Search this site

#RevistaPrestige. #QirjaziFamilypatriot #Inspirationaldaily. Qiriazët: Një familje që shkroi historinë e arsimit shqiptar. Familja Qiriazi lindi në fshatin Peras të Kolonjës dhe më pas u zhvendos në Manastir, qytet që sot gjendet në Maqedoninë e Veriut.  Në këtë qendër të Vilajetit të Manastirit, ku kultura dhe kombësia përziheshin, Dhimitër dhe Maria Qiriazi ngritën një familje të madhe me dhjetë fëmijë: shtatë djem dhe tri vajza.  Emrat e tyre ishin Tashko, Konstandin, Gjerasim (1858–1894), Gjergj (1868–1912), Naum, Kristo, Pandeli, Fankë, Sevasti (1871–1949) dhe Parashqevi (1880–1970). Edhe pse jetonin në një qytet me popullsi të përzier, ata ruajtën me fanatizëm traditat dhe gjuhën shqiptare, duke edukuar fëmijët me frymën e dashurisë për kombin dhe arsimin. Etapa e Gjerasimit: drita e parë Gjerasim Qiriazi, i lindur më 1858, ishte frymëzimi dhe themeluesi i rrugës edukative të familjes. Ai filloi të shkruante një gramatikë shqipe, duke predikuar dhe mësuar në gjuhën amtare, duke sfiduar dominimin kulturor të kohës.  Abetarja e parë shqipe u krijua nga Gjerasim Qiriazi rreth 1883–1884, si pjesë e përpjekjes së tij për të edukuar fëmijët shqiptarë dhe për të përforcuar ndërgjegjen kombëtare, dhe kjo përgatiti rrugën për hapjen e shkollës së parë për vajza në Korçë më 15 tetor 1891. Kjo është data dhe veprimi kryesor historik për abetaret dhe arsimin fillestar shqip. Më 12 nëntor 1884, gjatë udhëtimit të tij në malet pranë Liqenit të Ohrit, ai u sulmua nga banditë dhe mbeti i mbajtur për një vit e gjysmë, një periudhë e cila do të mbetej e njohur më vonë si tregimi i tij gjashtëmujor, i përkthyer në anglisht nga J. W. Baird si Captured by Brigands (Londër, 1902). Frymëzuar nga hapja e shkollës së parë shqipe për djem në Korçë (1887),  Gjerasimi vendosi së bashku me motrat e tij Sevasti dhe Parashqevi të hapin shkollën e parë shqipe për vajza. Me ndihmën e Naim Frashërit, ata siguruan autorizimet e duhura në Stamboll, dhe më 15 tetor 1891 hapën shkollën, duke hapur rrugë për edukimin e grave shqiptare.  Më pas, shkolla u zhvendos në një ndërtesë më të madhe për të pranuar më shumë nxënëse. Megjithatë, rruga e tyre nuk ishte e lehtë. Hierarkia ortodokse greke kundërshtoi hapjen e shkollës, duke tentuar të sabotojë përpjekjet e tyre dhe madje refuzoi të varrosë birin e një prej mbështetësve të shkollës. Tragjikisht, më 4 janar 1894, Gjerasim Qiriazi ndërroi jetë në moshën 36-vjeçare, por vepra e tij u vazhdua nga vëllai Gjergj, i cili botoi përmbledhjen e shkrimeve të tij, Hristomathi më katër pjesë (Sofje, 1902), duke ruajtur trashëgiminë e tij arsimore dhe kulturore. Etapa e Gjergjit: ruajtësi dhe zhvilluesi Gjergj Qiriazi, i lindur më 1868, mori drejtimin e shkollës për vajza pas vdekjes së Gjerasimit dhe e zhvilloi atë në një qendër të njohur arsimore. Ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit (1908), ku u diskutua për standardizimin e alfabetit shqip, dhe në vitin 1909 themeloi gazetën shqipe Bashkim i Kombit. Përveç menaxhimit të shkollës dhe gazetës, Gjergji botoi edhe një përmbledhje të vargjeve fetare, Kënkë të shenjtëruara (Sofje, 1906), duke krijuar një urë mes edukimit, moralit dhe artit. Ai kujdesi që trashëgimia e Gjerasimit të mos humbë dhe të frymëzojë brezat e ardhshëm. Etapa e Sevasti Qiriazi-Dako: drita e arsimit femëror Sevasti Qiriazi-Dako, e lindur më 1871, ishte femra e parë shqiptare që përfundoi studimet në Robert Koleji të Stambollit (1891), me ndihmën e Naim Frashërit.  Ajo ishte ndër mesueset kryesorë të edukimit të grave në Shqipëri. Menjëherë pas kthimit, ajo themeloi shkollën e vajzave në Korçë dhe pas Luftës së Parë Botërore, shkolla vazhdoi të njihej si Shkolla Qiriazi. Sevasti botoi një gramatikë fillestare për shkollat fillore (Manastir, 1912) dhe redaktoi tekste të historisë. Së bashku me burrin e saj, Kristo Dako, dhe motrën Parashqevi, ajo udhëtoi në Rumani dhe më pas në Shtetet e Bashkuara, ku bashkëpunoi në periodikun Yll’ i mëngjezit (1917–1920), duke sjellë kulturën dhe edukimin shqiptar në diasporë. Etapa e Parashqevisë: arsimi dhe kultura në shërbim të kombit Parashqevi Qiriazi, e lindur më 1880, pas mbarimit të studimeve në Robert Koleji, u kthye në Shqipëri për të dhënë mësim dhe për të organizuar arsimin e fëmijëve.  Në vitin 1909, ajo botoi shqiptues për shkollat fillore dhe organizoi shkolla nate për të rinjtë në jug të Shqipërisë.  Ajo ndihmoi gjithashtu në krijimin e sistemit të bibliotekave dhe në SHBA kontribuoi në themelimin e shoqërisë Yll’ i mëngjezit dhe botoi revistën periodike të ilustruar me të njëjtin emër. Parashqevi mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), duke përfaqësuar komunitetin shqiptaro-amerikan dhe duke treguar se përkushtimi ndaj arsimit nuk njeh kufij.  Ajo vazhdoi misionin e saj deri në vitin 1970, duke lënë pas një trashëgimi të pashlyeshme arsimore dhe kulturore. Trashëgimia e familjes Qiriazi Emri i familjes Qiriazi u respektua në të gjitha trojet shqiptare dhe institucione të ndryshme mbanin emrin e tyre. 7 marsi u shpall si Dita e Mësuesit në Shqipëri, në kujtim të shkollës së hapur nga familja në vitin 1891. Historia e tyre është një testament i përjetshëm i dashurisë për gjuhën, arsimin dhe shpirtin kombëtar, duke treguar se një familje e përkushtuar mund të ndryshojë fatin e një kombi. Bashkëpunimi i familjes Qiriazi me Fan Nolin dhe Petro Nini Luarasin Familja Qiriazi, e lindur në Kolonjë dhe e zhvendosur në Manastir, përfaqëson një nga shtyllat e arsimit dhe kulturës shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Edhe Fan Noli dhe Petro Nini Luarasi, si kolonjare të përkushtuar, ndanë të njëjtën mision: mbrojtjen e gjuhës, arsimit dhe identitetit kombëtar shqiptar. 1. Gjerasim, Gjergj, Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi Gjerasim Qiriazi (1858–1894) krijoi abetaren dhe gramatikën e parë shqipe, predikoi në gjuhën amtare dhe frymëzoi hapjen e shkollës së parë për vajza në Korçë më 15 tetor 1891. Gjergj Qiriazi (1868–1912) mori drejtimin e shkollës pas vdekjes së Gjerasimit, themeloi gazetën shqipe Bashkim i Kombit (1909) dhe botoi përmbledhjen e vargjeve fetare Kënkë të shenjtëruara (Sofje, 1906). Sevasti Qiriazi-Dako (1871–1949) dhe Parashqevi Qiriazi (1880–1970) kontribuan në edukimin e grave dhe në përhapjen e arsimit shqip, duke punuar më vonë edhe në SHBA për periodikun Yll’ i mëngjezit dhe për organizimin e bibliotekave dhe shkollave. 2. Fan Noli (1882–1965) Fan Noli ishte një nga figurat kryesore të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, dhe si kolonjare, kishte lidhje të ngushta me Qiriazët. Ai ndihmoi në hapjen e shkollave shqipe dhe përhapjen e literaturës shqipe, veçanërisht në diasporë, ku Sevasti dhe Parashqevi publikuan Yll’ i mëngjezit. Marrëdhënia e tyre ishte ideore dhe praktike: Noli e vlerësoi rolin e Qiriazëve në edukimin e grave dhe nxiti bashkëpunime në promovimin e kulturës shqiptare në SHBA dhe Evropë. 3. Petro Nini Luarasi (1880–1930) Petro Nini Luarasi, gjithashtu kolonjare, ishte një arsimtar, shkrimtar dhe patriot, i përkushtuar për zhvillimin e arsimit shqip. Ai bashkëpunoi me familjen Qiriazi në mënyra konkrete: Promovimi i shkollave shqipe: Luarasi ndihmoi në organizimin dhe mbrojtjen e shkollave për vajza dhe djem në Shqipëri. Shpërndarja e teksteve dhe abetareve: Ai punoi për të shpërndarë abetaren e Gjerasimit dhe libra të tjerë, duke përhapur arsimin në rrethet shqiptare. Lidhja me Fan Nolin dhe Qiriazët: Ai ishte pjesë e rrjetit të patriotëve kolonjare që përkrahnin krijimin e literaturës shqipe, hapjen e shkollave dhe përmirësimin e edukimit. 4. Bashkëpunimi i të gjithë kolonjareve Qiriazët, Fan Noli dhe Petro Nini Luarasi ishin pjesë e të njëjtës rrugë edukative dhe patriotike: Të gjithë punuan për të mbrojtur gjuhën shqipe, për të hapur shkolla dhe për të promovuar literaturën shqipe. Në Korçë, Manastir dhe më vonë në diasporë, ata krijuan një rrjet edukativ dhe kulturor, duke mbështetur njëri-tjetrin. Lidhja ishte ideore, kombëtare dhe praktike: Qiriazët hapnin shkolla dhe botojnë tekste, Fan Noli frymëzonte dhe lobonte për kulturën shqiptare, dhe Petro Nini Luarasi ndihmonte në përhapjen dhe organizimin e arsimit. Përmbledhje filozofike Ky bashkëpunim tregoi se kolonjaret ishin zemra e rilindjes shqiptare: një rrjet patriotesh që shihnin arsimin si rrugën për të ndriçuar mendjet dhe shpirtin e kombit. Çdo shkollë, abetar dhe tekst ishte një gur i vendosur në themelet e identitetit shqiptar, dhe lidhjet mes tyre ishin më të forta se thjesht miqësia: ishin bashkëpunimi i një misioni të shenjtë për edukimin dhe emancipimin kombëtar.

