund të bëhet edhe prind? Përgjigje. Vetëdija për veten si individ e person më vete nis në adoleshencë, kur konstaton ndryshimet në zë, në trup, si zgjatja, dalja e qimeve, formimi muskulaturës, zhvillimi i zonës seksuale; te vajzat fillon cikli menstrual dhe te djemtë fillon të prodhohet sperma. Në këtë periudhë të jetës njeriu fillon të bëhet i vetëdijshëm për trupin dhe veten e tij. Si ta menaxhojë dhe të kujdesët. Ndryshimet që i ndodhin atij, a po i ndodhin edhe tjetrit?  I gjithë ky ndryshim që ndodh me adoleshentin organizohet nëpërmjet gjuhës, etikës dhe edukimit që i ofron tradita e mjedisit ku jeton adoleshenti.  Gjëja e parë, që i duhet mësuar adoleshentit, është: pse është e bukur të jesh djalë, apo vajzë dhe çfarë është ajo karakteristikë vetëm e djalit, apo vetëm e vajzës? Është e vërtetë, ato kanë shumë gjëra të përbashkëta, pasi janë të dy njerëz, por kanë edhe karakteristikat individuale që ja u jep vetë trupi dhe gjinia e tyre dhe ajo ç’ka i dallon ata të dy është: trupi i djalit prodhon farën e jetës, ndërsa trupi i vajzës prodhon vezën, dhe ka vendin ku ka fillesat jeta. Fara e jetës është gjëja e gjallë, që prodhon trupi i mashkullit dhe ai nuk duhet ta keqpërdorë dhe ta perceptojë si jashtëqitje. Sperma dhurohet nuk shpërdorohet. Sperma është gjë e gjallë. Respekti për veten fillon pikërisht këtu, tek njohja e vetes, pranimi i tjetrit dhe dallimi i vetive dhe karakteristikave të të qenit njeri dhe më pas mashkull apo femër. Detyra më e madhe e të rriturit, prindërve dhe mësuesve ndaj adoleshentëve, ti ndërgjegjësojnë dhe mbështesin në këtë proçes të njohjes dhe pranimit të vetes. Edhe pse të gjitha “gjërat” adoleshenti do ti përjetojë vetë, i rrituri është aty si ajo drita, që ndihmon udhëtarin natën të gjejë rrugën. Një i rritur, kushdo qoftë ai, prind, mësues, apo i njohur, që arrin të ndihmojë një të ri, tregon, që edhe ai vetë rritet si një njeri i përgjegjshëm, apo thënë në gjuhën e Piazhesë, psiha e tij kalon nga një stad i caktuar në një stad të më të avancuar. Pra të dyja palët kanë nevojë për njëri-tjetrin për tu realizuar në njerëzore, gjithsekush në kohën e tij.  Pyetje. I rrisim ne të rriturit fëmijët apo na rrisin ata apo rritemi së bashku?  Pergjigje. Rritja është marëdhënie, pra të dy palët e zhvillojë këtë proces që është gjithë kohës në evoluim. Pa fëmijën i rrituri nuk bëhet dot prind. Ashtu si pa nxënësit, mësuesit nuk bëhen dot mësues. E mësuara realizohet nëpërmjet marëdhënies. Pa ndërveprimin i rritur-i parritur procesi nuk zhvillohet në më të mirën e mundëshme. Problemi qëndron si do ta zhvillojmë e mësojmë. A duhet ti vëmë në dukje fëmijës, adoleshentit atë që ai vetë e di shumë mirë, që ende nuk di bëjë “gjërat”, apo ti tregojmë atë “gjënë” e vogël që ai ka bërë mirë?  I rrituri duhet të ndjekë këshillën e Sokratit të madh, ta asistojë fëmijën, adoleshentin që ta “lindë” vetë mëndjen dhe mendimin e tij.   Pyetje Njerëzorja është e lindur apo mësohet? Pergjigje. Njerëzorja mësohet dhe zhvillohet. Mjedisi i parë ku fëmija mëson njerëzoren është marrëdhënia burrë-grua e nënës dhe babait të fëmijës. Nëna dhe babai nuk ia mësojnë fëmijës me “urdhër” por nëpërmjet qenies së tyre, sjelljes, fjalorit të tyre dhe sidomos me shikimin dhe zërin e tyre. Ata janë ekzistencë dhe modeli i fëmijës. Fëmija ka potencialët e tij por është mjedisi ai i zhvillon ose i pengon ato. Mjedisi është si toka, dhe siç thotë populli “toka e mirë përmirëson farën e keqe dhe toka e keqe prish farën e mirë.” Pyetje Cfarë është prinëdrimi?  Pergjigje. Prindërimi është ajo formë marëdhënie që bashkon të shkuarën dhe të ardhmen ku të dy palët evolojnë, fëmija si njeri i rritur dhe prindërit si persona të aftë për të mbështetur fëmijët të bëhen edhe me të mirë se ata. Ligji i jetës i tillë është, që qeniet janë gjithnjë në evoluim.  Gjithashtu prindërimi nuk duhet parë si sakrificë, por si pranim I fëmijës, adoleshentit si një njeri tjetër që po rritet. Prindërit nuk mund dhe nuk duhet të bërtasin apo të fyejnë me të “drejtën” e të qenit i rritur dhe të kërkojnë nga fëmijët, adoleshentët bindje pa kushte. I rrituri që bërtet nuk tregon gjë tjetër vetëm se është pa edukatë dhe e ka të pa zhvilluar inteligjencën emocionale. Është e vërtëtë, të ndërtosh një marrëdhënie, nuk është e lehtë. Kjo vlen edhe për marrëdhënien prind-fëmijë por të ndërtosh një lidhje do të thotë të zhvillosh në radhë të parë veten nëpërmjet tjetrit. Një i rritur, prind, sheh çdo fëmijë si fëmijën e një prindi.   Pyetje. A është liria dhuratë apo fitohet? Roli i prindit në këtë proces. Pergjigje. Njeriu që në lindje është totalisht i varur nga tjetri, edhe pse tjetri në këtë rast është nëna. Procesi i rritjes shoqërohet me zhvillimin e potencialëve të individit të ri drejt pavarësisë së tij si person më vete. Ky proçes edhe pse pretendohet se bëhet me shumë dashuri nga familjarët, nuk është i përkryer. Është një proçes që zhvillohet në mënyrë të dy anëshme; në njërën anë janë prindërit dhe të rritur të tjerë, dhe në anën tjetër qëndron fëmija, i vetëm në proçes rritje. Ashtu si fëmija, edhe truri i tij është në proçes rritje dhe zhvillimi. Dhe që zhvillimi i fëmijës në përgjithsi dhe truri i tij në veçanti, të bëhet në mënyrë të shëndetshme dhe në kohën e duhur (mos të harrojmë që jemi qenie kohore), duhet që nëna dhe babai ta shohin fëmijën e tyre si një njeri tjetër. Ai vërtetë është i vogël dhe pa ndihmën e prindërve, fëmija nuk mund të ekzistojë, por ai çdo gjë e realizon vetë. Tërë informacionin që i vjen, nga ushqyerja, nga prekjet, nga fjalët, ai i përpunon dhe i zhvillon me mekanizmat e tij në zhvillim. Pikërisht falë informacionit që vjen nga jashtë, këta mekanizma, zhvillohen nga një stad i caktuar në një stad të avancuar. Që ky proçes të jetë cilësor, prindërit duhet të jenë të vetëdijshëm për faktorin kohë dhe për faktin që fëmija është një njeri tjetër. Pa këtë vetëdije nga ana e prindërve dhe të rriturve që rrethojnë fëmijën, koncepti i lirisë nuk realizohet i plotë, por ngelet në nivel rebelimi ose nënshtrimi. Mëmësia/prindërimi ka një fillim dhe një fund. Nëse nuk realizohet kjo, fëmija ngelet skllav i vetes së tij. Është nëna ajo që e nxit fëmijën drejt lirisë dhe babai ai që e mbështet fëmijën në këtë rrugë.  Pyetje. Si mund të ruhet komunikimi prind-adoleshent? Pergjigje. Komunikimi i prindërve me fëmijën e tyre adoleshent, në pamje të parë duket sikur ka humbur “peshën” që kishte deri para pak kohësh, kur fëmija ishte ende pa u pjekur seksualisht. Vëmendja e adoleshentit, nuk është më e drejtuar kundrejt fjalës që vjen nga prindërit. Këtë fjalë ai tashmë e pret nga të rritur të tjerë jashtë familjes; mësues, udhëheqës shpirtërorë, trainerë sporti, etj.  Familja, për adoleshentin, është vendi ku ai mund të ulë shkallën e vetëkontrollit. Ai në shtëpi, mund të sillet dhe të flasë atë që ka parë e dëgjuar jashtë saj, dhe të testojë reagimin e prindërve, në mënyrë që të kuptojë vlerën dhe cilësinë e sjelljes. Edhe pse sjellja mund të duket harbute, prindërit duhet të ruajnë gjakftohtësinë, nuk duhet të dënojnë ngritjen e zërit nga adoleshenti, pasi ai tashmë e ka kuptuar që është një person më vete dhe do që të ketë një fjalë të tijën, të cilën të paktën prindërit tia dëgjojnë. Prindërit, në këto momente, kur fëmija bërtet, nuk duhet të ndërhyjnë, por në një moment të dytë, kur janë përsëri të afërt, me takt duhet ti kujtojnë adoleshentit që duhet të jetë i kujdesshëm për etikën e komunikimit. Pyetje Si mund të kultivohet bindja e butë? Pergjigje.  Siç thotë Hegel “Etika regullon dhe drejton regullat e sh oqërisë. Morali drejton regullat e individit”. Fëmija duhet të rritet e të mësojë të ketë rregullat dhe bindjet e veta, por jo që të bindet duke u nënshtruar ndaj të rriturit, pa arritur të shfrytëzojë tërë potencialet që ka brenda vetes. Marrëdhënia i rritur-fëmijë duhet të ndërtohet në bazë të besimit reciprok dhe durimit të të rriturit, në mënyrë që fëmija të mos ndjehet i kërcënuar dhe i përçmuar nga ai por ta shohë të rriturin si mbështetjen e tij të sigurtë. Pa u ndërtuar kjo lloj marrëdhënie, nuk do të kemi asnjëherë fëmijë që kur të rriten të kenë bindjet e tyre dhe respekt ndaj jetës, vetes, tjetrit.  Fëmijët dhe adoleshentët nuk e kanë ende të zhvilluar psihën që të mund të pyesin kur nuk kuptojnë atë që u kërkohet të bëjnë, ose nuk duan ta bëjnë për ndonjë arsye që as vetë nuk dinë ta thonë. Këtë gjë, i rrituri duhet ta dijë dhe ta mbajë në vëmendje që të mos shpërthejë në inate apo etiketime, pra të mos imitojë sjelljen e fëmijës; i rrituri duhet të shmangë sjelljen në mënyrë urdhërore. I rrituri duhet të tregojë përkujdësin dhe durimin e tij dhe të përpiqet të kuptojë reagimin e fëmijës/adoleshentit në këto raste.  Pyetje. Çfarë roli luan inkurajimi i prindërit për tu bërë fëmija i fortë? Pergjigje. Nuk ka fëmijë të fortë. Fëmija është duke u rritur. Nëse fëmija është i fortë, atëherë ai është një fëmijë i braktisur dhe që i është dashur dhe duhet ta përballojë i vetëm rritjen, pra ka ngritur muret e heshtjes. Ai dhe prindërit nuk kanë një komumikim të mbështetur mbi besimin te njëri tjetri. Gati-gati janë të huaj. Forca që duket si vlerë, në të vërtetë është mbështjella që fsheh frikën e madhe të fëmijës “së fortë” nga vetja e sidomos nga prindërit. Fëmija jo gjithnjë arrin ti kuptojë veprimet e tij, i duhet fjala e të rriturit, mbështetja e tij dhe jo etiketimi apo përçmimi. Shkencëtarët insistojnë që me fëmijën të jemi të vëmendshëm, respektues dhe jo paragjykues apo të dallojmë te ai vetëm atë çfarë fëmija bën “keq”. Fëmija nuk duhet dhe nuk mund të gjykohet. Nëse ne do të gjykojmë fëmijën, atëhere ne bëhemi menjëherë pengesa kryesore e rritjes së tij dhe pengimit të zhvillimit të potencialeve që ai ka.  Ajo që pretendojmë ne të rriturt për fëmijë “të fortë”, është një pretendim gjykues që tregon më shumë për paaftësitë dhe të metat tona si të rritur, prindër, edukatorë, mësues. Nëse do të kërkojmë forcën si tregues cilësor i fëmijës atëherë të biem dakort për termin “i fortë”, çfarë përfaqëson forca? E forta = e ngurtë. Pra është “diçka” vështirësisht e përpunueshme. Mos të harrojmë, njeriu kur lind është i butë, elastik dhe i pafuqishëm ndërsa kur vdes është i fortë dhe i ngurtë. Pra karkateristikë e së gjallës nuk është forca, por butësia dhe elasticiteti. Siç thonë specialistët, karakteri duhet të jetë elastic, jo i ngurtë, jo i fortë. Në mungesë të elasticitetit karkateri bëhet i ngurtë dhe i paaftë për të dhënë dhe marrë pa frikë nga mjedisi dhe tjetri. Ju faleminderit znj.Liliana per Intervistën Faleminderit ju Dr. Lira Gjika. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Fjodor Dostoevski: Pastërtia e shpirtit dhe tragjedia e njerëzimit Tragjedia e shumicës së njerëzve të mirë, siç thekson Fjodor Dostoevski, qëndron në paaftësinë për të kundërpërgjigjur kur sulmohen. Por kjo nuk është shenjë e mungesës së inteligjencës; është një formë e pastërtisë së shpirtit, një transparencë që shumë herë tejkalon logjikën dhe fuqinë e këtij bote. Në këtë perceptim, vepra e Dostoevskit nuk është thjesht letërsi, por një reflektim filozofik mbi natyrën njerëzore, mbi dobësinë dhe madhështinë e shpirtit njerëzor. Librat dhe temat e tij Dostoevski dallon për thellësinë psikologjike dhe moralitetin që ndërton tek personazhet e tij. Ai nuk shkruan për thjesht argëtim; ai shkruan për të kuptuar pse njerëzit vuajnë, pse ligësia triumfon dhe pse shpirti i mirë shpesh humbet në betejën e jetës. Disa nga librat më të njohur të tij janë: 1. Krim dhe Ndëshkim (1866) – Raskolnikov, një student i ri i Moskës, mendon se është i drejtë të vrasë një grua të pasur, të cilën e konsideron të dëmshme për shoqërinë. Pas vrasjes, ai përballet me fajin, vuajtjet morale dhe dritën e ndërgjegjes. Libri eksploron temat e fajit, shpëtimit dhe moralitetit, duke treguar se shpirti i pastër nuk mund të rrëshqasë pa ndjerë pasojat e veprimeve të tij. 2. Idioti (1869) – Princi Myskin, një njeri krejtësisht i mirë dhe i pafajshëm, kthehet në shoqërinë ruse pas një qëndrimi në spitalin psikiatrik. Ai përballet me intrigat, tradhtitë dhe ligësinë e botës së rrethuar nga lakmia dhe egoizmi. Myskin është një simbol i pastërtisë shpirtërore që nganjëherë e bën të paaftë për të mbrojtur veten në një botë të padrejtë. 