Search this site

Fan Stilian Noli është një nga figurat më të shndritura të historisë shqiptare, një, mëndje dhe shpirt që mishëroi në vetvete kombin intelektual, patriotik dhe shpirtëror.Historian, politikan, diplomat, poet muzikant i shquar  Ai ishte euridit i kulturës, i dhënë pas letërsisë, historisë dhe muzikës; diplomat që ngriti zërin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare; patriot i palëkundur që i dha diasporës shqiptare një orientim të qartë; klerik dhe prift që themeloi Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare; letrar dhe gazetar, krijues i “Diellit” dhe përkthyes i veprave të mëdha botërore; kritik dhe filozof që godiste thelbin e çdo çështjeje me thellësi dhe maturi; kryeministër që udhëhoqi përpjekjet për reforma demokratike dhe modernizimin e shtetit; artist dhe muzikolog, mjeshtër i tingujve dhe harmonive që lidhnin shpirtin me kulturën; dhe mbi të gjitha, një vizionar që e shihte kombin shqiptar si pjesë të qytetërimit universal. Në çdo hap të jetës së tij. Fan Noli ndërtoi liidhje ndërmjet fesë, dijes dhe shtetit, duke lënë një trashëgimi të pakrahasueshme që vazhdon të frymëzojë shqiptarët kudo në botë. Fan Stilian Noli ; Patrioti, filozofi, artisti dhe shtetari i shquar shqiptar Fan Stilian Noli lindi më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe, pranë Edrenesë në Turqi, në një familje shqiptaro-ortodokse.Origjina e hershme ishte nga Kolonja.  Prindërit e tij, Stilian dhe Katina Noli, ishin të thjeshtë, por të përkushtuar ndaj edukimit dhe identitetit kombëtar shqiptar.  Familja i ruante lidhjet me Shqipërinë, dhe në fëmijëri Fan Noli u ushqye me tregime për historinë dhe trimërinë e popullit të tij. Ai kreu shkollën e mesme në vendlindje, duke treguar një dëshirë të madhe për dije dhe kulturë.  Pas përfundimit të shkollës, më 1904, Noli u largua nga kolonia e Egjiptit, ku punoi si mësues dhe u njoh me komunitetin patriot shqiptar. Aty përktheu veprën e Sami Frashërit, “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet” në gjuhën greke, duke e bërë të njohur mendimin e Rilindjes shqiptare jashtë Shqipërisë. Veprimtaria në Amerikë dhe organizimi i komunitetit shqiptar: Në vitin 1907, Noli u vendos në Boston, ku krijoi shoqërinë patriotike “Besa-besë”. Këtu filloi të ndërtonte urat mes diasporës dhe Shqipërisë.  Nga 1909 deri në 1911, ai botoi gazetën “Dielli”, duke i dhënë zë kauzës kombëtare. Në vitin 1912, së bashku me Faik Konicën, themeloi Federatën Panshqiptare “Vatra”, një organizatë kyçe për ruajtjen e identitetit dhe promovimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare: 9 shkurt 1908: U bë diakon në Bruklin. 8 mars 1908: U shugurua si prift ortodoks nga Platoni, kryepeshkopi rus i Nju Jorkut. 22 mars 1908: Mbajti liturgjinë e parë në gjuhën shqipe në “Knights of Honor Hall”, Boston, duke shënuar hapin e parë drejt Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare. 1911: Shërbeu për kolonitë shqiptare në Kishinjov, Odesë, Bukuresht dhe Sofje. 1937: Patriarkana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Ortodokse Shqiptare Autoqefale. Kjo periudhë tregon Nolin si një themelues fetar me vizion kombëtar, duke lidhur shpirtin dhe kulturën e popullit me identitetin fetar dhe kombëtar shqiptar. Arsimi i lartë dhe veprimtaria letrare dhe artistike: 1912: Përfundoi Fakultetin e Filozofisë, Universiteti Harvard, SHBA. 1938: Diplomoi në Konservatorin e Muzikës të Bostonit, duke treguar talentin e tij artistik. 1945: Marrë doktoraturën në histori nga Universiteti i Bostonit, me një disertacion mbi Gjergj Kastriot Skënderbeun. Gjatë jetës, Noli përktheu dhe përhapte vepra klasike botërore: tragjeditë e Shekspirit, rubairat e Omar Khajamit, dhe romanin “Don Kishoti” të Servantesit.  Ai botoi artikuj dhe libra që lidhnin kulturën shqiptare me traditën botërore, duke treguar një vizion filozofik dhe intelektual të thellë. Veprimtaria politike dhe diplomatike: 1920: Përfaqësoi Shqipërinë në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, duke ndihmuar njohjen ndërkombëtare të vendit. 1921: Botoi veprën “Historia e Skënderbeut”, duke vendosur një standard të lartë historik dhe patriotik. Qershor 1924: U bë udhëheqës i Lëvizjes së Qershorit dhe kryeministër për gjashtë muaj, duke promovuar reforma demokratike dhe duke synuar modernizimin e Shqipërisë. Pas dështimit, mërgoi në Evropë dhe më pas në SHBA, ku vazhdoi veprimtarinë intelektuale dhe artistike. Analiza intelektuale. Fan Noli  ishte një patriot,  një Rilindas i plotë.  Ai kombinonte vizionin politik me fuqinë intelektuale dhe artistike.  Në planin intelektual, ai ndërtoi institucione, shkruante libra dhe përkthime që lidhnin Shqipërinë me kulturën botërore.  Në planin politik dhe diplomatik, ai përdorte mençuri dhe strategji për të fituar njohje ndërkombëtare për Shqipërinë.  Në planin fetar, promovoi një kishë që bashkonte shpirtin e kombit.  Në planin filozofik, ai e kuptonte identitetin shqiptar si një ndërthurje të kulturës, historisë, fesë dhe artit, dhe e shprehte këtë qartazi, me fjalë të goditura dhe veprime konkrete. Kontributi për Shqipërinë: Krijoi Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare, themeloi Vatrën, botoi gazetën Dielli, përktheu vepra botërore, përfaqësoi vendin në Lidhjen e Kombeve, udhëhoqi reforma demokratike dhe shkroi për historinë dhe kulturën shqiptare. Trashëgimia e tij është një model frymëzimi për shqiptarët kudo në botë. Varrimi dhe trashëgimia: Fan Noli u nda nga jeta më 13 mars 1965, në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Forrest Hill Cemetery, Boston. Kisha që krijoi u bë Kryedioqeza Ortodokse Shqiptare në Amerikë. Trashëgimia e tij vazhdon të frymëzojë breza të tërë shqiptarësh, duke mbetur një simbol i lidhjes së thellë mes kombit, kulturës, artit dhe mendimit filozofik. Pergatiti. LIliana Pete.

Gezuar diten e verës miqte e mij! Dita e Verës sipas legjendave 🌿☀️ Dita e Verës është një nga festat më të vjetra të kulturës shqiptare, që rrënjët i ka në kohët pagane, shumë përpara ardhjes së krishterimit. Sipas shumë legjendave popullore, ajo shënon momentin kur dimri largohet dhe natyra zgjohet, kur toka merr frymë sërish dhe jeta fillon të lulëzojë. Në këtë ditë, njerëzit festonin ringjalljen e natyrës dhe falënderonin forcat hyjnore që sillnin dritë, gjelbërim dhe begati. Në besimet e vjetra ilire dhe ballkanike, mendohej se në mes të marsit zgjohej shpirti i tokës dhe perëndesha e pranverës sillte me vete lulëzimin, shpresën dhe pjellorinë. Legjendat tregojnë se njerëzit ndiznin zjarre për të dëbuar të ftohtin dhe të keqen e dimrit, ndërsa degët e gjelbra, lulet dhe veroret vendoseshin në shtëpi për të sjellë fat, shëndet dhe mbarësi. Një nga rrëfimet më të njohura popullore lidhet me Elbasanin, ku thuhet se zanat e malit zbresnin në këtë ditë për të bekuar tokën dhe njerëzit. Prandaj njerëzit dilnin herët në mëngjes, hapnin dyert e shtëpive dhe përshëndesnin diellin e parë , është një festë stine, një festë e shpresës dhe e gëzimit njerëzor. Gatuhej ballkumja e embel. Ajo bashkon familjen, fëmijët dhe komunitetin rreth një ideje të thjeshtë e të lashtë: se pas çdo dimri vjen pranvera dhe se jeta, pavarësisht vështirësive, gjithmonë rilind. 🌸🌞 Dita e Verës mbetet festë e lidhjes së shqiptarëve me natyrën, me traditat dhe me kujtesën e lashtë të popullit të tyre. Një tjetër legjendë e bukur popullore për Ditën e Verës lidhet me luftën simbolike mes dimrit dhe pranverës. 🌿☀️ Sipas rrëfimeve të vjetra, dimri ishte një plak i ashpër që mbante tokën të ngrirë dhe njerëzit të mbyllur në shtëpi. Ai përpiqej ta mbante sa më gjatë pushtetin mbi natyrën. Por në mes të marsit shfaqej Vera, një vajzë e re e bukur dhe e ndritshme, që sillte me vete dritën, gjelbërimin dhe ngrohtësinë. Thuhet se në natën para 14 marsit zhvillohej një betejë simbolike mes tyre. Njerëzit ndiznin zjarre në oborre e nëpër kodra për ta ndihmuar Verën të fitonte dhe për të trembur dimrin që të largohej. Kur vinte mëngjesi dhe dielli ngrohte tokën, besohej se Vera kishte fituar, dhe bashkë me të fillonte jeta e re e natyrës. Prandaj njerëzit vishnin veroret, vendosnin degë të gjelbra në shtëpi dhe dilnin herët për të përshëndetur diellin, si shenjë gëzimi që dimri ishte mposhtur dhe pranvera kishte ardhur. Kjo legjendë e bën Ditën e Verës jo vetëm një festë stine, por edhe një simbol të fitores së dritës mbi errësirën dhe të jetës mbi ftohtin e dimrit. 🌸🌞

Monografi.Kanina Pershkrim. Hyrje. KANINA DHE KALAJA E SAJ Autor. Liliana Pere. Kanina ngrihet mbi një kodër që sodit detin dhe tokën njëkohësisht, si një sy i lashtë që vëzhgon historinë. Pozita e saj gjeografike nuk është thjesht strategjike; ajo është një zgjedhje e ndërgjegjshme e njeriut për të banuar lartësinë, për ta parë botën nga një pikë ku horizonti hapet dhe frika zvogëlohet. Në këtë lartësi, hapësira bëhet pushtet dhe pamja bëhet kontroll. Që nga shekulli IV para erës sonë, kur u ngritën themelet e para, Kanina ishte më shumë se një fortesë: ishte shprehje e nevojës njerëzore për siguri dhe për organizim. Gurët e saj të hershëm mbartin një ndjesi primitive force, një përpjekje për t’i dhënë formë qëndrueshmërisë në një botë të pasigurt. Çdo bllok guri është një pohim i ekzistencës: “jemi këtu dhe do të qëndrojmë”. Në periudhën bizantine, me rindërtimin nga Justiniani, kalaja fitoi një përmasë të re historike. Ajo u bë pjesë e një rrjeti të madh mbrojtës, një nyje në hartën e perandorisë. Këtu historia merr një dimension filozofik: asnjë mur nuk është vetëm lokal; çdo mur është pjesë e një sistemi më të madh pushteti. Kanina nuk ishte vetëm një kala shqiptare, por një gur në arkitekturën e qytetërimit mesdhetar. Në Mesjetë, kur u kthye në qendër të rëndësishme ushtarake, kalaja mishëroi tensionin e kohës. Muret u përforcuan, kullat u shtuan, hapësira u nda në tri pjesë. Kjo ndarje e brendshme pasqyron strukturën e vetë shoqërisë: lartësia për pushtetin, mesorja për organizimin, poshtësia për jetën e përditshme. Arkitektura bëhet kështu pasqyrë e rendit social. Në periudhën osmane, me shtimin e frëngjive për artileri, forma e kullave ndryshoi. Gjeometria u përshtat me teknologjinë. Trekëndëshi i hershëm, i fortë dhe kompakt, i la vendin poligonit që përthithte goditjen e topave. Kjo është estetika e adaptimit: bukuria e mbijetesës përmes transformimit. Kalaja nuk mbeti e ngurtë; ajo evoluoi. Arkitektura e Kaninës është një dialog midis masës dhe dritës. Muri njëkilometërsh që rrethon 3.5 hektarë tokë nuk është vetëm strukturë mbrojtëse; ai është kufi simbolik. Brenda mureve lind identiteti, jashtë tyre shtrihet e panjohura. Porta, e mbuluar me hark sektorial dhe e mbrojtur nga kulla gjashtëkëndëshe, është moment kalimi. Porta është filozofi: hyrje dhe dalje, fillim dhe fund, siguri dhe rrezik. Kullat me forma të ndryshme – trekëndëshe, gjysmërrethore, poligonale – janë si shtresa të kohës që bashkëjetojnë. Ato nuk e mohojnë njëra-tjetrën; përkundrazi, dëshmojnë vazhdimësinë. Përdorimi i gurëve antikë dhe copave të tullave në mure krijon një estetikë të kujtesës. Materiali i ripërdorur bëhet metaforë e historisë që nuk zhduket, por rimodelohet. Brenda mureve kishte shtëpi, garnizon, depo dhe stera uji. Pra, kalaja ishte qytet. Ajo përfaqësonte jetën e përditshme të mbrojtur nga rreziku. Në këtë kuptim, fortifikimi nuk është vetëm instrument lufte; është hapësirë e jetës. Filozofikisht, kjo tregon se siguria është kusht për kulturën. Nga maja e Kaninës, deti duket si një hapësirë e pafund, ndërsa muret si kufij të fortë. Ky kontrast krijon një përvojë estetike të thellë: pafundësia përballë kufizimit. Njeriu ndërton mure për të kufizuar frikën, por përballë horizontit kupton vogëlsinë e vet. Kalaja bëhet kështu vend meditimi mbi kohën dhe përkohshmërinë. Kanina është metaforë e identitetit shqiptar. Ajo ka kaluar nga ilirët te bizantinët, nga anzhuinët te osmanët, duke ruajtur thelbin e saj.  Qëndresa e saj nuk është thjesht fizike; është simbolike. Gurët e saj janë memorie e përbashkët, dëshmi se historia nuk është vetëm rrëfim, por strukturë. Sot, ndërsa muret janë pjesërisht të rrënuara, kalaja fiton një bukuri të re – bukurinë e patinës së kohës. Rrënimi nuk është dobësi; është dëshmi e kalimit të shekujve. Në këtë gjendje, Kanina na fton të reflektojmë: çdo pushtet është i përkohshëm, çdo strukturë i nënshtrohet kohës, por kujtesa mbetet. ------------------------------------------------ Monografi. KANINA DHE KALAJA E SAJ Monografi estetike–filozofike e zgjeruar. I. HISTORIA E KANINËS 1. Pozita gjeografike Kanina ndodhet rreth 6 km nga Vlora, në një kodër 380 metra mbi nivelin e detit, në koordinatat 40.444°N – 19.5215°E. Kjo lartësi nuk është vetëm fizike, por simbolike: ajo vendos kalanë në një marrëdhënie vertikale me botën, duke e bërë vëzhguese të detit dhe rojë të tokës. Nga kjo pikë kontrollohet Gjiri i Vlorës, një nga hyrjet më të rëndësishme detare të Adriatikut jugor. Në antikitet dhe mesjetë, kontrolli i gjirit nënkuptonte kontroll tregtar dhe ushtarak. Kanina lidhte bregdetin me hinterlandin, duke u bërë nyje komunikimi mes botës mesdhetare dhe brendësisë ilire. Ajo përfaqëson arketipin e qytetit-kodër: vendbanim që zgjedh lartësinë për të sunduar hapësirën dhe për të mbrojtur ekzistencën. 2. Origjina antike (Shek. IV p.e.s.) Kalaja daton në shekullin IV para erës sonë, periudhë e qytetërimit ilir. Mendohet se u ndërtua nga fiset ilire të zonës së Amantisë dhe Orikut, në një kohë kur fortifikimet kodrinore ishin forma kryesore e organizimit urban. Muret ciklopike të fazës së hershme dëshmojnë një teknikë ndërtimi me blloqe të mëdha guri, të vendosura pa llaç, një traditë e përhapur në qytetet ilire. Kjo teknikë nuk është vetëm inxhinieri; është shprehje e besimit tek masa dhe pesha si garanci qëndrueshmërie. Në këtë fazë, Kanina ishte një qendër e fortifikuar me funksion mbrojtës dhe administrativ, duke kontrolluar rrugët që lidhnin Orikun antik me brendësinë e Epirit. Ajo përfaqëson lindjen e identitetit urban në këtë territor. 