#RevistaPrestige. #InspirationalDaily. Gjergj Fishta – Poeti i Kombit dhe Homeri i Shqipëtareve. Gjergj Fishta është një nga figurat më të ndritura të letërsisë shqiptare, i njohur si “Homer i shqiptarëve”. Ai ishte poet, françeskan, dramaturg, satirist, përkthyes dhe veprimtar i shquar kombëtar. Vepra e tij reflekton dashurinë e thellë për atdheun, besimin në Zot dhe dëshirën për të ngritur ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve Poezi të Gjergj Fishtës Himni i Flamurit (Gjergj Fishta) Prej lartësive t’malit t’Shenjtë, Ku fryn era e lirë e maleve t’tona, Valon Flamuri kuq e zi, Si gjak e si nji rreze drite. Ai s’asht veç shenjë ngjyrash n’letër, Por zemër që rreh për Shqipni; Ai s’asht vetëm copë pëlhure, Por besë, nderë e burrni. Nën hijen e tij u rrit kombi, Nën gjakun e tij mori dritë, E kush guxon me e pre, Shqiptari s’e len pa britë. --- Atdheu (nga “Lahuta e Malcis”) Mos e shkel me kambë, o i huaj, këtë dhe, Se asht shenjt tok’ e Shqiptarit, Ktu n’çdo gur rreh nji zemër, E n’çdo plumb ka nji kujtim t’varrit. Mos e çaj me parmendë, mos e përlye me baltë, Se gjak burash ka përziem, Kjo tokë s’asht tokë, po shpirt i nji kombi, Që për liri kurrë s’ka mbyllë syem. --- Gjuha Shqype (nga “Lahuta e Malcis”) Përmbi za që lshon bylbyli, Gjuha shqype m’shungullon, Porsi t’bje nji pikë n’ergjeli, Zemrën tandë ajo t’a shtron. Përmbi za t’cilin t’bjen zana, Përmbi t’kandshme t’kambanore, Gjuha shqype, t’âmbël nana, T’bjen nji za qi t’ngjall shpirtin n’kthjellore. Ah! sa t’mirë, sa t’kandshme fjalë, T’shpërthejnë n’gojë si engjëllim, Kur me to, si n’nji përrallë, Folë Shqiptari n’gaz e trishtim! --- Po t’isha unë Zot (nga “Anzat e Parnasit”) Po t’isha unë Zot, N’parajsë s’kishte me m’rrnue kurrkush, As shenjt, as engjëll, as françeskan, as jezuit, Veç ndonjë fukara, ndonjë grue e ndonjë fëmijë. Se këta tjerë — T’pametun për nji thelë, t’pangishëm për nji kafshatë, E bajnë Zotin, si me kenë shok, E folin me Të, si me pasë letër n’xhep! E kur thonë “besa, për popullin punojmë”, Merr vesh se për barkun e vet mundohen; E kur thonë “kjo âsht për të mirën e vendit”, E din se për xhepin e tyne e kanë mendue. --- Shqiptari i mençëm (nga “Anzat e Parnasit”) Kur t’duhet me folë, rri; Kur s’di çka me thanë, fol; Kur t’thonë “ke faj”, betohu; Kur s’ke punë, shtyhu n’krye t’punës. Kur t’thonë “s’ke dije”, kqyr me kallxue Se din gjithçka — prej qiellit deri n’nandtokë; E kur t’pyesin: “A e din kush e bani botën?” Thuaj: “Unë kisha kenë aty, por s’më lanë me pa!” E kështu, more bir, Shqiptari i mençëm del gjithmonë faqebardhë: Se s’ka punë që s’e ban, as fjalë që s’e din, Veç vetëm nji gja s’e kupton — të vërtetën! --- Politikani shqiptar (nga “Anzat e Parnasit”) Kur s’ka bukë, flet për atdhe; Kur ka bukë, harron popullin. Kur s’ka pushtet, thotë “dua drejtësi”; Kur e merr, s’e len ma askënd me folë. Kur âsht n’opozitë, âsht i ndershëm si shenjt; Kur hyn n’pushtet, e harron Zot e fe. E për çdo gja që s’shkon si duhet, Fajin e ka gjithmonë “tjetri”. Rrin tue folë për bashkim e flamur, E n’xhep mban letër me nji ambasadë; Fol për popullin, për varfërinë, për nderin — Por s’ia sheh kurrë fytyrën n’fshat, Veç n’kohë t’zgjedhjeve, me premtime e fjalë t’arta. --- Shqypnija (nga “Lahuta e Malcis”) Shqypni, mos t’kesh frikë, se i fortë asht Zoti, Qi s’ta laftë dritën, kurrë mos t’ta prishi moti; Se kush lufton për t’drejtën e vet, Në fund fiton, pse i drejtë asht vet’! Ti ke kenë mot e do t’jesh prap, Se n’gjak t’bijve ke zjarr e flakë; E sa t’ket n’botë dritë e diell, Shqypnia kurrë s’ka me dekë nën hi e pluhun! Këto poezi përmbledhin shpirtin e Gjergj Fishtës — poetin, fratin, humoristin dhe atdhetarin që ngriti gjuhën dhe kombin në art e në ndërgjegje. I lindur në vitin 1871 në Fishtë të Lezhës, Fishta mori një arsim të gjerë fillimisht në shkollat françeskane në vendin e tij, dhe më pas vazhdoi studimet në Bosnjë, ku thelloi dijet fetare, filozofike dhe gjuhësore. Këto njohuri i dhanë një bazë të fuqishme që ta shfrytëzonte më vonë në letërsinë e tij dhe në veprimtarinë kombëtare. Stili i Fishtës është unik dhe i fuqishëm. Në “Lahuta e Malcis”, epopeja e tij kombëtare, ai përdor gjuhën e pastër popullore dhe ritmin epik për të treguar trimërinë, besën dhe dashurinë për atdheun. Po ashtu, ai shfaqet mjeshtër i satirës, sidomos në “Anzat e Parnasit”, ku ironizon hipokrizinë, korrupsionin dhe veset e dobësitë e shoqërisë shqiptare me humor të hollë dhe mendim të thellë. Poezitë e tij nuk janë vetëm këngë lirie, por edhe mësime morali, reflektime mbi jetën dhe mbi fatin e kombit. Fishta nuk ishte vetëm poet, por edhe arsimtar dhe veprimtar kulturor. Ai kontribuoi në zhvillimin e arsimit shqiptar dhe në ruajtjen e gjuhës shqipe, duke marrë pjesë në Kongresin e Manastirit dhe duke mbështetur alfabetin kombëtar. Përmes veprave të tij, Fishta ngriti ndërgjegjen e shqiptarëve dhe krijoi një trashëgimi të pavdekshme letrare që frymëzon breza të tërë. Gjergj Fishta mbetet një figurë e madhe e kulturës shqiptare: poet i zjarrtë, satirist i mprehtë, dhe françeskan i përkushtuar. At Gjergj Fishta, Portret i plotë me veprat, rolin dhe mendimet At Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë, në zonën e Zadrimës, pranë Shkodrës. Emri i lindjes, sipas disa burimeve, ishte Zef, dhe prindërit e tij quheshin Ndok dhe Prenda Kaçi. Ai ishte më i vogli nga tre vëllezër dhe një motër. Rritja në këtë mjedis malësor dhe katolik ndikoi fort në formimin e tij personal dhe shpirtëror, duke i dhënë vlerat e fesë, nderit dhe përkushtimit ndaj kombit që do të shfaqeshin më vonë në veprat e tij. Arsimi filloi në shkollat lokale të Shkodrës, por më vonë Fishta ndoqi studime të avancuara në seminaret françeskane, përfshirë edhe ato në Bosnje, ku u njoh më thellë me filozofinë, teologjinë dhe letërsinë evropiane. Në këto vite ai u njoh me autorë si Njegoši dhe poetë kroatë, të cilët ndikuan në stilin dhe temat e krijimtarisë së tij. Në vitin 1894 u shugurua si meshtar dhe u kthye në Shkodër, duke u përkushtuar ndaj misionit edukativ, fetar dhe letrar. Fishta ishte një figurë multidimensionale: meshtar françeskan, edukator, shkrimtar, poet, përkthyes dhe politikan i përkushtuar. Ai punoi për përkthime nga latinishtja dhe italishtja, ndërsa angazhimi i tij në arsim dhe letërsi e bëri strateg të rëndësishëm të njësimit dhe zhvillimit të gjuhës shqipe. Si drejtor i shkollave françeskane në Shkodër që nga fillimi i shekullit XX, ai futi shqipen si gjuhë mësimi dhe luftoi kundër përzierjes së dialekteve pa kriter. Ai shprehte se “ajo nuk është gjuhë, ajo është si mushka”, duke kritikuar përdorimin e pakontrolluar të dialekteve të ndryshme. Në fushën e letërsisë, Fishta krijoi vepra që mbeten themelore për identitetin dhe kulturën shqiptare. Ndër veprat më të rëndësishme janë: Lahuta e Malësisë – epope kombëtare, botuar plotësisht më 1937, me 30 këngë, që përshkruan luftërat dhe jetën e malësorëve veriorë. Anzat e Parnasit – satirë, botuar më 1907. Pika voese / Vallja e Parrizit – rreth 1909. Shqiptari i qytetnuem – melodramë, 1911. Vëllaznia apo Shën Françesku i Assisit – 1912. Juda Makabe – tragjedi, 1914. Gomari i Babatasit – satirë, 1923. Mrizi i Zanave – vepër poetike, 1924. Fishta ishte gjithashtu një nga themeluesit e Shoqërisë Bashkimi për njësimin e gjuhës shqipe, ku bashkëpunoi me intelektualë si Preng Doçi dhe Ndre Mjeda. Ai besonte fuqishëm se njësimi i gjuhës ishte shenja më e qartë e kombësisë dhe se edukimi i drejtë mund të forconte vetëdijen kombëtare. Një dimension tjetër i rëndësishëm ishte patriotizmi i Fishtës. Ai nuk e kishte të lehtë të jetonte nën regjime të huaja apo pushtime. Përmes poezisë dhe artikujve, ai sulmonte çdo kërcënim ndaj tokës shqiptare, qoftë nga fqinjët, qoftë nga fuqitë e mëdha. Profesor Arshi Pipa ka theksuar se Fishta ishte më militant dhe luftarak se shumica e intelektualëve të kohës, duke mbrojtur interesat kombëtare edhe përballë rreziqeve politike. Ky patriotizëm dhe pavarësia e mendimit i bënë veprat e tij objekt të censurës nga regjimi komunist pas vitit 1945. Komunizmi e paraqiti Fishtën si fanatik fetar dhe reaksionar, duke e marginalizuar edhe pas shembjes së diktaturës. Sipas Pipas, Fishta u sakrifikua si përfaqësues i madhor i vlerave kombëtare dhe shpesh u trajtua padrejtësisht përmes ideologjisë komuniste. Megjithatë, pjesëmarrja e Presidentit Ilir Meta në aktivitetet përkujtimore në Lezhë dhe shprehjet e tij rreth rolit të Fishtës janë tregues se vlerësimi i figurës së tij po rivendoset në nivel institucional. Fishta është i njohur edhe për thënie të fuqishme që reflektojnë mendimin e tij mbi kombin, gjuhën dhe bashkëjetesën fetare: “Ma kollaj asht me mbushun një thes me pleshta sesa me i ba bashk dy shqiptarë!” “Njerëzit janë tanë njisoj prej natyrës, edukata i ban me u dallue!” “Shqiptarët kallzojnë njatë çka s’duhet, e mshehin njatë çka e di tanë bota!” “Në kjoftë se provon, mundesh me hupë, por në kjoftë se nuk provon – je i hupun gjithsesi!” Për unitetin kombëtar pavarësisht fesë: “In case they don't want us in a single state, because Albanians say they are Muslim… Then … We Christians, we will melt our crosses and make bullets, protect me our Albanian Muslim brothers.” Për gjuhën: “Tani që është bërë Shqipëria, duhen të bëhen shqiptarët.” Për edukimin dhe vetëdijen: “Ignoranca dhe krenaria shkojnë së bashku si hije.” At Gjergj Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, në moshën 69 vjeçare. Ai la pas një trashëgimi të pasur letrare, kulturore dhe patriotike. Vepra e tij, veçanërisht “Lahuta e Malësisë”, mbetet epope kombëtare dhe simbol i shpirtit luftarak shqiptar. Ai nuk ishte vetëm poet, por një edukator, strateg gjuhësor, politikan dhe mendimtar që përdori penën për të formësuar identitetin kombëtar dhe vetëdijen e shqiptarëve.

Tefta Tashko-Koço: Zëri që u bë atdhe, sopranoja e përjetshme e skenës shqiptare. Në historinë e muzikës shqiptare Tefta Tashko një emer që nuk mbetet në partitura apo në arkiva zanore, por është një frymë, në kujtesë e arte në identitet. Tefta Tashko-Koço eshtë sopranoja që i dha zë shpirtit shqiptar dhe e ngriti muzikën lirike në lartësinë e një misioni kombëtar. Tefta Tashko-Koço lindi më 2 nëntor 1910 në qytetin e Faiyumit në Egjipt, në një familje me origjinë shqiptare, ku tradita patriotike dhe dashuria për atdheun gërshetoheshin natyrshëm me edukimin kulturor dhe human. Babai i saj, Thanas Tashko, njihej në komunitetin shqiptar të Egjiptit për gjykimin e gjerë, integritetin moral dhe përkushtimin ndaj ruajtjes së identitetit kombëtar. Nëna, Eleni Zografi, ishte e njohur për edukimin e thellë kulturor dhe njohuritë e fuqishme të gjuhës dhe artit. Fëmijëria e Teftës u rrit mes tingujve të gjuhës shqipe dhe përpjekjeve për të mbajtur të gjallë identitetin dhe traditat shqiptare në diasporë. Pas vdekjes së të atit në vitin 1915, familja vendosi të kthehej në atdhe dhe, në vitin 1921, Tefta së bashku me nënën u vendos në Korçë, qytet që për shumë breza njihej si vatër e kulturës, arsimit dhe patriotizmit krijues. Që në moshë të hershme, ajo shfaqi një talent të jashtëzakonshëm vokal. Zëri i saj kishte një timbër të rrallë, një ndjeshmëri që prekte dhe një shprehje që tejkalonte moshën. Më 26 qershor 1926, në moshën vetëm 15-vjeçare, Tefta Tashko u ngjit për herë të parë në një skenë publike në Korçë. Duartrokitjet e zjarrta nuk ishin thjesht entuziazëm rinor, por paralajmërim i një rruge që do ta çonte drejt majave të artit liriko-muzikor. Ajo u dallua për harmoninë mes teknikës, artikulimit të pastër dhe interpretimit emocional, duke fituar respekt e admirim brenda dhe jashtë Shqipërisë. Në shtator 1927, e etur për formim të thellë profesional, u nis drejt Francës dhe filloi studimet në konservatorin e Montpellier. Aty u njoh nga afër me repertorin operistik dhe liriko-muzikor evropian, duke u ushtruar me disiplinë të hekurt në teknikën vokale. Nga viti 1932 deri në vitin 1936, ajo vazhdoi studimet në Conservatoire National de Musique et de Déclamation në Paris, nën drejtimin e pedagogëve të shquar si André Gresse dhe personalitete të tjera me famë ndërkombëtare. Studioi teori muzikore, teknikë vokale, interpretim liriko-muzikor dhe deklamacione dramatike, duke u formuar si një artiste e plotë, e përgatitur për çdo skenë të rëndësishme evropiane. Në vitin 1930, Tefta regjistroi incizimet e para pranë shoqërisë diskografike “Pathé” në Paris, duke u bërë një ndër interpreteset e para shqiptare që hyri në qarkullimin ndërkombëtar të muzikës diskografike. Këto regjistrime dhe bashkëpunimet me muzikantë të njohur theksuan profesionalizmin e saj dhe e çuan zërin e saj në nivele botërore. Ajo ndërthurte repertorin liriko-muzikor evropian me këngë urbane dhe popullore shqiptare, duke dëshmuar se tradita dhe moderniteti mund të bashkëjetojnë në një harmoni të rrallë. Pas përfundimit të studimeve, në vitin 1935, u rikthye në Shqipëri, ku aktiviteti i saj mori një intensitet të jashtëzakonshëm. Më 26 nëntor 1935, në Tiranë, dha një koncert të madh që u prit me admirim nga publiku dhe kritika. Më pas ndërmori një turne artistik në Shkodër, Korçë, Elbasan, Gjirokastër, Berat, Vlorë dhe qytete të tjera, duke e çuar muzikën lirike në skena ku ajo dëgjohej për herë të parë me atë nivel interpretimi. Në vitet 1937 dhe 1942 realizoi regjistrime historike për Columbia Records në Milano. Ndër to përfshihen “Il cuore e la mano”, “Follie… follie”, “La serenata” dhe kënga tradicionale “As aman moj lule”. Këto incizime janë sot pasuri e çmuar e muzikës shqiptare, dëshmi e një zëri që kapërceu kohën dhe hapësirën. E angazhuar thellësisht në jetën kulturore dhe patriotike, Tefta interpretoi jo vetëm repertor klasik, por edhe këngë me motiv kombëtar. Bashkëpunoi me figura si Lola Gjoka dhe Kristo Kono, duke u bërë pjesë e nismave që forconin identitetin përmes artit. Më 2 nëntor 1938, në teatrin “Luks” në Korçë, dha një koncert madhështor me krijime të Konos, një moment kulmor për muzikalitetin shqiptar. Më 30 maj 1939, përfaqësoi muzikën shqiptare në Festivalin e Folklorit në Firence të Italisë, së bashku me Marie Kraja, Adem Mani dhe Xhevat Boriçi, duke dëshmuar para një audience ndërkombëtare dinjitetin dhe forcën e traditës sonë muzikore. Që nga themelimi i Radio Tirana në vitin 1938, ajo u bë një nga zërat më të dashur të këtij mediumi, duke hyrë në mijëra shtëpi shqiptare dhe duke frymëzuar breza të tërë artistësh. Krahas skenës, ajo kontribuoi në zhvillimin e arsimit muzikor, në shoqata kulturore dhe në ngritjen e standardeve interpretative në institucione të ndryshme. Në jetën personale, u martua me Kristaq Koçon dhe pati një djalë, Eno Koçon, i cili më vonë u shqua si dirigjent, pedagog dhe studiues i njohur i muzikës shqiptare, duke vijuar traditën artistike të së ëmës. Më 22 dhjetor 1947, në moshën vetëm 37 vjeçare, Tefta Tashko-Koço u nda nga jeta në Tiranë. Humbja e saj la një boshllëk të thellë në artin shqiptar. U varros me nderime solemne, ndërsa figura e saj mbeti simbol i pasionit, devotshmërisë dhe identitetit kombëtar. Pas vdekjes u nderua me titullin e lartë “Artistes së Popullit”. Emri i saj vazhdon të përkujtohet në gala koncertesh, manifestime kulturore dhe festivale muzikore, veçanërisht gjatë 100-vjetorit të lindjes së saj, kur u organizuan evente madhore për të nderuar jetën dhe veprën e saj. Trashëgimia e Tefta Tashko-Koços është testament i fuqisë së artit për të mbajtur gjallë një komb. Në zërin e saj jeton Shqipëria , e djeshmja, e sotmja dhe e ardhmja e muzikes që do të vijë.