3. Vëllezërit Karamazov (1880) – Një roman filozofik dhe moral i cili trajton familjen, besimin dhe dilemën e ekzistencës njerëzore. Katër vëllezër përballen me padrejtësitë, mëkatet dhe faje të ndryshme, ndërsa babai i tyre është një figurë e korrupsionit dhe ambicies. Libri eksploron pyetje të mëdha mbi moralin, Zot-in dhe përgjegjësinë individuale. 4. Shënimet e nënçmuarit (1864) – Novela e shkurtër që përshkruan jetën e një personazhi të izoluar, Nënçmuari, i cili lufton me vetminë dhe keqkuptimin shoqëror. Ky libër është një studim i ndjeshmërisë së thellë njerëzore dhe përballjes me absurditetin e jetës. 5. Djalli (1872) – Një satirë politike dhe filozofike që përshkruan revolucionarët rusë dhe idealet e tyre të deformuara. Libri shfaq anën destruktive të ideologjive radikale dhe pasojat e tyre mbi individin . Familja, koha dhe motivacioni Dostoevski lindi në Moskë më 1821 dhe jetoi në një kohë të trazuar historikisht, midis ndryshimeve sociale dhe politike të Rusisë. Përvoja e tij personale – arrestimi për aktivitetin anti-czar, vuajtjet në burg dhe humbjet familjare – formësuan vizionin e tij. Këto përvoja e shtynë të eksploronte tragjedinë dhe shpirtin e njeriut, duke i dhënë veprave të tij një rezonancë  Vepra e Dostoevskit është një pikë referimi për letërsinë botërore. Kritika e ka vlerësuar për thellësinë psikologjike, ndjeshmërinë morale dhe filozofinë ekzistenciale. Ai ka frymëzuar shkrimtarë si Kafka, Sartre dhe Camus, duke lidhur letërsinë me filozofinë dhe psikologjinë. Citati që përmendim mbi njerëzit e mirë që nuk reagojnë menjëherë lidhet ngushtë me personazhet e tij: shpirtërat e pastër shpesh kuptojnë përgjegjësitë e jetës vetëm pas sulmit moral. Shpirti i mirë i personazheve të Dostoevskit mund të krahasohet me ujërat e qetë të një lumi: të pastër, të thellë dhe të fortë, por shpesh të pafuqishëm për t’u përballur me stuhi të jashtme. Ndërkohë, ata që shfrytëzojnë dobësinë e të tjerëve janë si era e shpejtë, që bën përplasje momentale, por shpesh pa qëllim të qëndrueshëm. Thënie dhe lidhje me veprat Citati mbi tragjedinë e njerëzve të mirë lidhet me Raskolnikovin në Krim dhe Ndëshkim, Myskin në Idioti dhe vëllezërit Karamazov, të cilët përballen me padrejtësitë dhe mëkatet e shoqërisë. Ai tregon se shpirtërat më të pastër nuk kanë gjithmonë armë për të reaguar në momentin e duhur, por mësojnë nga dhimbja dhe reflektimi. Dostoevski nuk mori shumë çmime gjatë jetës, por ndikimi i tij mbi letërsinë botërore është i pamasë. Frymëzimi që ai dha mbi filozofinë, psikologjinë dhe artin është i përhershëm, duke e bërë një nga shkrimtarët më të mëdhenj të historisë. Dostoevski na mëson se shpirtrat e mirë nuk janë gjithmonë fitimtarë në momentin e betejës, por ata bartin një dijeni të thellë dhe një ndjeshmëri unike që kupton jetën pas momentit. Ai i fton lexuesit të reflektojnë mbi brishtësinë, fuqinë dhe bukurinë e shpirtit njerëzor, duke na kujtuar se madhështia shpirtërore shpesh qëndron në heshtje dhe reflektim, jo në reagim të menjëhershëm. Fjodor Dostojevski, një nga shkrimtarët më të mëdhenj të letërsisë botërore, nuk ka marrë çmime letrare gjatë jetës së tij, pasi shumica e veprave të tij u botuan pas vdekjes së tij.  Megjithatë, pas vdekjes, ai është nderuar me shumë çmime dhe nderime që pasqyrojnë ndikimin e tij të përhershëm në letërsi dhe kulturë.  Çmime dhe Nderime Pas Vdekjes Çmimi Yomiuri Prize (2012): Në vitin 2012, libri i Dostojevskit Nazotoki “Akuryō” (Unraveling the Mysteries of Demons) fitoi Çmimin Yomiuri në Japoni, duke treguar vazhdimin e vlerësimit të veprës së tij në letërsinë moderne.   Medalja "Dostoevsky Star" (2021): Në vitin 2021, qeveria ruse i dha medaljen "Dostoevsky Star" një shkrimtari japonez për kontributin e tij në përkthimin dhe promovimin e veprave të Dostojevskit në Japon. Ky çmim është një nderim i veçantë për ata që kanë kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e trashëgimisë së Dostojevskit.   Çmime për Përkthime të Veprave të Dostojevskit: Përkthimet e veprave të Dostojevskit në gjuhë të ndryshme janë nderuar me çmime të ndryshme. Për shembull, në vitin 1993, përkthimi i A Writer's Diary: Volume I nga Kenneth Lantz fitoi Çmimin e Përkthimit të Shkëlqyer nga AATSEEL.   Stampa Postare Sovjetike (1956): Në vitin 1956, Bashkimi Sovjetik lëshoi një pullë postare me ngjyrë ulliri e gjelbër për të nderuar Dostojevskin, duke simbolizuar vlerësimin e tij në kulturën dhe historinë ruse.   Muza Dostojevskaja në Shën Petersburg (1991): Në vitin 1991, u hap stacioni i metrosë "Dostoevskaya" në Shën Petersburg, si një nderim për shkrimtarin. Ky stacion është dekoruar me vepra arti që pasqyrojnë skena nga veprat e Dostojevskit, duke e bërë atë një vend të rëndësishëm për adhuruesit e tij.   Krateri dhe Planeti i Vogël i Emëruar Pas Dostojevskit: Në vitin 1979, një krater në planetin Merkur u emërua "Dostoevsky" për të nderuar shkrimtarin. Po ashtu, një planet i vogël i zbuluar në vitin 1981 nga astronomja Lyudmila Karachkina u emërua "3453 Dostoevsky". Këto emërtime janë një dëshmi e ndikimit të tij të përhershëm në shkencë dhe kulturë.   Edhe pse Dostojevski nuk mori çmime letrare gjatë jetës së tij, pas vdekjes ai është nderuar me shumë çmime dhe nderime që pasqyrojnë ndikimin e tij të thellë dhe të përhershëm në letërsi, kulturë dhe shkencë.  Veprat e tij vazhdojnë të lexohen dhe studiohen në mbarë botën, duke e bërë atë një figurë të pavdekshme në historinë e letërsisë. © 2024–2025 Liliana Pere –   Botuese, Autore

Referennte e elites globale: Udhëheqëse të dijes dhe platformave dixhitale, frymëzuese dhe reference për brezat e ardhshëm” Liliana Pere – Idealizëm, Pasion dhe Frymëzim për Gratë, eliten shqiptare, dhe ate globake Liliana Pere lind në një familje me tradita patriotike në Kolonjë,(Kolonje emer parfumi)  ku aroma e historisë dhe hiri i kulturës bashkohen në një trashëgimi shpirtërore të thellë dhe të pasur. Gjyshi i saj, Tefik Rrogu, i dekoruar nga Kuvendi Popullor për veprimtari të jashtëzakonshme jashtë Shqipërisë, krijoi shkolla dhe ura dijesh që shtrihen mbi kohën dhe hapësirën, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në zemrat dhe mendjet e brezave. Nga ky trashëgimi, Liliana mëson se çdo veprim i madh lind nga përgjegjësia, dashuria dhe idealizmi, se secili hap që ndërmerr duhet të jetë i ngulitur me dritën e ndërgjegjes dhe vizionin e një bote më të drejtë dhe frymëzuese. > “Gratë, kur flasin, nuk flasin për veten; fjalët e tyre janë dritare drejt botës, drejt atyre që duan të frymëzojnë dhe të ndryshojnë shoqërinë.” – Liliana Pere Në jetën personale, Liliana është e martuar me Pëllumb Pere, inxhinier elektronik dhe drejtues në Autoritetin e Komunikimeve Elektronike. Bashkë kanë ndërtuar një familje ku çdo ide, ëndërr dhe arritje lidhen në një mozaik harmonik të dijes dhe dashurisë. Dy fëmijët e tyre janë diplomuar në Universitetin La Sapienza, Romë, duke ndjekur rrugën e shkencës, kulturës dhe artit, duke u bërë vetë burim frymëzimi për botën përreth. Familja e saj është një testament i integritetit, vizionit dhe bashkëpunimit, një shembull se suksesi i vërtetë buron nga uniteti dhe respekti për dijen dhe artin. > “Dija është si drita e një ylli në natën e errët; jo vetëm që ndriçon rrugën tonë, por ndez ëndrrat e atyre që do të vijojnë pas nesh.” – paraphrase nga Victor Hugo Nga Petro Nini Luarazi në Universitetin Politeknik të Tiranës, rruga e formimit arsimor të Lilianës është një udhëtim i thellë i shpirtit dhe i mendjes, një rrëfim i pandërprerë mbi atë çfarë do të thotë të mësosh, të kuptosh dhe të reflektosh mbi botën që na rrethon.  Ajo mësoi të lexojë e të shjruaj  jo vetëm fjalët, por edhe shpirtin e njerëzve dhe shenjat e natyrës, duke zhvilluar një sens të hollë për artin, humanizmin shjebcen dhe filozofinë që rri në çdo veprim dhe vendim.  Çdo ditë ishte një kapitull i ri ku dija teknike, arti dhe reflektimi filozofik ndërthureshin në mënyrë harmonike, duke krijuar një kuptim të ri për mënyrën se si njerëzit dhe shoqëritë ndërveprojnë. > “Dija nuk është vetëm të dish faktet; është të kuptosh botën, të ndiesh shpirtin e saj dhe të veprosh me mençuri mbi atë që ke mësuar.” – paraphrase nga Confucius Ky citat thekson llojet e dijes që Liliana ka ndjekur gjatë jetës së saj: ajo nuk kërkonte vetëm informacion teknik, por gjithashtu kuptim, lidhje dhe frymëzim; ajo kërkonte të bashkonte dijen praktike me atë shpirtërore, shkencën me artin, dhe informacionin me etikën.  Arsimi nuk ishte thjesht një certifikatë apo titull; ishte një udhëtim reflektiv, një mënyrë për të kuptuar se çdo veprim dhe ide duhet të ketë thelbin e dijes së qëndrueshme, humaniste dhe globale. > “Veprimi i madh nuk është rezultat i forcës, por i qëllimit dhe qëndrueshmërisë së shpirtit.” –   nga Aristoteli Rrugetimi i  saj në telekomunikacion nuk është thjesht një rrugë profesionale; është një udhtim i pandërprerë i përkushtimit, vizionit dhe frymëzimit. Ajo ka përdorur teknologjinë si një mjet për të krijuar ura komunikimi dhe njohjeje, duke treguar se puna pa kompromis është themeli i çdo arritjeje të qëndrueshme.  Çdo sfidë e re është një mundësi për të treguar se vizioni dhe vullneti janë instrumente të fuqishme për të ndriçuar rrugët e të tjerëve. > “Idealizmi nuk është utopi; është fuqia për të parë të panjohurën dhe për të ndriçuar rrugën që të tjerët ende nuk e kanë parë.” – paraphrase nga Liliana Pere Liliana me idealizem dhe shume punë korrekte,  ka ndërtuar ura dhe platforma për të frymëzuar dhe fuqizuar gratë shqiptare në botë.  Si presidente e organizatës “Gruaja Shqiptare në Botë”, ajo ka krijuar një hapësirë ku çdo zë, talent dhe ide e grave mund të lulëzojë dhe të ndikojë në mbarë shoqërinë.  Ajo ka qenë një frymëzim i drejtpërdrejtë për qindra gra, duke ndriçuar rrugën për eliten intelektuale dhe duke treguar se veprimi idealist dhe pa kompromis mund të ndryshojë botën. > “Gratë janë forca e heshtur që lëviz botën; veprimi i tyre është histori që shkruhet pa zhurmë, por me ndikim të përjetshëm.” – paraphrase nga Simone de Beauvoir Pjesëmarrja e saj në WIN – Women’s International Network tregon se lidershipi, vizioni dhe bashkëpunimi ndërkombëtar mund të jenë instrumente të fuqishme për ndryshimin shoqëror, duke ofruar një model frymëzimi për brezat e rinj. Liliana kombinon dijen teknike, shkencën, teknologjinë, artin dhe diplomacinë, duke krijuar një profil unik ku arta, logjika dhe idealizmi bashkohen për të frymëzuar dhe edukuar.  Përkushtimi i saj dhe serioziteti i punës i janë vlerësuar ndërkombëtarisht; ajo është Këshilltare në misionin diplomatik dhe mban titullin Dr. IT nga OKB, një njohje e përpjekjeve të saj të jashtëzakonshme dhe kontributit cilësor në platformat globale.  Ky rol tregon se idealizmi i saj nuk është thjesht teori, por një praktikë e përkushtuar ndaj dijes, shërbimit publik dhe ndikimit global. > “Një grua e aftë dhe e edukuar është udhëheqës i shoqërisë dhe shenjë e kulturës që mbetet e pavdekshme.” – paraphrase nga Maya Angelou Liliana Pere eshte themeluese botuese autore e  Revistes  Prestige – Oaz Kulturor dhe Dixhital,   një platformë e larmishme  infokulturore dhe akademike ku gjen artikuj intervista, analizat, studimet, reflektimet filozofike dhe artistike, te cilt  bashkohen për të krijuar një hapësirë reflektimi dhe frymëzimi. Revista mbështetet mbi shtyllat e dijes, integritetit, artit dhe inovacionit, duke u bërë një referencë për studiues dhe intelektualë në mbarë botën. Revista Prestige është anëtare prezente në Academia.edu , duke ofruar akses global dhe duke u bërë një burim referencash cilësore dhe të besueshme për studiuesit dhe profesionistët që kërkojnë informacion të verifikuar dhe të pasur me analizë.  