3. Periudha Bizantine (Shek. VI) Në shekullin VI, gjatë sundimit të Perandorit Justinian I (527–565), kalaja u rindërtua dhe u përfshi në programin e madh të fortifikimeve të Epirit. Sipas historianit Prokopi i Çezaresë, ajo përmendet me emrin “Kionin”. Justinian ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime në Epir, si pjesë e përpjekjes për të mbrojtur perandorinë nga sulmet barbare. Kanina u bë hallkë e këtij sistemi mbrojtës. Kjo periudhë e vendos kalanë në një kontekst perandorak: ajo nuk është më vetëm fortesë lokale, por pjesë e një arkitekture globale pushteti. Guri i saj bëhet element i strategjisë bizantine, ndërsa hapësira e saj fiton dimension universal. 4. Mesjeta (Shek. XII–XIII) Në shekujt XII–XIII, Kanina u shndërrua në qendër ushtarake të dorës së parë. Pas rënies së Kostandinopojës më 1204 dhe fragmentimit të territoreve bizantine, zona kaloi në duart e sundimtarëve lokalë dhe më pas në ndikimin e Mbretërisë Anzhuine të Shqipërisë (1272). Në vitin 1272, Karli I Anzhu shpalli krijimin e Mbretërisë së Shqipërisë. Kanina, për shkak të pozitës së saj strategjike, ishte pjesë e këtij organizimi territorial. Në këtë periudhë u përforcuan muret dhe kullat. Arkitektura pasqyron tensionin mes pushtetit lokal dhe ndikimeve perëndimore. Kalaja bëhet simbol i përplasjes së civilizimeve dhe i ambicies për kontroll. 5. Periudha Osmane (Shek. XVI–XIX) Në vitin 1530, gjatë sundimit të Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm (1520–1566), kalaja u meremetua dhe u përshtat për përdorimin e artilerisë. U shtuan frëngji për topa dhe u ndërtuan kulla poligonale për të përballuar armët e reja të zjarrit. Në shekujt XVII–XIX, ajo u përforcua nga feudalët shqiptarë të Vlorës. Udhëtari osman Evlia Çelebi (shek. XVII) përshkruan brenda saj shtëpi, depo, garnizon dhe stera uji. Në këtë periudhë, kalaja nuk është më vetëm simbol pushteti perandorak, por hapësirë e jetës së përditshme. Ajo shndërrohet në qytet të brendshëm, ku jeta dhe lufta bashkëjetojnë. 6. Statusi modern Më 1 tetor 1948, me vendimin Nr.95, Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture. Ky akt institucional e shndërron kalanë nga objekt ushtarak në objekt kujtese. Ajo nuk mbrohet më për të zmbrapsur armikun, por për të ruajtur historinë. Kanina sot përfaqëson një referencë kombëtare të trashëgimisë historike shqiptare. II. ARKITEKTURA DHE STRUKTURA Muri rrethues prej rreth 1 kilometri përfshin 3.5 hektarë hapësirë. Ndarja në tri pjesë të brendshme tregon organizim të menduar strategjikisht: lartësia për komandën, hapësira e mesme për administrimin, zona e poshtme për jetën. Katër portat përfaqësojnë kontrollin e hyrje-daljeve. Porta jugore, me hark sektorial dhe kullë gjashtëkëndëshe, është shembull i estetikës funksionale. Në vitin 1688, sipas një skice planimetrike, kalaja kishte 14 kulla; sot ruhen 7. Format trekëndëshe, gjysmërrethore dhe poligonale tregojnë faza të ndryshme historike. Materialet – gurë antikë të ripërdorur dhe copa tullash – krijojnë një arkitekturë të shtresëzuar. Çdo shtresë është epokë, çdo fugë është kohë. III. ESTETIKA E FORTIFIKIMIT Estetika e Kaninës qëndron në masën dhe heshtjen e saj. Muret e rënda krijojnë ndjenjën e sigurisë, ndërsa hapësira e brendshme krijon intimitet kolektiv. Gjeometria është simbolike: Trekëndëshi shpreh tension dhe forcë. Rrethi shpreh vazhdimësi. Poligoni tregon adaptim. Harku është metaforë e kalimit. Raporti dritë–gur krijon dramë vizuale. Patina e kohës i jep strukturës një bukuri të përmbajtur, ku rrënimi bëhet art. IV. FILOZOFIA E HAPËSIRËS DHE PUSHTETIT Lartësia e kalasë është shprehje e pushtetit vizual dhe simbolik. Nga maja e saj, territori duket i nënshtruar. Muri është kufi ontologjik: brenda është “ne”, jashtë është “tjetri”. Ai krijon identitet kolektiv. Porta është moment filozofik: ajo lejon kalimin, por vetëm nën kontroll. Është simbol i zgjedhjes dhe i filtrimit të rrezikut. V. KANINA SI METAFORË E IDENTITETIT SHQIPTAR Kanina ka kaluar nëpër ilirë, bizantinë, anzhuinë, osmanë. Ajo ka ndryshuar, por ka mbetur. Qëndresa e saj është metaforë e historisë shqiptare: përshtatje pa humbur thelbin. Guri i saj është kujtesë e përbashkët. Rrënimi i saj është dëshmi e kalimit të kohës. Ajo është ndërtuar për të sfiduar kohën, por sot dëshmon se edhe fortësia më e madhe përkulet para shekujve. VI. DIMENSIONI ESTETIKO–FILOSOFIK PËRFUNDIMTAR Kanina është organizëm historik që frymon nëpërmjet gurëve. Arkitektura e saj është trup i kujtesës. Guri është bartës i kohës. Lartësia është vetëdije e pushtetit. Rrënimi është bukuri metafizike. Kalaja është meditim mbi përkohshmërinë. Kanina është horizont mes detit dhe historisë. Në këtë mënyrë, ajo paraqitet njëkohësisht si: Fakt historik i dokumentuar që nga shekulli IV p.e.s. Strukturë arkitektonike me shtresa ilire, bizantine, mesjetare dhe osmane Simbol estetik i qëndrueshmërisë Koncept filozofik mbi pushtetin dhe kohën. VIII. BURIME DHE VERIFIKIME HISTORIKE. Seksion dokumentar i veçantë 1. Citimi i Prokopit të Çezaresë (Shek. VI) Burimi kryesor për rindërtimet e Justinianit është vepra: Procopius Caesariensis, De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV. Në Librin IV, ku përshkruhen fortifikimet e Epirit, Prokopi shkruan: “Në Epir ai (Justinianus) rindërtoi shumë qytete dhe fortifikime, të cilat ishin rrënuar nga koha dhe barbarët, duke i bërë ato më të forta dhe më të sigurta.” (De Aedificiis, IV) Në listën e fortifikimeve përmendet edhe një qendër me emrin “Kionin” (Κιόνιν), e cila identifikohet nga studiuesit me Kaninën e sotme. Ky citim dëshmon se: Kalaja ekzistonte para shek. VI Ishte në gjendje të dëmtuar U rindërtua në kuadër të programit të Justinianit (527–565) Ishte pjesë e sistemit të mbrojtjes së Epirit Në aspekt filozofik, përfshirja në veprën e Prokopit e vendos Kaninën në tekstin e qytetërimit bizantin; ajo bëhet jo vetëm strukturë guri, por strukturë e shkruar në histori. 2. Verifikimi arkivor – Vendimi i vitit 1948 Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture me: Vendim Nr. 95 Datë: 1 tetor 1948 Kategori: Monument Arkeologjik Referencë inventari: VL047 Ky vendim gjendet në arkivat e: Institutit të Monumenteve të Kulturës (IMK) Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës (arkiva historike) Qendrës Kombëtare të Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Ky akt përfaqëson momentin kur kalaja kalon nga funksion ushtarak në funksion memorial.  Në vitin 1948, Shqipëria institucionalizoi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, duke e përfshirë Kaninën në listën kombëtare të objekteve nën mbrojtje shtetërore. Ky është një transformim ontologjik: nga hapësirë pushteti në hapësirë kujtese. 3. Krahasimi: 1948 – 1968 1948 – Akti i shpalljes Fokus në mbrojtjen ligjore Identifikim si monument arkeologjik Mbrojtje bazë shtetërore Inventarizim fillestar Në këtë periudhë, theksi ishte ruajtja juridike dhe ndalimi i dëmtimeve. 1968 – Periudha e studimeve dhe konsolidimeve Në vitet 1960, veçanërisht rreth vitit 1968, fillojnë: Studime më të thelluara arkeologjike Analiza tipologjike të kullave Krahasime me kalanë e Beratit, Durrësit dhe Butrintit. Konsolidime strukturore të pjesshme Kjo periudhë shënon kalimin nga mbrojtja pasive në studimin aktiv shkencor. Ndryshimi thelbësor: 1948 1968 Shpallje ligjore Studim sistematik Identifikim si monument. Analizë tipologjike Mbrojtje formale Ndërhyrje konservuese Theks institucional Theks shkencor Në plan filozofik: 1948 = njohje e vlerës 1968 = interpretim i vlerës Në 1948, kalaja shpëtohet nga harresa. Në 1968, ajo hyn në diskursin akademik. Përfundim dokumentar Kalaja e Kaninës është e dokumentuar: Që nga shek. VI në tekstet bizantine (Prokopi) Në shek. XVII nga Evlia Çelebi Në vitin 1948 si monument zyrtar Në vitet 1960 si objekt studimi sistematik Kjo vazhdimësi burimore e bën Kaninën një nga fortifikimet me dëshmi të ndërprerë por të vazhdueshme në historinë shqiptare. REFERENCA DHE BURIME I. BURIME PRIMARE Prokopi i Çezaresë De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV, shek. VI. – Përmend fortifikimet e rindërtuara nga Justiniani në Epir, ku identifikohet edhe “Kionin”, që lidhet me Kaninën. Evlia Çelebi Seyahatname (Libri i Udhëtimeve), shek. XVII. – Përshkrime të kalasë së Kaninës, strukturës së brendshme, garnizonit dhe jetës urbane. II. BURIME ARKEOLOGJIKE DHE HISTORIKE SHQIPTARE Gjerak Karaiskaj Pesë mijë vjet fortifikime në Shqipëri, Tiranë. – Analizë e tipologjisë së kullave, fazave ndërtimore dhe sistemit fortifikues të Kaninës. Aleksandër Meksi Studime mbi arkitekturën mesjetare shqiptare. – Trajton evolucionin e fortifikimeve bizantine dhe mesjetare në Shqipëri. Apollon Baçe Studime mbi arkitekturën e kalave shqiptare. – Krahasime tipologjike mes Kaninës, Beratit dhe Durrësit. Instituti i Monumenteve të Kulturës (IMK) Dosja e monumentit: Kalaja e Kaninës, Nr. referencës VL047. – Dokumentacion zyrtar mbi shpalljen Monument Kulture (Vendimi Nr. 95, datë 1.10.1948). III. BURIME NDËRKOMBËTARE DHE KONTEKSTUALE John V.A. Fine The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press. – Kontekst historik mbi Mbretërinë e Shqipërisë (1272) dhe praninë anzhuine. Alain Ducellier La façade maritime de l’Albanie au Moyen Âge. – Roli strategjik i bregdetit shqiptar dhe fortifikimeve përreth Vlorës. Stephenson, Paul Byzantium’s Balkan Frontier. – Politika mbrojtëse e Justinianit dhe fortifikimet në Epir. IV. BURIME DIGJITALE DHE ARKIVA Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Regjistri Kombëtar i Monumenteve të Kulturës. Wikimedia / Wikipedia ( sq.wikipedia.org ) © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Helena e Trojës: Monografi e Detajuar Historike dhe Mitologjike. Helena e Trojës, e njohur si “gruaja më e bukur e botës antike”, është një figurë që ka sfiduar kohën dhe imagjinatën e njerëzimit për mijëvjeçarë. Historia e saj kombinon mitin, literaturën epike dhe elementë historikë të Epokës së Bronzit të Vonë. Ajo është një grua që ose rrëmbehet ose zgjedh dashurinë dhe kjo veçori e bën një personazh kompleks që lidhet ngushtë me luftërat, aleancat dhe narrativat kulturore të botës antike. Bukuria e saj nuk ishte vetëm fizike, por edhe simbolike, duke përfaqësuar ndikimin e grave në shoqërinë e lashtë. Përmes figurës së Helenës, tregohen sfidat morale dhe politike që lidhen me dëshirën, pushtetin dhe fatin. Historia e saj u përhap përmes miteve, epikës dhe tragjedive. Ajo ka mbetur një figurë referuese në literaturën greke dhe më gjerë. Roli i saj tregon se narrativat kulturore shpesh përdorin individë për të shpjeguar pasojat e ambicies dhe konflikteve. Helena nuk është vetëm një grua, por edhe një simbol i fatit dhe tragjedisë. Për më tepër, ajo lidhet ngushtë me luftën dhe marrëdhëniet ndërkombëtare të kohës. 1. Konteksti Historik i Epokës së Helenës Ngjarjet që lidhen me Helenën vendosen zakonisht në fundin e Epokës së Bronzit të Vonë, midis viteve 1600–1100 p.e.s. Kjo ishte një periudhë dinamike për qytet-shtetet greke dhe rajonet përreth. Mykena, Sparta, Pylos dhe Tirinti ishin qendra të fuqishme, të njohura për fortifikimet dhe pallatet madhështore. Në këtë periudhë dominonte tregtia detare dhe marrëdhëniet diplomatike me Egjiptin, Hetitët dhe qytet-shtetet e Azisë së Vogël. Konfliktet për pushtet dhe territore ishin të zakonshme midis mbretërive mikene. Arkeologu Heinrich Schliemann gjeti rrënojat e Trojës në Hisarlik, duke treguar se disa lufta të mëdha mund të kenë ndodhur. Shtresat Troja VI dhe VII, të datuara rreth 1700–1200 p.e.s., tregojnë shenja shkatërrimi masiv. Legjendat për Helenën përputhen pjesërisht me këto periudha historike, duke i dhënë një dimension realist mitit. Figura e Helenës u bë simbol i ndikimit të grave dhe bukurisë në historinë politike. Narrativa e saj shërben për të kuptuar marrëdhëniet midis pushtetit, ambicies dhe pasojave të dëshirës. Epoka e Bronzit ishte gjithashtu një periudhë e zhvillimit të artit, arkitekturës dhe ritualeve fetare, të cilat lidhen me figurat hyjnore dhe njerëzore në mitologji 2. Origjina Mitologjike e Botës sipas Hesiodit Sipas Hesiodit, gjithçka filloi nga Kaosi, një gjendje pa formë dhe pa rend. Nga Kaosi u lindën Gaia, perëndesha e Tokës, dhe Uranusi, perëndia e Qiellit. Bashkimi i tyre solli lindjen e Titanëve, perëndive të para që sunduan para Olimpikëve. Titanët përfaqësonin forcat e natyrës dhe fenomene të fuqishme, si Oqeani dhe Hyperioni. Ata sundonin universin dhe kishin ndikim mbi jetën e njerëzve dhe ngjarjet natyrore. Titanët nuk ishin të përhershëm dhe u përballën me brezin e ri të perëndive, të udhëhequr nga Zeusi. Konflikti mes tyre simbolizon ndryshimin e rendit hyjnor dhe kalimin nga epoka e vjetër në atë të re. Fitorja e Zeusit dhe aleatëve të tij shënoi fillimin e epokës olimpike. Historia e Hesiodit është baza ku lidhen figurat e mëvonshme mitologjike, duke përfshirë Helenën dhe ngjarjet e Luftës së Trojës. Ky tregim shpjegon jo vetëm hierarkinë hyjnore, por edhe marrëdhëniet e saj me njerëzit dhe fatin e tyre. 3. Titanët dhe Origjina e Perëndive Olimpike Titanët përfshinin Kronosin, Rea, Oqeani, Tethys, Hyperioni, Theia, Koios, Phoebe, Iapetus dhe Mnemosyne. Ata kontrollonin forcat e natyrës dhe sundonin botën përpara brezit olimpik. Titanët përfaqësonin rendin e lashtë hyjnor dhe simbolizuan fuqinë, arrogancën dhe rregullin e pashkruar. Konflikti me Olimpikët, i quajtur Titanomakia, zgjati dhjetë vjet sipas mitologjisë. Titanët u mundën dhe u burgosën në Tartari, një humnerë e errët dhe e thellë, duke lënë vend për rendin e ri. Lufta midis Titanëve dhe Olimpikëve përfaqëson triumfin e të drejtës mbi pushtetin e pamatur. Titanët ishin të fuqishëm, por mungesa e bashkëpunimit dhe frika e Kronosit shpjegojnë humbjen e tyre. Kjo epokë formoi një narrativë që lidhet me fuqinë hyjnore dhe ndikimin e saj në njerëzit. Historia e Titanëve përmban mësime mbi pushtetin, arrogancën dhe pasojat e vendimeve të pamatura. Brezi olimpik vazhdoi traditën hyjnore duke ndërvepruar me botën dhe duke ndikuar drejtpërdrejt në fatet e njerëzve dhe heronjve të mitologjisë. 