Rrevista Prestige #inspirationaldaily #EducationMatters Romanin “Goodbye, Mr. Chips” e shkroi James Hilton dhe u botua për herë të parë në vitin 1934. 📘 Një mesazh nga romani “Goodbye, Mr. Chips” Edukimi nuk matet vetëm me dije, por me gjurmët që lë në zemrat e nxënësve. Një mësues i përkushtuar formon karaktere,. Dashuria, durimi dhe integriteti janë mjetet më të fuqishme të një edukatori. Koha kalon, brezat ndryshojnë, por ndikimi i mirësisë mbetet i përjetshëm. Sepse një jetë e jetuar me vlera është mësimi më i madh që mund të japim. James Hilton (1899–1954) ishte një shkrimtar anglez, i njohur për romanet e tij që shpesh përqendrohen tek marrëdhëniet njerëzore, vlerat morale dhe emocionet e jetës së përditshme. Ai u bë shumë i famshëm për romanin “Goodbye, Mr. Chips” (1934), i cili trajton jetën e një mësuesi dhe ndikimin e tij tek nxënësit. Hilton shpesh përdorte një stil të ngrohtë, reflektiv dhe nostalgjik, duke përzier elemente të jetës reale me mesazhe morale dhe edukative. Veprat e tij karakterizohen nga dashuria për njerëzit, vlerat morale dhe rëndësia e karakterit në formimin e individit. Përveç “Goodbye, Mr. Chips”, ai shkroi edhe romane të tjera të njohura si “Lost Horizon” (1933), që prezanton konceptin e Shangri-La, një vend ideal dhe i qetë. Në romanin “Goodbye, Mr. Chips”, James Hilton shfaq ndikimin e tij personal mbi temën e edukimit, duke bërë që mësuesi të paraqitet jo vetëm si një transmetues i njohurive, por edhe si një udhëheqës moral dhe model jete për brezat e rinj. Rrefim mbi Romanin. Ai rrëfen jetën e një mësuesi të shkollës fillore në një internat britanik, Mr. Chipping, i cili fillimisht është i ndrojtur dhe modest, por me kalimin e viteve bëhet një figurë e dashur dhe e respektuar nga nxënësit dhe kolegët e tij. Hilton shkroi këtë roman për të treguar se arsimimi nuk është vetëm dhënie njohurish, por një mjet për formimin e karakterit, moralit dhe përgjegjësisë, dhe se ndikimi i mësuesit mund të zgjasë për breza të tërë. Elementet karakteristike dhe tiparet që e bëjnë këtë roman unik dhe të njohur. Tiparet më tipike të librit “Goodbye, Mr. Chips” Figurë mësuesi si qendër e tregimit Roman është i fokusuar kryesisht tek Mr. Chips, një mësues modest dhe i ndrojtur, i cili përjeton gjithë jetën dhe karrierën e tij në internat. Ai nuk është një hero klasik aventurash, por një njeri i zakonshëm që përmes përkushtimit dhe dashurisë për nxënësit bëhet i respektuar dhe i dashur. Ky fokus mbi mësuesin si model moral dhe edukues është tipik i librit dhe e dallon nga romanet e tjera që shpesh përqendrohen tek nxënësit ose ngjarjet dramatike. Reflektim mbi jetën dhe kalimin e kohës Libri është nostalgjik dhe filozofik, pasi Mr. Chips kujton nxënësit dhe përvojat e tij të kaluara. Kalimi i kohës dhe ndryshimet historike (si Lufta e Parë Botërore) ndikojnë tek karakteret dhe tregojnë rëndësinë e vazhdimësisë morale dhe pedagogjike. Kjo ndjenjë e rrjedhshmërisë së jetës dhe ndikimit të mësuesit në breza është tipike dhe përcjell një mesazh të fuqishëm mbi edukimin dhe moralin. Ngjarje të thjeshta, por me kuptim moral dhe pedagogjik Ngjarjet nuk janë të mbushura me aksion spektakolar; ato janë përditshmëri e shkollës, marrëdhënie me nxënësit, humbje dhe fitore morale. Çdo episod tregon një mësim për jetën, dashurinë dhe përkushtimin ndaj edukimit. Kjo është tipike e librit: dramat individuale nuk janë për sensacion, por për të nxjerrë mësime të thella morale dhe edukative. Përzierja e elementeve personale dhe profesionale Mr. Chips ka një jetë personale të thjeshtë dhe një karrierë të gjatë në shkollë, dhe libri tregon se si jeta personale ndikon në punën e tij si mësues. Humbja e gruas, emocionet dhe kujtimet i japin romanit dimension human dhe emocional, tipik për stilin e Hiltonit. Atmosferë nostalgjike dhe morale Libri ka një ton të ngrohtë, human dhe shpesh sentimental. Lexuesi ndjen dashuri për shkollën, nxënësit dhe edukimin si vlera që qëndrojnë përtej kohës. Kjo atmosferë e ngrohtë, reflektuese dhe morale është një nga tiparet më të dukshme të librit dhe e bën atë klasik. Pra, çfarë është më tipike në libër: është fokusi mbi mësuesin si figurë morale dhe edukative, rrjedhshmëria e jetës dhe kujtimet, ngjarjet e thjeshta me kuptim të thellë pedagogjik, dimensioni emocional dhe personal, dhe toni nostalgjik dhe i ngrohtë që e dallon romanin si një kryevepër për edukimin dhe ndikimin e mësuesit. Personazhet kryesore, si Mr. Chips, gruaja e tij dhe nxënësit e tij, pasqyrojnë se si marrëdhëniet personale dhe përkushtimi i edukatorit ndikojnë thellësisht në jetën e të rinjve. Nga një pikëpamje filozofike, libri ka rëndësi sepse thekson idenë se edukimi është një akt moral dhe shoqëror, jo thjesht teknik. Ai tregon se dashuria, respekti dhe përkushtimi i mësuesit janë të domosdoshme për zhvillimin e individit dhe formimin e shoqërisë. Përmes reflektimeve të Mr. Chips dhe përvojave me nxënësit, lexuesi kupton se mësuesi nuk është vetëm një transmetues i njohurive, por një model jete, i cili lë gjurmë të përhershme në karakterin dhe moralin e fëmijëve. Ky roman mbetet një shembull i qartë i lidhjes së arsimit me zhvillimin moral, emocional dhe shoqëror të individit, duke e bërë edukimin një përvojë jetësore dhe të paharrueshme. Kapitulli 1 – Fillimi i karrierës së Mr. Chips Ky kapitull hap romanin duke prezantuar Mr. Chipping, një burrë modest dhe i ndrojtur, i cili fillon punën si mësues në një internat britanik. Ai ndihet i pasigurt dhe i papërgatitur për rolin që e pret, sepse është i ri dhe nuk ka përvojë me nxënësit e disiplinuar të internatit. Personazhi kryesor është vetë Mr. Chips, ndërsa nxënësit e parë që takon shfaqin karaktere të ndryshme, disa të butë e të respektueshëm dhe disa sfidues. Hilton përshkruan mënyrën se si ai mëson të njohë secilin nxënës dhe të vendosë lidhje të ngrohta me ta, duke përdorur humor, durim dhe këshilla të mençura. Ngjarjet tregojnë se edukimi nuk është thjesht dhënia e njohurive, por edhe ndërtimi i karakterit, respektit dhe besimit reciprok, dhe kjo ndihmon Mr. Chips të fitojë gradualisht vendin e tij në shkollë. Ai përjeton momentet e para të kënaqësisë dhe përgjegjësisë si mësues, dhe lexuesi kupton se për Hilton, arsimimi i mirë fillon me ndjeshmëri dhe përkushtim personal. Kapitulli 2 – Dashuria dhe martesa Në këtë kapitull, lexuesi ndjek përjetimet emocionale të Mr. Chips, i cili takon gruan e tij, një personazh që ndryshon jetën e tij. Gruaja është e ndjeshme, e mençur dhe e dashur, dhe marrëdhënia e tyre e bën Mr. Chips më të ndjeshëm dhe më të përkushtuar. Martesa e tyre përshkruhet me detaje të hollësishme: takimi i parë, dashuria që zhvillohet ngadalë, dhe momentet e përbashkëta që e bëjnë të kuptojë rëndësinë e ndjeshmërisë dhe dashurisë në edukim. Megjithatë, fati nuk është me të, pasi gruaja e tij vdes herët, duke e lënë Mr. Chips vetëm dhe duke i ndryshuar mënyrën e të menduarit. Ai kthehet në shkollë më i përkushtuar ndaj nxënësve, duke përdorur dashurinë që ka për jetën për të nxitur karakterin dhe moralin e tyre. Kjo pjesë tregon se jetët personale dhe përjetimet emocionale ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si një mësues edukon dhe lidhet me nxënësit, dhe se humbjet mund të thellojnë aftësitë morale dhe ndjeshmërinë e një edukatori. Kapitulli 3 – Mësues i dashur dhe i respektuar Ky kapitull është një nga pjesët më të gjera dhe tregon se si Mr. Chips bëhet një mësues i njohur dhe i dashur për nxënësit dhe kolegët e tij. Ai zhvillon një stil unik mësimdhënieje, duke kombinuar disiplinën e butë me humor dhe respekt, dhe duke i bërë nxënësit të ndihen të vlerësuar dhe të motivuar. Për shembull, ai kujdeset për nxënësit me vështirësi të ndryshme, u jep këshilla personale dhe i mëson të jenë të përgjegjshëm për veprimet e tyre. Ngjarjet reale lidhen me ambientin e shkollave britanike të fillim-shekullit XX, ku mësuesit shpesh ishin udhëheqës moral dhe modele për nxënësit. Hilton përdor shembuj të gjallë të situatave në klasë, si diskutimet për lëndët, gjykimet për sjelljen e nxënësve, dhe momentet kur mësuesi ndërhyn për të ndihmuar një student në nevojë. Kjo pjesë tregon se arsimi është më efektiv kur bazohet në respekt, dashuri dhe lidhje personale, dhe jo vetëm në rregulla të rrepta ose disiplinë mekanike. Mr. Chips shfaqet si shembulli ideal i mësuesit që nuk e ndjek vetëm planin mësimor, por edhe zhvillon karakterin dhe moralin e nxënësve të tij. 📘 LIBRI III – Mosha 12–15 vjeç Tema kryesore: Zhvillimi i arsyes dhe edukimi intelektual praktik, duke ruajtur natyrën dhe lirinë e fëmijës. 1. Fillimi i edukimit racional Pika kryesore: Në këtë fazë, mendja e Emilit është gati të kuptojë konceptet abstrakte dhe të përdorë arsyen. Sqarimi i hollësishëm: Para kësaj moshe, fëmija mëson kryesisht përmes shqisave dhe përvojës direkte. Tani ai është gati të analizojë situata, të krahasojë dhe të nxjerr përfundime. Arsyetimi fillestar duhet të vijë përmes mësimit praktik dhe eksperimentimit, jo vetëm memorimit. Shembull: Në vend që t’i japim një ligj fizik në formë formule, Emili eksperimenton me objekte që bien dhe mëson vetë parimin e gravitetit. Pasoja: Kjo metodë krijon një mendim kritik që më vonë i shërben për të zgjidhur probleme dhe për të bërë zgjedhje morale të pavarura. Lidhja filozofike: Rousseau thekson se arsimimi duhet të ndjekë zhvillimin natyror të kapaciteteve të fëmijës, duke respektuar ritmin e tij. 2. Edukimi shkencor dhe mësimi praktik Pika kryesore: Emili mëson shkencë dhe njohuri për botën përmes eksperimenteve dhe veprimeve praktike. Sqarimi i hollësishëm: Mësimi duhet të jetë i bazuar në përvojë konkrete, jo në teori të pafundme. Njohuritë e fituara përmes eksperimenteve nguliten më mirë dhe rrisin kureshtjen. Fëmija mëson të kuptojë se konceptet teorike kanë zbatim në realitet. Shembull: Ai eksperimenton me ujë, tokë dhe objekte të ndryshme për të kuptuar gravitetin, peshën dhe lëvizjen, në vend që të lexojë formula abstrakte në librat shkollorë. Pasoja: Mënyra praktike i krijon aftësi për të menduar kritikisht dhe për të zgjidhur probleme reale, duke i dhënë siguri dhe autonom 3. Mësimi i një zanati Pika kryesore: Emili duhet të mësojë një zanat ose aftësi praktike që do ta bëjë të pavarur ekonomikisht dhe moralisht. Sqarimi i hollësishëm: Njohuritë intelektuale nuk mjaftojnë; njeriu duhet të dijë të punojë për të mbijetuar. Zanati zhvillon disiplinë, përgjegjësi dhe vetëbesim. Arsimi praktik është pjesë e formimit të karakterit, jo vetëm i mendjes. Shembull: Në vend që të mësuarit të jetë vetëm teori, Emili praktikon mjeshtri në punime druri, bujqësi ose zanate të tjera, duke kuptuar rëndësinë e punës dhe përpjekjes. Pasoja: Zhvillohet ndjenja e autonomisë dhe e dinjitetit personal. Fëmija mëson se mund të mbështetet te aftësitë e tij, pa u varur nga të tjerët. Lidhja filozofike: Rousseau thekson se pavarësia është element thelbësor i lirisë natyrore, dhe edukimi praktik e nxit atë. 4. Zhvillimi i karakterit dhe moralit fillestar Pika kryesore: Në këtë fazë, përveç dijes, Emili mëson të formojë karakter dhe ndjenja morale. Sqarimi i hollësishëm: Përvoja dhe eksperimenti praktik zhvillojnë ndjenjat e drejtësisë dhe përgjegjësisë. Edukimi nuk është vetëm i mendjes; ai duhet të formojë një njeri të përgjegjshëm, që di të zgjedhë drejt dhe të kuptojë pasojat e veprimeve të veta. Moraliteti i hershëm bazohet tek kuptimi i lidhjes shkak–pasojë, dhe jo tek frika nga ndëshkimi. Shembull: Kur Emili mëson të punojë një kopsht, ai kupton që vetëm kujdesi dhe përpjekja sjellin rezultate. Ky koncept i përgjigjes për veprimet e veta është themeli i moralit. Pasoja: Ndërgjegjja fillon të formohet dhe shërben si udhërrëfyes për vendimet e ardhshme morale. Lidhja filozofike: Rousseau mendon se ndërgjegjja lind nga përvoja, jo nga predikimi i jashtëm; kjo është baza e arsimimit moral. 