Çdo botim është i strukturuar për të mbështetur dijen dhe zhvillimin e gruas dhe elitës intelektuale, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në historinë dixhitale. > “Shkrimi është një urë që lidh shpirtin e autorit me shpirtin e lexuesit; çdo faqe është një botë e re, një sfidë dhe një dritë.” – paraphrase nga Virginia Woolf Liliana ka kontribuar intensivisht me Gazetën Dielli (New York) dhe Gazetën Bota Sot (Zvicër), duke shkruar e publikuar qindra artikuj dhe intervista që frymëzojnë gratë dhe eliten shqiptare e me tej.  Çdo shkrim është reflektim i pasionit, dijes dhe aktivizimit, duke ndriçuar temat më të rëndësishme të kohës dhe duke lënë gjurmë të paharrueshme në historinë dixhitale. > “Inspirimi nuk është luks; është detyrë morale për ata që kanë aftësi, pasion dhe vizion.” – paraphrase nga Albert Camus E martuar me Pëllumb Pere, Liliana ka ndërtuar një familje të fuqishme dhe të harmonishme, ku fëmijët vazhdojnë traditën e dijes, angazhimit dhe integritetit. Familja e saj mbart vlera të thella patriotike dhe edukative, ku respekti për dijen, artin dhe shoqërinë është themeli i çdo veprimi. > “Trashëgimia më e madhe nuk është prona; është ndikimi që lëmë tek të tjerët dhe shpirti që frymëzojmë.” – paraphrase nga Ralph Waldo Emerson https://www.revistaprestige.com {{Infobox person | name = Liliana Pere | image =  | caption =  | birth_date = 11 shtator 1962 | birth_place = Ersekë, Shqipëri | nationality = Shqiptare | occupation = Aktiviste, publiciste, botuese, themeluese organizate | spouse = Pëllumb Pere | children = 2 | website = [ https://www.revistaprestige.com Revista Prestige] }} '''Liliana Pere''' (lindur më 11 shtator 1962 në Ersekë, Shqipëri) është aktiviste e shoqërisë civile, publiciste dhe themeluese e organizatës ndërkombëtare ''Gruaja Shqiptare në Botë'', që promovon arritjet e grave shqiptare globalisht. Ajo është gjithashtu themeluese, botuese dhe autore e revistës infokulturore akademike ''Revista Prestige'', e cila përfshin analiza dhe studime, dhe është anëtare e platformës '' Academia.edu '' dhe e ''Akademisë Dixhitale Edu''. Revista Prestige citohet dhe përdoret si referencë nga studiues ndërkombëtarë.   Liliana Pere është bashkëpunëtore e rregullt e gazetës “Bota Sot” (Zvicër) dhe e gazetës “Dielli” (New York), ku ka publikuar qindra shkrime dhe intervista me emrin e saj. ==Jeta personale== Liliana Pere është e martuar me Pëllumb Pere, inxhinier elektronik dhe drejtues në Autoritetin e Komunikimeve Elektronike. Të dy fëmijët e tyre janë diplomuar në Universitetin La Sapienza, Romë. Vjen nga një familje me tradita patriotike; gjyshi i saj, Tefik Rrogu, është dekoruar nga Kuvendi Popullor me titullin “Patriot” për veprimtari të shquara jashtë vendit, duke përfshirë hapjen e shkollave shqipe në Turqi. --- ==Arsimi dhe kualifikimet== * Diplomuar në Universitetin Politeknik të Tiranës, Fakulteti i Teknologjisë së Informacionit (IT) * Mban titullin Dr. IT nga AGPU (pjesë e OKB-së) ==Karriera dhe aktiviteti== * Eksperiencë e gjatë në sektorin e telekomunikacionit dhe projekte ndërkombëtare * Këshilltare Nderi në Misionin Diplomatik për Paqe dhe Prosperitet (DMPP){{cite web |title=Misioni Diplomatik për Paqe dhe Prosperitet |url= https://www.dmpp.org |access-date=2025-09-06}} * Aktiviste e shoqërisë civile dhe promotore e grave shqiptare * Presidente dhe themeluese e organizatës ''Gruaja Shqiptare në Botë'' * Themeluese, botuese dhe autore e ''Revista Prestige'', anëtare e '' Academia.edu '' dhe e ''Akademisë Dixhitale Edu''{{cite web |title=Revista Prestige |url= https://www.revistaprestige.com |access-date=2025-09-06}} --- ==Media dhe publikime== Liliana Pere është publiciste aktive në median shqiptare dhe ndërkombëtare. Ajo ka publikuar qindra shkrime dhe intervista në:   * '''Gazeta Dielli (New York)''': ** ''Liliana Pere – Personalitet në shërbim të botës së gruas moderne''{{cite web |title=Liliana Pere – Personalitet në shërbim të botës së gruas moderne |website=Gazeta Dielli |url= https://gazetadielli.com/liliana-pere-personalitet-ne-sherbim-te-botes-se-gruas-moderne/?utm_source=chatgpt.com}} ** ''Vizioni autentik i Liliana Peres tek ‘Gruaja Shqiptare në Botë’''{{cite web |title=Vizioni autentik i Liliana Peres tek ‘Gruaja Shqiptare në Botë’ Gazeta Dielli |url= https://gazetadielli.com/vizioni-autentik-i-liliana-peres-tek-gruaja-shqiptare-ne-bote/?utm_source=chatgpt.com}} https://gazetadielli.com/flet-sevim-arbana-te-dobishme-per-nje-bote-me-te-mire/ * '''Gazeta Bota Sot (Zvicër)''': ** [ https://www.botasot.info/diaspora/1249239/njihuni-me-inxhinieren-e-elektroteknikes-merita-ramadani-qe-sot-punon-si-mesuese-e-gjuhes-shqipe-nevjene-te-austrise/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/diaspora/1716741/shqiponja-shqiptare-ndash-eriketa-kollcaku-qorlazja-ndash-mesuese-e-gjuhes-shqipe-ne-greqi-meson-shqip-dhe-trashegimine-kultururore-pa-u-lodhur/?utm_source=chatgpt.com https://www.botasot.info/intervista-opinione/670424/anila-fejzo-profesorene-universitetin-e-kebekut-ne-montreal-nga-liliana-pere/ ** [ https://www.botasot.info/kultura/1267485/prof-dr-najada-como-heroina-e-diteve-te-sotme/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/intervista-opinione/592993/shqiptarja-lorida-hysenbegas-hali-piktorja-diplomuar-excellent-ne-akademise-se-arteve-te-bukura-te-firences/?utm_source=chatgpt.com . ** [ https://www.botasot.info/diaspora/506483/flet-merita-mccormack-shkrimtare-shqiptare-ne-amerike-nder-sukseset-suksesi-me-e-i-madh-per-mua-eshte-familja/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/libra-sporti/869376/majlinda-rama-zeri-qe-magjeps-lexuesin-dhe-trondit-kritiken-letrare/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/diaspora/588735/shqiptarja-tringa-rexhepi-ndash-ne-kanada-nje-artiste-e-kompletuar-me-zemer-te-madhe/? https://www.botasot.info/tag/deshira-subashi/ https://www.botasot.info/shqiperia/1860047/histori-suksesi-prof-dr-alma-cani ==Referenca== Wikipedia: https://sq.m.wikipedia.org/wiki/Liliana_Pere https://gazetadielli.com/e-para-grua-ministre-mbrojtjes/ https://krahu.wordpress.com/?s=liliana+Pere&submit=Searchhttps://krahu.wordpress.com/?s=liliana+Pere&submit=Search https://shqiptarja.com/lajm/vizioni-autentik-i-liliana-peres-tek-gruaja-shqiptare-ne-bote

Titulli: “Heshtja që Fluturon: Zëri i Anri Salës Mes Fotove e Tingujve” Anri Sala është një artist vizual bashkëkohor, i njohur ndërkombëtarisht për krijimin e instalacioneve video, zanore dhe hapësinore, që shpesh ndërthurin muzikën, arkitekturën dhe kohën si elementë poetikë të rrëfimit. Ai nuk është thjesht regjisor, as thjesht piktor apo muzikant — por një ndërtues atmosferash, një kompozitor emocionesh vizuale që përdor videon si një instrument për të krijuar ndjesi të padukshme, por të fuqishme. Ai punon në kufijtë mes artit pamor dhe muzikës, ku tingulli nuk është vetëm sfond, por protagonist; ku imazhi nuk rrëfen një histori të drejtpërdrejtë, por krijon një gjendje, një rezonancë emocionale. Vepra e tij shpesh është një udhëtim meditativ, ku kamera lëviz ngadalë, tingujt ndizen e shuhen si frymëmarrje, dhe çdo gjë që mungon – fjala, zëri, përfundimi – bëhet vetë mesazhi. Në fakt, Anri Sala është një filozof i heshtjes dhe i harmonisë së prishur, një shqiptar universal që ka ditur ta kthejë mungesën – qoftë të fjalës, të ngjyrës apo të vendit – në forcë krijuese që prek dhe fton në reflektim botën mbarë. Anri Sala (lindur në Tiranë, 1974) është artist bashkëkohor shqiptar, i njohur ndërkombëtarisht për instalacionet e tij të bazuara te videoja dhe tingulli. Karriera e tij, e nisur në Shqipërinë post‑komuniste dhe realizuar ndërkombëtarisht në Francë dhe Gjermani, është një sintezë e kujtesës historike dhe ndjeshmërisë poetike. Vepra si Intervista, Dammi i colori, dhe Ravel Ravel Unravel e kanë vendosur në qendër të skenës europiane të artit. Anri Sala lindi në Tiranë në vitin 1974. Prindërit janë Valdete Sala dhe Bashkim Sala — të dy intelektualë dhe të angazhuar në jetën kulturore të Tiranës. Valdete luajti një rol kyç në historinë e veprës Intervista, ku reprezentohet figura e saj në këndvështrimin e kujtesës së humbur dhe heshtjes së politizuar  . Midis viteve 1992–1996, Sala studioi pikturë në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë, por u tërhoq nga video-arta dhe filmi. Pasardhësisht u zhvendos në Francë, ku studioi video në École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs në Paris dhe më vonë regji filmi në Le Fresnoy në Tourcoing  . Intervista (Finding the Words) (1998): Ai dokumenton nënën e tij duke folur në një kongres të rinisë komuniste pa zë, duke kërkuar të rikrijojë komunikimin me ndihmën e lexuesve të buzëve — një meditacion mbi heshtjen dhe memorien kolektive  . Dammi i colori (2003): Vepër vizuale dhe poezike lidhur me projektin e Edi Ramës për ngjyrosjen e Tiranës. Ekspozuar në Tate Modern në Londër, thekson ndikimin urban dhe ndryshimin simbolik të qytetit  . Ravel Ravel Unravel (2013): Dy interpretime të ndara cinematografike të një koncerti Ravel, të shfaqura në pavijonin francez të Bienales së Venedikut—një alegori për kohën, sinkronizimin dhe perceptimin njerëzor  . Le Clash & Doldrums (2010–2014): Instalacione zanore dhe konceptuale që lidhen me tensionet politike dhe historinë, për të cilat fitoi Vincent Award në 2014  . Vepra të tjera të rëndësishme: Answer Me, If and Only If, 1395 Days Without Red, Time No Longer, të gjitha duke luajtur me konceptin e tingullit si objekt narrativ dhe reflektues. 🏅 Çmime, famë dhe vlerësime ndërkombëtare Young Artist Prize, Bienali i Venedikut (2001)  . Prix Gilles Dusein (2000), Absolut Art Award (2011), dhe nominim për Hugo Boss Prize (2002)  . Vincent Award (2014) për “Le Clash” dhe instalacionet audio-konceptuale që përzihen me politikën  . Përfaqësues i Francës në Bienalen e Venedikut 2013  . Përmendur ndër artistët më me ndikim në lista si ArtReview Power 100 dhe zyrtar i tre fishëm si artisti më i rëndësishëm në Francë nga ArtIndex France deri më 2025  . Anri Sala jeton dhe punon kryesisht mes Parisit dhe Berlinit. Ekspozitat e tij personale dhe kolektive shtrihen në mbarë Europën, Amerikën e Veriut dhe Azi: Centre Pompidou (Paris), Tate Modern (Londër), New Museum (NY), Moderna Museet (Stockholm), Kunsthalle Wien (Vjenë), Fundacion Botín (Santander), MUDAM (Luksemburg) etj.  . Artisti është krahasuar me emra si Christian Boltanski, Steve McQueen dhe Christian Marclay, për përdorimin e tingullit dhe kujtesës si element narrativ. Por dallimi i tij qëndron në sensin poetik dhe hapësinor ku heshtja bëhet akt, e cila sipas kritikëve si Hans Ulrich Obrist, e bën atë “piktor i dritës zanore”  . Punët e tij janë si simfoni të heshtura: çdo zë që mungon, çdo tingull i prerë është një fragment kampión i rezonancës humane. Analogjia më e bukur është me filmin poetic të Tarkovskyt—të ndjeshmit, të ndaluar, të kthjellët.  Është i famshëm në Francë e me tej? Po, Anri Sala është një nga artistët më të famshëm në Francë. Ai përfaqëson lidhjen mes estetikës shqiptare dhe botës evropiane të artit bashkëkohor. Vepra më të nderuara mbeten Ravel Ravel Unravel dhe Dammi i colori, të cilat e bënë emrin e tij global dhe simbol të reflektimit urbane dhe historik  .  Një zë shqiptar që ndriçon botën Anri Sala është më shumë se një artist - ai është një rrëfimtar që përdor heshtjen, tingujt dhe kohën për të përcjellë historinë e humbur. Ai nuk shpjegon; ai çon të shohësh brenda vendit-ndeshjes të kujtesës. Me një origjinë shqiptarësh dhe një biçim europian, ai e integron identitetin kombëtar në artin global. Vepra e tij është një dritë që ndriçon thellësitë e historisë, kujtimit dhe gjuhës universale të artit. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese,Botuese. Autore   Revista Prestige   Të gjitha të drejtat e rezervuara.