4. Kronosi dhe Rea: Prindërit e Brezit Olimpik Kronosi, biri i Uranit dhe Gaias, rrëzoi babain e tij për të marrë pushtetin. Ai u martua me motrën Rea dhe lindën gjashtë fëmijë: Hestia, Demetra, Hera, Hadi, Poseidoni dhe Zeusi. Kronosi kishte frikë nga profecia që një nga fëmijët e tij do ta rrëzonte, ndaj i gëlltiste menjëherë fëmijët e lindur. Rea e fshehu Zeusin në Kretë dhe i dha Kronosit një gur të mbështjellë me rroba foshnjeje. Zeus u rrit në fshehtësi dhe kur u bë i rritur, vendosi ta përmbyste babain e tij. Ai detyroi Kronosin të nxirrte nga stomaku pesë fëmijët e tjerë. Pas kësaj filloi sundimi i perëndive olimpike. Fitorja e Zeusit shënoi fundin e epokës së Titanëve dhe fillimin e rendit olimpik. Historia e Kronosit dhe Reas tregon tensionin midis frikës, pushtetit dhe fatit. Ky sfond mitologjik vendos bazën për rolin e Helenës dhe ndërhyrjen e perëndive në ngjarjet njerëzore dhe tragjedinë e Trojës. Këtu kam përgatitur 4 seksionet e para me 10-12 fjali secila, duke ruajtur të gjithë detajet historike dhe mitologjike. Nëse e aprovon këtë stil, mund të vazhdoj menjëherë me pjesët e tjera: Lufta e Titanëve dhe lindja e Olimpit Tre vëllezërit dhe ndarja e botës Perënditë kryesore të Olimpit Fëmijët e Zeusit Afërdita dhe lidhja me perënditë e tjera Gjykimi i Parisit dhe mollë e artë Rrëmbimi ose arratisja e Helenës Lufta e Trojës: ngjarjet dhe heronjtë Helena në letërsinë antike Simbolika kulturore dhe ndikimi Përfundimi dhe mësimet nga historia e Helenës 5. Lufta e Titanëve dhe Lindja e Olimpit Titanomakia ishte një konflikt i madh midis Titanëve dhe brezit të ri të perëndive të udhëhequr nga Zeusi. Lufta zgjati dhjetë vjet dhe simbolizonte përplasjen midis rendit të vjetër dhe të ri hyjnor. Zeusi, me aleatët e tij, detyroi Kronosin të nxirrte fëmijët e gëlltitur, duke çliruar Hestin, Demetrën, Herën, Hadin dhe Poseidonin. Së bashku, Olimpikët luftuan Titanët dhe fituan, duke vendosur rendin e ri. Titanët u burgosën në Tartari, një humnerë e thellë dhe e errët. Kjo fitore shënoi fillimin e epokës së perëndive olimpike dhe sundimin e tyre mbi botën. Lufta tregoi fuqinë e bashkëpunimit dhe rëndësinë e fatit në mitologji. Titanomakia pasqyron gjithashtu tensionin midis arrogancës dhe drejtësisë. Për grekët e lashtë, kjo ishte një mënyrë për të shpjeguar rregullin e natyrës dhe rendin shoqëror. Ngjarjet e kësaj lufte vendosin bazën për ndërhyrjen e perëndive në çështjet njerëzore, përfshirë ngjarjet që lidhen me Helenën dhe Trojën. 6. Tre Vëllezërit dhe Ndarja e Botës Pas fitores ndaj Titanëve, tre vëllezërit kryesorë ndanë sundimin e universit. Zeusi mori qiellin dhe u bë mbreti i perëndive dhe njerëzve. Ai sundonte nga mali Olimp dhe kontrollonte rrufetë, stuhitë dhe rendin hyjnor. Poseidoni mori detet dhe oqeanet, duke u bërë perëndia e ujërave, tërmeteve dhe kuajve. Simboli i tij ishte tridenti, një heshtë me tre maja, dhe ndikimi i tij shtrihej në jetën e detarëve dhe qyteteve bregdetare. Hadi mori botën e nëndheshme, mbretërinë e të vdekurve, duke krijuar një botë misterioze dhe të frikshme. Gruaja e tij ishte Persefoni, e cila lidhej me ciklin e stinëve dhe pjellorinë e tokës. Ndarja simbolizonte balancën midis qiellit, detit dhe botës së të vdekurve. Ky sistem tregonte rendin hyjnor dhe hierarkinë e fuqisë. Marrëdhëniet midis tre vëllezërve ishin komplekse, shpesh përfshinin rivalitete dhe ndërhyrje në çështjet njerëzore. Historia e ndarjes së botës shpjegon pse perënditë ndërhynin në ngjarjet njerëzore dhe në tragjeditë e heronjve, përfshirë Helenën. 7. Perënditë Kryesore të Olimpit Në malin Olimp jetonin dymbëdhjetë perëndi kryesore, edhe pse lista ndryshonte sipas burimeve.  Zeusi ishte figura qendrore, bashkëshort i Herës dhe sundimtar mbi të gjitha forcat hyjnore.  Hera ishte perëndesha e martesës dhe familjes, dhe shpesh përfaqësonte rregullin dhe moralin hyjnor.  Poseidoni sundonte detet dhe shpesh shihej si hyjni e paparashikueshme dhe e fuqishme.  Demetra ishte perëndesha e bujqësisë dhe e pjellorisë së tokës, ndërsa vajza e saj, Persefoni, lidhej me ciklin e stinëve dhe ndryshimin e natyrës. Hestia përfaqësonte vatrën familjare dhe stabilitetin, duke ruajtur harmoninë në shtëpi dhe shoqëri.  Përmes këtyre figurave, grekët e lashtë shpjegonin fenomene natyrore dhe marrëdhëniet shoqërore. Olimpikët vendosnin për fatet e njerëzve, shpesh ndërhynin në lufta dhe aleanca. Roli i tyre ishte gjithmonë simbolik dhe shpjegues, duke reflektuar moralin dhe përkujdesjen hyjnore. Kjo familje e perëndive krijoi kontekstin ku Helena dhe ngjarjet e Luftës së Trojës morën kuptim mitologjik dhe simbolik. 8. Fëmijët e Zeusit Zeusi kishte shumë fëmijë që lidhen drejtpërdrejt me histori dhe tragjedi të mëvonshme. Atena, bija e Metis, lindi nga koka e Zeusit dhe u bë perëndesha e mençurisë, strategjisë dhe qyteteve. Apolloni, biri i Leto-s, ishte perëndia i muzikës, profecisë dhe dritës. Artemisa, motra binjake e Apollonit, përfaqësonte gjuetinë dhe natyrën e egër. Aresi, biri i Zeusit dhe Herës, ishte perëndia i luftës dhe dhunës. Hefesti ishte perëndia i zjarrit dhe i artizanatit, shpesh me rol në ndërtimin e armëve hyjnore. Hermesi ishte lajmëtari i perëndive dhe perëndia i tregtisë dhe udhëtarëve. Dionisi, biri i Semeles, lidhej me verën, festat dhe ekstazën. Fëmijët e Zeusit përfaqësonin aspekte të ndryshme të jetës dhe ndikimin hyjnor mbi njerëzit. Ata luanin rol kyç në ngjarje mitologjike, duke përfshirë rivalitetet dhe mbështetjen e heronjve njerëzorë si Helena dhe Paris. Këta fëmijë lidhnin mitin me jetën njerëzore dhe simbolizonin lidhjet midis hyjnores dhe mortalëve. 9. Afërdita dhe Lidhja e Saj me Familjen Olimpike Afërdita ishte perëndesha e dashurisë dhe bukurisë, e lindur nga deti ose sipas një tradite, bija e Zeusit dhe Dionës. Ajo u martua me Hefestin, por kishte lidhje të famshme me Aresin, perëndinë e luftës. Nga kjo lidhje lindën hyjni të tjera, përfshirë Erosin, simbolin e dashurisë. Afërdita shpesh ndërhynte në çështjet njerëzore duke përdorur bukurinë dhe tundimin si armë. Roli i saj ishte vendimtar në Gjykimin e Parisit dhe në rrëmbimin e Helenës. Ajo përfaqësonte dëshirën, pasionin dhe ndikimin që forcat hyjnore kishin mbi fatin njerëzor. Afërdita ishte gjithashtu simbol i lidhjeve midis dashurisë dhe pushtetit. Ajo tregonte se bukuria mund të jetë forcë transformuese ose shkatërruese. Ndikimi i saj shtrihej në mitet e ndryshme, duke përfshirë tragjedinë e Trojës. Afërdita ishte një figurë komplekse që bashkonte dashurinë dhe manipulimin në histori dhe kulturë. Prania e saj lidhet ngushtë me Helenën dhe zgjedhjen fatale të Parisit. 10. Gjykimi i Parisit dhe Molla e Artë Në dasmën e Thetisit dhe Peleut, të gjitha perënditë e Olimpit u ftuan përveç Erisit, perëndeshës së grindjes. E zemëruar, ajo hodhi një mollë të artë me mbishkrimin “Për më të bukurën”. Hera, Atena dhe Afërdita pretenduan se molla i takonte secilës. Paris, princi i Trojës, u kërkua të zgjidhte. Hera i premtoi pushtet mbi mbretëri, Atena mençuri dhe fitore në luftë, ndërsa Afërdita premtoi gruan më të bukur në botë – Helenën. Paris zgjodhi Afërditën, duke shkaktuar grindje midis perëndive dhe nxitje për Luftën e Trojës. Molla simbolizon rivalitetin, dëshirën dhe fatin tragjik. Ky moment tregon se vendimet personale mund të kenë pasoja të mëdha historike. Ai lidhet direkt me rrëmbimin e Helenës dhe mobilizimin e ushtrive greke. Gjykimi i Parisit është një nga ngjarjet më të famshme që shpjegon përplasjen midis dashurisë dhe pushtetit. Historia tregon se fatin shpesh e vendosin veprimet individuale dhe ndërhyrja hyjnore. Gjykimi i Parisit dhe Molla e Artë  Për një dasmë të shenjtë midis Peleut dhe Thetisit, të gjitha perënditë e Olimpit u ftuan, përveç Erisit, perëndeshës së grindjes. E zemëruar për mungesën, Erisi hodhi në tryezë një mollë të artë me mbishkrimin “Për më të bukurën”, duke krijuar një situatë të tensionuar midis tre perëndeshave. Tre perëndeshat që pretenduan mollën ishin Hera, Atena dhe Afërdita, secila duke besuar se ishte më e bukura dhe meritonte shpërblimin. Hera premtoi Parisit pushtet dhe sundim mbi mbretëri të mëdha, duke përdorur premtimin e autoritetit politik. Atena premtoi mençuri, aftësi në luftë dhe famë të pavdekshme si strategje dhe udhëheqëse. Afërdita premtoi gruan më të bukur në botë, duke e joshur Parisin me pasionin dhe dëshirën që ajo përfaqësonte. Paris, princi i Trojës, vendosi të japë mollën tek Afërdita, duke shpallur se bukuria dhe dëshira janë më të fuqishme se pushteti ose mençuria. Kjo vendim çoi drejtpërdrejt në rrëmbimin ose arratisjen e Helenës nga Sparta dhe shërbeu si shkak i Luftës së Trojës. Historia tregon fuqinë e bukurisë dhe dëshirës, dhe se veprimet e një individi mund të kenë pasoja kolosale për njerëz dhe mbretëri. Gjykimi i Parisit është një simbol i përplasjes midis forcës, mençurisë dhe pasionit, dhe lidhet ngushtë me ndërhyrjen e perëndive në fatin e njerëzve. 11. Rrëmbimi ose Arratisja e Helenës Rreth viteve 1200–1180 p.e.s., Paris vizitoi Spartën dhe gjatë mungesës së Menelaut, rrëmbeu ose u largua me Helenën. Disa versione tregojnë se Helena u rrëmbye kundër dëshirës së saj, të tjera se ajo u dashurua me Parisin. Ky akt shërbeu si shkak mitologjik për Luftën e Trojës. Historia përfaqëson ndikimin e bukurisë dhe dëshirës në vendimet politike. Lidhja me Parisin tregoi tensionin midis aleancave dhe traditave. Rrëmbimi e vendosi Helenën në qendër të konflikteve ndërkombëtare. Ngjarjet tregojnë se pasojat e një veprimi individual mund të jenë dramatike për të gjithë shoqërinë. Helena u bë simbol i fatit dhe përgjegjësisë për pasojat e dëshirës. Historia e saj është një reflektim i marrëdhënieve midis grave dhe burrave në shoqërinë antike. Rrëmbimi lidhet gjithashtu me ndërhyrjen hyjnore dhe shpesh përdoret si mësim moral për ambicien dhe pasionin. 12. Lufta e Trojës: Ngjarjet dhe Heronjtë Lufta zgjati dhjetë vjet, udhëhiqej nga Agamemnoni dhe përfshinte heronj si Akili, Odiseu, Ajax dhe Diomedi. Trojanët udhëhiqeshin nga mbreti Priam dhe djali i tij, Hektori. Konflikti tregonte përplasje midis pushtetit, tregtisë dhe ndikimit rajonal. Iliada e Homerit përshkruan vetëm disa javë të vitit të fundit të luftës. Një moment i famshëm ishte Kalin e Drurit, strategji që çoi në shkatërrimin e Trojës. Lufta tregon ndikimin e ndërhyrjes hyjnore dhe fatin e heronjve. Helenës i jepet përgjegjësia simbolike për fillimin e luftës. Konflikti është një reflektim i rivalitetit midis mbretërive dhe pasionit njerëzor. Historia e luftës tregon se ngjarjet e mëdha rrallë kanë një shkak të vetëm. Lufta e Trojës ka frymëzuar literaturën, artin dhe filozofinë për mijëvjeçarë. 13. Helena në Letërsinë Antike Helena është një nga figurat më të përshkruara në Iliadë dhe tragjedi të tjera. Ajo shfaqet si e vetëdijshme për pasojat që bukuria e saj ka shkaktuar. Në tragjedinë “Helenë” të Euripidit, Helena nuk shkoi kurrë në Trojë; ishte një fantazmë, ndërsa ajo ishte në Egjipt. Historiani Herodoti përmend versionin e ngjashëm. Këto interpretime tregojnë ndryshueshmërinë e rrëfimeve mitologjike. Helena u bë një simbol i moralit, pasionit dhe ndikimit të grave. Roli i saj tregon se gratë shpesh fajësoheshin për konfliktet e burrave. Literatura antike përdor figurën e saj për të shpjeguar pasojat e dëshirës dhe pushtetit. Helena është gjithashtu metaforë për fatin dhe moralin në histori. Rrëfimet e saj ndikuan në artin dhe letërsinë e shekujve të mëvonshëm 14. Simbolika Kulturore dhe Ndikimi Helena përfaqëson bukurinë, tundimin dhe fuqinë e narrativave mitologjike. Ajo është simbol i viktimës dhe përgjegjësisë për pasojat e dëshirës. Shprehja “fytyra që nisi një mijë anije” reflekton ndikimin e saj në imagjinatën kolektive. Historia e Helenës ilustron se narrativat e mëdha përdorin individë për të treguar pasojat e ambicies dhe pushtetit. Figura e saj lidhet ngushtë me përplasjet politike dhe ushtarake. Helena është simbol i fatit, moralit dhe ndikimit hyjnor. Ajo frymëzoi tragjedi, poezi epike dhe letërsi romake. Përmes saj, grekët shpjegonin marrëdhëniet midis grave, burrave dhe hyjnores. Historia e saj është një mësim mbi kompleksitetin e veprimeve njerëzore. Ajo mbetet një figurë referuese në art, kulturë dhe letërsi. 15. Përfundimi Helena e Trojës ndërthur histori, mit dhe literaturë. Edhe pse nuk ka prova historike për ekzistencën reale të saj, konteksti i Luftës së Trojës lidhet me periudha reale. Ajo është simbol i bukurisë, fatit dhe ndikimit të grave. Historia e saj ilustron kompleksitetin e ngjarjeve dhe pasojat e vendimeve. Helena tregon se narrativat përdorin individë për të shpjeguar konfliktet. Figura e saj lidhet me perënditë, heronjtë dhe luftërat e mëdha. Ajo mbetet një mësim mbi lidhjen midis ambicies, pushtetit dhe fatit. Roli i saj në letërsi dhe art është i përhershëm. Helena përfaqëson moralin, dëshirën dhe ndikimin simbolik. Historia e saj vazhdon të frymëzojë interpretime kulturore dhe studime historike. Në këtë mënyrë, monografia tani është e plotë, e organizuar dhe e zgjeruar, secila pikë e shpjeguar me 10-12 fjali, me të gjitha emrat, ngjarjet dhe kontekstet historike dhe mitologjike. Nëse do, mund ta bëj edhe një version vizual me një hartë lidhjesh midis Helenës, perëndive dhe ngjarjeve, që ta shohësh më lehtë gjithë rrjetin e mitologji Punoi. Liliana Pere.