5. Respekti për ritmin natyror Pika kryesore: Arsimi nuk duhet të nxitojë fëmijën, por të respektojë ritmin e zhvillimit të tij. Sqarimi i hollësishëm: Çdo fëmijë ka aftësi dhe kohë të ndryshme për të kuptuar konceptet abstrakte. Nxitja e parakohshme mund të krijojë stres, frikë ose refuzim të mësimit. Arsimi i bazuar te ritmi natyror zhvillon motivim të brendshëm dhe dëshirë për të mësuar. Shembull: Në vend që të detyrohet të kuptojë gravitetin ose matematikën në mënyrë të shpejtë, Emili punon përmes eksperimentit dhe lojës, duke mësuar në ritmin e tij. Pasoja: Mënyra e tillë e arsimimit rrit kënaqësinë dhe vetëbesimin, duke krijuar një bazë të fortë për mësim të mëtejshëm. Lidhja filozofike: Kjo lidhet me idenë kryesore të Rousseau: njeriu zhvillohet më mirë kur edukimi respekton natyrën dhe ritmin e tij unik. Kështu kemi përpunuar Libri III – Mosha 12–15 vjeç me 5 pika të zgjeruara, secila me: Sqarim të hollësishëm Shembuj praktikë Pasojë për zhvillimin e fëmijës Lidhje filozofike Nëse do, mund të vazhdojmë me Libri IV – Adoleshenca (zhvillimi moral dhe fetar) në të njëjtin stil të zgjeruar. Dëshiron të vazhdojmë me Librin IV? 7 Kapitulli 4 – Lufta dhe sfidat e jashtme Kjo pjesë e romanit trajton periudhën e Luftës së Parë Botërore, duke treguar se shumë nxënës të Mr. Chips shkojnë në front dhe disa humbasin jetën. Për Mr. Chips, këto ngjarje janë një provë e dhimbshme e efektit që edukimi ka mbi jetën reale dhe pasojat e humbjes së nxënësve që ai ka ndihmuar të formohen. Ngjarjet reale lidhen me kontekstin historik të shkollave britanike, ku nxënësit u mobilizuan për luftë dhe humbjet e tyre prekën mësuesit emocionalisht. Mr. Chips kujton momentet e përbashkëta me nxënësit, këshillat që u ka dhënë dhe mënyrën se si karakteri i tyre u zhvillua gjatë viteve në shkollë. Kjo pjesë tregon se arsimi dhe ndikimi i një mësuesi nuk ndalen me largimin e nxënësve, dhe se karakteri dhe moraliteti i zhvilluar gjatë mësimit ndihmon në situata ekstreme, si lufta. Kapitulli 5 – Mbyllja e karrierës dhe reflektimi Kapitulli i fundit tregon pensionimin e Mr. Chips dhe reflektimin mbi gjithë jetën dhe karrierën e tij. Ai kujton të gjithë nxënësit që ka ndihmuar, sukseset, humbjet dhe marrëdhëniet që ka krijuar gjatë dekadave të mësimdhënies. Nxënësit e dikurshëm dhe kolegët e tij shfaqin respekt dhe dashuri për ndikimin e tij të vazhdueshëm në jetën e tyre. Ngjarjet reale lidhen me sfidat morale dhe sociale të mësuesve britanikë të shekullit XX, dhe mënyrën se si edukimi formon karakterin e brezave. Ky kapitull nënvizon se puna e mësuesit ka një vlerë të përhershme, dhe se dashuria, përkushtimi dhe respekti ndaj nxënësve janë thelbësore për një edukim të suksesshëm dhe për ndikim afatgjatë në shoqëri. Në këtë mënyrë, romani tregon një rrugëtim të plotë: nga fillimi i karrierës së një mësuesi modest, përmes jetës personale dhe humbjeve, deri te krijimi i një ndikimi të përhershëm mbi nxënësit dhe shoqërinë. Mr. Chips dhe nxënësit e tij janë shembulli i qartë se edukimi nuk është vetëm dhënie e njohurive, por formim i karakterit, moralit dhe përgjegjësisë qytetare, duke lidhur romanin ngushtë me filozofinë pedagogjike të shekullit XX. © Liliana Pere Founder. Publisher. Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

#RevistaPrestige #Inspirationaldaily. #AcademicExcellence Emin Musliu: Inxhinier, Projektuesi dijetari i Hidroenergjetikës Shqiptare. Emin Musliu ka shërbyer si Drejtor i Institutit të Studimeve dhe Projektimeve të Hidrocentraleve, Zëvendësministër i Ndërtimit dhe Ministër i Ndërtimit. Emin Musliu ishte kryeprojektues i hidrocentraleve Selitë, Ulëz, Shkopet, Bistricë dhe i kaskadës së Drinit (Vau i Dejës, Fierzë). (Ne profesion ing Hidroteknik, kryetar i grupit inxhiniero teknik) Ai hartoi dhe mbikëqyri zbatimin e digave dhe skemave hidroenergjetike, duke garantuar sigurinë ndaj prurjeve ekstreme dhe tërmeteve, si dhe mbajti poste drejtuese shtetërore në ndërtim dhe energjetik. Në historinë e hidroenergjetikës shqiptare, Emin Musliu qëndron si një gur themeli i pakrahasueshëm; vizioni dhe precizioni i tij në projektimin e hidrocentraleve e ngjason atë me Wernher von Braun, arkitektin gjerman të raketave që çoi njeriun në hapësirë. Ashtu si von Braun llogariti çdo faktor të mundshëm për të realizuar ëndrrën e eksplorimit të universit, Musliu planifikoi çdo detaj të kaskadës së Drinit dhe të digave shqiptare, duke marrë parasysh prurjet ekstreme, tërmetet, dhe ndikimet mjedisore, duke garantuar që energjia e ujërave të shndërrohej në progres dhe stabilitet për një vend të tërë. Aftësia e tij për të parashikuar rreziqet dhe për të harmonizuar teknologjinë me natyrën e bën figurën e tij jo vetëm një inxhinier, por një shjencetar universal në fushën e energjetikës. Emin Musliu është një nga figurat më të shquara të inxhinierisë shqiptare, se bashku me Petrit Radovicken, udhëheqës vizionar që modeluan zhvillimin e hidrocentraleve në Shqipëri gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Jetën dhe veprën e tij mund ta perceptojmë si një rrugëtim të fuqishëm të dijes, disiplinës dhe mençurisë teknike, ku çdo projekt ishte një demonstrim i logjikës perfekte, kapacitetit organizativ dhe vizionit të guximshëm për të transformuar lumin në energji dhe stabilitet për vendin. Çdo vepër e tij është dëshmi e qartësisë së mendimit dhe disiplinës së lartë teknike, një punë që sfidon kohën dhe ruhet si standard për brezat e ardhshëm. Le te mesojme me teper Kush ishte Emin Musliu Emin Musliu ka lindur në vitin 1925 në qytetin e Shkodrës, në një familje shqiptare ku edukimi dhe puna ishin vlera themelore. Terreni malor dhe lumenjtë e rajonit formuan interesin e tij të hershëm për hidroteknikën dhe ndërtimet e mëdha. Musliu kreu arsimin e mesëm teknik dhe më pas studimet universitare në Inxhinieri Hidroteknike. Gjatë viteve 1950, ai zhvilloi specializime jashtë vendit, duke marrë njohuri nga vendet e Evropës Lindore, si dhe përvoja të drejtpërdrejta teknike nga projekte në Jugosllavi dhe Kinë, duke u njohur me teknologjitë më të avancuara të kohës. Këto eksperienca e pajisën me aftësi për të menaxhuar projekte komplekse dhe për të implementuar zgjidhje teknike të sigurta dhe të qëndrueshme. Karriera profesionale dhe veprat Vitet 1950–1960: 1951: Fillon punën si inxhinier në Hidrocentralin e Selitës, përgjegjës teknik te Mali me Gropa. 1958–1960: Kryeinxhinier dhe drejtor teknik në kantieret e HEC-it të Selitës dhe Ulzës. Ai koordinoi ndërtimin e digave dhe stacioneve hidroenergjetike, duke siguruar që çdo projekt të realizohej me disiplinë perfekte. Vitet 1960–1970: 1961–1963: Hartimi i skemës së Drinit, projekt ky me kritere të rrepta sigurie: prurje ekstreme 4500 m³/s dhe tërmet deri në 9 ballë. 1962: Fillimi i ndërtimit të HEC Shkopet dhe Bistricës 1, në bashkëpunim me Petrit Radovickën dhe inxhinierë të tjerë të Institutit të Hidrocentraleve. 1967–1970: Kaskada e Drinit, përfshirë HEC-i i Vaut të Dejës, ku Musliu drejtoi qindra punonjës dhe inxhinierë, duke kombinuar eksperiencën vendase dhe njohuritë ndërkombëtare. Vitet 1970–1980: 1970: Përfundimi i HEC Shkopet. 1976: Përmirësimi i Bistricës 2 dhe digave ekzistuese. Vitet 1970–1980: Drejtimi i HEC-it të Fierzës dhe Vaut të Dejës, ku Musliu ishte garant i sigurisë maksimale, duke parashikuar çdo rrezik hidraulik dhe ndërtimor. Hidrocentrali i Fierzës (dikur i quajtur Drita e Partisë) është ndërtuar mbi lumin Drin, pranë fshatit Fierzë, dhe përbën veprën më të madhe hidroenergjetike në Shqipëri. Ndërtimi i tij nisi në nëntor 1971, ndërsa turbina e parë u vu në punë në tetor 1978, Vepra u realizua me ndihmën e shtetit kinez për sa i përket pajisjeve dhe teknologjisë, të cilat u shkëmbyen me mineral kromi, por projektimi dhe ndërtimi u kryen 100% nga inxhinierë dhe specialistë shqiptarë. Ndër figurat kryesore përmenden Niko Naska (ish-drejtori i veprave të mëdha energjetike), si dhe inxhinierët Pandi Çezmaxhiu, Nesti Lubonja, Rrahman Hanku, Emin Mysliu, Spiro Pappa, Skender Kosturi, Egon Gjadri, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Dhimiter Cico, Gezim Struga, Haxhi Billa, etj. Ndërtimi zgjati 7 vite dhe sipas Naskës, hidrocentrali e shleu koston e vet brenda tre vitesh pune, pra në 1981. Diga e Fierzës është 160 metra e lartë, e ndërtuar me gurë e zhavorr me bërthamë deltine, dhe krijon Liqenin e Fierzës me një vëllim prej 2,7 miliardë m³ ujë. Me një kapacitet prodhimi prej 500 megavat (MW), Fierza renditet ndër më të mëdhenjtë në Ballkan, duke qenë për dekada burimi kryesor i energjisë elektrike në vend dhe në raste të veçanta edhe furnizues për vendet fqinje. Hidrocentrali i Komanit është një nga veprat më të mëdha energjetike mbi lumin Drin, pjesë e kaskadës Drin–Fierzë–Koman–Vau i Dejës. Punimet për ndërtimin nisën në fund të viteve 1970 (pas përfundimit të Fierzës). Hidrocentrali u vu në shfrytëzim gradualisht në vitet 1985–1986. Ai u ndërtua gjatë periudhës së sistemit totalitar dhe u konsiderua një nga investimet strategjike të energjetikës shqiptare. Ka një kapacitet të instaluar prej rreth 600 MW, duke qenë ndër më të mëdhenjtë në Shqipëri. Diga e Komanit është rreth 115 metra e lartë. Formon Liqenin e Komanit, një nga liqenet artificiale më të mëdhenj dhe më piktoresk në vend. Inxhinierët dhe specialistët Ashtu si në Fierzë, projektimi dhe ndërtimi u kryen kryesisht nga specialistë shqiptarë. Në ndërtimin e veprave të mëdha të kaskadës së Drinit (ku përfshihet edhe Komanit) morën pjesë inxhinierë të njohur të kohës si: Dhe drejtues te veorave te medha . Petrit Radovicka. Farudin Hoxha Emin Musliu. Rahman Hanku. Niko Naska Pandi Çezmaxhiu Nesti Lubonja Spiro Pappa Skender Kosturi Egon Gjadri Dhimiter Cico Gezim Struga Haxhi Billa, etj. Këta inxhinierë dhe shumë teknikë e punëtorë të tjerë kontribuan në realizimin e një prej projekteve më ambicioze energjetike të Shqipërisë. **Secila prej këtyre veprave është dëshmi e qartësisë së mendimit dhe fuqisë së organizimit, si stacionet hapësinore të astronautëve që operojnë mbi planetin Tokë me precizion dhe disiplinë.