“Revista Elitare Prestige” #inspirationdaily #albanianartist #actress #PersonazhnderiBujarLako. Fisnikëria e heshtur e një aktori që e ktheu aktrimin në mendim. Aktorët nuk jetojnë vetëm në kujtesën e ekranit, por në ndërgjegjen e një shoqërie që ka mësuar të ndiejë përmes tyre; kujtimi i tyre është një akt kulture që ruan mënyrën se si një komb ka menduar, ka vuajtur dhe ka ëndërruar. Në historinë e artit skenik shqiptar ekzistojnë dhe figura që e kanë ndërtuar peshën mbi heshtjen. Bujar Lako i përket kësaj. Ai ishte aktor i pranishëm edhe kur nuk fliste, artist që e shndërroi interpretimin në akt reflektimi dhe figurë që e tejkaloi kohën pa e sfiduar atë. I lindur në Tiranë më 23 maj 1947, Bujar Lako u formua në një mjedis qytetar ku vetëpërmbajtja, dinjiteti dhe përgjegjësia morale ishin vlera themelore. Kjo origjinë nuk ishte thjesht biografike, por u shndërrua në themel estetik të artit të tij. Personazhet që interpretoi mbartnin gjithmonë një fisnikëri të brendshme, edhe kur ishin të thyer apo tragjikë. Arsimi – aktori si mendimtar Diplomimi në Institutin e Lartë të Arteve në vitin 1973 e pajisi Bujar Lakon me një disiplinë të rrallë analitike. Ai i përkiste asaj linje aktorësh europianë që e shohin rolin si strukturë mendore, jo si shfaqje emocionale. Në këtë qasje, ai afrohet me figura si Max von Sydow apo Laurence Olivier, ku forca buron nga përmbajtja dhe qartësia e brendshme. Profesioni – mision dhe jo ekspozim Pas studimeve, ai u bë pjesë e Teatrit Kombëtar, duke e ushtruar profesionin e aktorit si mision etik. Për Bujar Lakon, skena nuk ishte vend afirmimi personal, por hapësirë përgjegjësie. Ai nuk kërkonte të binte në sy, por të ishte i domosdoshëm. Ky qëndrim e bën të krahasueshëm me aktorë si Gian Maria Volonté, ku arti është akt ndërgjegjeje. Kinematografia – rreth 30 filma, një univers i plotë njerëzor Bujar Lako realizoi rreth 30 filma, duke ndërtuar një galeri personazhesh që sot përbëjnë një atlas emocional të kinemasë shqiptare. Filmat (të listuar pa ndryshime): Në fillim të verës – Gëzim Erebara Përballimi – Viktor Gjika Gjeneral Gramafoni – Viktor Gjika Udha e shkronjave – Vladimir Prifti Ballë për ballë – Kujtim Çashku, Piro Milkani Kthimi i ushtrisë së vdekur – Dhimitër Anagnosti Gurët e shtëpisë sime – Dhimitër Anagnosti Amiko – Cizia Zyke (produksion francez) Magic Eye – Kujtim Çashku Filmi kulmor – “Gjeneral Gramafoni” Në konsensus kritik dhe publik, “Gjeneral Gramafoni” mbetet interpretimi më i bukur dhe më përfaqësues i Bujar Lakos. Roli i Halit Beratit është një figurë tragjike e ndërtuar mbi heshtjen, dinjitetin dhe konfliktin moral. Lako nuk e luan personazhin – ai e përçon atë. Është një interpretim që i afrohet estetikës së kinemasë së Ingmar Bergman, ku drama zhvillohet në brendësi të shpirtit. Momente filmike – fjala e thënë me pak fjalë Në “Përballimi” dhe “Ballë për ballë”, Bujar Lako e trajton konfliktin ideologjik si dramë njerëzore, jo si deklaratë. Ai i jep personazhit peshën e dyshimit, jo sigurinë e dogmës. Në “Kthimi i ushtrisë së vdekur”, roli i gjeneralit është një meditim mbi absurditetin e historisë, ku autoriteti dhe zbrazëtia bashkëjetojnë – një interpretim që të kujton Alec Guinness në dramën e përmbajtur britanike. Teatri – hapësira e së vërtetës absolute Me rreth 70 role teatrale, nga Çehovi te Büchner, nga Miller te Mrożek, Bujar Lako e bëri skenën vend të zhveshjes shpirtërore. Në vitin 1992, interpretimi i tij në “Varrtarët” në Teatrin e Kombësive në Shkup konfirmoi dimensionin e tij ndërkombëtar. Filmat e Bujar Lakos Në fillim të verës – Gëzim Erebara Përballimi – Viktor Gjika Gjeneral Gramafoni – Viktor Gjika Udha e shkronjave – Vladimir Prifti Ballë për ballë – Kujtim Çashku, Piro Milkani Kthimi i ushtrisë së vdekur – Dhimitër Anagnosti Gurët e shtëpisë sime – Dhimitër Anagnosti Amiko – Cizia Zyke Magic Eye – Kujtim Çashku Kjo filmografi përfaqëson një hark të plotë artistik, nga realizmi poetik i viteve të hershme deri te reflektimi modern dhe universal i periudhës së vonë. Në këta filma, Bujar Lako dallohet për qasjen e tij të përmbajtur, ku personazhi ndërtohet mbi konfliktin e brendshëm dhe jo mbi retorikën, duke e kthyer çdo rol në një akt mendimi dhe dinjiteti njerëzor. Çmimet – njohja e një arti të palëkundur Bujar Lako u vlerësua me 8 çmime dhe tituj madhorë, ndër të cilët: – Çmime të veçanta për “Përballimi” dhe “Ballë për ballë” – Aktori më i mirë & Kupa e Festivalit për “Gjeneral Gramafoni” – Çmimi i Republikës, shkalla e parë – Urdhri “Naim Frashëri”, Klasi I – Titulli “Artist i Merituar” – Palma e Artë, Cairo International Film Festival (2005) për “Magic Eye” Ky vlerësim i fundit e vendos atë në një linjë elitare të aktorëve që kanë tejkaluar kufijtë kombëtarë përmes artit. Analizë. Bujar Lako dallohej për: heshtjen domethënëse, etikën e rolit, refuzimin e patetizmit, universalitetin njerëzor. Ai ishte aktor i pyetjes dhe jo i përgjigjes. Një figurë që e shndërroi aktrimin shqiptar në reflektim moral. Sot, Bujar Lako kujtohet si një klasik modern. Një aktor që nuk ka nevojë për rikthim, sepse nuk u largua kurrë nga kujtesa. Ai jeton në filmat që rishihen me respekt dhe në heshtjen e admirimit profesional. Bujar Lako mbetet një figurë elitare e kulturës shqiptare – një aktor që e bëri artin të mendojë.

Portret- Intervistë. Linda ështe nje profesioniste e spikatur. Linda Lupi. Një rrugëtim i pasur me dije, art dhe kulturë. Në rrugëtimin krijues të Linda Lupit, arti shfaqet si një gjendje mendore dhe shpirtërore, ku edukata, dija dhe ndjeshmëria bashkohen në një gjuhë të vetme. Ajo lëviz natyrshëm mes artit vizual, medias dhe pedagogjisë, duke e kthyer çdo hap profesional në një plotesim dhe rritje. Formimi i saj nis në Liceun Artistik “Naim Frashëri” në Vlorë që prej vitit 2005, aty ku shikimi edukohet të vërejë thellësinë dhe dora mëson disiplinën e formës. Ky fillim i hershëm shënon kontaktin e parë me artin si thirrje, jo si profesion, duke i dhënë krijimtarisë së saj një bazë të ndjeshme dhe të qëndrueshme. Studimet universitare në Torino, Itali, në profilin DAMS (Disiplina e Artit, Muzikës dhe Spektaklit), i hapën horizontin teorik dhe kritik, duke e vendosur artin në marrëdhënie me shoqërinë dhe mendimin bashkëkohor. Më pas, studimet që prej vitit 2013 në degën e Pikturës/Multimedias në Universitetin e Arteve në Tiranë forcuan raportin mes idesë dhe materialit, mes konceptit dhe figurës. Diplomimi në Master Shkencash në Shkenca Komunikimi dhe Marrëdhënie Publike Politike në Universitetin Europian të Tiranës e pasuroi më tej profilin e saj, duke e pajisur artin me vetëdije komunikimi dhe përgjegjësi publike. Në këtë pikë, krijimtaria nuk mbetet më vetëm personale, por merr dimension shoqëror dhe narrativ. Angazhimi akademik si asistente pedagoge që prej vitit 2018, për gati pesë vjet në Universitetin e Arteve në Tiranë, e më pas si pedagoge e Fotografisë në Universitetin New York Tirana, e vendos Lindën në rolin e ndërmjetëses së dijes. Mësimdhënia për të nuk është transmetim, por dialog estetik dhe filozofik me brezat e rinj. Paralelisht, prania e saj në media shndërrohet në një hapësirë kulturore të menduar me kujdes. Programi “Art Cult” në Euronews Albania, si autore dhe moderatore, krijoi një urë mes publikut dhe elitës artistike shqiptare, duke e trajtuar artin si nevojë shpirtërore dhe jo si luks. Programi radiofonik “E Bukura Je Ti” zgjeroi këtë vizion, duke sjellë mbi 100 histori suksesi nga Shqipëria dhe diaspora. Fjala, në këtë kontekst, bëhet formë përcimi dhe mjet frymëzimi, një pasqyrë ku individi dhe shoqëria njohin veten. Si artiste pamore, Linda Lupi ka ekspozuar në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Itali, Turqi, Egjipt, Rusi dhe në SHBA, duke e vendosur veprën e saj në një dialog ndërkombëtar. Pjesëmarrja në konkurse prestigjioze dhe çmimet e fituara për artin konceptual dëshmojnë një krijimtari që kërkon kuptim, jo thjesht vëmendje. Kulmi simbolik i këtij rrugëtimi është ekspozita personale “E Kuqja”, e realizuar në nëntor të vitit 2025 në Gracie Mansion, rezidenca historike 300 vjeçare e Kryetarit të Bashkisë së New York-ut, me ftesë të z. Eric Adams. Këtu, ngjyra e kuqe shfaqet si energji, kujtesë dhe prani, një metaforë e fuqishme e identitetit dhe pasionit krijues. Sot, Linda Lupi vijon të jetë pedagoge në Universitetin New York Tirana dhe moderatore e emisionit “Ora e Tiranës” në Top News, duke e mbajtur artin të lidhur me jetën publike dhe mendimin bashkëkohor. Krijimtaria e saj mbetet një hapësirë ku estetika dhe kuptimi ecin së bashku, si dy forma të së njëjtës dritë. --------------------------------- E dashur Linda je e mirëseardhur ne Prestige. Fillojmë intervistën. Linda Lupi ~ Intervistë Pyetje. Si kanë ndikuar origjina familjare dhe rrugëtimi juaj arsimor në formimin e identitetit profesional, nga hapat e parë të edukimit deri te mënyra se si sot e konceptoni artin, median dhe mësimdhënien si përgjegjësi kulturore dhe shoqërore? Jam një vajzë e lindur dhe e rritur në qytetin e bukur të Vlorës. Jam rritur me respekt për dijen, punën dhe ndjeshmërinë njerëzore, vlera që më kanë udhëhequr natyrshëm drejt artit. Një qytet që më ka frymëzuar shpesh në krijimtarinë time, mëngjeset e hershme me rrezet e para të diellit buzë detit, ujin kaltër kristal dhe dallgët e larta që përplasen në shkëmbinjtë e Nestor Jonuzit, Skënder Kamberit, Agim Sulajt… Në këtë Vlorë u formova artistikisht deri në përfundimin e studimeve në Liceun Artistik për pikturë/skenografi. Më pas, rrugëtimi im arsimor vazhdoi drejt Italisë, për t’u rikthyer sërish në Shqipëri, në Tiranë. Ky udhëtim më ka formësuar një identitet profesional që sot më lejon të komunikoj me publikun përmes artit, medias dhe mësimdhënies, si mjete të fuqishme komunikimi me ndikim të drejtpërdrejtë shoqëror dhe kulturor. Pyetje. Si ndryshon kuptimi i artit kur ai kalon nga hapësira personale në atë publike dhe mediatike, duke marrë një rol edukues dhe formues? Në momentin që arti del nga intimiteti i studios dhe hyn në hapësirën publike, ai pushon së qeni vetëm një përjetim personal. Nuk është më dialog vetëm me veten, por me tjetrin, me publikun; bëhet mesazh. Janë copëza shpirti që vendosen në arenën mediatike, ku arti fiton një dimension të ri. Sfida është ta afrosh artin tënd me publikun, pa ia hequr shpirtin. Pyetje. A e shihni median si një aleate të edukimit kulturor apo si një sfidë që kërkon vazhdimisht ekuilibër mes thellësisë dhe aksesueshmërisë? E shoh median si një aleate të fuqishme të edukimit kulturor, por edhe si një sfidë njëkohësisht. Sepse media ka fuqinë të frymëzojë, të edukojë dhe të ndërtojë shije kulturore, por duhet përdorur me kujdes, që të ruhet përmbajtja dhe të kuptohet nga të gjithë, që të mos krijoj deformime shoqërore. Ekuilibri nuk është një formulë fikse, por është një proçes i vazhdueshëm. Pyetje. Çfarë roli ka mësimdhënia në ndërtimin e mendimit kritik dhe të vetëdijes kulturore tek brezat e rinj? Mësimdhënia është një nga format më të drejtpërdrejta të ndikimit kulturor tek të rinjtë. Nuk ka të bëjë vetëm me transmetimin e njohurive, por me formimin e mendimit kritik të tyre, aftësinë për të pyetur, për të reflektuar dhe për të ndërtuar qëndrime. Studentët kanë nevojë për hapësirë dialogu, për të nxitur mendimin e tyre, jo vetëm për leksione të imponuara. Pyetje. A është edukimi për ju një proces i vazhdueshëm formimi personal dhe profesional, apo një etapë që përfundon me arsimin formal? Për mua edukimi nuk përfundon kurrë. Arsimi formal është vetëm një strukturë fillestare. Por formimi i vërtetë ndodh përmes përvojës, reflektimit, leximit, gabimeve dhe dialogut të vazhdueshëm me botën që na rrethon. Pyetje. Si ruhet integriteti intelektual dhe etik në ndërthurjen e artit me median dhe komunikimin publik? Integriteti ruhet duke qenë besnik ndaj vlerave personale dhe duke mos e trajtuar publikun si konsumator pasiv kalimtar. Pyetje. Në ç’masë përvoja profesionale ndikon në mënyrën se si transmetohet dija dhe përgjegjësia kulturore? Përvoja profesionale i jep dijes kontekst dhe besueshmëri. Është ajo që të mëson se teoria pa praktikë mbetet e brishtë, ndërsa praktika pa reflektim nuk ka kuptim. Përvoja profesionale ndihmon të flasësh me përgjegjësi dhe vetëdije të plotë. Pyetje. A formon më shumë një pedagog përmes dijes teorike apo përmes shembullit dhe qëndrimit personal? Patjetër që dija teorike është e domosdoshme, por qëndrimi, etika dhe shembulli personal është forma më e fortë e mësimdhënies. Pyetje. Si e përkufizoni raportin mes profesionalizmit dhe misionit kulturor në një shoqëri në ndryshim të vazhdueshëm? Pyetje. Për mua, këto dy elementë duhet të ecin së bashku, sidomos në një shoqëri që ndryshon shpejt dhe ka nevojë për orientim kulturor. Pyetje. Kur arti, media dhe mësimdhënia bashkohen në një rrugëtim të vetëm, a shndërrohen ato në një formë shërbimi ndaj shoqërisë? Absolutisht po. Kur arti, media dhe mësimdhënia bashkohen në një rrugëtim të vetëm, ato nuk janë thjesht mjete për komunikim apo edukim, por funksionojnë si tre dimensione që i përkasin një frekuence të lartë. Nuk janë thjeshtë një formë shërbimi ndaj shoqërisë, por në thelb ky bashkim është një forcë që përçon energji mendore dhe shpirtërore në ngritje të shoqërisë. ©️ 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine. Albumi fotografik.