#PrestigeMagazine #InspirationdailyScience.#IsaacNewton #LawOfGravity #Physicist #Thinker Historia e Njutonit dhe mollës: momenti që ndryshoi shkencën përgjithmonë. Në historinë e shkencës ka pak tregime kaq të famshme sa ai i Isaac Newtonit dhe mollës. Është një skenë që shpesh përshkruhet në mënyrë shumë të thjeshtë: një njeri i ulur nën një pemë molle, një frut që bie dhe një ide që ndryshon përgjithmonë mënyrën se si njerëzimi e kupton universin. Por a ishte vërtet një mollë që i ra në kokë Newtonit dhe i dha menjëherë formulën e gravitetit? Apo kjo histori është thjesht një legjendë e bukur që është thjeshtuar me kalimin e kohës? E vërteta historike është edhe më interesante dhe më njerëzore. Si lindi historia e famshme e mollës Versioni më i përhapur i historisë thotë se Isaac Newton ishte ulur nën një pemë molle kur një frut i ra në kokë, duke i dhënë menjëherë idenë për ligjin e gravitetit. Megjithatë, burimet historike nuk përmendin një goditje në kokë. Historia vjen nga një burim shumë më serioz: një biografi e shkruar në vitin 1752 nga William Stukeley, mik i Newtonit, me titull “Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life”. Stukeley përshkruan një bisedë që pati me Newtonin në kopshtin e shtëpisë së tij. Sipas tij, Newton tregoi se ideja për gravitetin i lindi ndërsa po shihte një mollë që binte nga pema. Në atë moment ai filloi të mendonte një pyetje shumë të thjeshtë, por revolucionare: “Pse mollët bien gjithmonë drejt tokës?” Kjo pyetje do të bëhej një nga më të rëndësishmet në historinë e shkencës. Jo një moment magjik, por fillimi i një ideje të madhe Ndryshe nga legjendat që e paraqesin këtë histori si një moment të menjëhershëm “Eureka”, zbulimi i gravitetit nuk ndodhi në një çast të vetëm. Rënia e mollës nuk i dha Newtonit një formulë matematike. Ajo i dha një pyetje. Dhe pikërisht pyetjet janë motori i shkencës. Newton filloi të mendonte nëse forca që tërhiqte mollën drejt tokës ishte e njëjta forcë që mbante Hënën në orbitë rreth Tokës. Në atë kohë kjo ishte një ide revolucionare. Shumë shkencëtarë besonin se ligjet që vepronin në Tokë ishin të ndryshme nga ato që vepronin në qiell. Newton propozoi diçka krejt tjetër: ndoshta e njëjta forcë vepron në të gjithë universin. Kjo ide, e zhvilluar gjatë shumë viteve studimi dhe llogaritjesh matematike, çoi në formulimin e Ligjit të Gravitetit Universal. Ligji i gravitetit universal Në vitin 1687, Newton publikoi veprën e tij të famshme “Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica” (Principia), një nga librat më të rëndësishëm në historinë e shkencës. Në këtë vepër ai formuloi ligjin sipas të cilit: Çdo trup në univers tërheq çdo trup tjetër me një forcë që varet nga masa e tyre dhe nga distanca mes tyre. Formula e tij e famshme është: F = G (m₁m₂ / r²) ku: F është forca e gravitetit G është konstanta gravitacionale m₁ dhe m₂ janë masat e dy trupave r është distanca mes tyre Ky ligj shpjegoi shumë fenomene që deri atëherë dukeshin misterioze: pse bien objektet në tokë pse planete rrotullohen rreth Diellit pse Hëna qëndron në orbitë rreth Tokës pse ndodhin baticat dhe zbaticat Dokumenti historik që konfirmon historinë Për shumë vite historia e mollës konsiderohej vetëm një anekdotë. Por dorëshkrimi i William Stukeley, i ruajtur në arkivat e Royal Society në Londër, përmban përshkrimin e drejtpërdrejtë të Newtonit për këtë moment. Ky dokument u bë publik më gjerësisht në vitin 2010, duke i lejuar studiuesit dhe publikun të lexonin rrëfimin origjinal. Astronomi i njohur Martin Rees, ish-president i Royal Society, e quajti këtë dorëshkrim një burim historik shumë të vlefshëm, sepse vjen nga një person që e njihte Newtonin personalisht. Miti dhe simbolika e mollës Edhe sot historianët diskutojnë për këtë histori. Disa mendojnë se Newton mund ta ketë thjeshtuar rrëfimin për ta bërë më të kuptueshëm për të tjerët. Të tjerë besojnë se mollë ishte reale, por se historia është romantizuar me kalimin e kohës. Madje disa studiues e lidhin mollën me simbolikën e dijes, që shfaqet edhe në shumë tregime të lashta, përfshirë mitin biblik të Adamit dhe Evës. Por pavarësisht debatit, ideja që përfaqëson kjo histori është e vërtetë: zbulimet e mëdha shpesh fillojnë nga vëzhgime shumë të thjeshta. Kush ishte Isaac Newton Isaac Newton (1643–1727) ishte një nga mendimtarët më të mëdhenj të historisë së njerëzimit. Ai ishte fizikan, matematikan dhe astronom anglez. Përveç gravitetit, ai dha kontribute të mëdha edhe në fusha të tjera: formuloi tre ligjet e lëvizjes zhvilloi bazat e kalkulusit matematikor studioi optikën dhe natyrën e dritës shpiku teleskopin reflektues Punimet e tij vendosën themelet e fizikës klasike që do të dominonte shkencën për më shumë se 200 vjet, deri në revolucionin e relativitetit të Einstein-it. Trashëgimia e një ideje të thjeshtë Poeti anglez Alexander Pope përmblodhi madhështinë e Newtonit me një epitaf të famshëm: “Natyra dhe ligjet e saj ishin të fshehura në errësirë; Zoti tha: ‘Le të bëhet Newton!’ dhe u bë dritë.” Historia e mollës së Newtonit nuk është thjesht një anekdotë e këndshme. Ajo është simboli i një momenti kur njeriu filloi të kuptojë se universi nuk është kaotik, por ndjek ligje të qarta dhe të matshme. Një mollë që bie nga një pemë është diçka e zakonshme. Por të kuptosh se e njëjta forcë që e tërheq atë drejt tokës kontrollon edhe lëvizjen e planetëve, kjo është një nga arritjet më të mëdha të mendimit njerëzor. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e Njutonit dhe mollës vazhdon të frymëzojë njerëzit edhe sot. 🍎✨

Dita Ndërkombëtare e Gruas: Historiku dhe Rëndësia Dita Ndërkombëtare e Gruas, që festohet më 8 mars, ka rrënjë të thella në historinë e lëvizjeve për të drejtat e grave dhe barazinë gjinore. Ideja e një dite të veçantë për gratë u shfaq në fillim të shekullit të 20-të, gjatë një periudhe kur industrializmi dhe revolucioni punëtor po ndryshonin shoqëritë në Evropë dhe Amerikë. Gratë po kërkonin të drejta të barabarta në punë, paga të drejta dhe të drejtën për të votuar Sipas historisë, një nga ngjarjet më të njohura që lidhet me 8 marsin ndodhi në vitin 1908 në Nju Jork, ku 15,000 gra punëtore marshuan duke kërkuar orë më të shkurtra, paga të barabarta dhe kushte më të sigurta pune. Kjo marshim u pa si simbol i fuqisë dhe zërit të grave në shoqëri. Në vitin 1910, Konferenca e Dytë Ndërkombëtare e Grave Socialiste në Kopenhagen propozoi krijimin e një dite ndërkombëtare të grave, me qëllim të festimit të arritjeve të tyre dhe të nxitjes së të drejtave të grave në mbarë botën. Dita zyrtarisht u njoh ndërkombëtarisht në vitin 1975, kur Kombet e Bashkuara shpallën 8 marsin si Ditën Ndërkombëtare të Gruas. Që atëherë, dita ka qenë një rast për të reflektuar mbi progresin e grave, sfidat që ato përballojnë dhe rëndësinë e barazisë gjinore në çdo nivel të jetës. Ajo shërben si një thirrje për të luftuar diskriminimin dhe për të promovuar mundësi të barabarta për të gjithë. Dita e Gruas në Shqipëri Në Shqipëri, 8 marsi ka nisur të festohet në periudha të ndryshme, sidomos pas shpalljes së Republikës Popullore në vitin 1946, kur gratë nisën të njihen me të drejta më të plota politike dhe sociale. Gjatë periudhës së socializmit, dita u përdor si një mënyrë për të nderuar rolin e grave në zhvillimin ekonomik dhe shoqëror, ndërsa gratë shpesh merrnin dhurata simbolike si lule ose objekte të vogla. Pas viteve ’90, 8 marsi ka marrë një kuptim më të përgjithshëm dhe human, duke u fokusuar jo vetëm te dhuratat apo ceremonitë, por edhe tek vlerësimi i grave në të gjitha aspektet e jetës: në familje, në punë dhe në shoqëri. Sot, në Shqipëri, dita shënohet me aktivitete kulturore, fushata për të drejtat e grave dhe diskutime mbi barazinë gjinore, duke reflektuar progresin dhe sfidat që ende ekzistojnë. Dita Ndërkombëtare e Gruas nuk është  një dite historike , një kujtesë e përvitshme se barazia dhe respekti ndaj grave janë thelbësore për çdo shoqëri të drejtë dhe të zhvilluar.  Ajo simbolizon guximin, përkushtimin dhe arritjet e grave në mbarë botën dhe vazhdon të jetë një motiv për ndryshim dhe përmirësim social edhe në ditët e sotme.

💫Gëzuar 7 Marsin – Ditën e Mësuesit! Mirënjohje për ata që ndriçojnë mendjet dhe formojnë të ardhmen, sepse siç thoshte Immanuel Kant: “Njeriu bëhet njeri vetëm përmes edukimit.” 💫Prof.Shpresa Delija pershendet te gjithe mesuesit me një poezi. Sh. D. 7 Mars 2026 💫Mësues! Dy rrokje janë pak Por një kuptim të gjallë Ndër deje na përshkojnë Bukur tingëllojnë Zemrën e gufojnë Mendjen e ndriçojnë Të vijnë ëmbël Dhe të gjithë i dashurojnë Mësues! Kurrë nuk u mposhtët dhe nuk u mërzitët Me gjithë dashuri dijen e rrezitët Prandaj, meritoni buqetën e mirësisë, Të respektit, të urtisë, Të mirënjohjes dhe përulësisë! Mësues! O fjalë e sakrificës Gjithmonë djeg shpirtin E ndrit mijëra mendje Që të presin me aq ëndje Mësues! Kjo fjalë më ngazëllen Me dijen dhe mirësinë që na jep Na dhuron siguri Për më të thjeshtën fjalë, lumturi Mësues! O njeri i lindur për rrezatim Meriton përulje, respekt, mirënjohje dhe dashuri! Mësues! Dy rrokje janë pak Por një kuptim të gjallë Ndër deje na përshkojnë Bukur tingëllojnë Zemrën e gufojnë Mendjen e ndriçojnë Të vijnë ëmbël Dhe të gjithë i dashurojnë Mësues! Kurrë nuk u mposhtët dhe nuk u mërzitët Me gjithë dashuri dijen e rrezitët Prandaj, meritoni buqetën e mirësisë, Të respektit, të urtisë, Të mirënjohjes dhe përulësisë! Mësues! O fjalë e sakrificës Gjithmonë djeg shpirtin E ndrit mijëra mendje Që të presin me aq ëndje Mësues! Kjo fjalë më ngazëllen Me dijen dhe mirësinë që na jep Na dhuron siguri Për më të thjeshtën fjalë, lumturi Mësues! O njeri i lindur për rrezatim Meriton përulje, respekt, mirënjohje dhe dashuri! Shpresa Delija Mars 7 2026

#RevistaPrestige #InspirationalDaily #PoetNdreMjeda Ndre Mjeda (1866–1937): Poet, Jezuit dhe Pionier i Gjuhës Shqipe Hyrje: Ndre Mjeda është një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ai ishte poet, jezuit, gjuhëtar dhe publicist, dhe ka luajtur një rol kyç në zhvillimin e gjuhës shqipe dhe në afirmimin e identitetit kombëtar shqiptar. Veprimtaria e tij shtrihet në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, një periudhë vendimtare për konsolidimin e kulturës dhe letërsisë shqiptare. Ndre Mjeda lindi më 28 shkurt 1866 në Shkodër, një qytet me tradita të forta kulturore dhe fetare. Ai e filloi arsimin fillor në vendlindje, ku u shqua për zgjuarsi dhe dëshirë për dijen. Më pas ndoqi studimet në Shkollën Jezuit të Krosit në Shkodër, një qendër ku edukimi fetar bashkëjetonte me njohuritë klasike evropiane. Pasi përfundoi studimet në vendlindje, Mjeda vazhdoi arsimin e tij në Itali, ku u diplomua si jezuit dhe mori njohuri të thella në filozofi, teologji, gjuhësi dhe letërsi. Edukimi i tij evropian ndikoi shumë në formimin e stilit të tij letrar dhe në angazhimin e tij për përhapjen e kulturës shqiptare. Ndre Mjeda ishte një nga pjesëmarrësit aktivë të Kongresit të Manastirit në vitin 1908, ku u vendos alfabeti i standardizuar i gjuhës shqipe. Ai kontribuoi në diskutimet mbi ortografinë dhe strukturën e gjuhës, duke ndihmuar në zhvillimin e një standardi që do të shërbente për letërsinë dhe arsimin shqiptar. Përveç pjesëmarrjes në kongres, Mjeda publikoi punime gjuhësore, artikuj dhe mësime që ndihmuan në pasurimin e leksikut dhe në standardizimin e sintaksës së shqipes. Ai ishte një nga intelektualët e pakët të kohës që mund të bashkonte dijet evropiane me traditën kulturore shqiptare, duke e bërë gjuhën një instrument të fuqishëm për afirmimin e identitetit kombëtar. Poetika e Mjedës karakterizohet nga një stil romantik, reflektiv dhe atdhetar. Poezitë e tij përqendrohen në tre tema kryesore: dashurinë për atdheun, virtytet morale dhe besimin fetar. Ai përdorte një gjuhë të pasur, të muzikshme dhe shpesh të metaforizuar, që reflekton ndikimet e letërsisë klasike dhe romantike evropiane. Veprat kryesore “Andrra e jetës” (1900) – një poezi filozofike që eksploron ëndrrat dhe aspiratat e njeriut. “Lissus” (1901) – poezi historike dhe patriotike, që lidhet me ngjarje dhe figura të historisë shqiptare. “Juvenilia” (1895–1905) – përmbledhje e veprave të hershme, ku shfaqen temat e rinisë, dashurisë dhe natyrës. Artikuj dhe komente për gjuhësinë, ortografinë dhe kulturën shqiptare, botuar në revista dhe gazeta të kohës. Poezia e Mjedës shpesh është e mbushur me simbole të natyrës, dritës, agimit dhe fëmijërisë, duke e lidhur shpirtin njerëzor me natyrën dhe me atdheun. Një nga vargjet më të njohura të tij nga “Andrra e jetës” është: “Përmbi zabel të blertë shtrihet agimi, Drita e diellit zgjon gjumin e lirisë…” Ndre Mjeda konsiderohet një figurë kyçe e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, pasi veprat e tij letrare dhe kontributi gjuhësor luajtën një rol vendimtar në formimin e identitetit shqiptar. Ai ndërtoi një urë midis trashëgimisë kulturore evropiane dhe traditës shqiptare, duke i dhënë letërsisë shqiptare dimension universal. Trashëgimia e tij përfshin: Poezi me temë atdhetare, morale dhe fetare. Punime gjuhësore që ndihmuan në standardizimin e shqipes. Kontribut në arsim dhe përhapjen e kulturës shqiptare në komunitetet katolike dhe më gjerë. Ndre Mjeda vdiq më 22 gusht 1937 në Shkodër. Pas vdekjes, ai la një trashëgimi të pasur letrare dhe kulturore, që vazhdon të studiohet dhe të përdoret si model i letërsisë dhe mendimit patriotik shqiptar. Burime dhe referenca kryesore Ndre Mjeda, Andrra e jetës, Shkodër, 1900. Ndre Mjeda, Lissus, 1901. Ndre Mjeda, Juvenilia, 1895–1905. Stefanaq Pollo, Historia e Shqipërisë, Tiranë, 1981. Fan Noli, Poezia Shqiptare, Boston, 1921. Kristo Frashëri, Shkodra dhe Rilindja Kombëtare, Tiranë, 1999. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Author Exp.Informatix Prestige Magazine.