** Musliu shërbeu si: Zëvendësministër i Ndërtimit Drejtor i Institutit të Studimeve dhe Projektimeve të Hidrocentraleve Ministër i Ndërtimit Deputet Ai ruajti rolin primar në të gjitha veprat e mëdha, duke bashkëpunuar ngushtë me Petrit Radovickën dhe inxhinierë të spikatur hidroteknikë. Projektet e tij ishin gjithmonë të planifikuara me siguri maksimale dhe respekt të parimeve ndërkombëtare, duke u siguruar që lumenjtë dhe ujërat e Shqipërisë të mos shkaktonin dëm. Kushtet dhe sfidat për Shqipërinë Gjatë viteve 1950–1980, Shqipëria ishte në një fazë industrializimi të hershëm dhe infrastruktura ishte minimale. Përmbytjet e Shkodrës dhe Bunës (1962, 1963, 1970, 1976) krijonin rreziqe. Si shkencetar i shekullit XX për energjetikën shqiptare, Emin Musliu interpretoi ligjet e ujërave dhe gravitetit në mënyrë që çdo digë dhe stacion hidrocentral të funksiononte me saktësi maksimale. Musliu zbuloi rendin e fshehur të lumenjve shqiptarë, duke transformuar prurjet e tyre të pakontrolluara në energji të qëndrueshme dhe të besueshme për qytetet dhe fabrikat e vendit. Mendimi i tij strategjik dhe vizioni i tij i guximshëm janë një testament i madhësisë së tij, një kombinim i matematikës së saktë dhe intuitës teknike, që vetëm gjeni i rralle i ben. Në mënyrë të ngjashme, aftësia e Musliut për të planifikuar projekte masive dhe për të parashikuar rreziqet e natyrës e bën atë të pa krahasueshëm Musliu koordinonte qindra specialistë hidroteknikë, arkitektë dhe mekanikë për të ngritur hidrocentralet që ndryshuan fizikun e energjisë në Shqipëri. Secila vepër e tij ishte një mision i planifikuar deri në detaj, ku çdo element ishte i llogaritur për të mbijetuar dhe funksionuar në kushtet më eksistuese. Emin Musliu ishte i apasionuar kembengules i etur pas njohurive të reja dhe i praktikave teknike që nuk ishin provuar më parë në Shqipëri. Ai ndërtoi një paradigmë të re, duke shndërruar sfidat e rrezikshme të lumit Drin dhe të Bunës në mundësi të pakrahasueshme për zhvillim industrial dhe energjetik. Përmes saktësisë, përkushtimit dhe guximit të tij,Radivicka ngushtesisht me Musliun arriten të shndërrojne natyrën në shërbim të qytetarëve,. Musliu hartoi projekte që mund të përballonin prurje ekstreme dhe tërmete, duke integruar standarde ndërkombëtare dhe teknologji të avancuara të asaj kohe. Çmimet dhe njohja publike Për kontributin e jashtëzakonshëm në ndërtimin e hidrocentraleve, Musliu ka marrë cmime dhe dekorata shtetërore, duke e vlerësuar si një nga arkitektët më të mëdhenj të energjetikës shqiptare. Publiku shqiptar e sheh si heroin e dritës, një udhëheqës i disiplinuar dhe vizionar, i cili garantoi energji për qytetet, fshatrat dhe industrinë e vendit. Vlerësimi i punës së tij krahasohet me figurat botërore të shkencës dhe astronautikës, ku çdo vendim është i matur, çdo llogaritje e sakte dhe çdo vepër e përjetshme. Rrefim i Emin Musliut Emin Musliu: Si u ndërtuan hidrocentralet Hidrocentrali i parë që filloi në Shqipëri ishte hidrocentrali i Selitës. Filloi që në 1949 dhe u vu në shfrytëzim në nëntor 1951. Është një hidrocentral me tunele duke filluar që nga Mali me Gropa kalon në Malin e Dajtit ku ka një tunel 1600 metra të gjatë dhe zbret në Lanabregas ku është ndërtesa e centralit. Është një central i vogël po i vështirë në ndërtim. Ai ka thuajse 66 vite që funksionon dhe nuk i ka ndodhur asgjë. Është i vetmi hidrocentral i inauguar natën sepse në atë kohë me 7 nëntor 1951 ishin grumbulluar në sallën e makinerisë, autoritetet e vendit ndërsa në Tiranë ishin mbledhur qytetarë para bashkisë së Tiranës që prisnin të vinin dritat. Ç’ është e vërteta, në atë kohë, në 1949 ne ishim analfabetë totalisht, që s’merrnim vesh ç’është hidrocentrali, diga etj. Në 1949 erdhi një këshilltar sovjetik Grigori Petrenko i cili kishte aftësi të jashtëzakonshme. Ishte shumë njerëzor dhe na dha një ndihmë kolosale, që bëmë edhe organizimin e punës për ndërtimin e veprave të hidrocentralit. Tirana kishte në atë kohë, mesa di unë, një central të vogël që vlente vetëm për institucionet shtetërore dhe disa familje që jetonin në Tiranë. Pjesa tjetër ishin me kandila, llamba me vajguri, ca me pishë e kjo ishte gjendja e Shqipërisë në atë kohë. Si nisi faza e dytë, pas Selitës a kishte një projekt për të shtrirë programin e hidrocentraleve në të gjithë territorin e vendit? Në atë kohë u pa që ne filluam të bëjmë një hidrocentral dhe u përgatitën mjaft njerëz të talentuar dhe filluan të aftësohen me mendimet e tyre teknike shkencore. Ishte hidrocentrali i parë i projektuar nga sovjetikët dhe i ndërtuar nga ne. Në hidrocentralin e Selitës, linja e tensionit të lartë 35 kilovolt nga Selita dhe deri ku është qendra kryesore në Tiranë erdhën të gatshme nga Bashkimi Sovjetik. Edhe nënstacionet erdhën të gatshme nga Bashkimi Sovjetik se nuk ishim në gjendje t’i prodhonim vetë. Pas saj, të gjitha linjat e nënstacionit u prodhuan në vend, të gjitha shtyllat e tensionit të lartë e të gjitha ato që duheshin. Pas tij, filloi hidrocentrali i Ulzës që përballoi nevojat e asaj periudhe për Shqipërinë. Në hidrocentralin e Ulzës, që ishte një hidrocentral shumë serioz, dhe në atë kohë në Bashkimin Sovjetik ishte i dyti që ndërtohej e projektohej. Po ne patëm shumë njerëz të talentuar. Unë isha drejtor i digës së ndërtimit të hidrocentralit. Kisha dhe dy zëvëndës shumë të zotë dhe dhjetëra inxhinierë që u kualifikuan nga dita në ditë dhe i dolën para të gjitha problemeve. Aq sa në vitin 1956, unë u nisa në Bashkimin Sovjetik për të kërkuar projektet se po na mungonin. Dhe në atë kohë morëm disa masa të jashtëzakonshme. Blloqet e digës nga 3 metra i bëmë 6 metra të larta, blloqet e piklave nga 3 metra gjysmë i bëmë 11 metra të larta, me qëllim që të fitonim kohë. Pjesët e sipërme të urës i bëmë me kapriata çeliku që nuk kishin nevojë për mbështetje. Dhe shumë gjëra të tjera të nevojshme që e bënë të mundur përfundimin e hidrocentralit të Ulzës në 1958. Në janar të 1958 u inaugurua dhe u vu në shfrytëzim. Në përgjithësi, në të gjithë këto vepra, krahas projektit, bëhej dhe preventivi I veprës që përcaktonte se çfarë duhej për një vepër të tillë. Dhe aty ishin edhe fondet e caktuara për punonësit që ishin në hidrocentral. Ishin të zgjidhura këto gjëra në ato kohë. Edhe shpërblimi i punonjësve ishte shumë i madh. Sidomos për shoferët, eskavatoristët, buldozeristët, që kishin makineri të mëdha. Ata kishin paga speciale që arrinin nga 20 mijë deri në 25 mijë lekë në muaj. Kryeministri merrte 22 mijë e unë si drejtor i hidrocentralit 12 mijë e 500 lekë. Ishte stimulim i jashtëzakonshëm i këtyre njerëzve që punonin edhe nga 12 orë në ditë, me turne. Ishte 24 orë punë. Nuk pushonte asnjë minutë puna. Krahas hartimit të projekteve bëhej edhe plani e kalendari i zhvillimit të punimeve. Në mënyrë të tillë, me programin tonë arrimin që të bënim projektzbatimin e punimeve 2 muaj para afatit të planifikuar nga qeveria. A besoni se natyra e ndërtimit të hidrocentraleve ishte në përgjigje të stadin zhvillimor të vendit? Ishte e jashtëzakonshme, se ne ishim një vend që në 1944 pas luftës kishim 5 kilovat orë energji elektrike për frymë të popullsisë në vit. Ishte një gjë mizerabël. Sot kemi 20-40-50 në ditë dhe atëhere ishte në vit, Ishte e tmerrshme. Pjesa dërrmuese e Tiranës; ne ishim të gjithë me llamba me karbit, me llamba vajguri ndërsa pjesa matanë ishte me pisha e gjëra të tilla që nuk jetonin dot fare. Hidrocentralet mbi lumin Drin janë hidrocentralet më të famshme le të themi, jo vetëm për shkak të madhësisë së projekteve por edhe për shkak të varësisë së tyre nga zhvillimet politike të kohës. Me ndërprerjen e marrëdhënieve që u bë në vitin 1961 me Bashkimin Sovjetik, mbetem pothuaj vetëm, se dhe vendet e lindjes nuk na ndihmonin. Ndaj u desh mundësia që të njiheshim me zhvillimin e projektimit dhe ndërtimit të hidrocentraleve me Francën, Italinë, Zvicrën apo Çekosllovakinë. Kjo na mundësoi që të njiheshim deri në themel me këto gjëra, që të merrnim përgjegjësinë për t’i çuar vetë përpara. Në mesin e 1961 na vjen një vendim nga qeveria që të studiojmë skemën e Drinit. Ngritëm grupet e veçanta. Bëmë 12 variante se si duhej shfrytëzuar Drini. Përjashtuam 8 dhe lamë 4 variante dhe u thelluam te këto të fundit. Në këtë variant, ishte varianti i tretë që u vendos që të ndërtohej dhe hidrocentrali i Skavicës, Fierzës, Komanit, Vaut të Dejës dhe i Bushatit. Me 5 hidrocentrale, skema e Drinit jep rreth 7 miliard kilovat orë energji elektrike në vit. Hidrocentrali i parë në Drin ishte ai i Vaut të Dejës. Vau i Dejës ka diga me lartësi deri në 60 metra për të cilën ne e kishim krijuar një farë besimi në këtë drejtim se kishim ndërtuar Ulzën e Shkopetin dhe 2 Bistricat e ishim në gjendje të bënim atë. Në këtë kohë, u munduam që ta studiojmë në themel të gjithë punën për ndërtimin e hidrocentralit të Vaut të Dejës. Ishte e vështirë por me ndarjen që bëmë në Institut mes grupeve të projektimit për secilën pjesë të hidrocentralit, u bë e mundur të projektohet dhe pastaj të ndërtohet plotësisht e në mënyrë të shkëlqyer. Ky hidrocentral problemin më të madh e kishte te perdja kundër filtrimit në shtratin e lumit. Sepse aty u desh të bëhej një perde në thellësi 50 metra për të ndërprerë filtrimin. Këtu na ndihmuan realisht kinezët dhe arritëm ta bëjmë siç duhet. Hidrocentrali i Fierzës ishte i dyti. Ka një digë 167 metra të lartë, ka prurje të mëdha që duan tunele të mëdha për devijimin e për shkarkimin, duhen për ndërtesën e centralit dhe tunelet e turbinave që çojnë ujë në hidrocentral. U studiuan me shumë kujdes, me përgjegjësi të jashtëzakonshme, me kontrolle periodike që firmosesin nga një grup inxhinierësh dhe u bë e mundur që çdo gjë të bëhej në rregull. Ishin rreth 70-80 inxhinierë, 100 teknikë dhe punonjës të tjerë që ishin specialist, minatorë, betonistë, karpentierë, saldatorë etj. Në Fierzë prodhuam edhe tubacionet që u futën në tunelet e turbinat me diametër 7.2 metra që ishte e jashtëzakonshme. U transportuan dhe futeshin në tunele e betonoheshin. Të gjitha u bënë sipas një programi, gjithmonë 2 muaj para afatit të caktuar. E kishim si zakon. Edhe në hidrocentralin e Ulzës dhe pastaj sidomos në Vaun e Dejës, bënim çdo vit programimin nga kantierët për punën që do të bënim, vëllimin që do kryhej, njerëzit e materialet që duheshin. Veç kësaj çdo fund tremujor, shtabi i kantierëve vinte para ndërmarrjes e raportonte për punën e 3 mujorit të kaluar e për punën që do bëhej 3 mujorin tjetër. Ishte angazhim serioz që të bëheshin këto vepra. Në Vaun e Dejës ne filluam minimin e parë të madh kurse në Fierzë arritëm atë më kolosalin, që të gërmohen rreth 600 mijë metër kub gurë në një plasje të vetme ku u desh në një plasje të vetme të fusnim 360 ton dinamit, 360mijë kilogram dinamit, një gjë e paimagjinueshme. Vetëm në Bajram Curr ra tërmet 3 ballë. Po realizimi ishte i përsosur. Një problem tjetër ishte edhe bërthama e digës. Duke qenë se argjilat e Vaut të Dejës ishin të dobëta, ne u munduam shumë gati 1 vit e gjysëm se si do të bënim me këtë punë. Dhe përfundimisht pamë vetëm në Japoni një hidrocentral që ishte ndërtuar me përzierje të argjilës me zhavor për bërthamën e digës. Bëmë 1 milion metër kub argjilë e zhavor për bërthamën e digës dhe që sot diga nuk pyet fare. Ne patëm arritur me kinezët, që për hidrocentralin e Fierzës të kishim përgjegjësi të përbashkët për projektimin dhe ndërtimin. Në 1974 kinezët u tërhoqën dhe thanë se do të furnizojnë të gjithë pajisjet, po për projektimin dhe ndërtimin duhet ta mbanim vetë përgjegjësinë. Nga ‘74 e më vonë e mbajtëm ne të gjithë përgjegjësinë për projektimin dhe zbatimin Nuk pati probleme. Ne 1961 kishim krijuar Drejtorinë e Përgjithshme të Studimit, Projektimit dhe Ndërtimit të Hidrocentraleve. Kisha dy zëvëndësdrejtorë dhe 30 inxhinierë të kualifikuar që u përgatitën për ta çuar përpara. Madje në 1962, ambasadës kineze i kisha kërkuar që të vinin 3 profesorë të njohur kinezë për të punuar e për të bërë si shembull projektimin e Fierzës. Këta erdhën në 1962 dhe unë vë këta të tre me tre nga inxhinierët tanë Farudin Hoxhën, Egon Gjadrin dhe Iljaz Këllezin që të punojnë bashkë në një dhomë dhe për nëj vit të merreshin me studimin dhe projektimin e digës së Fierzës, për të pasur eksperiencën e nevojshme. Kështu që pa krijuar mundësinë për të aplikuar siç duhet zgjidhjet që donte Fierza, ishte e nevojshme dhe e domosdoshme që të merrje eksperiencë nga jashtë. Ne kishim marrë eksperiencë nga Franca, Zvicra, Italia etj. dhe kishim marrë të gjithë eksperiencën e tyre. Terreni ka qenë i vështirë, kishte pak banesa në fillim po më pas u krijua një qytezë. Në ‘77 numri i punonjësve ishte 10 mijë e 3 vetë që kam firmosur borderotë e pagesës së njerëzve. Nga ana jonë u ndërtuan të gjitha godinat. Të gjithë kishin vendet e fjetjes së tyre, kishte 36 menca e të gjitha gjërat e tjera të nevojshme. 