#RevistaPrestige #Inspirationdaily #Prof.#AurelaAnastasi #Constitutional history. Prof. Aurela Anastasi, me këtë vepër të shkëlqyer shkencore, sjell një rishikim të thellë të historisë kushtetuese shqiptare, duke evidentuar me argumente të pakundërshtueshme rolin themelor të Këshillit të Shtetit në formësimin e shtetit të së drejtës. Së pari, ajo provon mbi bazë kërkimesh arkivore se Këshilli i Shtetit (1929) ka ushtruar realisht kontrollin e kushtetutshmërisë, duke e pozicionuar si pararendës të institucioneve moderne kushtetuese. Së dyti, libri thekson fuqinë e parimit të ligjshmërisë – “Nuk ka taksë dhe as dënim pa ligj” – si një standard themelor që garantonte rendin juridik dhe kufizimin e pushtetit. Së treti, trajtohet me thellësi raporti midis të drejtës së brendshme dhe asaj ndërkombëtare, duke dëshmuar një qasje vizionare dhe të avancuar për kohën. Një kontribut madhor që pasuron doktrinën juridike shqiptare dhe lartëson standardin e studimit kushtetues. Prof. Dr. Aurela Anastasi KËSHILLI I SHTETIT DHE E DREJTA KUSHTETUESE NË PERIUDHËN E MBRETËRISË SHQIPTARE (1928-1939). “ Këshilli i Shtetit për mbrojtjen e së drejtës në Shqipëri (1929-1944) ”, është botimi që një grup pedagogësh të Universitetit të Tiranës kanë sjellë me punimet e tyre mbi bazën e gjetjeve arkivore të vendimeve të Këshillit të Shtetit. Ai ka rëndësi për njohjen e traditave juridike të shtetit shqiptar, si dhe për të reflektuar edhe sot për drejtën në Shqipëri.   Deri tani kemi njohur Gjykatën Kushtetuese të krijuar në vitin 1992, si organin e parë për kontrollin e kushtetutshmërisë së normave. Njohja me jurisprudencën e Këshillit të Shtetit, i krijuar në vitin 1929, na bën të rishikojmë sa kemi shkruar deri tani, pasi Ky Këshill duket të jetë organ i parë i shtetit shqiptar që ka ushtruar kontrollin e kushtetutshmërisë së normave. Nga studimi i vendimeve dhe këshillimeve të tij, rezulton se Këshilli i Shtetit ka ushtruar shpesh kontrollin e pajtueshmërisë së ligjeve dhe akteve të tjera normative me dispozitat e Statutit Themeltar të Mbretërisë Shqiptare (1928). Seksioni i administratës pranë tij, ushtronte veprimtarinë si një gjykatë e lartë administrative. Me jurisprudencën dhe praktikën e këshillimeve ky Këshill ka kontribuar në zhvillimin e të drejtës kushtetuese në shtetin shqiptar të pavarur. Ai vijoi veprimtarinë gjatë pushtimit fashist deri në vitin 1944, vit pas të cilit kishim humbur çdo kontakt me të. Në kuadër të këtij studimi, mundësohet njohja me disa nga vendimet dhe këshillimet e tij më të rëndësishme, mjaft nga të cilat kanë vendosur standarde kushtetuese që i rezistojnë kohës edhe sot.  Ky punim është përqendruar tek sistemi normativ i kohës, duke analizuar jurisprudencën e Këshillit të Shtetit. Parimet kryesore të ndërtimit të sistemit normativ, ishin sanksionuar në dispozitat e Statutit Themeltar, por Këshilli i Shtetit i ka jetësuar ato. Gjejmë interpretime të parimit të Kushtetutshmërisë (sipas termit të sotëm), si dhe atij të ligjshmërisë.  Parimi i Kushtetutshmërisë u sanksionua nga dispozitat e fundit të Statutit, i cili theksonte: Dispozitat e ligjeve që vijnë në kundërshtim me dispozitat e këtij Statuti, janë të pafuqishme ). Megjithatë, jurisprudenca e Këshillit të Shtetit e vendosi në vendin e vet, si një parim shumë të rëndësishëm për ndërtimin e sistemit normativ.  Parimi i ligjshmërisë afirmohej në disa dispozita të Statutit Themeltar të Mbretërisë. Këto nene janë interpretuar nga Këshilli, duke u mëshuar detyrimit të rregulloreve të dekretuara prej Mbretit dhe akteve të tjera nënligjore, për të qenë në përputhje me ligjet. Në mjaft raste është evidentuar  veçanërisht parimi i njohur “Nuk ka taksë pa ligj”, si dhe rezerva të tjera ligjore.  Një aspekt tjetër i jurisprudencës së Këshillit të Shtetit, shprehet përmes raportit që vendos jurisprudenca e tij midis të drejtës së brendshme dhe asaj ndërkombëtare. Këshilli i ka vendosur marrëveshjet ndërkombëtare në rend të barabartë me ligjet duke theksuar se, “ Detyrimet e marra nga Shteti Shqiptar kundrejt një shteti tjetër mbi bazën e një marrëveshjeje ndërkombëtare, nuk mund të ndryshohen me një ligj të brendshëm, sa kohë që kjo marrëveshje është në fuqi.”  Mbi bazën e jurisprudencës së Këshillit të Shtetit, evidentojmë konkluzione dhe mësime që mund të jenë të vlefshme edhe për sot. Mbi bazën e kësaj analize evidentojmë konkluzione dhe mësime që mund të jenë të vlefshme edhe për sot. Gjithashtu, bazuar në jurisprudencën e Këshillit të Shtetit, aktet normative, ligjore e nënligjore, si dhe aktet ndërkombëtare, mund t’i vendosim në hierarkinë e normave sipas piramidës së Hans Kelzenit. Në ndryshim nga hierarkia që është sanksionuar sot në nenin 116 të Kushtetutës së Shqipërisë, Këshilli interpretoi se konventat ndërkombëtare kanë fuqi ligjore dhe jo mbiligjore. Megjithatë, ai argumentoi qartë se nuk mund të ndryshohen me ligj detyrime që lindin nga marrëveshjet ndërkombëtare të shtetit shqiptar. Kjo e përafron më shumë jurisprudencën e tij me sanksionimin e sotëm kushtetues.  Në vijim po trajtojmë disa vendime të arsyetuara nga Këshilli i Shtetit, të cilat na japin mesazhe edhe për realitetin sot.  Në Vendimin nr. 652, datë 10/3/1931 Këshilli i Shtetit mori në shqyrtim shkresën e Ministrisë së Arsimit për të kërkuar mendim mbi projekt-rregulloren për argëtimet dhe shfaqjet publike. Rregullorja u shqyrtua paraprakisht nga seksioni i Administratës. Mbi këtë mendim, si dhe në bazë të raportit justifikativ të paraqitur nga Ministria e Arsimit, arsyetoi dhe vendosi Mbledhja e Përgjithshme e Këshillit.  Pikësëpari Këshilli vështroi pajtueshmërinë e Rregullores me Statutin Themeltar të Mbretnis’. Ai iu referua nenit 78 të Statutit që sanksiononte: “Mbreti ka të drejtë të dekretojë rregullore që shpjegojnë mënyrën e zbatimit të ligjeve; këto rregullore nuk mund të përmbajnë dispozita të reja që nuk i përfshin ligji”. Mbi këtë bazë Këshilli theksoi se “ rregulloret nuk mund të përmbajnë dispozita të reja që nuk i përfshin ligja. Në fakt, kjo rregullore nuk mbështetet në asnji ligj të caktueme dhe importon në legjislatën shqiptare dispozita krejt të reja .”  Nga përmbajtja e përgjithshme e aktit, Këshilli theksoi se rregullorja parashikon masa drakoniane, nga të cilat mund të rezultojë mbyllja njeri pas tjetrit e teatrove dhe kinemave të Shqipërisë. Këshilli theksoi se ndalimet dhe obligimet e vendosura në rregullore janë shumë të mëdha. Krijohen komisione mbi komisione për shqyrtimin e  filmave, në të cilat rolin kryesor e luajnë komisarë të policisë dhe xhandarmërisë, njerëz që nuk mund të kenë asnjë farë kompetence në këtë pikë. Madje, ai vinte në dukje se rregullorja parashikonte një degë qeveritare, Drejtorinë e Sigurisë Publike, e cila nuk ekziston fare në vendin tonë. Për më tepër, ajo përmban dispozita ndëshkimore të reja të paparashikuara me ligj. Mbledhja e përgjithshme e Këshillit theksonte se projekt rregullorja në fjalë është në kundërshtim me nenin 78 të Statutit Themeltar, për arsye se përmban dispozita të reja ndëshkimore të cilat nuk mund të bëhen veçse me ligj. Këshilli vendosi  “... të mospasunit vend për shqyrtimin e  rregullores dhe kthimin e saj Kryesisë së Këshillit Ministruer.”  Në këtë rast, shohim mbrojtjen e parimit kushtetues sipas të cilit rregulloret dalin në bazë e për zbatimin e ligjit. Rregulloret dalin në bazë e për zbatimin e ligjeve. Ato nuk mund të përmbajnë dispozita të reja që nuk i përfshin ligji. Por, nga leximi i vëmendshëm evidentojmë edhe mbrojtjen e parimit të përgjithshëm “Nuk ka dënim pa ligj”.  Në vendimin nr. 837, datë 10 IX.1931 , Këshilli i Shtetit mori në shqyrtim projektdekretin Mbretnuer për mbartjen e një fondi prej 6000 franga Ari, nga fondi rezervë e Ministrisë së Financave për blerjen e Pikturës me Helmetën e Skënderbeut. Në këtë rast, Këshilli i Përgjithshëm, në mënyrë unanime, u shpreh se projekti i paraqitur ishte i papranueshëm, pasi në bazë të ligjit “ Mbi Administrimin e Pasunis dhe te Kontabilitetit te Pergjitheshem te Shtetit ”, mbartja e një fondi nga fondi rezervë mund të kryhej vetëm në rast nevoje të paparashikuar. Në këtë rast, Këshilli nuk konstatoi një nevojë të tillë. Prandaj vendosi se, projekti i paraqitur ishte i papranueshëm, pasi në bazë të ligjit, mbartja e një fondi nga fondi rezervë mund të kryhej vetëm në rast nevoje të paparashikuar. Në këtë rast, Këshilli nuk konstatoi një nevojë të tillë. Në vendimin e tij nr. 129, date 9 v 1934, Këshillit të Shtetit i ka ardhur për konsultim një shkresë nga Ministria e Brendshme që kërkon mendim për lejet e qenve të stanit. Ajo thekson se ka parë të nevojshme regjistrimin e tyre me qëllim parandalimin e përhapjes së tërbimit, dhe pajisjen me leje të barinjve mbi bazën e komunave. Por, disa prefektura pyesin nëse duhet të vendosin pullën e taksës mbi këto leje? Sa parashtron shkresa u shqyrtua në dy sesione të Këshillit të Shtetit, seksionit të drejtësisë dhe seksionit të Administratës. Mbi bazën e mendimit të shprehur prej tyre, Mbledhja e Përgjithshme arsyetoi çështjen dhe dha mendimin në emër të Këshillit të Shtetit.  Këshilli arsyeton se, ligji Për Bashkitë (1922) vendos që të regjistrohen qentë që mbahen në shtëpi për luks, për gjueti, si dhe qentë e stanit. Por vetëm të parët dhe të dytët do të pajisen me leje kundrejt taksës (2 franga ari). Në vitin 1926 me ndryshimet e kryera në këtë ligj u parashikua që taksa për qentë e shtëpisë për luks të shkonte10 franga ari. Kurse, qenve të barinjve u jepej leje pa pullë e pa taksë. Këshilli arsyeton se akti me të cilin detyrohen komunat të regjistrojnë dhe të pajisin me leje qentë e barinjve, është një akt me karakter administrativ dhe nuk ka karakter të përgjithshëm. Pra nuk përbën një ligj. Këshilli thekson se në bazë të Statutit Themeltar, pa një autorizim ligjor nuk mund të prelevohet (vendoset) asnjë taksë.  Për sa më sipër, Këshilli vendosi që të japë mendimin si vijon: “… lejet që do t’u jepen staneve, ose barinjve, ose shtëpiakëve për qentë e shtëpisë nuk i nënshtrohen ndonjë takse komunale ose fiskale as taksës së pullave .” Barinjve u jepet leja të mbajnë qentë e stanit pa pullë e pa taksë. Ministria nuk mund të nxjerrë akte që vijnë në kundërshtim me ligjin. Nuk ka taksë pa ligj.   “Nuk ka taksë pa ligj” është një nga aspektet më të rëndësishme të parimit të ligjshmërisë, një standard i fituar që nga aktet e para kushtetuese. Ai është sanksionuar shprehimisht në Statutin Themeltar të Mbretnis’. Në bazë të tij, Këshilli i Shtetit këshilloi Ministrinë përkatëse se nuk mund të nxjerrë akte që të kushtëzojnë lejet për mbajtjen e qenve të stanit nga barinjtë, kundrejt taksave, pasi kjo vjen në kundërshtim me ligjin për Bashkitë. Ky qëndrim është i njëjtë me raste të tjera të ngjashme.  Ky rast është i vlefshëm sot për të reaguar, në radhë të parë, për masat që duhet të merren nga institucionet vendore për mbrojtjen e higjienës së mjediseve nga ndotjet e kafshëve. Më tej, ka nevojë për masa për të garantuar mbajtjen e tyre.    Prof. Aurela Anastasi