#RevistaPrestige Susan Sarandon: Fituesja e Çmimit Ndërkombëtar Goya 2026 në Barcelonë. Aktorja me çmim Oscar dhe aktivistja e njohur për rolin në Thelma & Louise do të nderohet në 40-vjetorin e çmimeve spanjolle të filmit për karrierën e saj "jashtëzakonshme" dhe angazhimin social. Susan Sarandon (New York, 79 vjeçe) do të marrë Çmimin Ndërkombëtar Goya në Barcelonë më 28 shkurt 2026. Ky çmim është vetëm i pesti që jep Akademia e Filmit spanjoll, pas Cate Blanchett, Juliette Binoche, Sigourney Weaver dhe Richard Gere, gjatë 40 viteve të ekzistencës së tij. Aktorja kryesore e Hollywood-it është gjithmonë e njohur për natyrën e saj të pakapërcyeshme dhe luftarake. Për shumë vite, Sarandon ishte e vetmja aktore që mund të i kërkoje autograf në demonstrata. Ajo, ish-bashkëshorti i saj dhe babai i dy nga tre fëmijët e saj, Tim Robbins, dhe Sean Penn, janë konsideruar “trilogjia zyrtare e të majtëve” në industrinë e filmit, ku Sarandon – emri i lindjes Susan Abigail Tomalin – nuk ka hezituar kurrë të kritikojë. Akademia e Filmit ka vënë në dukje “një filmografi të jashtëzakonshme, me role të paharrueshme në kryevepra dhe gjithashtu në filma që janë pjesë e kulturës popullore”, si dhe “angazhimin e saj të guximshëm politik dhe social”. Vajza e një ekzekutivi televiziv dhe e një nëne italiane, Sarandon ka studiuar dramën në Catholic University of America në Uashington. Ajo ka punuar si modele për agjencinë Ford, por ishte “shumë e bujshme” për pasarelën. Debutoi me Billy Wilder në Front Page, tregoi talentin e saj komik në muzikalin kult The Rocky Horror Picture Show dhe mori nominimin e parë për Oscar në vitin 1980 me filmin e Louis Malle, Atlantic City. Popullariteti dhe një aurë rebelimi erdhën me filmin Thelma & Louise në 1991. Ky film rilind karrierën e regjisor Ridley Scott dhe shpërndan Geena Davis në famë. Ai ishte disa dekada përpara kërkesave feministe dhe lëvizjes #MeToo. Para se personazhet të niseshin në udhëtimin në Kanionin e Kolorados me një Ford Thunderbird 1966 – një makinë që deri atëherë në film drejtohej vetëm nga burra – Sarandon e vizitoi Grand Canyonin me një nga djemtë e saj, pa e ditur se ishte përvjetori i filmit. “Është fantastike që njerëzit kanë gjetur kuptim në diçka që nuk e dinit se do të kishte kuptim kur e bëtë. Kur e bëmë, nuk mendonim se po bënim ‘filmin e madh feminist’. Aspak. Ishte thjesht argëtuese të ngisnim makinën dhe të mbuleshim me baltë, të punonim me Ridley dhe Geena në lokacione fantastike,” tha ajo për EL CORREO në BCN Film Fest 2023. Sarandon ka theksuar gjithashtu rëndësinë e kujdesit në tregimin e historive: “Prandaj duhet të jesh i kujdesshëm me atë që bën, sepse mund të përfundojë duke bërë diçka homofobike ose duke justifikuar dhunën, duke forcuar stereotipe. Ka shumë filma ku gratë përdhunohen dhe duket se u pëlqen. Ata thonë jo, por në thelb thonë po. Historia gjithmonë tregohet nga perspektiva e pushtuesve.” Gjatë karrierës së saj, Sarandon ka bashkëpunuar me yje si Paul Newman, Jack Nicholson, Jack Lemmon, Richard Gere, Burt Lancaster, Kevin Costner, Ed Harris, Tommy Lee Jones, Tim Robbins, David Bowie, Sean Penn, Cher, Michelle Pfeiffer dhe Julia Roberts. Ajo ka marrë nëntë nominime për Golden Globe dhe pesë për Oscar – për Atlantic City, Thelma & Louise, The Oil of Life dhe The Client – duke fituar për Dead Man Walking (Death Penalty), ku luan një murgesh që i bën një të dënuari me vdekje një rrëfim kundër dënimit me vdekje në SHBA, në filmin e drejtuar nga miku i saj Sean Penn. Sarandon ka qenë gjithashtu e angazhuar politikisht: u arrestua në 2018 për protestë kundër politikës së emigracionit të presidentit Trump dhe në 1993 përdori çmimin e saj Oscar për të denoncuar situatën në Guantánamo Bay. Ajo ka folur kundër pushtimit të Irakut dhe për kthimin e trupave, duke marrë kërcënime me vdekje dhe veto nga studio të ndryshme. Si Ambasador i OKB-së për Ushqimin dhe Bujqësinë, ishte aktive në lëvizjen Occupy Wall Street dhe mbështeti pezullimin e marrëdhënieve me Izraelin së bashku me Viggo Mortensen, Peter Gabriel, Marianne Faithful dhe Angela Davis. Angazhimi i saj politik nuk e pengoi të bënte bujë duke deklaruar biseksualitetin e saj në emisionin e Jimmy Fallon. Ajo mori mbiemrin Sarandon nga aktori Chris Sarandon, i vetmi burrë me të cilin ka qenë e martuar, dhe u nda nga Tim Robbins në 2009 pas 23 vitesh bashkëjetesë. Në rrjetin X (ish-Twitter), me mbi 800,000 ndjekës, Sarandon përshkruhet si “nënë, aktiviste dhe aktore”, megjithëse nuk ka postuar prej dy vitesh. Pas komenteve të saj për Palestinën në 2023, agjencia e saj United Talent Agency (UTA) e largoi: “Më kanë përdorur si shembull se çfarë të mos bësh nëse dëshiron të vazhdosh të punosh”, tha ajo. Burimi i këtij artikulli është Diario Sur – Diario de Málaga, versioni në anglisht, në linkun: https://www.surinenglish.com/ Artikulli origjinal për Susan Sarandon u publikua më 2 shkurt 2026 nga Oskar Belategui dhe titullohet: “Susan Sarandon: Winner of Spain's International  © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

"Gruaja juriste, studiuese dhe avokate është themeli i drejtësisë së ndershme; ajo është mbartëse e ligjit, por gjithashtu ruhëse e vlerave dhe zëri i guximshëm i së drejtës, emri i saj është Av. Brikena Kasmi. Fuqia e saj qëndron në dijen, drejtësinë dhe përkushtimin ndaj të vërtetës, sepse pa to, grave të tilla, drejtësia humbet balancën dhe zemrën e saj." Çfarë dallova ne bashkëbisedimin me juristen, studiuesen, Av.Dr. Brikena Kasmi. Sinjikative tek portreti i saj frymëzues ishte; humanizmi, profesionalizmi, ligji, pasioni për të drejtën e medias, avokati, studimi shkencor, që reflektojnë fuqinë dhe ndikimin e Dr. Brikena Kasmi: Humanizmi i saj është themeli i çdo vendimi. Profesionalizmi i Brikenës e shndërron dijen në drejtësi të prekshme. Ligji per të nuk është vetëm rregull, por mjet për të mbrojtur të drejtën. Ajo interpreton realitetin me saktësi dhe vizion. Avokati në duart e saj është zë i paanshëm dhe i guximshëm. Media është hapësira ku ajo komunikon dijen dhe moralin. Studimi shkencor i jep fuqinë për të kuptuar çdo sfidë ligjore. Ajo bashkon teorinë dhe praktikën me elegancë dhe siguri. Çdo veprim i saj reflekton integritet dhe përkushtim. Dr. Brikena Kasmi është shembull i një juristeje që sjell transformim, me dijen dhe zemrën. Zonja Kasmi lindi në Krujë në një familje intelektuale, ku prindërit e saj, të kërkuar dhe të përkushtuar ndaj komunitetit, e rritën me idenë se jeta e individit nuk mund të ndahet nga përgjegjësia ndaj të tjerëve. Familja e saj, me tradita të forta krutane dhe një strukturë sociale të qëndrueshme, transmetonte jo vetëm emrin, por edhe një ndjenjë të thellë komunitare dhe moraliteti. Që në fëmijëri, në sajë të insistimit të prindërve, iu bashkua grupeve që ndihmonin zonën e Krujës, duke mësuar se veprimi praktik i drejtë është më i fuqishëm se teoria abstrakte. Dy mjeke të organizatës “Mjekë pa Kufij” që qëndruan në familjen e saj i mësuan rëndësinë e shërbimit ndaj të pafavorizuarve, duke i dhënë një kuptim pragmatik filozofisë sociale të Martha Nussbaum që lidh të mirën me barazinë. Zonja Kasmi kreu studimet e larta në Fakultetin e Drejtësisë, Tiranë. Si studente, nuk u ndal tek teoria; ajo punoi me organizata jo fitimprurëse dhe drejtoi “Grupin Rinor i të Drejtave të Njeriut”, duke marrë pjesë në projekte për të drejtat e njeriut, përfshirë fakt-mbledhjen gjatë luftës në Kosovë (1998‑1999). Kjo eksperiencë e vendosi atë në qendër të një dinamike ndërkombëtare, ku ligji dhe humanizmi bashkëjetojnë mes konfliktit dhe shpresës. Siç Ruth Bader Ginsburg shpesh kujtonte, drejtësia nuk është abstrakte, por jetohet në realitet. Pas përfundimit të studimeve, punoi për një vit me organizata jo fitimprurëse dhe më pas iu bashkua Ministrisë së Drejtësisë, ku punoi për më shumë se një dekadë. Gjatë kësaj kohe, drejtoi grupin shqiptar në komitetin “Moneyval” të Këshillit të Evropës, duke hartuar udhëzime dhe akte nënligjore për luftën kundër terrorizmit dhe pastrimit të parave, drejtoi grupet e punës në kuadrin e projekteve të Bankës Botërore për dixhitalizimin e kadastrës, duke krijuar një lidhje dinamike midis dokumentit dhe algoritmit – metaforë e kohës ku norma dhe inovacioni bashkëjetojnë. Nga viti 2011 deri në 2025, ajo ishte lektore dhe pedagoge në Albanian University dhe për 4 vite lektore në Shkollën e Magjistraturës. Prej vitit 2016, është lektore në Fakultetin e Drejtësisë, Universiteti i Tiranës. Zonja Kasmi është bashkëpunoëtore dhe lektore në disa institute trajnimi, mbi procedurat administrative dhe të drejtat e njeriut. Pedagogjia e saj është një mjet emancipimi, ku ligji bashkëvepron me etikën dhe qytetarinë, sipas filozofisë së Martha Nussbaum. Prej më tepër se një dekade, ajo është partnere dhe menaxhere e zyrës ligjore AFortiori Legal Counsels, duke përfaqësuar klientë vendës dhe ndërkombëtarë në çështje gjyqësore, pronësie, kontrata, licencime, fintech, ndërtim dhe energji. Motoja e saj – “Përkushtimi dhe profesionalizmi lokal hap pas hapi për të arritur maja e ekselencës ndërkombëtare” – është një filozofi praktike që përputhet me konceptin e Kantit mbi detyrën morale të individit në veprim. Krijimtaria Shkencore dhe Publikimet Zonja Kasmi është autore e dy librave: “E Drejta e Medias (pjesa e përgjithshme)” dhe “E Drejta e Medias (pjesa e posaçme)” janë dy vepra themelore në literaturën juridike shqiptare dhe ndërkombëtare mbi të drejtën e medias. Ato ofrojnë një udhëzim të plotë për kuptimin e lirisë së shprehjes, të drejtës për informim dhe përgjegjësisë së mediave. Librat trajtojnë: Jurisprudencën e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, duke përfshirë rastet e njohura Groppera Radio AG a.o. v. Zvicër dhe Delfi v. Estonisë, duke treguar mënyrën sesi standardet evropiane integrohen në praktikën shqiptare; sfidat e kohës në rregullimet juridike të shpifjes, fyerjes, cënimit të reputacionit në raport me ushtrimin e të drejtave të tjera sipas legjislacioneve të ndryshme, gjithashtu gjejnë sqarim në dy librat për të drejtën e medias. Rregullimi i biznesit të medias dhe licencave, në raport me transparencën, përgjegjësinë dhe zhvillimin e sektorit mediatik si çështje të rregullimit të lirisë së shprehjes dhe të drejtës për të dhënë e marrë opinion pa ndikim shtjellohen me shpjegime të parashikimeve ligjore dhe ilustrime të jurisprudencës së GJEDNJ-së. Sfida teknologjike dhe digjitalizimi i informacionit, duke ilustruar nevojën për të balancuar lirinë e medias me mbrojtjen e të dhënave dhe privatësinë. Rëndësia filozofike dhe praktike: Librat shërbejnë si ura midis teorisë dhe praktikës së ligjit; ato tregojnë se ligji nuk është një mekanizëm abstrakt, por një veprim moral që lidhet me përgjegjësinë qytetare. Si Simone de Beauvoir, Kasmi e sheh ligjin si një mjet emancipimi, ku etika dhe ekzistenca konkrete ndërthuren. Në kontekstin shqiptar dhe rajonal, këto libra janë një pikë referimi për juristët, gazetarët, pedagogët dhe politikëbërësit që synojnë një shoqëri të drejtë dhe të informuar. Ka botuar në rreth 18 revista shkencore dhe juridike, duke përfshirë Journal Optime (ISSN 2220-461X), Journal MEDIUS (RS1952), Revista Avokatia nr. 17 & 34, Revista JETA nr.6 (2014), Revista Shqiptare për Çështjet Ekonomike dhe Sociale (2015), si dhe revista ndërkombëtare ECRTD. Ka marrë pjesë në mbi 30 konferenca ndërkombëtare dhe kombëtare, përfshirë IAFL, Frankfurter Medienrechtstage, KAS Media Program South East Europe, Article 10 ECHR Task Force, BRIGHTON UK “ECHR Future”, Podgorica “Western Balkans at the Crossroads”. Në të gjitha këto profile, juriste, avokate, pedagoge, studiuese dhe grua angazhuar , Zonja Kasmi përfaqëson harmoninë midis mençurisë, guximit dhe përkushtimit. Znj.Kasmi jeni e mireseardhur ne Prestige. Fillojmë Intervisten. Pyetje 1. Ligji dhe Etika: Si mund të bashkohen detyrimi ligjor dhe përgjegjësia morale në vendimmarrjen e përditshme të një juristeje? Përgjigje1. Ratio Decidenti është themeli i cdo vendimmarrjeje qoftë kjo politikbërëse por edhe gjyqësore. Radio është burimi i drejtësisë ligjore dhe në një vend demokratik, arsyeja që ka sjellë ligjin në zbatim duhet të jetë edhe frymëzimi i zbatimit të këtij ligji. Nëse ligjet janë hartuar sic duhet, ato duhet të kenë etikën bazë e mbështetje të tyre ndaj raport ndërmjet moralit dhe detyrimit ligjor duhet të jetë si rregull një dhe e pandashme. Gjatë eksperiencës sime nuk kam patur raste që të vendosin pikëpyetje ndërmjet njërës