1 herë në 2 muaj shkonin në shtëpi e u kishim siguruar linjat e transportit. Po ashtu i ndihmuam punonjësit edhe me të gjitha detyrimet e tjera për çështje familjare nga familjet e tyre, se punonjësit ishin nga e gjithë Shqipëria e jo vetëm nga zona. Krijuam kinemanë, krijuam grupin e estradës nga njerëz që kishin eksperiencën në këtë punë dhe kishin dëshirë. Ishte një qytezë. Ngarkohej nga qeveria secili rreth që të dërgonte çdo vit për 1 apo 2 vite specialistë që na duheshin. Shoferët, përshembull i merrnim nga nga Korca, Saranda etj. U speciliazuan edhe më shuëm se morën makina 20-30-40 tonë. Pati një angazhim shumë serioz dhe kishim për detyrë të ndihmonim familjet. Madje, unë ndërtova 1500 apartamente për shkodranët dhe ishim të siguruar nga të gjitha anët që ta përballonim. Ajo që ka qenë më e rënda ka qenë vrasja e 9 vetëve. Ne, për gërmimet masive, hapnim tunele nga 1 kilometër thellësi, 20 metra mbi të tunele të tjerë e kështu me radhë. Në një ditë të caktuar fillon një rrebesh i madh dhe një rrufe bie nga pjesa e sipërme e zbret në 40 metra, në një zonë që ishte futur dinamiti dhe shpërtheu. Disa u vranë nga dinamiti dhe disa nga asfiksia. Nuk ishte faji i inxhinerëve po ishte nga natyra. Për këtë raportuam në qeveri. Ne kishim marrë makina nga Verona, në San Bonifacio dhe me ato ecëm. Për Fierzën na u deshën dhe 20 makina të mëdha 40 tonëshe. Kur isha në Kinë me Ministrin e Marrdhënieve Ekonomike me Jashtë i kërkova makinat. Ai më tha se nuk i kishin eksperimentuar ende dhe nuk mund t’i jepnin. Pasi shkoi në sallën matanë, thanë që do na jepnin valutë për blerjen dhe na sugjeruan Anglinë. Ne çuam një grup njerëzish në Angli, me të cilën nuk kishim as marrëdhënie ekonomike e politke. Kishim marrë oferta nga Franca e Italia, por Anglia në jepte ofertë më të lirë dhe na i sillte më shpejt. Në prill të 1974 erdhën makineritë që u bë pastaj edhe devijimi i lumit dhe u fut në tunele. Hidrocentrali i Vaut të Dejës u quajt “Mao Ce Dun” për të nderuar kryetarin kinez dhe ishte për mendimin tim një gjë pozitive sepse tregonte që ne i vlerësojmë ndihmat që na japim. Kur shkojmë atje në vitin ‘70 na duheshin 5 milion dollarë. Kryeministri më thotë që s’ka para dhe me thotë të iki në Kinë. Pasi shkova në Kinë, në vend të 5 milion dollarëve marr rreth 30 milion dollarë pajisje e makineri për ndërtimin Ndodhi që ishte hidrocentrali “Mao Ce Dun” dhe nuk duhej bërë asgjë për të nënvlerësuar Maon, ndaj na duhen këto gjëra. Edhe ata i ngarkonin eskavatorët, makineritë e buldozerët etj. në trena, u vinin parrulla dhe shkruhej ato shkojnë në hidrocentralin “Mao Ce Dun” në Shqipëri. Sa i përket takimit me Cu En Lain, me thërret Mehmet Shehu dy ditë para se të nisesha në Kinë. Me thotë: “A jeni përgatitur për Fierzën? I them PO. Me thotë që “duhet të takosh Cu En Lain”. I them që “si ta takoj, ai është kryeministri i Kinës?! “Falenderime nga populli shqiptar, falenderime nga qeveria e kryeminisri Mehmet Shehu. Faleminderit për ndihmën që na keni dhënë për Vaun e Dejës e faleminderit për ndihmën që po na jepni për Fierzën. Gjithashtu kam një propozim, që ta shpallim Kaskadën e Drinit-Kaskada e Miqësisë Shqiptaro-Kineze”. Kur arrita ta takoj Cu En Lain ia them këto. Me thotë “mirë, nuk është propozim i keq. Por unë do të porosis delegacionin qeveritar kinez që do të vijë në Shqipëri. Vendosni me ata”. Në maj 1974 vjen delegacioni kinez, takohemi me ta e bisedojmë për çdo gjë. I çoj në Vaun e Dejës dhe përfundimisht hartohet plani 20 vjeçar që Kina do i jepte Shqipërisë 1974-1994. Në këtë plan u vu që edhe Skavica të përfundonte në 1994 sëbashku me hidrocentralin e Bushatit. Qe fatkeqësi e madhe që Enver Hoxha në 1974 i prishi marrëdhëniet me Kinën dhe ne dolëm jashtë. Deri në ‘70 ishim ne të vetmit që shkonim në Kinë dhe nuk kishte asnjë përfaqësues tjetër shteti. Në ‘74 të gjitha shtete e tjera shkuan në Kinë dhe vetëm ne nuk shkuam atje. Ishte fatkeqësi e madhe. Komani përfundoi në 1986 dhe u bë me pajisje franceze. Edhe aty punuan në mënyrë të shkëlqyeshme. Ismail Ahmeti, drejtor i Përgjithshëm dhe punëtorët e tjerë. Pas Komanit, filloi hidrocentrali i Banjës për të cilin deri në 1991 u përfundua gjysma e punimeve. Më pas u bllokua komplet. Ne bëmë projektin e Skavicës që edhe pse mbyt 5 mijë hektarë tokë, për vlerën e madhe që ka për rregullimin e të gjitha hidrocentraleve të Shqipërisë ia vlen që të bëhet një vepër e tillë. Në këtë kuptim nuk na ka mbetur peng për ndonjë gjë. Hidrocentralet e Drinit janë ndërtuar me dy kritere themelore. Prurjet e Drinit janë marrë 1 herë në 10 mijë vjet. Lufta e Trojës është 3 mijë vjet, ne kemi marrë 1 herë në 10 mijë vjet se sa mund të jetë prurja. Dhe e dyta, janë marrë parasysh termetet 9 ballë, në ndërtimin e hidrocentraleve të Drinit. Duhet të shkatërrohet Europa që të dëmtohen këto hidrocentrale. Në këtë drejtim ka siguri absolute. Vetëm duhet të ketë kontroll e mirëmbajtje. Nga kjo punë nuk ka asnjë dyshim. Ndërsa sa i përket prurjeve, është fatkeqësi e madhe. Pse është fatkeqësi e madhe? Sepse duke e ditur muajt e prurjeve që vijnë, këta që i shfrytëzojnë nuk marrin masa që në kohën e prurjeve më të mëdha të ketë nivelet e liqeneve më të ulëta dhe si pasojë e kësaj kalojnë dhe ujëra më tepër. Por jo se digat mbysin, ato shpëtojnë. Se po të mos ishin digat, kalojnë mijëra kub ujë me sekondë. Ka keqkuptim të rëndë. Digat vetëm ndihmojnë disiplinimin e prurjeve në hidrocentral. Nga studimi i vitit 1963 ka rezultuar se me ndërtimin e hidrocentraleve në të gjithë vendin, mund të sigurohen 18 deri 20 miliard kilovat orë energji elektrike në vit. Është energji e madhe që përballon çdo nevojë. Por nuk është e thënë që Shqipëria të mbetet vetëm te ndërtimi i hidrocentraleve por edhe të termocentraleve, sidomos i Fierit. Termocentrali i Vlorës duhet shfrytëzuar me gaz, është turp i madh se është ndërtuar gjithë ajo vepër që nuk shfrytëzohet, Mund të ndëtohen centrale elektrike me erë; Llogaraja e zona e Milotit e zona të tjera kanë erë të jashtëzakonshme. Duhet të kesh dëshirë, vullnet e njerëz që i studiojnë këto gjëra dhe japin përcaktimin përkatës. Unë kam vetëm një gjë. Është e nevojshme që të mendohet mirë nga vijmë. Po u menduam mirë nga vijmë, do mendojmë mirë ku jemi dhe do ndërtojmë më mirë se ku do të shkojmë. Se ndryshe nuk ka si ndërtohet Shqipëria. Dhe është e nevojshme që të krijohen institutet e projektimit të hidrocentraleve, institutet e bonifikimit, hekurudhave, rrugëve, urave e institute të tjera që janë të nevojshme për Shqipërinë. U prishën në 1992 dhe sollën fatkeqësinë më të madhe në Shqipëri. Ndaj qeveria e sotme dhe parlamenti i sotëm duhet të bazohet te struktura të tilla që çojnë para vendin. Duhen krijuar struktura të nevojshme. © Liliana Pere – Founder. Publisher. Idepedent Researcher. Author Prestige Magazine 2023-2026

Rrevista Prestige  #inspirationaldaily  #excellenceTeacher #inovacionMirjetaDomi Portreti eshte ndërtuar mbi bazen e bashkebisedimit me Mirjeten. Gruaja në Shkencë dhe Teknologji ,  Inovacion i Heshtur me Ndikim të Qëndrueshëm; Mirjeta Domi  Mirjeta Domi renditet sot mes grave më inovative në botë në fushën e arsimit dhe teknologjisë, një figurë që ka ngritur arsimin shqiptar në skenën ndërkombëtare përmes vizionit dhe guximit intelektual. Vlerësimi i saj si Microsoft Innovative Educator Expert (MIEE) në Redmond (2015) përfaqëson një nga çmimet më prestigjioze globale në edukimin digjital, duke e vendosur mes edukatorëve elitarë që transformojnë mësimdhënien përmes teknologjisë. Ky çmim nga Microsoft  ishte një titull nderi, por edhe një konfirmim ndërkombëtar i ndikimit të saj inovativ dhe lidershipit në arsim. Përmes këtij vlerësimi, Mirjeta u bë pjesë e një rrjeti botëror liderësh arsimorë që formësojnë të ardhmen e të mësuarit në shkallë globale. Ajo mbetet një simbol i inovacionit të heshtur me ndikim të qëndrueshëm, duke dëshmuar se një grua shqiptare mund të jetë zë dhe forcë transformuese në arenën ndërkombëtare të shkencës dhe teknologjisë. Gratë në Fizikë dhe Informatikë janë si drita që zbulojnë rrugët e panjohura të dijes. Ato sfidojnë stereotipet, ndërthurin logjikën me intuitën shpirtërore dhe e shndërrojnë çdo ekuacion në akt krijimi. Në çdo laborator, në çdo kod dhe në çdo eksperiment, ato japin shembull guximi, përkushtimi dhe vizioni. Roli i tyre matet jo vetëm me rezultate shkencore, por me ndikimin që ushtrojnë mbi brezat e rinj. Ato janë  projektuese të së ardhmes, ku teknologjia vihet në shërbim të emancipimit dhe humanizmit. Mirjeta Domi është një nga ato figura të rralla të arsimit, ku mendimi kritik, ndjeshmëria njerëzore dhe përgjegjësia qytetare bashkohen në harmoni të natyrshme, duke e kthyer çdo hap të saj në një akt shërbimi ndaj arsimit, shoqërisë dhe së ardhmes së brezave. Ajo është mësuese e Fizikës dhe Informatikës, një grua solare, e urtë dhe metodike, një nënë shembullore që rrezaton forcë mendore dhe qetësi shpirtërore, si dhe një arkitekte e heshtur e së ardhmes, që ndërton ura të qëndrueshme mes shkencës dhe humanizmit. E lindur në Mat, në një familje ku dija dhe edukimi ishin themeli i jetës dhe i vlerave, Mirjeta e ndjeu që herët thirrjen për t’i shërbyer arsimit. Çdo libër dhe çdo përvojë shkollore ishin për të dritare që hapnin shpirtin, duke e shndërruar njohurinë në mision jetësor. Studimet universitare në Fizikë (1989–1993) i dhanë strukturë mendimit dhe një vizion të thellë shkencor, ndërsa formimi akademik u pasurua më tej me një Master në Menaxhim (2010) dhe specializime ndërkombëtare në Teknologji dhe Inovacion (2015, University of Illinois, Chicago). Çdo certifikim dhe titull , përfshirë atë të Mësuese Inovatore dhe Eksperte Ndërkombëtare MIE nga Microsoft (Redmond, 2015),  nuk ishte një dokument , një reflektim i nivelit global të arsimit shqiptar, duke e renditur Mirjetën mes edukatorëve më inovativë në botë. Në këtë rrugëtim, analogjia me Maria Montessori bëhet e natyrshme: ashtu si Montessori e shndërroi arsimin në akt emancipimi shpirtëror, Mirjeta e kthen çdo klasë në laborator mendimi, ku nxënësit mësojnë të ndriçojnë vetveten përtej kurrikulave. Karriera e saj nisi në vitin 1993 në Klos, si mësuese e Matematikës dhe Fizikës, ku shkolla ishte jo vetëm vend pune, por laborator i shpirtrave të rinj dhe i ideve të reja. Çdo vit i saj ishte një kapitull i ndriçuar, ku përkushtimi dhe durimi ndërthureshin me gëzimin e mësimdhënies. Nga viti 1996 deri në 2015, në gjimnazin “28 Nëntori” në Burrel, Mirjeta kontribuoi në formimin e brezave të rinj të qytetarëve të ndërgjegjshëm. Paralelisht, ajo u angazhua në projekte vullnetarizmi dhe qytetarie aktive, të cilat u vlerësuan në vitin 2013 nga Ambasada e SHBA-së me trofeun ACT NOW! Champion, duke i dhënë jehonë vizionit të saj edukues edhe përtej kufijve të Shqipërisë. Në çdo etapë të rrugëtimit të saj profesional, Mirjeta shfaqet si një lider i heshtur, që , pa bujë, por me vendosmëri – ndryshon botën përmes edukimit dhe guximit moral. Inovacioni dhe ndikimi ndërkombëtar Që prej vitit 2015, Mirjeta vijoi kontributin e saj në Tiranë, në gjimnazet “Aristoteli”, “Partizani” dhe “Fan S. Noli”, duke integruar teknologjinë dhe pedagogjinë inovative, dhe duke u kthyer në model frymëzues për mësuesit shqiptarë. *** "Në vitin 2017 themeloi Qendrën Inovative Edu ACT, një urë bashkëpunimi ndërkombëtar, ku bashkëpunon me organizata si World Youth Clubs, Boys & Girls Clubs of America, Scientix, Science on Stage dhe International Astronomical Union, duke mbajtur edhe rolin e koordinares kombëtare." *** Arritjet e saj përfshijnë çmime kombëtare dhe ndërkombëtare, pjesëmarrje në forume evropiane dhe botërore, si dhe festivale shkencore në Portugali (2019), Pragë (2022) dhe Finlandë (2024), duke dëshmuar se një mendje e ndritur dhe një shpirt i përkushtuar ndërtojnë ura të qëndrueshme mes Shqipërisë dhe botës. Në jetën personale, Mirjeta është bashkëshortja e një ushtaraku, simbol i disiplinës dhe shërbimit , dhe nënë e tre fëmijëve që ndjekin profesione në shkencë dhe shërbim shoqëror: një vajzë stomatologe, një vajzë farmaciste dhe një djalë inxhinier gjeoinformatike. Familja e saj përfaqëson një mikrokosmos të shoqërisë ideale, ku dijet, vlerat dhe dashuria kultivohen dhe trashëgohen. Ashtu si Montessori apo Malala, Mirjeta e shndërron edukimin në praktikë dashurie dhe ndriçimi për brezat. Ajo është një dritë që nuk verbëron, por ndriçon; një lidere e heshtur, por e fuqishme, që udhëheq pa imponuar. Në një epokë ku suksesi shpesh matet me aparencë, Mirjeta e mat atë me thellësi, cilësi dhe ndikim. Ajo nuk ndjek kohën – ajo e formëson atë. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