Anila Hetoja Portret–Intervistë. Një zë gruaje që flet me mjeshtërine , arkitektes, ekonomistes dhe ngjyrat e pikturës, ajo ka një emër: Anila Hetoja. Anila, një emër që mishëron hijeshi, inteligjencë dhe qetësi aristokratike, ku bukuria nuk është qëllim në vetvete, por pasojë e një mendimi të kultivuar dhe një shpirti të edukuar. Mos harroni ajo eshtë Shkodrane! “Piktura dhe arti janë zëri me të cilin gratë flasin për botën, jo për ta zbukuruar atë, por për ta ndjerë dhe ndërtuar më thellë.” Në këtë fjali kombinohet  qartë konteksti bashkëkohor, e ushqyer nga përvoja, arsimi dhe kontakti i drejtpërdrejtë me kulturat perëndimore të mendimit dhe krijimit te Aniles. Anila Hetoja është një artiste bashkëkohore shqiptare e nivelit të lartë profesional, e cila shpreh këtë zë përmes pikturës dhe arkitekturës së brendshme, duke ndërtuar një dialog të rafinuar mes emocioneve, hapësirës dhe mendimit strukturor.  Qasja e saj është e matur, e kthjellët dhe e përpunuar, një tipar që dëshmon formim serioz dhe ndjeshmëri urbane. Rrugëtimi i saj krijues nis që në moshën 5-vjeçare, jo si lojë fëmijërore, por si një instinkt i bukur i hershëm, që me kalimin e viteve u kultivua përmes disiplinës, studimit dhe ekspozimit ndaj horizonteve më të gjera kulturore. E lindur dhe e formuar në Shkodër, Anila Hetoja mbart finesën e një qyteti që ka ditur gjithnjë të komunikojë me Europën përmes artit dhe kulturës.  Ky identitet qytetar, i ndërthurur më vonë me përvojën akademike jashtë vendit, e ka ndihmuar të ndërtojë një gjuhë vizuale të hapur, bashkëkohore dhe ndërkombëtare. Formimi akademik në Ekonomi & Biznes në Tiranë, i përfunduar në vitin 2005, i ka dhënë asaj aftësinë për të menduar artin edhe si sistem, organizim dhe përgjegjësi profesionale. Ndërsa diploma Bachelor në Arkitekturë të Brendshme në RCC Yorkville University, Toronto, Kanada, në vitin 2012, e ka futur natyrshëm në një kulturë perëndimore të funksionalitetit, estetikës së pastër dhe respektit për hapësirën njerëzore. Aromen e kultures se saj perendimore e ndjen kur e ke pranë. Po ndjehet gjithashtu dhe ne botkuptimin e saj si e sheh ajo botën. Ky kombinim mes formimit vendas dhe atij perëndimor reflektohet qartë në veprën e saj, ku çdo element është i menduar, i matur dhe i lirë nga tepricat, një qasje tipike e shkollave bashkëkohore të Perëndimit. Ekspozitat personale “Love” (2016), “Nature” (2018), “Sensitive” (2022), “Art Expo” (2023) dhe “Folk” (2024) dëshmojnë një vijë kërkimi të qëndrueshme, ku arti nuk ndjek modën, por zhvillon një identitet të vetin, të edukuar dhe të pjekur estetikisht. Pjesëmarrja në ekspozita dhe simpoziume ndërkombëtare në Gjermani, Canada, Egjipt, Kosovë, Maqedoni të Veriut, Turqi dhe Bullgari nuk është thjesht prani fizike, por dialog kulturor, ku Anila Hetoja përfaqëson me dinjitet një frymë europiane të artit shqiptar. Nje cilesi e vyer e saj , eshte se ajo kontribuon si mentore në artet pamore, duke transmetuar jo vetëm teknikë, por edhe etikë profesionale, respekt për procesin dhe kulturë pune de edukatë,  elementë thelbësorë të një formimi perëndimor të konsoliduar. Si nënë e mire e perkushtuar e dy vajzave, të cilat studiojnë në Commercial Law dhe IT, ajo mishëron modelin e gruas që beson te arsimi si themel i lirisë dhe pavarësisë mendore, duke e parë edukimin jo si privilegj, por si domosdoshmëri shoqërore.Si detyren e saj te parë si nënë. Sot, Anila Hetoja qëndron si një figurë e plotë dhe e denjë e artit bashkëkohor shqiptar, ku eleganca perëndimore, ndjeshmëria shqiptare dhe profesionalizmi i lartë ndërthuren natyrshëm.  Ajo është një yll i qetë, që ndriçon  , duke sjellë kulturë, standard dhe vizion. Dhe ke qef te bashkëbisedosh.                  ---------------------- E dashur Anila jeni e mirëseardhur në Prestige per intervistë  Fillojmë: Pyetje. Si e ndërtoni ekuilibrin mes funksionalitetit dhe përvojës, si në pikturë ashtu edhe në arkitekturën e brendshme, në mënyrë që hapësira dhe vepra t’i flasin njëkohësisht mendjes dhe ndjenjës? Përgjigje. Gjithçka nis nga ndjesia. Funksioni është i domosdoshëm sepse sjell rregull dhe qetësi, por pa ndjenjë mbetet i ftohtë, pa jetë. Kur krijoj, mendoj gjithmonë për njeriun që do ta përjetojë hapësirën apo veprën. Dua që ajo të mos imponohet, por të të bëjë të ndihesh mirë, të qetësojë dhe të të ftojë të ndalesh për një moment dhe të gjesh veten. Pyetje. A e shihni krijimtarinë tuaj si vazhdimësi të kulturës suaj apo si dialog me të? Përgjigje. Është një vazhdimësi e natyrshme e cila rrjedh brenda venave të mia. Nuk përpiqem ta theksoj me zë të lartë, por e mbaj brenda vetes dhe ajo shfaqet vetë në punën time. Krijimtaria për mua është një dialog i qetë mes asaj që kam qenë dhe asaj që jam sot. Pyetje. Në ç’mënyrë reflektohet kujtesa kulturore shqiptare në gjuhën tuaj vizuale, edhe kur punoni në kontekste ndërkombëtare? Përgjigje. Në mënyrë shumë të heshtur, në ndjeshmëri, ritëm, dizajn, balancë, në zgjedhjen e ngjyrave dhe harmonisë së tyre.  Edhe jashtë Shqipërisë, kjo kujtesë më ndihmon të mos humbas veten dhe të ruaj autenticitetin tim. Si do ta përshkruanit stilin tuaj në pikturë dhe evolucionin e tij me kalimin e kohës? Stili im është bërë më i thjeshtë, më i qetë dhe më emocional, ka më shumë empati. Përvoja jetësore më ka mësuar të vendos zemrën në çdo punë krijuese.  Sot, në punët e mia pasqyrohet shpirti i Anilës, i cili kërkon hapësirë dhe qetësi në çdo vepër. Pyetje. Sa rol luajnë talenti, puna dhe këmbëngulja në ndërtimin e një vepre arti? Përgjigje. Talent është baza, por pa punë dhe këmbëngulje nuk mjafton për të realizuar një vepër të mirë artistike. Procesi krijues kërkon durim dhe përqendrim. Ka ditë kur gjithçka rrjedh lehtë dhe ditë kur duhet shumë përpjekje, por të dyja janë pjesë e rrugëtimit tim artistik. Pyetje. Si e ruani identitetin tuaj artistik, ne mendesine dhe botkuptimin tuaj kualitativ, në një realitet ku trendet janë gjithnjë e më të përkohshme? Përgjigje. Trendet i vëzhgoj, por nuk i ndjek verbërisht.  Dëgjoj zërin tim të brendshëm dhe ec me ritmin tim. Ndër vite kam ndërtuar identitetin tim, si në arkitekturën e brendshme, ashtu edhe në artin vizual. Kur ndjek intuintën tënde, puna jote gjen gjithmonë vendin e saj. Pyetje. A mendoni se arti ka për mision të frymëzojë apo të reflektojë realitetin bashkëkohor? Përgjigje. Për mua, arti ka një mision të dyfishtë, të reflektojë realitetin dhe njëkohësisht të zgjojë vetëdijen. Arti është pasqyrë dhe dritë; ai na ndihmon të shohim botën jo vetëm siç është, por edhe siç mund të ishte. Siç thoshte Leo Tolstoi: “Arti duhet të na bëjë ta shohim botën jo vetëm siç është, por siç mund të jetë.” Arti krijon ura ndjeshmërie dhe lidhje mes njerëzve. Pyetje. Si ka ndikuar mentorimi juaj plot qetesi durim e dije, i brezit të ri të artistëve në qasjen tuaj personale ndaj artit? Përgjigje. Puna me të rinjtë më bën më të vetëdijshme për përgjegjësinë që kemi si artistë. Ata më kujtojnë pasionin e fillimit dhe dëshirën për të kthyer ëndrrën në vepër. Është një shkëmbim i bukur që pasuron dhe të mban të lidhur me realitetin. Pyetje: Si i koordinoni ju ekonomikun, si formimin tuaj të parë, me pikturën dhe arkitekturën, të kurorëzuara si dije, disiplina që duken të largëta, por që bashkëjetojnë në veprën tuaj? Përgjigje: Ekonomiku më mësoi masën, peshën e burimeve dhe etikën dhe  Vlerene  vendimit; piktura më dha lirinë e shenjës, intuitën dhe ngjyrën e ndjenjës; arkitektura i bashkoi të dyja në një rend ku ideja bëhet hapësirë.  Nuk i shoh si etapa të ndara, por si një dialog të brendshëm: ekonomiku vendos kornizën e arsyes, piktura hap horizontin e imagjinatës, ndërsa arkitektura i pajton duke i kthyer në formë të jetueshme. Kështu, racionalja dhe poetikja nuk përplasenato balancohen. Pyetje. Kur e konsideroni një vepër të përfunduar? Përgjigje. Një vepër nuk mbaron kurrë nëse nuk e le atë, thotë Vincent Van Gogh: “Nëse nuk lë penelin, do ketë çdo ditë diçka për të ndryshuar.” Është një ndjesi e brendshme që më thotë se vepra ka akoma për të thënë. Pyetje. Çfarë reflektimi do t’u ofronit grave te reja profesioniste të artit? Përgjigje. Të besojnë në vetvete dhe të mos nxitojnë. Rruga artistike kërkon punë, durim dhe përkushtim. Edukimi dhe formimi i vazhdueshëm janë forca që japin pavarësi dhe qëndrueshmëri. Pyetje. Si do ta imagjinonit pikturën e së ardhmes? Përgjigje. E imagjinoj të qetë, me ngjyra pastel, plot dritë dhe jetë. Një pikturë që nuk imponohet, por të fton të ndalesh, ta ndjesh dhe të gjesh vetveten. Pyetje. Duke ju njohur ju që jeni nje grua mjaft kerkuese e mencur mirekuptuese dhe exloruese  kualitative ne kulturen tuaj dua te di- Cilat janë planet tuaja për të ardhmen? Përgjigje. Do të vijoj krijimtarinë pranë studios sime, duke realizuar projekte që pasqyrojnë vizionin tim artistik. Mentorimin me durim. Dge pa e lene menjane arkitekturen e brendshme. Kam ftesa për ekspozita kombëtare dhe ndërkombëtare, si p.sh . International Exhibition / ArtQuake 17 “Humanity Wake Up” në Niğde, Cappadocia, Turqi.  Çdo ekspozitë dhe projekt më pasuron profesionalisht dhe shpirtërisht, duke më shtyrë të thelloj kërkimin tim artistik. Ju faleminderit znj.Liliana. Faleminderit ju e dashur Anila. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Prof.Petrit Radovicka – Njeriu i Dritës dhe Arkitekti i Energjisë dhe i drite Petrit Radovicka eshtë Gurthemeli i Hidroenergjetikës Shqiptar, një nga mendjet më të shquara të Shqipërisë, është emblemë e shkencës dhe inovacionit në fushën e hidroenergjetikës. Lindur në Leskovik më 1 tetor 1920, ai që në rininë e hershme shkëlqeu për intelektin dhe vendosmërinë e tij, duke transformuar energjinë e lumenjve shqiptarë në një sistem elektroenergjetik unik, ai inxhinierine me perkushtim dhe serozitet e ktheu në një mision jetësor, një ndërthurje e dijes, vizionit dhe pasionit për zhvillimin e Shqipërisë. Në atë periudhë, kur hidroenergjia në vend ishte pothuajse e panjohur, puna e tij kishte ndikim të krahasueshëm me kontributet e pionierëve botërorë të energjetikës si Andrei Tupolev në aeronautikë ose Oskar von Miller në hidrocentralet gjermane. Arsimi dhe Formimi Akademik Gjimnazi: Tiranë, përfunduar më 1939 me rezultate të shkëlqyera. Studime Universitare: Instituti Politeknik i Torinos, Itali (1939–1942; ndërpreu për të marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare). Studime të Mëtejshme: Institut Energjitik, Moskë, 1945–1950. Diplomohet si Inxhinier Hidroenergjitik, me temën: “Skema e Shfrytëzimit Energjitik të Lumenjve”, duke marrë notë maksimale. Pozicionet Kryesore dhe Karriera Profesionale Petrit Radovicka u shqua si udhëheqës i padiskutueshëm i hidroenergjetikës shqiptare. Pozicionet e tij: Inxhinier Hidroenergjitik Drejtues i parë i Kombinatit Energjitik (bazë e Sistemit Unik Elektroenergjetik) Kryeinxhinier i projektimit të Hidrocentralit të Selitës Zv. Ministër i Industrisë (1951) Drejtor i Drejtorisë Qendrore për Elektrocentralet (1952) Drejtor i Drejtorisë Elektro Mekanike (1953) Drejtor i Drejtorisë së Centraleve Elektrike dhe Industrisë Mekanike (1954) Nënkryetar i Institutit të Shkencave (1955) Docent (1957) Profesor (1971) Drejtor i Katedrës së Centraleve, Fakulteti i Inxhinierisë Elektrike, Universiteti i Tiranës Zëvendës Rektor, Universiteti i Tiranës (1965–1968) Rektor, Universiteti i Tiranës (1975–1981 Zëvendës Kryetar i