apo tjetrës sepse zbatimi i saktë i ligjit përmban domosdoshmërisht dhe etikën, moralin dhe të mirën publike. Pyetje 2 Drejtësia dhe Humanizmi: Në çfarë mase humanizmi duhet të ndikojë në interpretimin e ligjit, dhe a mundet të ekzistojë një drejtësi “e ftohtë” pa humbur balancën morale? Përgjigje 2 Ulpinani ka thënë se: “Drejtësia është vullneti i vazhdueshëm për ti dhënë secilit atë që i takon me të drejtë”. Parimet ligjore si ato që kanë lidhje me kufizimin e të drejtave apo ato që lidhen me reformatio in peius kërkojnë një kujdes të shtuar në lidhje me parashikimin dhe qartësinë ligjore pikërisht për faktin se humanizmi është dhe duhet të jetë baza e cdo ligji. Nëse një ligj cenon humanizmin, zbatimi i tij duhet të sfidohet. Drejtësia është gjithmonë e “gjallë” pikërisht për të ruajtur balancën morale në një shoqëri që evolon dita ditës. Pyetje 3. Ligji dhe Media: Si duhet të rregullohet raporti midis lirisë së medias dhe përgjegjësisë juridike, kur këto dy vlera duket se janë në tension? Përgjigje 3. Çështjet e raportit ndërmjet lirisë së shprehjes (liria e medias) dhe rregullimit të saj apo licencimit janë çështje të cilat kanë hasur vështirësitë e tyre në vende të ndryshme të botës. Zhvillimi i teknologjisë në marrjen dhe dhënien e informacionit ka sjellë sfida për shtetet në kuadër të mbrojtjes së lirisë së shprehjes por dhe garantimit të të drejtave të tjera. Ky zhvillim kërkon vëmendjen e shteteve ndaj krimit kibernetikë, i cili në rastet më të thjeshta dëmton të drejtat e ligjshme të një individi. Platformat e ndryshme të transmetimeve online në formën audiovizuale apo dhe medias së shkruar online nëpërmjet internetit krahas përfitimeve të mëdha që sjellin për të drejtën për informim të publikut, kanë rritur vështirësitë e shteteve për të normuar kuadrin rregullues të asaj çfarë përfshin media. Në epokën e një shoqërie dixhitale, media është zhvilluar vrullshëm. Ky zhvillim në përmasat e tij ka forcuar rolin e medias në ndarjen e pushteteve në një demokraci të konsoliduar. Rrjedhimisht është e natyrshme nevoja për kuptimin dhe informimin e funksionimit të medias të ndërlidhur dhe me faktorët e tjerë ekonomikë, socialë, kulturorë. Pyetje 4. Teoria dhe Praktika: A mund të ekzistojë një “drejtësi ideale” në teori që nuk mund të zbatohet praktikisht, dhe si mund ta kapërcejë juristi këtë hendek? Përgjigje 4. Në metodat klasike të vlerësimit të ligjit si ex ante dhe ex post, zbatueshmëria është elementi kryesor për mundshmërinë e rregullimit të një çështje me ligj. Sigurisht që Drejtësia ideale është një lluks i pamundur në botën reale por afërsia me vlerat, të mirën e përgjithshme dhe zgjidhjet më llogjike e objektive janë elementët që i afrohen ideales. Pyetje 5..Juridik dhe Transformim Shoqëror: Cili është roli i ligjit në emancipimin e individit dhe ndryshimin e shoqërisë, dhe si mund një juriste ta përdorë dijen dhe eksperiencën për këtë qëllim? Përgjigje 5. Roli i ligjit në emancipimin e individit dhe shoqërisë është themelor. Prej kohësh diskriminimi pozitiv ka gjetur një shembull të shkëlqyer që tregon se pikërisht ligji është ai që ndriçon mendjet e njeriut dhe përparon shoqërinë. Çështje si barazia gjinore, ndihma ndaj të pafavorizuarve, mbështetja e grupeve të marxhinalizuara apo atyre në nevojë janë çështje që janë evidentuar ndër shekuj me ndihmën e parashikimeve ligjore në fillim. Transformimi i shoqërisë në lidhje me të drejtën e votës e ka marrë shkëndijën e parë prej një Akti ligjor. Disa nga të drejtat themelore janë fituar për shkak të nismave ligjore përfshi lirinë e shprehjes, arimimin e grave dhe liritë e punëmarrësve. Shembuj të tillë frymëzimi vendosin peshën e rëndë të cilësisë së hartimit të ligjeve nga ligjvënësit. Nëse ligjet bëhen nga mendje të ndritura, shoqëria e atij vendi do të ndriçojë. Pyetje 6. Integriteti dhe Karriera Profesionale: Si ruhet integriteti profesional në një mjedis ku kompromisi mund të jetë i përhershëm, dhe cili është ekuilibri midis suksesit dhe përgjegjësisë? Përgjigje 6. Babai im shpesh thotë nëse integriteti dhe kompromisi sulmojnë njëra tjetrën, prioritet merr integriteti. Kjo kërkesë e tij më ka qëndruar gjithmonë si çekiç mbi kokë dhe mendoj se kam bërë mirë që këshillat e tij i kam patur më të vyerat. Pyetje 7.Globalizimi dhe Juridiku Lokal: Si mund të integrohet ligji ndërkombëtar në praktikën lokale pa humbur identitetin dhe kontekstin kulturor të vendit? Përgjigje7. Ligji është një instrument që si rregull duhet të ndërthurë qëllimin me rezultatin duke marrë në konsideratë ndjenjat e një komuniteti (traditat, kulturën, ritet e doket). Një jurist i mirë është ai që di të hartojë pikërisht këto ligje që përmbajnë ruajtjen e identitetit për të arritur rezultatin e përgjithshëm si vendet e zhvilluara. Pyetje 8. Dija si Fuqi: Në çfarë mase studimi dhe njohuria shkencore fuqizojnë veprimin juridik, dhe sa është e nevojshme të interpretohet ligji me “zemër” dhe jo vetëm me “logjikë”? Përgjigje 8. Kësaj pyetje i përgjigjet më së miri vepra e William Shekspir “Tregtari i Venedikut”. Themra e llogjikës duhet të jetë “zemra”. Një njeri i ditur por pa zemër nuk shërben për asgjë përveçse egos së tij që edhe kjo (ego) një ditë do të vyshket e do të thahet. Ju faleminderit znj.Liliana per intervistën. Faleminderit ju znj.Kasmi.Ishte vertet kenaqesi biseda me ju. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Author Idepedent Researcher.Exo.IT. Prestige Magazine.

Portret - Intervistë me Prof. Dr. Drita Halimi-Statovci  Prof. Dr. Drita Statovci: Një jetë në shërbim të dijes dhe kulturës.  Hyrje:  Prof. Dr. Drita Statovci është një grua e shkelqyer, studiuese e devotshme dhe familjare model Prof. Drita Është bija e etnologut të parë shqiptar në Kosovë, Profesor Kadri Halimi, me disa vepra shkencore të botuara. Është frymëzuar dhe formuar pranë tij. Bashkëshorti i saj, Prof. Dr. Ejup Statovci, jurist, pedagog dhe shkencëtar me shumë studime shkencore të botuara dhe rektor i Universitetit të Prishtinës 1991–1997, nuk është në jetë. Ka tri vajza të mrekullueshme: Anila Statovci, ekonomiste; Brikena Statovci, ing. e telekomunikacionit dhe informatikës; dhe Ardita Statovci, pianiste. Me dijen, mirësinë dhe përkushtimin e saj, ajo ndërtoi një jetë ku shkenca, kultura dhe familja bashkëjetojnë në harmoni.  1945 – Rrënjët e dijes.  E lindur në Gjilan më 14 prill 1945, ajo u rrit në një familje ku etnologjia ishte frymë e përditshme. Çdo histori për të ishte një dialog me të kaluarën, një rrugëtim drejt kuptimit të së tashmes.  1965–1969 – Universiteti i Prishtinës  Diplomimi në Gjeografi i hapi sytë ndaj peizazhit si tekst kulturor dhe territorit si histori e gjatë. Si Fernand Braudel, ajo mësoi të lexojë malet dhe fushat si simbole të identitetit kolektiv.  1971–1973 – Universiteti i Zagrebit  Teza mbi Gjilanin e shihte qytetin jo vetëm si qendër rajonale, por si metaforë të ndërthurjes së ekonomisë dhe kulturës. Studimi i saj e bëri urbanistikën një narrativë të gjallë të jetës qytetare.  12.03.1981 – Doktoratura në Zagreb  Punimi mbi zejtarinë e ngriti mjeshtërinë në nivel simbolik dhe e tregoi si gjuhë të heshtur që ruan kulturën. Kjo u bë akt i përkushtimit ndaj trashëgimisë materiale dhe shpirtërore.  1969–1977 – Institucionet e para  Në Oda Ekonomike, Entin Krahinor dhe Institutin e Historisë, ajo ndërthurte kërkimin me shërbimin publik. Dijeni e saj ishte akt etik, një mënyrë për të formuar dhe pasuruar shoqërinë.  1977–1989 – Instituti Albanologjik i Prishtinës.  Ajo vendosi etnologjinë shqiptare në një bosht interpretues modern, duke i lexuar veshjet, ritet dhe objektet si kode identitare. Studimi i saj u bë një kujtesë vizuale e qytetërimit shqiptar.  1994–2001 – Universiteti i Prishtinës  Themelimi i Departamentit të Etnologjisë dhe Antropologjisë Kulturore ishte si ngritja e një laboratorri të kombit. Ajo krijoi një shkollë mendimi, duke formuar breza që shohin kulturën si art jetese.  1995–2005 – Universiteti Shtetëror i Tetovës  Ligjëratat e saj lidhën dijen mes Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut. Kultura shqiptare u bë bazë e ndërgjegjes kolektive, një urë mes hapësirës dhe identitetit.  2003–2013 – Profesorate BA & MA  Në auditorët e saj, çdo objekt dhe tekst u kthye në performancë intelektuale.   Ajo i jepte jetë njohurisë si një kuratore e kujtesës kolektive.  2013–2017 – Universiteti i Prizrenit  Trashëgimia trajtohej si kapital kulturor, një pasuri simbolike që ruan identitetin. Ligjëratat e saj kishin jehonën e gurëve të kalldrëmeve të qytetit historik të Prizrenit.  Vepra shkencore  Nga monografia mbi zejtari (1982) te “Shije Kulturore” (2022), veprat e saj janë enciklopedi identiteti. Kontributi në Berg Encyclopedia of World Dress and Fashion vendosi kulturën shqiptare pranë studimeve globale.  Si deputete dhe aktiviste e Lëvizjes së Pajtimit, ajo dëshmoi se intelektuali duhet të jetë zë etik në kohë sfidash. Kultura dhe politika për të janë përgjegjësi morale, një dialog i vazhdueshëm me shoqërinë.  Prof. Dr. Drita Statovci mbetet figurë themeluese e etnologjisë universitare në Kosovë. Jeta e saj është një mozaik ku çdo vit dhe çdo institucion formojnë gurë të çmuar të ndërtesës së kulturës shqiptare.  Një jetë ndërmjet shkencës dhe artit të kujtesës. Një emër i nderura do tè  mbetet dhe kujtohet nga historia.. ------------------ E nderuara Prof. Drita jeni e mirëseatdhur ne Prestige. Fillojme intervisten.  Pyetje 1:  Si e keni ndërthur jetën familjare me karrierën akademike dhe kërkimin etnografik, duke ruajtur ekuilibrin mes përgjegjësive personale dhe profesionale?  Përgjigje 1:  Për gruan dhe nënën posaçërisht, nuk është e lehtë të kordinojë dhe të ekuilibrojë mbarëvajtjen e familjes në njëren anë, ndërsa në tjetrën anë karrierën akademike, hulumtimet shkencore e profesionale etnografike në terren, hulumtimet kabinetike në bibliotekat tona dhe në  ato botërore, bërjen e shkencës së antropologjisë së kultures ose etnologjisë dhe punën e ndritëshme të pedagogut. Vërtetë jo! Dhe kur tani e shikoj këtë realitet nga distanca, them se vetëm dashuria e sinqertë për familjen, por edhe për punën profesionale që e bënë dhe që e zgjedhë vetë, të japin vullnet e force të tejkalohen e të koordinohen të gjithat. Prandaj ecin pandashëm familja në vend të pare, e përkujdesur e mbajtur tok bashkë dhe në anën tjetër përpjekja maksimale për ta njohur drejtë shpirtin e popullit, për ta njohur gjerësisht trashëgiminë kulturore e kombëtare me të gjitha elementet e saj dhe tani paraqitja në punë zyrtare si e kërkonin rregullat e kohës dhe krahas me të gjithë të tjerët. Sigurisht se kishte edhe sakrifica, nga unë, por edhe nga familja natyrisht. Megjithatë në familje mbretëronte harmonia dhe mirëkuptimi.  Pyetje 2:  Cilat janë sfidat më të mëdha që keni hasur si grua, nënë dhe intelektuale në një shoqëri në zhvillim?  Përgjigje 2:  Duhet ta pranoj se po, kishte sfida gjatë punës time të pandërprerë për 51 vit. Kam filluar punën shumë e re, e prirur nga dëshira që ta ndihmoj familjen, meqë babain e kisha shkencëtar por edhe atdhetar e veprimtar, që disa herë e për disa vite u privua nga puna dhe u detyrua të mbaj burgime nga ish pushteti jugosllav, ndërsa nanën e kisha pa punë në ndonjë institucion. Sfidë ishte, fjala vjen përkujdesja dhe sigurimi i çerdhes për akomodimin e fëmijëve, sepse atë kohë nuk kishte qerdhe të mjaftueshme për fëmijë. Pastaj sa herë shkoja për hulumtime në terren për javë të tërë e më tepër, nana ime Kadrije kujdesej për fëmijët e mij, ndryshe nuk do t’ia dilja. Por edhe puna në terren kishte sfidat e veta, nuk kishte Instituti veturen e vetë, prandaj me autobus e pjesërisht ecje këmbë. Mirëpo, terreni kishte edhe befasitë e këndshme, ndonjëherë ndodhi jo edhe të mirëpritura. Mësoja realitetin tonë të kohës dhe gjendjen drejtpërdejtë në terren, por mësoja edhe trurin e mendësinë tonë, të popullit tonë. Më ka ndodhur të përshëndetem me fjalët: mirë se vjen bija e fisit, e kjo do mendje për ta kuptuar drejtë domethënien e mirëpritjes! Ose, atje në terren, drejtpërdrejtë në shtëpitë e tyre në fshatra të ndryshme, gratë thërrisnin njëra tjetrën: ejani oj gra, se kjo po flet sikur na-shqip, e kjo më bënte të kuptoj se më parë ato gra s’kishin pasur mundësi ta takojnë një hulumtuese të kombit të vetë, një shqiptare. Në qytete më thoshin: profesorka, ajo shkolla e nanës është më e mira! Pra, flisnin për edukatën që njeriu merrë që në fëmijëri! A nuk janë këto momente që të japin shtysë të punosh, e të punosh pa u ndalur! Nuk kam hetuar asnjëherë ndonjë pengesë pse isha grua, mirëpritesha ku do që punoja. Kjo ishte e bukura e hulumtimit të drejtpërdrejtë në çdo vend, në fshatra, në qytete, në institucione shoqërore etj.  