#RevistaPrestige #Inspirationaldaily. #PersonalityFilozof #Aristoteli. Vrtyti është një gjendje e zgjedhur me vetëdije, që qëndron në mes, sipas arsyes.” Aristoteli. Arsyeja është ajo që na udhëheq për të dalluar të mirën nga e keqja. Virtyti nuk është as teprim dhe as mungesë, por “mesi i artë” midis dy skajeve. Njeriu bëhet i virtytshëm kur vepron sipas arsyes, jo sipas pasioneve apo impulseve. Guximi është virtyt, sepse është mesi midis frikacakërisë dhe marrëzisë. Dhe këtë mes e përcakton arsyeja. Në thelb, për Aristotelin: *** Arsyeja është udhërrëfyesi, virtyti është mënyra e të jetuarit sipas saj. Në qendër të filozofisë së Aristotelit është ideja se çdo gjë në natyrë ka një qëllim (telos). Një farë ka për qëllim të bëhet pemë; një instrument ka për qëllim të prodhojë tingull. Po njeriu? Sipas Aristotelit, qëllimi i njeriut është të jetojë në përputhje me arsyen dhe të arrijë eudaimoninë – një gjendje lulëzimi dhe përmbushjeje, jo thjesht kënaqësi kalimtare. Ai nuk e sheh lumturinë si emocion momental, por si rezultat të një jete të ndërtuar mirë. Kjo arrihet përmes virtytit. Virtyti për Aristotelin nuk është as ashpërsi ekstreme, as lëshim i tepërt. Ai flet për “mesataren e artë”: guximi është mes frikës dhe marrëzisë; bujaria është mes koprracisë dhe shpërdorimit; edhe zemërimi duhet të jetë në masën e duhur. Një tjetër shtyllë e mendimit të tij është se njeriu është qenie shoqërore dhe politike. Askush nuk realizohet i izoluar. Lumturia jonë lidhet me familjen, miqtë, qytetin dhe ligjet e drejta. Prandaj etika dhe politika për të janë të lidhura: një shoqëri e mirë ndihmon individin të bëhet i mirë. Ndryshe nga Platoni, që kërkonte një botë ideale përtej realitetit, Aristoteli është më praktik dhe më tokësor. Ai studion natyrën, psikologjinë, sjelljen konkrete njerëzore. Ai pranon se kemi instinkte dhe emocione, por beson se me edukim dhe ushtrim mund t’i drejtojmë ato drejt një jete të balancuar. Pra, rryma e Aristotelit është një filozofi e realizmit, arsyes dhe maturisë. Ajo thotë se lumturia nuk na jepet nga jashtë, as nuk vjen nga pasuria apo fama, por ndërtohet përmes karakterit, zgjedhjeve të mençura dhe jetës në komunitet. Është një ftesë për të jetuar me vetëdije, përgjegjësi dhe ekuilibër. Aristoteli i përket periudhës së Greqisë së Lashtë, konkretisht shekullit IV para erës sonë (384–322 p.e.s.). Ai jetoi në fund të periudhës klasike, në një kohë kur Athina ishte qendër e madhe e filozofisë dhe mendimit intelektual. Ai lindi në Stageira, në Maqedoni. Në moshën rreth 17-vjeçare shkoi në Athinë për të studiuar në Akademinë e Platonit. Aty qëndroi për afro 20 vjet, fillimisht si nxënës dhe më pas si bashkëpunëtor në mësimdhënie. Kjo ishte baza e formimit të tij filozofik, megjithëse më vonë ai zhvilloi idetë e veta, të ndryshme nga ato të Platonit. Aristoteli nuk studioi vetëm filozofi në kuptimin e ngushtë. Ai u mor me etikë, politikë dhe metafizikë, por edhe me logjikë, biologji, retorikë dhe artin e poezisë. Ishte një mendimtar shumëdimensional, që interesohej për natyrën, njeriun dhe shoqërinë. Më vonë ai u bë edhe mësuesi i Aleksandrit të Madh. Pas kësaj u kthye në Athinë dhe themeloi shkollën e tij, Liceun, ku zhvilloi dhe sistemoi mendimin e vet filozofik. https://revistprestige.wixsite4.com/prestige/post/aristoteli-virtyti-është-një-gjendje-e-zgjedhur-me-vetedije © Liliana Pere Founder. Publisher. Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Prof. Dr. Magdalena Cara; Një Udhëtim në Botën e Shkencës dhe Bujqësisë të Qëndrueshme. Hyrje  Magdalena Cara është një studiuese dhe profesore e përkushtuar, që bashkon dije të thella shkencore me pasion për mësimdhënien dhe inovacionin në bujqësi. Ajo është një udhëheqëse që transformon sfidat komplekse të shkencës në mundësi për të kuptuar botën rreth nesh. Për botën e bimëve dhe studimin e sëmundjeve të tyre në laborator: Bota e bimëve është një univers i ndërlikuar ku çdo qelizë, virus apo kërpudhë flet një gjuhë të fshehtë natyrore. Studimi problemeve fitosanitare të tyre është një udhëtim meditativ, që lidh njohuritë teknike dhe laboratorike me respektin për ekosistemet dhe ciklin e jetës. Prof. Magdalena Cara shfaqet si një ure dijeje midis njohurive shkencore dhe harmonisë me natyrën. Përmes punës së saj, ajo na tregon se shkenca nuk është vetem një koleksion eksperiencash dhe të dhënash, por një mënyrë për të kuptuar lidhjen delikate midis jetës së bimëve, problemeve që ato kanë dhe mjedisit që na rrethon. Prof. Cara përfundoi studimet e saj në Kimi, duke ndërtuar bazat e një kualifikimi që sot shtrihet mbi tre dekada. Që nga marrja e gradës Doktor Shkencash në vitin 2007, ajo ka kombinuar kërkimin shkencor me mësimdhënien, duke sjellë një qasje të thellë dhe reflektuese në fushën e mbrojtjes së bimëve dhe sigurisë ushqimore. Ekspertiza dhe kapacitetet e saj shtrihen nga diagnoza molekulare e patogjenëve bimorë me metoda si PCR dhe LAMP, deri tek studimet mbi mbetjet e pesticideve dhe ndikimin e tyre në shëndet dhe mjedis. Në këtë udhëtim, Prof. Cara ka bashkëpunuar me rrjete shkencore europiane e më gjerë, duke kontribuar në programe si ERASMUS, READ, ADRION, Horizon Europe, etj. Ajo prej 6 vitesh ka përfaqësuar Shqipërinë si anëtare e Komitetit Shkencor të Bashkëpunimi Evropian në Shkencë dhe Teknologji (COST), si edhe anëtare në panelet e Organizatës Evropiane dhe Mesdhetare për Mbrojtjen e Bimëve (EPPO) dhe Autoritetit Evropian për Sigurinë Ushqimore (EFSA), duke theksuar se kërkimi i njohurive të reja është gjithmonë një dialog midis teorisë dhe praktikës, midis njeriut dhe natyrës. Ajo prej disa vitesh është pjesë e Komisionit të Biologjisë, Bujqësisë, Veterinarisë pranë Akademisë së Shkencave si edhe drejton një grup kërkimor pranë Njësisë së NanoBalkan.  Në projektet e saj më të fundit, ajo udhëheq iniciativa të avancuara si diagnostika me teknologjitë e gjeneratës së ardhshme (NGS, nanopore - MinION) dhe studime mbi zhvillimin e bujqësisë së qëndrueshme, mjekësisë bimore dhe sigurinë ushqimore, duke kthyer çdo sfidë shkencore në një mundësi për të kuptuar më thellë ekosistemet që na ushqejnë. Publikimet dhe librat e saj, të shoqëruara me një kuriozitet të pandërprerë, reflektojnë një përkushtim që tejkalon kufijtë kombëtarë dhe nënvizon rëndësinë e bashkëjetesës midis njeriut dhe natyrës. Prof. Cara ka publikuar një numër të konsiderueshëm artikujsh ne revista prestigjiose dhe të indeksuara në Scopus si: Plant Disease, Phytopathologia Mediterranea, Journal of Plant Pathology, Journal of Plant Diseases and Protection, Toxins, Proceedings of the National Academy of Sciences, Science of the Total Environment (PNAS), Sustainability, Cells, Crop Protection, Science of the Total Environment, Italian Journal of Agronomy, Journal of Electrochemical Science and Engineering, Journal of the Institute of Brewing, Journal of Animal and Plant Sciences, Acta Horticulturae, Biotechnology and Biotechnological Equipment.  Magdalena Cara Portret - Intervistë  Intervistë: Liliana Pere – Prof. Magdalena Cara Pyetje për Prof. Magdalena Cara Pyetja 1: Si ka ndikuar familja dhe vlerat e saj në zgjedhjen tuaj për të ndjekur një rrugë të jetës shkencore dhe përkushtimin ndaj botës së bimëve? Familja ime ka qenë themeli i rrugëtimit tim drejt shkencës. Jam edukuar me respektin për punën, natyrën dhe dijen, të cilat më orientuan natyrshëm drejt shkencave natyrore dhe më pas drejt mbrojtjes së bimëve. Me kalimin e viteve, kjo zgjedhje u kthye në përgjegjësi. Në laborator, çdo analizë nga më të thjeshtat deri te PCR dhe më tej te teknologjitë moderne të sekuencimit – nuk ishte thjesht një rezultat, por pjesë e një zinxhiri të besueshëm njohurish. Shkenca kërkon saktësi, por edhe një lloj gjurmueshmërie të punës sonë: të dimë si prodhohen të dhënat dhe si ndikojnë ato në praktikë, në bujqësi dhe shëndetin e bimëve.  Vlerat familjare më kanë dhënë këmbënguljen dhe qetësinë për të përballuar sfidat e kërkimit. Sot, një dimension po aq i rëndësishëm është edukimi i brezit të ri. Besoj se të rinjtë duhet të njihen herët me shkencën si mënyrë për të kuptuar botën, duke zhvilluar kuriozitetin dhe mendimin kritik.   Pyetja 2: Kur reflektoni mbi tre dekadat e punës suaj, çfarë ju motivon më shumë: zbulimi i ri, zgjidhja e problemeve praktike apo ndikimi që mund të keni në shoqëri dhe mjedis? Kur reflektoj mbi këtë rrugëtim të gjatë, kuptoj se motivimi im nuk ka qenë kurrë një element i vetëm. Zbulimi shkencor ka një bukuri të veçantë, por ai bëhet vërtet i vlefshëm vetëm kur lidhet me zgjidhjen e problemeve konkrete. Në fushën e mbrojtjes së bimëve, çdo rezultat laboratorik ka kuptim kur përkthehet në përmirësim të prodhimit, në mbështetje të ekonomisë dhe në rritje të sigurisë ushqimore. Ajo që më motivon më shumë sot është pikërisht kjo ndërlidhje midis shkencës dhe praktikës. Të dish që një analizë, një metodë diagnostike apo një projekt kërkimor mund të ndihmojë drejtpërdrejt fermerët në vendimmarrjen e tyre, të mbrojë kulturat dhe të reduktojë ndikimin në shëndet dhe mjedis, është një shtysë shumë e fortë. Fermerët janë hallka që lidh kërkimin shkencor me realitetin, dhe për mua është shumë e rëndësishme që puna ime të ketë vlerë konkrete për ta. Shkenca nuk është vetëm njohuri, por përgjegjësi. Dhe kjo përgjegjësi është ajo që më ka mbajtur të motivuar gjatë gjithë këtyre viteve. Pyetja 3: Çfarë ka ndryshuar dhe përparuar më shumë në sektorin bujqësor shqiptar: teknologjia, edukimi apo ndërgjegjësimi mjedisor, dhe cilat janë sfidat më të mëdha që ende mbeten? Në dekadën e fundit, sektori bujqësor shqiptar ka njohur përparim të dukshëm, veçanërisht në aspektin teknologjik. Modernizimi i serrave, zgjerimi i sistemeve të ujitjes me pika, mekanizimi i kulturave intensive dhe përdorimi i inputeve më të kontrolluara kanë rritur produktivitetin dhe cilësinë e prodhimit. Programet mbështetëse për bujqësinë kanë ndikuar ndjeshëm në këtë drejtim. Edukimi agro-mjedisor ka përparuar gjithashtu përmes projekteve ndërkombëtare dhe rritjes së bashkëpunimit akademik, por transferimi i dijes nga universitetet drejt fermerëve mbetet i kufizuar. Ndërgjegjësimi mjedisor është rritur në nivel diskutimi publik, por zbatimi praktik i standardeve të qëndrueshmërisë, përdorimi racional i pesticideve dhe kontrolli i tregut të inputeve ende paraqesin sfida. Ndër problemet më të mëdha që mbeten janë fragmentimi i fermave, kapacitetet e kufizuara institucionale, informaliteti në treg dhe përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike. E ardhmja kërkon integrim më të fortë midis teknologjisë, shkencës dhe politikave publike. Pyetja 4: Në rrugëtimin tuaj të gjatë në mbrojtjen e bimëve, cili ka qenë momenti kur shkenca dhe intuita juaj filozofike janë takuar papritur, duke sjellë një zgjidhje që nuk prisnit? Në rrugëtimin tim në mbrojtjen e bimëve, një nga momentet domethënëse ka qenë kur përballë një rasti kompleks diagnostik, arrita të izoloj nga një