Akademisë së Shkencave (1972–1980) Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës (1981–1985) Kryetar i Komitetit të Digave të Larta të Shqipërisë Përfaqësues i Shqipërisë në Kongrese Ndërkombëtare: Moskë, Pragë, Edinburg, Stamboll, Meksiko, Paris, Torino, Pekin Drejtor dhe Redaktor i revistës “Shkencat Natyrore”. Kryeinxhinier i projekteve hidroenergjitike strategjike mbi lumin Drin. Mentor i brezave të rinj të inxhinierëve elektrikë dhe hidroenergjitikë Veprat dhe Projektet Kryesore Hidrocentrali Selitë Hidrocentrali Ulzë Hidrocentrali Shkopet Hidrocentralet Bistrica 1 dhe 2 Studimi kompleks i Shfrytëzimit Hidroenergjitik të Kaskadës së Drinit, bazë për: Hidrocentrali i Fierzës Hidrocentrali i Vaut të Dejës Hidrocentrali i Komanit Puna e tij e bëri të mundur që Shqipëria të kalojë nga një vend pothuajse pa energji të elektrike në një shtet me sistem të zhvilluar hidroenergjetik, duke e pozicionuar në hartën botërore të shkencës dhe teknologjisë. Petrit Radovicka, krahasohet me Nikola Tesla i energjisë hidraulike, shquhej për saktësinë perfekte në projektim, duke kthyer studimet komplekse të lumenjve shqiptarë në hidrocentrale funksionale dhe model për standardet botërore të inxhinierisë. Meritat, Çmimet dhe Nderimet. Çmimi i Republikës, Shkalla e Parë, 1965 – për HC të Bistricës Çmimi i Republikës, Shkalla e Parë, 1974 – për HC të Vaut të Dejës Punonjës i Shquar i Shkencës dhe Teknikës, 1977. Titulli “Hero i Punës”, 1978 Ai u nderua gjithashtu për rolin e tij diplomatik në bashkëpunimet ndërkombëtare për menaxhimin e lumenjve, veçanërisht marrëveshjen me Jugosllavinë për HC Petrit Radovicka ishte thjesht inxhinier kalibri shkencetar; Aii ishte arkitekti i energjisë së Shqipërisë, një pionier që shtriu vizionin e tij përtej kufijve kombëtarë dhe kohës. Kontributet e tij mund të krahasohen me figurat botërore të viteve 70 në hidroenergjetikë dhe inxhinieri elektrike, duke bërë të mundur elektrifikimin e një vendi të tërë. Gjithë jetën ai kombinoi profesionin, dijen dhe shërbimin publik, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të frymëzojë breza të tërë inxhinierësh dhe shkencëtarësh shqiptarë. Eshtë një nga figurat më të shquara të shkencës dhe teknologjisë shqiptare, një intelektual i rrallë që lidhi vizionin akademik me ndërtimin konkret të shtetit modern. Ai u shqua si njeri i dritës, i cili jo vetëm që solli energji elektrike në çdo shtëpi shqiptare, por formoi një epokë të tërë të zhvillimit shkencor dhe teknik në vend. Sot, elita intelektuale dhe akademike e sheh figurën e tij si një simbol të përkushtimit ndaj dijes, qytetarisë dhe progresit, një model për gjeneratat e reja të njeriut të ditur dhe kritik. Veprat e tij dhe roli në ndërtimin e hidrocentraleve dhe në krijimin e sistemit energjetik shihen si një testament i vizionit të tij strategjik dhe akademik, ndërthurur me një filozofi të thellë për zhvillimin e kombit dhe qytetarisë së tij. ------------- Etapat e jetes me detaje dhe analizë. I . Zanafilla dhe formimi i hershëm (1920–1939) Petrit Radovicka lindi në Leskovik në një Shqipëri që kërkonte të shfaqte dritën e saj mes errësirës historike. Arsimin e mesëm e kreu në Tiranë në vitin 1939 me rezultate të shkëlqyera, duke shfaqur herët një mendje që kërkonte të transformonte dijen në fuqi reale, një lloj “llambë që ndizte qiejt e dijes”. Në këtë fazë, ai filloi të formësohej si një njeri i dritës, që me disiplinën dhe kurajon e tij intelektuale synonte të krijonte një trashëgimi për brezat e ardhshëm. Nga perspektiva e sotme, figura e tij perceptohet si fillestar i një evolucioni të brendshëm dhe kombëtar të mendimit shkencor, një model që nuk e kufizon dijen në librat e shkollës, por e përçan atë në veprime konkrete për mirëqenien e njerëzve. II . Studimet në Torino dhe kthimi për atdheun (1939–1942) Studimet në Institutin Politeknik të Torinos i dhanë Radovickës shijen e rritjes akademike dhe rigorozitetin metodik që vetëm qendrat më të mëdha të dijes evropiane mund t’i ofronin. Ndërprerja e tyre në vitin 1942 për t’u kthyer në Shqipëri dhe për të marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare e shndërroi dijen në mision moral dhe patriotik. Qysh në këtë fazë, ai demonstroi se e vërteta e shkencës nuk është abstrakte, por një instrument për ndërtimin e një shoqërie të ndritur. Sot, elitës akademike i duket si njeri që bashkoi kurajon, shkencën dhe idealin, një shembull i rrallë i intelektualit që i paraprin kohës së vet. III . Shkolla sovjetike dhe konsolidimi profesional (1945–1950) Në Moskë, në Institutin Energjitik, Radovicka përjetoi përzierjen e disiplinës akademike me vizionin inxhinierik të shekullit XX. Diplomimi në vitin 1950 me temën “Skema e Shfrytëzimit Energjitik të Lumenjve” e shndërroi atë në një primar të hidroenergjisë shqiptare. Ai nisi të kuptonte se energjia elektrike nuk ishte vetëm fuqi teknike, por një metaforë e fuqisë së njerëzve për të ndriçuar jetën e tyre. Sot, kjo periudhë shikohet si themeli i epokës moderne të energjetikës, ku Radovicka ka vepruar si njeri i dritës, që ka krijuar themelet për çdo hidrocentral dhe sistem shpërndarës të energjisë. IV. Drejtimi shtetëror dhe zhvillimi i sistemit energjetik (1950–1955) Pas kthimit në Shqipëri, Radovicka mori detyra kyçe: drejtues i Kombinatit Energjitik, Zv. Ministër i Industrisë, Drejtor i Drejtorive Qendrore për Elektrocentralet dhe më pas Nënkryetar i Institutit të Shkencave. Ai nuk ishte thjesht administrator; ai ishte arkitekt i një sistemi që do të ndriçonte qytetet dhe fshatrat e Shqipërisë. Roli i tij primar në ndërtimin e hidrocentraleve dhe koordinimin e sistemeve energjetike është i pakrahasueshëm. Sot, elita akademike e percepton këtë periudhë si shembull të menaxhimit të dijes dhe fuqisë së shkencës në shërbim të shoqërisë. V. Titujt akademikë dhe misioni pedagogjik (1957–1971) Në vitin 1957 mori titullin Docent, dhe në 1971 titullin Profesor, duke afirmuar autoritetin e tij si udhëheqës akademik. Ai themeloi dhe drejtoi Katedrën e Centraleve në Universitetin e Tiranës, duke ndriçuar mendjet e breznive të studentëve si një “ndriçues i qytetërimit”. Ky është një shembull i njeriut të dritës që ndërthur energjinë teknike me pasionin për formimin e intelektualëve të rinj. Sot, figura e tij qëndron si paradigma e pedagogut modern, që krijon kombinimin unik të shkencës, filozofisë dhe përgjegjësisë qytetare. VI. Hidrocentralet dhe veprat konkrete (1953–1963) Radovicka drejtoi ndërtimin dhe projektimin e hidrocentraleve të Selitës, Ulzës, Shkopetit dhe Bistricës 1 dhe 2. Ai ishte primar në të gjitha vendimet teknike dhe kreative, duke dhënë çdo ide dhe vizion, sikur të shfaqte një poezi të energjisë në çelik dhe ujë. Secili hidrocentral nuk ishte vetëm objekt teknik, por një vepër e qytetërimit shqiptar, një dritë që ngrihej mbi lumë. Sot, këto veprime perceptohen si kryevepra të një intelektuali që nuk la asnjë pjesë të rrugës së zhvillimit pa shënuar me vizion dhe inovacion. VII. Kaskada e Drinit dhe vizioni strategjik kombëtar Studimi dhe projektimi i kaskadës së Drinit u bë shembulli më i spikatur i mendimit sistemik dhe vizionar. Radovicka ishte kryeinxhinier dhe primar në hartimin e skemës që do të mundësonte hidrocentralet e Fierzës, Vaut të Dejës dhe Komanit. Ai mishëroi filozofinë se energjia është e gjithëpranishme, një metaforë e fuqisë së njerëzve për të ndriçuar jetën dhe historinë. Sot, kjo periudhë e shfaq atë si lider të pashoq, që i shërbeu kombit me dije dhe me veprime konkrete. VIII. Përfaqësimi ndërkombëtar dhe shkenca globale (1956–1964) Radovicka përfaqësoi Shqipërinë në Moskë, Pragë, Edinburg, Stamboll, Meksiko, Paris, Torino dhe Pekin. Ai kontribuoi në pranimin e vendit tonë në organizata ndërkombëtare të shkencës dhe energjetikës, duke e bërë Shqipërinë pjesë të botës së njohurive globale. Në këtë rol, ai ishte njeriu i dritës që ndërtoi ura ndërkombëtare për dijen dhe zhvillimin. Sot, figura e tij perceptohet nga komuniteti akademik si shembull i një intelektuali global, që kombinon shkencën, filozofinë dhe diplomacinë. IX. Diplomacia ujore dhe përgjegjësia rajonale Ai luajti rol vendimtar në marrëveshjet për përdorimin e ujërave të përbashkëta me Jugosllavinë, sidomos për ndërtimin e HC të Fierzës dhe liqenit të tij. Radovicka demonstroi se energjia dhe uji nuk janë vetëm resurse teknike, por instrumente të bashkëjetesës dhe zhvillimit rajonal. Sot, kjo periudhë e figurës së tij shihet si model i përgjegjësisë, intelektit dhe etikës së njeriut të dritës, që mendon jo vetëm për vendin, por për ekuilibrin rajonal. X . Nderimet, drejtimi universitar dhe trashëgimia (1965–1991) Petrit Radovicka u nderua me Çmimin e Republikës së Shkallës së Parë për HC të Bistricës (1965) dhe HC të Vaut të Dejës (1974), titujt Punonjës i Shquar i Shkencës dhe Teknikës (1977) dhe Hero i Punës (1978). Ai shërbeu si Zëvendësrektor, Rektor, Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës, duke lënë një trashëgimi akademike që sot shihet si model i zhvillimit të shkencës në Shqipëri. Radovicka është njeri i dritës që krijoi një histori të ndritur të evoluimit të energjisë dhe arsimit, duke shënuar jo vetëm rrugën e hidrocentraleve, por edhe mendjen e brezave të ardhshëm. Në këtë ese, çdo etapë e jetës së Prof. Dr. Petrit Radovickës përshkruhet si një kapitull i evolucionit të dijes, ku energjia, intelektualiteti dhe filozofia bashkohen për të krijuar një trashëgimi të ndritur, të vlerësuar sot nga elita akademike dhe e gjithe shoqeria shqiptare. Prof. Dr. Petrit Radovicka – Analizë Multidimensionale Sublime: Filozofike, Akademike, Profesionale dhe Strategjike Prof. Dr. Petrit Radovicka është një figurë multidimensionale e rrallë, ku secili aspekt i jetës së tij shfaq një integrim të shkencës, filozofisë dhe përgjegjësisë shoqërore. Ai nuk është vetëm inxhinier apo profesor; ai është arkitekt i energjisë dhe i dijes, një njeri i dritës që ka ndriçuar jo vetëm lumenj, por edhe mendjet dhe shpirtrat e breznive shqiptare. Veprimtaria e tij tregon një vizion të thellë filozofik: energjia nuk është vetëm elektrike, por simbol i fuqisë transformative të dijes dhe qytetarisë. Analiza multidimensionale e jetës dhe veprës së tij e pozicionon atë si primar në ndërtimin e zhvillimit kombëtar dhe si një model të integrimit të shkencës, edukimit dhe filozofisë së veprimit. 1. Dimensioni profesional – inxhinierik dhe projektuese Si kryeinxhinier dhe primar në projektimin dhe ndërtimin e hidrocentraleve më të mëdha të Shqipërisë – Selitës, Ulzës, Shkopetit, Bistricës 1 dhe 2, Vaut të Dejës, Fierzës dhe Komanit – Radovicka e interpretoi energjinë si një burim që shërben jo vetëm për nevoja materiale, por edhe për ndriçimin metaforik të kombit. Secili hidrocentral ishte një “varkë dritash” mbi lumin e historisë, një metaforë e fuqisë së dijes dhe vizionit njerëzor. Ai drejtoi ekipet me primaritet të plotë, duke kombinuar kreativitetin me rigorozitetin shkencor, dhe duke siguruar që çdo vendim teknik të shërbente si mjet emancipimi social. Sot, elitës akademike dhe energjetike figura e tij shihet si model i integrimit të vizionit filozofik me aftësinë projektuese dhe profesionalizmin maksimal. 