Pyetje 3:  Si mund dijenia dhe etnografia të shndërrohen në mjet për ruajtjen e identitetit dhe vetëdijes kolektive të një kombi?  Përgjigje 3:  Nga vetë fakti se etnologu, apo antropologu i kulturës bënë etnografinë e terrenit, hulumton kulturën materiale, shpirtërore, artistike ose shoqërore dhe të gjitha këto i fotografon, i inçizon dhe me studime të veta i bënë të flasin për vete, por edhe për të tjerët, na bindë se kështu vërtetë ruajmë identitetin dhe vetëdijen kolektive, ruajmë trashëgiminë tonë kulturore, ruajmë identitetin kulturor dhe kombëtar, kujtesën e mbajmë gjallë. Mbështetje e mirë më vijnë fjalët e humanistit dhe filozofit Elie Wiesel kur thotë se ”pa kujtesë nuk ka kulturë, pa kujtesë nuk mund të ketë qytetërim as shoqëri e të ardhme”! Ndërsa në një punim timin pata shkruar se trashëgimia kulturore ka vlera të veçanta, ajo të ushqen kulturalisht, emocionalisht, të mëson për kohën, i mëson të tjerët për ty dhe ty për të tjerët. Tradita është proces në lëvizje, por ajo të bën rrënjës, ta ngritë krenarinë dhe me sukses të vendosë edhe në modernitet, të mban me kohën!  Pyetje 4:  Sa e rëndësishme është të studjojmë trashëgiminë kulturore për të kuptuar të tashmen dhe për të ndikuar në të ardhmen e shoqërisë?  Përgjigje 4:  Sa po thash diçka për trashëgiminë kulturore. Po se kuptuam drejtë e thellësisht të kaluarën, nuk e kuptojmë as të tanishmen, prandaj edhe e ardhmja do të na vijë e cunguar, e pa kuptimtë, e pa shpjeguar, e trishtë, e pa definuar. Trashëgiminë e vendit e të popullit, të kombit duhet trajtuar me shumë seriozitet dhe ashtu do ta njohim vetvetën dhe të krahasohemi edhe me botën, me kulturat botërore. Trashëgimia kulturore na joshë, na thërret, por edhe na obligon. Pata shënuar në një studim timin për fushen e veshjeve popullore, por edhe tani po i lejoj vetës një simbolikë të veçantë dhe një krahasim disi me fushën e gjerë të artit muzikor. Trashëgimia kulturore është tepër e gjerë, është jeta e njeriut human dhe për natyrat e shumënduarshme të saj, dëshiroj ta shoh, ta perceptoj e ta trajtoj si një harmoni notash, tingujsh e nuancash tingullore, ritmesh e muzikalitetesh që vërtetë na joshin, na thërrasin, por edhe na obligojnë. Trashëgimia kulturore është mrekullia vetë.  Pyetje 5:  Si mund mjeshtëria tradicionale, zejtaria dhe kultura materiale të interpretohen etnografikisht si gjuhë që ruan kujtesën kolektive?  Përgjigje 5:  Shumë thjeshtë. Kujtesa jeton e vepron bashkë me ne, por duhet pasur aftësi që ta njohim e përdallojmë. Si do të ndodhte UÇK-ja po s’patm traditë e kujtesë. Aty ishim bashkë, burrat në front e me pushkë në dorë, ndërsa gratë mbanin mirë, aq sa ishte e mundur, fëmijët dhe shtëpinë dhe në mënyra të mundshme vetëm për to, ndihmonin luftëtarët e UÇK-ës, ndihmonin luftën çlirimtare. Dhe, kur njohim dhe interpretojmë mjeshtëritë popullore, zejtarinë dhe kulturë materiale etnografikisht dhe pastaj krijojmë antropologji të kultures, realisht interpretojmë, dekodojmë dhe shpjegojmë e kuptojmë gjuhën që ruan kujtesën kolektive. Këtë edhe e kemi detyre e nderë.  Pyetje 6:  Cili është roli i intelektualit-etnograf në shoqëri: thjesht studiues apo edhe aktor moral dhe social?  Përgjigje 6:  Hëëëm, të gjitha nga pak. Etnologu intelektual është edhe etnograf edhe antropolog i kultures. Ky është roli i tij. Për të pasur sukses shpesh here duhet ta tejkalojë vetvetën, në terren me bujkun që mbjell arën, me magjetoren që gatuan ushqimin, me mjeshtrin që krijon artefakte të mrekullueshme argjendore filigraniste, me nxënës të shkollës që meson zellshëm, me fëmijën që luan lirshëm, pra ku do që gjendet, i detyrohet fare natyrshëm nivelit përkatës dhe të qenit tepër i sinqertë e social. Vetëm kështu e fiton besimin dhe rezulton suksesi në hulumtime e në bërje të shkencës.  Pyetje 7:  Si mund një departament universiteti të kthehet në një laborator të kombit, ku dijenia dhe kultura bashkëjetojnë për të formuar ndërgjegjen kolektive?  Përgjigje 7:  Në këtë distancë kohore ndjej satisfaksion dhe jam e lumtur që u mundova tej mase për themelimin e Departamentit Etnologji dhe Antropologji kulturore pranë Fakultetit Filozofik, i cili vazhdon punën me sukses edhe sot. Nuk ka ndjesi kënaqësie më të madhe se kur sheh rezultatet e punës vetanake që ke bërë për ta jetësuar një dëshirë, një domosdoshmëri për shoqërinë tonë, por edhe një ideal të caktuar-në rastin tim themelimin e Departamentit Etnologji dhe antropologji kulturore në vitin 2001. Më parë s’kishim studime të tilla në trojet shqiptare, ama askund. Këtu në Departamentin e Prishtinës, të Fakultetit Filozofik, punojnë së bashku një staf i zellshëm antropologësh të rinj, disa madje ish-studentë që i përcolla deri në titullin dr. shkence, madje edhe jasht vendit tonë. Në këtë Departament mësohet për t’u bërë antropolog, por jo vetëm antropolog, edhe më gjerë si gazetarë, analist, udhëheqës turistik, hulumtues në kompanitë kompjuterike e tj., pastaj, këtu realizohen performanca, realizohen ekspozita etnografike, ose të profileve të përzgjedhura, këtu realizohen projekte të guximshme për fusha të ndryshme shoqërore, qoftë kjo për kulturë natyrash të ndryshme ose për tematika të ndërgjegjës kolektive në veçanti. Këtu kolegialiteti është në nivel për t’u lavdëruar, andaj ka rezultate të prekshme, të këndshme, frytdhënëse dhe serioze. Këtu bashkëpunojnë mësimdhënësit me studentët, por edhe me bashkëpunëtorë të terrenit dhe anasjelltas dhe fare pa komplekse, madje të gjithë janë të moshave të ndryshme, por janë autentik, shprehin mendime e ndonjë herë edhe emocione, por qëllimin e kanë një e të pa ndarë – të gjithë punojnë për dije e për ndriçimin e trashëgimisë kulturore. Vallë, nuk i ngjan kjo një laboratori?!  Pyetje 8:  Si mund trashëgimia kulturore të trajtohet si kapital simbolik, që ruan jo vetëm objektet dhe njohuritë, por edhe shpirtin dhe identitetin e një kombi?  Përgjigje 8:  Po zonja Pere, ju me vetë pyetjen e pohoni këtë realitet. Antropologu dhe linguisti amerikan R. Keesing kishte një teori që thotë se kultura është trashëgimi e sjelljeve simbolike të mësuara (të trashëguara) që i bënë njerëzit qenie humane. Megjithëse kjo teori ka evoluar dhe ka edhe interpretime të tjera, baza disi mbetet e njëjtë. Më bëhet se folëm qartë e mirë për trashëgiminë kulturore, madje si identitet dhe si pasuri, dhe për shpirtin e identitetit kombëtar. Objektet e traditës ruhen e paraqiten për të tjerët në muzeume, simbolika e tyre flet vetë, identiteti vjen nga puna dhe mendësia e popullit, ndërsa studimet e antropologur të kulturës i jetësojnë të gjithat në shkrime. Me komentet e mia, nuk dëshiroj ta prish këtë bukuri.  Pyetje 9:  Cili është mesazhi juaj për gratë, zhvillimin dhe të ardhmen e Kosovës, në kuadër të dijes, kulturës dhe angazhimit shoqëror?  Përgjigje 9:  Së pari, të shprehem shlirë se fare s’e kemi idenë për fatbardhësinë që jetojmë në Kosovën e lire me një popull të mrekullueshëm. Së dyti, s’e keni fare idenë sa shumë duhet punuar, sa shumë sinqeritet e punë të ndershme duhet dhënë për vendin, për atdheun. Gruaja në çdo kohë ka mbajtur shtëpinë e familjen, ajo është ruajtëse dhe bartëse, transmetuese ndër më të mirat e trashëgimisë e të identitetit kulturor, por edhe pranuese e risive në jetën shoqërore. Gruas nuk i pengoi aspak organizimi i vjetër shoqëror, që dikur kishte rregullat dhe normat e veta dokesore-zakonore të pashkruara, me të cilat rregullohej tërë jeta shoqërore e që për gruan ishin jo gjithherë të favorshme. Gruaja shqiptare ka mbajtur kulturën gjallë. Sot bëjmë jetë të mileniumit të tretë, madje në kohë të globalizimeve. Shoqëria po se po që duhet të ndihmojë, por se gruaja duhet të tregojë vullnet e force për dije e për angazhime pa u stepur asnjëherë. Sami Frashëri që moti pat vërejtur se kombet e zhvilluara nuk arrijnë përparimin duke i lënë vajzat pa shkollë…, arsimi i tyre është themeli i së ardhmes. Po komentova më tutje, druaj se e prishi bukurinë e kësaj thënie epokale.  Pyetje 10:  Çfarë është për ju Kosova dhe si e shihni rolin e saj në zhvillimin kulturor dhe akademik të breznive të ? Pergjigje 10. Kosova është vendi, është atdheu im që më dha tabanin kombëtar shqiptar, vendi ku fitova edukimin bazë dhe prej nga vazhdova më tutje. Çajupi do të këndonte: “Mëmëdhe quetë toka//Ku më ka rënuër koka//Ku më ka dashur’ mem’ e atë…”. Sot, Republika e Kosovës mund të bëjë shumë për kuadrot tona të reja, për bashkëpunimin me botën akademike e për krahasueshmërinë me botën përgjithësisht. Po të më pyetni pse, duhet të them se tani jemi të zotë në shtëpinë tonë, ndërsa mundësitë e bashkëpunimit në këto rrethana të reja shoqërore dhe ekonomike janë të pakufishme. Por, secili individ, natyrisht përfshirë edhe vetën time, me ndërgjegjësimin dhe punën e vetë individuale mund dhe duhet të ndihmojmë shumë në këtë këndvështrim e për shoqërinë tonë. Secili brez ndërton epokën e vetë. Ju faleminderit Znj Liliana Ju dua. Ishte nder per mua Prof. Drita te intervistoja nje grua me profil te lartë akademik e qytetar. Shume respekt e inspirim. © Liliana Pere. Founder. Publisher.Author . Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Rrugëtimi i butësisë, historia e Dr. Silvana Loka që ktheu psikologjinë në mision jete. Shkenca e mendjes, për të, mbetet mbi të gjitha mision i shpirtit. Dr. Silvana Loka është Doktore e Shkencave në Psikologji, psikologe klinike e licencuar në SHBA, me aktivitet profesional në Ilinois dhe Pensilvani. Rrugëtimi i saj nisi në Shqipëri, ku ndërtoi themelet e një karriere të pasur në praktikën klinike dhe në auditorët universitarë si pedagoge e përkushtuar në disa universitete. Me një formim të thellë akademik dhe përvojë shumëvjeçare në punë me fëmijë, të rritur dhe familje, ajo e ka parë gjithmonë psikologjinë si një mision në shërbim të dinjitetit njerëzor. Çdo rast klinik për të ka qenë një univers më vete, një proces i kujdesshëm drejt ndërgjegjësimit dhe shërimit. Sot, në Shtetet e Bashkuara, Dr. Silvana Loka ushtron profesionin si psikologe klinike e licencuar. Ajo ka themeluar praktikën e saj private Mudita Counseling and Consulting si dhe bashkëpunon me qendrën e shëndetit mendor WES Health Systems në Filadelfia sj dhe me klinikën e njohur në Çikago Sejdaras Psy.D. & Associates Inc. Në këtë dimension ndërkombëtar, ajo përfaqëson profesionalizëm, etikë dhe standarde të larta klinike. Midis Shqipërisë dhe SHBA-së, Dr. Loka mbetet një figurë e konsoliduar profesionale dhe humane, një urë dijesh dhe vlerash që dëshmon se shkenca e mendjes është, mbi të gjitha, shkencë e shpirtit njerëzor Njè jete qe meson shërimin Intervistë – Rrëfim intim mbi rrënjët, sfidat dhe misionin e një psikologeje klinike Sinops Ka histori që tregojnë suksesin. Ka histori që tregojnë forcën. Por ka edhe histori që tregojnë butësinë – dhe pikërisht aty qëndron transformimi i vërtetë. Kjo intervistë rrëfen udhëtimin personal dhe profesional të një psikologeje klinike për të cilën shërimi nuk është vetëm profesion, por mënyrë jetese. E formuar nga rrënjët familjare, nga përvoja e amësisë, nga sfida e përballjes me kancerin e gjirit dhe nga procesi i rindërtimit të jetës si emigrante, ajo fton lexuesin në një reflektim të thellë mbi rëndësinë e vetëdijes, butësisë ndaj vetes dhe pranisë në marrëdhëniet tona. Silva e fton lexuesin të ndalet dhe të mendojë për veten. Sepse ndonjëherë, historia e tjetrit bëhet pasqyrë për jetën tonë. --------------------- Intervista E dashur Silva. Kush jeni ju përtej titullit profesional? Përtej titullit “psikologe klinike”, jam një grua që ka mësuar të dëgjojë – veten dhe të tjerët. Kam kaluar vite duke studiuar mendjen njerëzore, por mësimet më të thella nuk erdhën as nga auditorët dhe as nga librat. Erdhën nga heshtjet. Nga frikërat. Nga netët pa gjumë si nënë. Nga pritja në korridoret e spitalit. Nga momentet kur duhej të filloja nga e para në një vend të ri. Unë nuk e ndaj jetën personale nga ajo profesionale. Gjithçka që kam jetuar është bërë pjesë e mënyrës si ulem përballë një personi në terapi. Nuk jam aty vetëm si eksperte. Jam aty si njeri. Cfare kujtinesh ruan Silva nga femijria dhe sa e rendesishme ka qene në formimin tuaj? Fëmijëria ime është rrënja e sigurisë sime të brendshme. Të rritesh me dy prindër që ishin gjithmonë aty për mua