2. Dimensioni akademik – pedagogjik dhe shkencor Si profesor dhe docent, Radovicka themeloi Katedrën e Centraleve në Universitetin e Tiranës, ku çdo student mësonte të shihte energjinë jo thjesht si fuqi mekanike, por si një “rrjedhë dritash” që ngrihet mbi mendjet dhe shpirtin e njeriut. Ai integroi teorinë me praktikën dhe mësimdhënien me vizionin filozofik, duke formuar breza të tërë “njerëzish të dritës”, pedagogë dhe inxhinierë të aftë të ndërtojnë sisteme energjetike dhe shoqëri të ndriçuar. Dimensoni akademik i Radovickës nuk është thjesht institucional; është filozofik dhe civilizues, duke shfaqur idenë se edukimi është një proces ku shkenca, morali dhe qytetaria bashkohen për të ndriçuar të ardhmen. Sot, pedagogjia e tij konsiderohet një model universal i integrimit të mësimdhënies, filozofisë dhe zhvillimit profesional. 3. Dimensioni drejtues – organizativ dhe strategjik Radovicka udhëhoqi me vizion multidimensional institucione si Zv. Ministër i Industrisë, Drejtor i Drejtorive Qendrore për Elektrocentralet, Rektor i Universitetit të Tiranës, Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës. Drejtimi i tij nuk ishte thjesht administrativ, por një filozofi e menaxhimit të dijes dhe fuqisë, ku çdo vendim shërbente për progresin e kombit dhe zhvillimin akademik. Analiza filozofike tregon se për Radovickën drejtimi është një “urdhër i dritës” që harmonizon teknologjinë, edukimin dhe shoqërinë. Ndikimi i tij drejtues sot perceptohet si shembull i integrimit të shkencës, etikës dhe vizionit strategjik në çdo nivel institucional. 4. Dimensioni filozofik – vizion, energji dhe dritë Filozofia e Radovickës është themeluar mbi konceptin se energjia, njohuria dhe veprimi janë të pandashme. Secili lumenj që u projektua, secili hidrocentral që u ndërtua, ishte një metaforë e rrjedhës së dijes dhe fuqisë transformuese të njeriut. Ai shihte shkencën jo si instrument teknik, por si mjet emancipimi dhe evolucion civilizues. Në këtë kuptim, Radovicka ishte një njeri i dritës, i cili konceptoi çdo veprim profesional dhe akademik si pjesë e një evolucioni më të madh njerëzor. Sot, kjo filozofi perceptohet si një model global i integrimit të vizionit filozofik me veprimin praktik dhe ndikimin shoqëror. 5. Dimensioni i ndikimit dhe rëndësisë Trashëgimia e Petrit Radovickës është e trefishtë: Teknike – krijimi i hidrocentraleve dhe sistemit energjetik që transformoi vendin. Akademike – formimi i brezave të pedagogëve dhe inxhinierëve të shquar, njerëz të dritës që vijojnë trashëgiminë e tij, përhapja e një vizioni të energjisë dhe dijes si mjete për ndriçimin e shoqërisë dhe emancipimin e njeriut. Ndikimi i tij multidimensional tregon se çdo veprim, qoftë teknik, akademik apo drejtues, ishte pjesë e një sistemi ku energjia, dijet dhe qytetaria ndërthuren. Ai krijoi një rrugë që kombinon shkencën, filozofinë, pedagogjinë dhe drejtimin strategjik, duke e bërë trashëgiminë e tij një model të pakrahasueshëm për evoluimin e shoqërisë dhe qytetarisë. Çdo dimenson i figurës së Petrit Rdovickës lidhet me filozofinë, shkencën dhe ndikimin shoqëror, duke e shfaqur atë si një njeri multidimensional i dritës, një intelektual i rrallë që formoi infrastrukturën, mendjet dhe filozofinë e Shqipërisë moderne. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Lucinda Riley: Rrëfimtare e Rrënjëve, Identitetit dhe Dashurisë Lucinda Riley ishte një  shkrimtare që shkruan  romane dhe ndërton universë emocionalë, ku koha, kujtesa dhe dashuria ndërthuren si fijet e një sixhadeje të vjetër familjare.  Ajo është një rrëfimtare e qetë, që le jehonë pas çdo faqeje. Lucinda Riley lindi më 16 shkurt 1965 në Lisburn, Irlanda e Veriut, në një familje ku kultura dhe ndjeshmëria artistike ishin të pranishme.  U rrit kryesisht në Angli, një hapësirë që do t’i ushqente më vonë ndjenjën e përkatësisë së dyfishtë: irlandeze në shpirt dhe britanike në formim. Familja, si realitet jetësor dhe si ide filozofike, ishte boshti rreth të cilit do të sillej e gjithë krijimtaria e saj.  Në jetën personale, ajo ishte e martuar me Stephen Riley dhe nënë e katër fëmijëve, përfshirë edhe një djalë të adoptuar. Për Lucinda Riley, familja nuk ishte vetëm lidhje gjaku, por zgjedhje dashurie, ide që shfaqet vazhdimisht në librat e saj. Ajo u arsimua në Italia Conti Academy of Theatre Arts në Londër, një akademi prestigjioze për artet skenike. Ky formim si aktore i dha një dhunti të rrallë: aftësinë për të “parë” personazhet e saj si qenie të gjalla, me zë, gjeste dhe heshtje domethënëse. Në rininë e saj, Lucinda Riley punoi si aktore, duke u shfaqur në seriale televizive britanike dhe produksione të BBC-së. Ky episod i jetës së saj nuk ishte i rastësishëm: përvoja e skenës i mësoi ritmin e dialogut, tensionin dramatik dhe ndërtimin emocional të një historie. Nga aktorja te shkrimtarja Një sëmundje e rëndë në rini e detyroi të tërhiqej nga aktrimi. Ky moment, që mund të ishte fundi i një rruge, u shndërrua në fillimin e një thirrjeje tjetër. Shkrimi u bë forma e saj e re e shprehjes. Në fillim botoi romane romantike,historike, por kulmi i krijimtarisë së saj erdhi me serinë monumentale: “Shtatë Motrat” ,  vepra e jetës së saj Kjo seri është libri më i suksesshëm dhe më përfaqësues i Lucinda Riley. Ajo përbëhet nga shtatë romane (dhe një i tetë përmbyllës), secili i përqendruar te historia e një motre të adoptuar, të lidhura nga figura enigmatike e babait të tyre adoptiv. “Shtatë Motrat”. Është një meditim mbi identitetin, mbi pyetjen themelore: Kush jemi ne, kur nuk e njohim origjinën tonë? Çdo motër përfaqëson një rrugë ekzistenciale: – Maia kërkon rrënjët – Ally kërkon kuptimin përtej humbjes – Star kërkon zërin e vet – CeCe kërkon lirinë – Tiggy kërkon shpirtëroren – Electra lufton me boshllëkun modern – Motra e shtatë mbetet mister, si vetë e vërteta Lucinda Riley i vendos personazhet e saj në kontinente të ndryshme, duke e shndërruar gjeografinë në metaforë të kërkimit të vetvetes. Episode të përzgjedhura nga librat më të mirë të Lucinda Riley 1. “Shtatë Motrat” – Episodi i shtëpisë buzë liqenit të Gjenevës Në hapjen e serisë, lexuesi futet në një vilë madhështore buzë liqenit të Gjenevës. Shtëpia është e heshtur, por e mbushur me kujtime. Vdekja e Pa Salt-it, babait adoptiv, është ngjarja që trazon gjithçka. Ai u ka lënë vajzave vetëm koordinata gjeografike, jo shpjegime. Ky episod ka një peshë filozofike të fortë: e vërteta nuk jepet, por kërkohet. Shtëpia bëhet simbol i identitetit të përbashkët, ndërsa koordinatat janë metaforë e rrugës personale që secila duhet të ndjekë. 2. “Motrat – Maia” – Episodi në Rio de Janeiro Maia, motra më e madhe, mbërrin në Brazil. Në Rio, ajo zbulon një histori dashurie të ndaluar nga e shkuara: një grua e re që sakrifikon gjithçka për dashurinë dhe artin. Një nga episodet më të ndjera është kur Maia qëndron përballë një ndërtese të vjetër dhe ndien sikur koha rrëshqet, sikur gjaku i paraardhësve i flet pa fjalë. Ky është një moment ku Riley ndërthur mjeshtërisht historinë, ndjesinë dhe trashëgiminë emocionale. 3. “Motrat – Ally” – Episodi i detit dhe humbjes Ally është një sportiste detare, e lidhur me oqeanin. Në një episod kyç, ajo përballet me një humbje të papritur që e shkatërron botën e saj të rregullt. Një skenë e paharrueshme është ajo ku Ally del në det, e vetme, mes dallgëve, duke kuptuar se forca nuk është të mos ndjesh dhimbje, por ta pranosh atë. Deti këtu nuk është sfond, por personazh filozofik: i pakontrollueshëm, si jeta. 4. “Motrat – Star” – Episodi i librarisë antike në Londër Star është motra më e heshtur, ajo që jeton në hijen e të tjerëve. Një episod i bukur estetik ndodh në një librari të vjetër londineze, ku ajo ndihmon një librashitës të moshuar. Midis rafteve të pluhurosura, Star fillon të kuptojë se zëri i saj ekziston, por ka qenë i mbuluar nga frika. Ky episod është një homazh për librin si objekt shpirtëror dhe për leximin si akt çlirimi. 5. “Motrat – CeCe” – Episodi në Australi CeCe, e rritur në ndjenjën e të qenit “jashtë vendit”, udhëton drejt Australisë. Aty përballet me historinë e diskriminimit ndaj popullsisë indigjene. Një skenë e fuqishme ndodh kur ajo qëndron në një peizazh të shkretë, përballë një horizonti të pafund, dhe kupton se liria kërkon guxim për të qëndruar vetëm. Riley këtu e lidh kërkimin personal me plagët kolektive të historisë. 6. “Motrat – Tiggy” – Episodi i ritualit shpirtëror Tiggy është e lidhur me natyrën dhe spiritualitetin. Në një episod të veçantë në Skoci dhe më pas në Spanjë, ajo përjeton një ritual tradicional, ku muzika dhe vallja bëhen forma të njohjes së vetvetes. Ky episod ka një ton pothuaj mistik: jo gjithçka shpjegohet me mendje; disa gjëra ndihen. Është një nga momentet më poetike të gjithë serisë. 7. “Motrat – Electra” – Episodi i rënies dhe shpëtimit Electra është modelja e famshme, por e shkatërruar nga varësitë. Një episod i fortë emocional ndodh kur ajo arrin fundin: e vetme në një dhomë hoteli, përballë pasqyrës. Pasqyra këtu është simbol filozofik: pamja nuk është identiteti. Riley e trajton famën si maskë dhe shkatërrimin si thirrje për ndihmë. 8. “Vajza e ullirit” (The Olive Tree) – Episodi në fshatin mesdhetar Në këtë roman të pavarur, një grua mbërrin në një fshat mesdhetar për të shëruar plagët e saj emocionale. Një episod i qetë, por i thellë, është ai i mëngjesit nën hijen e ullirit, ku ajo kupton se disa dhimbje nuk zhduken, por qetësohen. Përfundim i shkurtër reflektues Episodet e Lucinda Riley nuk janë kulme dramatike të zhurmshme, por momente ndërgjegjësimi. Ajo shkruan për çastin kur njeriu ndalet, dëgjon veten dhe kupton se udhëtimi i vërtetë është ai qe ndjehet. Stili i saj është i rrjedhshëm, emocional. Ajo nuk kërkon të tronditë me eksperiment, por të përfshijë me bukuri.  Fjalitë e saj janë si dritare të hapura drejt kujtesës, dashurisë dhe dhimbjes së heshtur. Filozofia e saj nuk është e zhurmshme; ajo rrjedh butë, si një mendim që lind pas mbylljes së librit. Lucinda Riley përcjell mesazhe të qarta, por njerëzore: E shkuara nuk është barrë, por udhërrëfyes Familja është histori, jo vetëm biologji Dashuria mbijeton kohën Identiteti është një udhëtim, jo një përgjigje e menjëhershme Lucinda Riley ishte një nga shkrimtaret më të lexuara në botë. Librat e saj janë përkthyer në mbi 40 gjuhë dhe kanë shitur dhjetëra miliona kopje. Ajo ka fituar Premio Bancarella (Itali) për serinë “Shtatë Motrat”, një nga çmimet më të rëndësishme për letërsinë e lexuar gjerësisht, çmim që dëshmon jo vetëm suksesin tregtar, por edhe dashurinë e lexuesve. Lucinda Riley ndërroi jetë në vitin 2021, pas një beteje të gjatë me kancerin. Edhe në ditët e fundit, ajo punoi që historia e “Shtatë Motrave” të përmbyllej, duke ia besuar bashkëshortit të saj përfundimin e serisë, një akt që flet për përgjegjësinë morale ndaj lexuesit dhe veprës. Lucinda Riley nuk ishte një shkrimtare e zhurmës, por e kujtesës. Ajo shkroi për ata që kërkojnë rrënjë, kuptim dhe dashuri në një botë që shpesh harron të ndalet. Veprat e saj janë dëshmi se letërsia mund të jetë një shtëpi emocionale, ku lexuesi gjen veten, edhe kur nuk e di ende kush është. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.