dhe vëllanë tim, si fizikisht ashtu edhe emocionalisht, krijoi tek unë një ndjenjë të brendshme sigurie. Kjo siguri më mësoi besimin, qëndrueshmërinë emocionale dhe rëndësinë e të qënurit e pranishme– vlera që sot përpiqem t’i sjell në çdo marrëdhënie, personale apo profesionale. Sot jeta është bërë e vrullshme, për prindërit janë shtuar presionet financiare për të përballuar jetesën me dinjitet dhe teknologjia e sfidon vazhdimisht vëmendjen dhe praninë e tyre në jetët e fëmijëve. Unë e konsideroj veten me shumë fat që çdo ditë, prindërit ishin aty për mua dhe vëllanë tim dhe na nxisnin të tregonim për ditën tonë. Ata arrinin të na shikonin tejpërtej dhe ne bënim biseda të vogla ose të mëdha (deri në biseda për moralin, filozofinë e jetës dhe rëndësinë e njerëzores) luanim me letra apo domino (që shpesh mbylleshin me të qeshurat e fituesit dhe lotët e nervat e humbësit) apo bënim punët tona duke u përplasur në apartamenin e vogël një dhomë e kuzhinë prej 48m katror. Në familje pashë se një burrë mund të gatuajë dhe të kujdeset më së miri për fëmijët dhe punët e shtëpisë ashtu sikurse pashë se një grua mund të ulet në tavolinë me të njëjtën peshë fjale si çdo burrë. Dhe këto janë mësime për jetën që unë nuk i kam marrë asnjëherë për të mirëqena. Ata nuk ishin aspak të përkryer. Kishin frikërat, lodhjet, kufizimet e tyre. Por ishin aty, si dy njerëz për të cilët bota vërtitej rreth dy fëmijëve të tyre. Dhe për një fëmijë, kjo krijon një ndjenjë themelore: “Unë jam e mbrojtur. Unë jam e rëndësishme.” Kjo ndjenjë më ka shoqëruar gjatë gjithë jetës dhe për këtë iu jam mirënjohëse. Perveç dashurise se madhe si cdo femije, cfare keni fituar ne formimin e karakterit nga nëna juaj? Mamaja ime, mësuese e ciklit fillor, më mësoi se edukimi nuk është vetëm dije, por mbi të gjitha është dashuri. Ajo ishte po aq e fokusuar në mbështetjen emocionale të nxënësve sa edhe në suksesin e tyre akademik. E shikoj me sytë e mendjes se si iu korrigjonte detyrat ndërsa përgatiste ca pëlhura për t’i vendosur në kurrizet e djersitura të nxënësve. Prej saj mësova se çdo njeri ka nevojë të ndihet i parë dhe i dëgjuar – dhe se një fjalë e butë ka më shumë ndikim se çdo notë. Nga ana tjetër më duhet ta pranoj se mamaja ime, si shumë gra shqiptare, ishte rritur nën presionin për të marrë sa më shumë gjëra përsipër, për të qenë e gatshme për t’iu gjendur gjithkujt që i kërkonte ndihmë dhe për të qenë më e mira në gjithçka bënte. Dhe të gjitha këto ngarkesa përtej të arsyeshmes, jo vetëm që kishin krijuar tek ajo tendencën për t’u konsumuar kaq shumë për të tjerët, por edhe sensin e lartë të kritikës ndaj vetes dhe ndaj meje sigurisht. Sot unë kam mësuar të them “Jo!”, t’i kujtoj vetes vazhdimisht se perfeksionizmi është forma më e rëndë e dhunës ndaj vetes dhe të mos e kritikoj më veten si të jetë armiku im më i keq. Mbi të gjitha bëj çmos t’ua kultivoj këtë formë dashurie për veten vajzave të mia. Ndonjëherë, më duhet ta pranoj, janë ato që ma mësojnë mua këtë gjë. Cfare vetish ka trasheguar Silva nga babai ? Babai im ishte inxhinier në aviacionin ushtarak. Disiplina ishte pjesë e natyrës së tij. Gjithçka kishte rend, përgjegjësi, standard. Nuk ishte e lehtë të bëja mësimet me tim atë, sepse unë jam fëmija e parë ndaj edhe pritshmëria për të qenë “fëmijë i mbarë në çdo drejtim” ishte e konsiderueshme; sidomos të isha nxënëse model në të gjitha lëndët dhe çdo drejtim. Kushedi sa lot janë derdhur mbi fletoret e matematikës! Por babai im është gjithashtu një natyrë e butë. Ai e ka të vështirë të të përkëdhelë me fjalë apo të bëjë biseda intime pa u emocionuar, e megjithatë ia ka dalë të më tregojë sa shumë më do duke më siguruar vazhdimisht se është krenar për mua. Personalisht e kuptoj sa e vështirë është për tim atë si për shumë të tjerë (sidomos burra) që ta shprehin dashurinë me fjalë, por nga ana tjetër, tani që jam e rritur dhe prind gjithashtu, e kam ndihmuar tim atë të pranojë se gjëja më e rëndësishme ka qenë se më ka dashur, pa e përfshirë në këtë mes krenarinë për arritjet e mia, sepse dashuria nuk është diçka që duhet të meritohet. Kompleksiteti i nënës dhe babait tim kanë krijuar brenda meje një ekuilibër që sot më ndihmon të jem më empatike dhe pranuese ndaj vetes dhe të tjerëve. Cilat përvoja ju kanë transformuar më thellë? Amësia më mësoi përulësinë. Fëmijët na vendosin përballë vetes sonë; me durimin, me irritimin, me dashurinë e pakushtëzuar. Vajzat e mia më mësojnë çdo ditë gjëra për veten, herë duke më bërë objekt të shpotive të tyre, herë duke më vënë në pah kufizimet e mia (edhe pse jam psikologe) dhe herë duke më përqafuar në heshtje sepse dashuria ka nevojë thjesht për prani. Por përvoja që më mësoi vërtet të ngadalësohem dhe të dëgjoj veten ishte përballja me kancerin e gjirit. Mbaj mend një moment shumë të qartë: ulur në një dhomë të bardhë, duke dëgjuar fjalë mjekësore që papritur kishin të bënin me trupin tim. Në atë moment koha u ngadalësua. Aty truri im u godit prerë me idenë se jeta nuk është e garantuar. Dhe se nuk mund ta jetojmë gjithmonë me ngut. Nga ana tjetër, në moshën 40-vjeçare, emigrimi më sfidoi të rindërtoj identitetin tim, me besim dhe përulësi. Çdo përvojë këtu ku jetoj tanimë prej disa Vitesh, më afroi më shumë me thelbin tim. Cfare do te shprehni per mardhenjen me vajzat tuaja si nene e psikologe dhe ne cfare mase reflektojne tek ju? Vajzat e mia janë pasqyra ime më e sinqertë. Kanë humor, më shpotisin pa mëshirë dhe jo rrallë, për faktin që jam psikologe. Sa herë që bëjmë biseda kur unë jam “pacienti që po ekzaminohet”, Abi nuk harron të më thotë: “Jepi Silva, gërrmo akoma nën lëkurë, se sa më shumë të zbulosh për veten, aq më shumë do na kursesh lekët për terapi mua dhe Korinës!” (qesh). Ato më kanë mësuar se fëmijët nuk kanë nëvojë për prindër të përkryer, por për prindër që punojnë me veten, që reflektojnë, që kërkojnë falje, që rriten bashkë me ta. Dhe sipas vajzave të mia, unë kam akoma shumë punë për të bërë me veten (qesh). Ato janë natyra të pavarura, më sfidojnë, më mësojnë përulësinë dhe më kujtojnë çdo ditë se dashuria nuk është kontroll, është prani dhe shoqërim. Si nënë dhe si grua, ato më kanë mësuar se rritja personale nuk duhet konsideruar as si dëshirë dhe as si luks, por si përgjegjësi ndaj fëmijëve tanë. Si ndikoi tek ju neëe gjendjen shpirterore sëmundja Ju dobesoi, ju forcoi? Më bëri më të butë me veten. Para saj, si shumë gra profesioniste, isha tejet kërkuese ndaj vetes. Doja të arrija, të isha e fortë, të vazhdoja të isha modeli i gruas që ishte instaluar në kokën time qysh prej fëmijërisë. Sëmundja më mësoi se të jesh e fortë nuk është të mos rrëzohesh. Të jesh e fortë do të thotë të lejosh veten të ndjesh frikën, të pranosh ndihmën, të qash kur duhet. Ajo më lidhi edhe me shumë gra të tjera. Në sytë e tyre pashë të njëjtën pyetje që kisha edhe unë: “Si vazhdohet përpara?” Dhe përgjigjja ishte gjithmonë e njëjtë: “Çdo ditë bëj një hap të vogël, me vetëdije, e lumtur që je ende mes të gjallëve”. Si ishte të fillonit nga e para si emigrante? Ishte përzierje emocionesh – entuziazëm dhe pasiguri. Të rindërtosh identitetin profesional në një vend të ri do të thotë të pranosh që për një kohë do të ndihesh e padukshme. Do të dyshosh tek vetja dhe tek gjithçka tjetër. Do të pyesësh veten nëse do t’ia dalësh. Por çdo fillim i ri zbulon brenda nesh fuqi që nuk e dinim se i kishim. Emigrimi më mësoi fleksibilitetin dhe besimin tek procesi. Dhe sigurisht më dha mundësinë të mbështetesha tek vetja dhe tek familja dhe të besoja se gjithçka kisha mësuar dhe bërë në Shqipëri nuk kishin shkuar kot. Jam përpjekur të jem modeli i gruas që dua që vajzat e mia të bëhen; të kenë besim tek vetja dhe t’i presin sfidat e jetës me zemrën dhe mendjen e hapur. Jeta do ta tregojë sa ia kam dalë në këtë drejtim. Disa mbresa ju lutem, çfarë keni mësuar nga puna me njerëzit? Kam mësuar se shumica e njerëzve janë shumë më të fortë nga sa mendojnë. Por janë edhe shumë më të ashpër me veten nga sa e meritojnë. Kam mësuar se njerëzit i kushtojnë pak kohë eksplorimit të vetes dhe, sapo ndihen të sfiduar, nxitojnë të kritikojnë ashpër gjithkënd, duke i mohuar vetes mundësinë të rriten dhe evoluojnë. Ne jetojmë kaq shumë për të tjerët dhe jepemi kaq shumë pas dukjes dhe kotësive duke harruar se ne jemi përgjegjësit e vetëm për të vendosur se ç’kuptim duam t’i japim jetës sonë. Ne e quajmë ankthin dobësi. E quajmë lodhjen dështim. E quajmë ndjeshmërinë problem. Në të vërtetë, emocionet janë mesazhe. Ato kërkojnë të dëgjohen, jo të shtypen. Dhe ne dëgjojmë pak, shumë pak. Si e përkufizoni një jetë të shëndetshme? Një jetë e shëndetshme është një jetë me vetëdije dhe ekuilibër. Është aftësia për të ndaluar vrapin e të përditshmes dhe për të pyetur: “A po e respektoj veten?”, “A po i dëgjoj dhe respektoj kufijtë e mi?” Jeta e shëndetshme nuk është të vrapojmë drejt të përkryerës dhe produktivitetit; është të bëjmë vend për të papërkryerën, për dështimin, për humbjen, për dhimbjen ashtu sikurse për çdo gjë tjetër që na e mbush zemrën me gëzim. Jeta e shëndetshme është harmonia e brendshme, ajo që sipas një gruaje që kam njohur dikur do të thotë që ‘të jetosh në mënyrë të tillë që të mos duash të jetosh jetën e askujt tjetër’. Cila është fjala që ju përfaqëson më shumë? Vetëdije. Sepse gjithçka që transformon jetën tonë fillon nga momenti kur bëhemi të vetëdijshëm për mendimet, emocionet dhe zgjedhjet tona. Nuk është e lehtë të bëhesh e ndërgjegjshme për veten, as për mua si psikologe. Vite të tëra si terapiste dhe kliente në terapi, e kanë bërë pak më të lehtë zbulimin e vetes, por jo edhe aq pranimin e atyre që të kam zbuluar për veten. Nuk ka qenë e lehtë të kuptoja dhe të pranoja burimin e ndjenjave të turpit dhe frikës, arsyen përse për vite të tëra jam përpjekur të jem më e mira në atë që bëj edhe kur nuk kam patur pikë fuqie në trup prej pagjumësisë si nënë apo efekteve të kemioterapisë apo edhe tendencën time për të parë me sy kritik gjithkënd dhe gjithçka. Vetëdijësimi më ka ndihmuar të shquaj traumat, humbjet, kufizimet ashtu si edhe forcën, kurajon dhe aftësitë. Sokrati thotë se “Një jetë e pashqyrtuar nuk vlen të jetohet” dhe unë e kam vendosur se jeta ime vlen. Çfarë do të thotë për ju lumturia? Lumturia për mua është qetësi. Unë kam mësuar të mos e kërkoj lumturinë. Gjykoj se kërkimi i lumturisë është si të duash të kapësh hijen tënde. Për mua lumturia është të jetosh në përputhje me vlerat e tua dhe të mos jesh në luftë me veten. Është të pranosh papërsosmërinë tënde pa u ndjerë më pak i vlefshëm. Është një bisedë e sinqertë, një përqafim i gjatë, një moment heshtjeje pa ankth. Lumturia është të zgjohesh, të ndjesh se je gjallë dhe të mos duash asgjë më shumë. Cilin tipar tek të tjerët vlerësoni më shumë? Autenticitetin, të jesh vetja pa frikën se do të gjykohesh dhe se do të mbetesh vetëm. Sigurisht që autenticiteti kërkon si parakusht që ta njohim veten dhe ky, jo vetëm që është mision i vështirë, por është edhe mision që nuk ka një fund. E megjithatë unë besoj se të qënurit autentik (unik dhe të papërsëritshëm) është detyrimi më i madh që i kemi borxh jetës; kush do jetë ne, nëse jo ne vetë?! Për më tepër, vetëm njerëzit që kanë guximin të jenë vetja krijojnë hapësira ku edhe të tjerët guxojnë të jenë të vërtetë. Dhe unë shikoj me dhimbje se shoqëria jonë po e vuan humbjen e këtyre hapësirave ditë pas dite. Kur ndiheni më autentike? Kur jam plotësisht e pranishme dhe nuk ngutem të bëj njëqind gjëra njëkohësisht për hir të të ndjerit produktive apo për të mos humbur ritmin e kohës. Kur dëgjoj pa gjykim. Kur flas me zemër të hapur. Kur nuk përpiqem të dukem e fortë, por thjesht të jem e pranishme për veten dhe për të tjerët. Autenticiteti për mua është përputhje mes asaj që ndiej dhe asaj që shpreh. Nuk është gjithmonë e lehtë të arrihet, por ka ditë kur i kujtoj vetes se edhe thjesht të përpiqem është arritje. Çfarë do të dëshironit që lexuesi të marrë me vete nga kjo bisedë? Do të doja që, pasi ta mbyllë këtë intervistë, të ndalet për një moment. Të pyesë veten: “A po e dëgjoj trupin tim?”; “A po sillem me dhembshuri me veten?”; “A po jetoj sipas vlerave të mia?”; Sepse ndryshimi i vërtetë nuk fillon me vendime të mëdha. Fillon me një akt të vogël vetëdijeje. Dhe ndoshta me një zgjedhje të thjeshtë: të jemi pak më të butë – me veten dhe me njëri-tjetrin. Ju faleminderit znj.Liliana për intervisten. Faleminderit ju e dashur Silva. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026