bime simptomatike më shumë se një patogjen kërpudhor. Në pamje të parë, të gjithë izolimet dukeshin kandidatë të mundshëm për shkakun e sëmundjes. Analizat molekulare konfirmuan identitetin e tyre, por kjo nuk mjaftonte për të përcaktuar etiologjinë reale. Pikërisht në atë moment, intuita ime më kujtoi se prania nuk është e barabartë me shkakun. U bë e domosdoshme kryerja e testit të patogjenicitetit në kushte të kontrolluara, e ndjekur nga ri-izolimi i patogjenit nga bima e infektuar artificialisht, duke përmbushur kriteret klasike të verifikimit shkak-pasojë. Vetëm njëri prej izolimeve riprodhoi simptomat dhe u konfirmua si shkaktari i vërtetë. Ishte një moment ku analiza laboratorike dhe reflektimi filozofik u takuan: shkenca kërkon prova, por kërkon edhe aftësinë për të mos u kënaqur me përgjigjen e parë. Studimi u publikua në “The journal  Plant Disease , published by the American Phytopathological Society”. Aty kuptova se zgjidhja lind nga dialogu mes metodës rigoroze dhe intuitës që të shtyn të kërkosh më thellë. Pyetja 5: Si e shihni lidhjen midis diagnostikës molekulare të patogjenëve dhe ruajtjes së ekuilibrit natyror? A mund të themi se çdo analizë laboratorike reflekton harmoninë e biosferës? Diagnostika molekulare e patogjenëve nuk është vetëm një mjet teknik për identifikimin e sëmundjeve, por një mënyrë për të kuptuar ndërveprimet e padukshme brenda agroekosistemit. Ajo na ndihmon të analizojmë marrëdhënien midis patogjenit, bimës pritëse dhe faktorëve mjedisorë, duke treguar se sëmundja shpesh është rezultat i një çrregullimi të ekuilibrit ekologjik dhe jo thjesht prania e një mikroorganizmi. Në këtë kuptim, diagnostika kontribuon në ruajtjen e stabilitetit të agroekosistemit, sepse mundëson ndërhyrje më të sakta dhe redukton përdorimin e panevojshëm të pesticideve. Megjithatë, çdo analizë laboratorike përfaqëson vetëm një fragment të realitetit biologjik. Harmonia e agroekosistemit kuptohet kur këto të dhëna interpretohen në kontekst ekologjik dhe përdoren me përgjegjësi për të ruajtur balancën midis prodhimit bujqësor dhe mjedisit. Pyetja 6: Teknologjitë e reja si NGS dhe MinION kanë transformuar mënyrën se si kuptojmë mikrobotën e bimëve. Si mund të bashkëjetojë përparimi teknik me respektin etik ndaj natyrës? Teknologjitë si NGS dhe MinION kanë revolucionarizuar mënyrën se si e kuptojmë mikrobotën e bimëve, duke na lejuar të analizojmë jo vetëm një patogjen të izoluar, por të gjithë komunitetin mikrobial që ndërvepron me bimën. Kjo qasje e re na ka treguar se sëmundja shpesh është rezultat i një çekuilibri ekologjik dhe jo thjesht prania e një mikroorganizmi të vetëm. Sa më i thellë bëhet kuptimi ynë për këto ndërveprime, aq më i saktë dhe më i matur duhet të jetë reagimi ynë. Përparimi teknik mund të bashkëjetojë me respektin etik ndaj natyrës nëse përdoret për të reduktuar ndërhyrjet e panevojshme dhe për të mbështetur zgjidhje më të qëndrueshme. Diagnostika e avancuar duhet të çojë drejt trajtimeve të targetuara, uljes së përdorimit të pesticideve dhe forcimit të mekanizmave natyrorë  Pyetja 7: Në botën ku çdo pesticid dhe substancë biologjike ndikon në mjedis, si vendosni për balancën midis produktivitetit bujqësor dhe kujdesit për ekosistemet? Në një sistem bujqësor modern, balanca midis produktivitetit dhe mbrojtjes së ekosistemeve nuk është vetëm një zgjedhje midis dy ekstremeve, por një proces i vazhdueshëm vlerësimi shkencor dhe ekonomik. Çdo pesticid apo substancë biologjike duhet analizuar përmes raportit rrezik–përfitim, duke marrë parasysh jo vetëm ndikimin mjedisor, por edhe qëndrueshmërinë ekonomike për fermerin. Diagnostika e saktë, pragjet ekonomike të dëmit dhe parimet e menaxhimit të integruar të dëmtuesve (IPM) janë thelbësore për të ndërhyrë vetëm kur është realisht e nevojshme. Megjithëse biopesticidet përfaqësojnë një alternativë më miqësore me mjedisin, ato ende mbeten relativisht të kushtueshme për shumë fermerë shqiptarë, çka e bën tranzicionin drejt praktikave më të gjelbra gradual dhe sfidues. Prandaj, balanca arrihet duke kombinuar efikasitetin agronomik, mbrojtjen e ekosistemit dhe realizueshmërinë ekonomike. Produktiviteti afatgjatë nuk mund të shkëputet nga shëndeti i tokës dhe biodiversiteti, por as nga aftësia e fermerit për të përballuar kostot. Qëndrueshmëria reale ekziston vetëm kur këta tre faktorë ecin së bashku. Pyetja 8: Nga eksperienca juaj në rrjetet evropiane (COST, EPPO, EFSA, Horizon Europe), çfarë keni mësuar për rëndësinë e bashkëpunimit ndërkombëtar kur natyra nuk njeh kufij? Nga përvoja ime në rrjete si COST, EPPO, EFSA dhe në projektet Horizon Europe, kam kuptuar se bashkëpunimi ndërkombëtar nuk është vetëm shkëmbim njohurish, por edhe përfaqësim i përgjegjshëm i kapaciteteve kombëtare. Shqipëria, si pjesë e këtij sistemi, nuk është thjesht përfituese, por kontribuese aktive në ndërtimin e standardeve dhe qasjeve të përbashkëta.Natyra nuk njeh kufij, dhe për këtë arsye as përgjigjja ndaj rreziqeve fitosanitare nuk mund të jetë lokale. Ajo që kam sjellë nga eksperienca ime është pikërisht kjo qasje: integrimi i metodave të avancuara diagnostike, forcimi i gjurmueshmërisë së të dhënave dhe përafrimi me standardet evropiane, duke i përshtatur ato në kontekstin shqiptar. Këto rrjete më kanë mësuar se ndikimi real nuk vjen vetëm nga kërkimi, por nga aftësia për ta lidhur atë me politikat, sistemet rregullatore dhe ndërtimin e kapaciteteve. Përmes këtij angazhimi, roli ynë shkon përtej laboratorit — bëhemi pjesë e një arkitekture evropiane që synon siguri ushqimore, mbrojtje të biodiversitetit dhe reagim të koordinuar ndaj sfidave globale.Në këtë kuptim, bashkëpunimi ndërkombëtar është edhe një mënyrë për të pozicionuar Shqipërinë si një partner serioz dhe kompetent në shkencë. Pyetja 9: Publikimet dhe librat tuaj janë një thesar dijesh mbi sigurinë ushqimore dhe mbrojtjen e bimëve. Si mund të bëhet shkenca një dialog me shoqërinë dhe jo vetëm një depo informacioni? Shkenca bëhet dialog me shoqërinë kur del nga kufijtë e laboratorit dhe komunikon në mënyrë të kuptueshme, të hapur dhe të përgjegjshme. Publikimet shkencore janë thelbësore për komunitetin akademik, por ato nuk mjaftojnë për të ndikuar drejtpërdrejt te fermerët, konsumatorët apo politikëbërësit. Për ta kthyer shkencën në dialog, duhet përkthim i dijes në gjuhë të thjeshtë, aktivitete informuese, trajnime në terren dhe përfshirje aktive e komunitetit në diskutim. Kur fermeri kupton pse një analizë laboratorike është e rëndësishme për rendimentin e tij, apo kur konsumatori kupton lidhjen midis sigurisë ushqimore dhe praktikave bujqësore, shkenca pushon së qeni abstrakte. Dialogu kërkon gjithashtu dëgjim. Shoqëria ka shqetësime reale për pesticidet, mjedisin dhe shëndetin, dhe roli i shkencëtarit është të ofrojë fakte, por edhe të kuptojë kontekstin social dhe ekonomik. Shkenca nuk duhet të jetë vetëm një depo informacioni, por një urë midis njohurive dhe vendimmarrjes. Ajo fiton vlerë të plotë kur kontribuon në zgjidhje praktike, të qëndrueshme dhe të ndërtuara në bashkëpunim me komunitetin. Pyetja 10: Në vizionin tuaj për bujqësinë e qëndrueshme dhe sigurinë ushqimore, si mund të ndërthuren inovacioni, përgjegjësia mjedisore dhe ndjeshmëria estetike ndaj jetës që na rrethon? Në vizionin tim për bujqësinë e qëndrueshme, inovacioni nuk është qëllim në vetvete, por një mjet për të ndërtuar sisteme prodhimi që respektojnë ciklet natyrore dhe garantojnë sigurinë ushqimore afatgjatë. Teknologjitë moderne, nga diagnostika molekulare te sistemet inteligjente të monitorimit, duhet të përdoren për të rritur saktësinë e ndërhyrjeve, për të reduktuar humbjet dhe për të minimizuar ndikimin në tokë, ujë dhe biodiversitet. Përgjegjësia mjedisore kërkon të mendojmë përtej rendimentit të një sezoni dhe të investojmë në shëndetin e agroekosistemit. Ndjeshmëria estetike ndaj natyrës plotëson këtë vizion, sepse një agroekosistem i balancuar nuk është vetëm produktiv, por edhe shprehje harmonie. Kur teknologjia udhëhiqet nga etika dhe respekti për jetën, bujqësia bëhet jo vetëm prodhim, por edhe kujdes afatgjatë për shënderin dhe mjedisin. Intervistoi: Liliana Pere.

Monica Bellucci është një aktore dhe ish-modele italiane me famë ndërkombëtare, e njohur për bukurinë e saj të përjetshme, elegancën kinematografike dhe karrierën e suksesshme në filmin evropian dhe hollivudian. Disa kujtime te saj nga Festivali i filmit. Festivali i Filmit në Taormina, ne 18 korrik 2020 Sicili, Itali, u shndërrua në një skenë të ndriçuar teksa Monica Bellucci hijeshoi një mbrëmje kushtuar shtëpisë legjendare të modës Dolce & Gabbana. Rreth kësaj periudhe, Bellucci e kishte konsoliduar tashmë statusin e saj si ikonë ndërkombëtare e elegancës kinematografike dhe sofistikimit italian, ndërsa prania e saj u ndërthur natyrshëm me trashëgiminë e pasur kulturore të festivalit dhe madhështinë siciliane. Aktiviteti, i mbajtur në sfondin e Teatrit Antik të Taorminës, ofroi një ndërthurje mbresëlënëse të trashëgimisë kinematografike italiane me përsosmërinë e haute couture, teksa të ftuarit u mblodhën për të festuar modën dhe filmin në një verë të shënuar nga sfida globale të paprecedenta. Paraqitja e Bellucci-t atë mbrëmje evokoi linjën historike të stilit dhe famës italiane, duke rikujtuar fillimet e saj në Perugia dhe Milano gjatë viteve 1980 dhe 1990, kur ajo tërhoqi për herë të parë vëmendjen globale si modele në fushata të modës së lartë. Deri në vitin 2020, bashkëpunimi i saj me Dolce & Gabbana simbolizonte më shumë se elegancë sartoriale; ai përfaqësonte një vazhdimësi narrative që lidhte glamurin kinematografik italian të viteve 1960 dhe 1970 — përmes figurave si Sophia Loren dhe Claudia Cardinale — me shprehjen kulturore bashkëkohore. Fotografët fiksuan hyrjen e saj plot hijeshi, ndërsa loja delikate e dritës pasqyronte finesën e saj karakteristike, ndërkohë që organizatorët e festivalit, së bashku me stilistët Domenico Dolce dhe Stefano Gabbana, theksuan ndikimin e saj të qëndrueshëm në estetikën globale të modës dhe filmit. Mbrëmja në Taormina u shndërrua në një pikëtakim simbolik mes së kaluarës dhe së tashmes, me praninë e përjetshme të Bellucci-t që ndriçonte bregdetin sicilian rreth vitit 2020. Teksa ajo u përzie me aktorë, stilistë dhe figura të kulturës, çdo moment mbartte një domethënie të shumëfishtë: trashëgiminë e kinemasë italiane, evolucionin e modës evropiane dhe rrëfimin personal të vetë Bellucci-t, që lidh dekada arritjesh artistike. Nga tarracat me pamje nga Mali Etna deri në sallat e stolisura të festivalit, paraqitja e saj nënvizoi një vazhdimësi të thellë kulturore, duke forcuar vendin e saj mes ikonave më të kremtuara të Italisë dhe duke përforcuar angazhimin e Dolce & Gabbana për të festuar artin, bukurinë dhe trashëgiminë kinematografike në një natë të paharrueshme.

#RevistaPrestige #inspirationalday Intervistè me Dr Lira Gjika. Dr. Lira Gjika është mjekePediatre per mireritjen dhe zhvillimin dhe një nga zërat më të njohur në Shqipëri në fushën e zhvillimit të fëmijës, adoleshencës dhe prindërimit. Ajo njihet për qasjen e saj të thellë psikologjike dhe filozofike mbi marrëdhëniet njerëzore, duke e vendosur në qendër të vëmendjes ndërgjegjen, etikën dhe rolin e familjes në formimin e individit. Rëndësia e saj qëndron në kontributin publik për edukimin e prindërve dhe shoqërisë mbi: rolin vendimtar të 1000 ditëve të para të jetës, rëndësinë e figurës së babait krahas nënës, komunikimin e shëndetshëm me adoleshentët, zhvillimin e inteligjencës emocionale dhe respektit për individualitetin e fëmijës. Përmes intervistave, shkrimeve dhe qëndrimeve publike, Dr. Gjika ka ndikuar në ndryshimin e diskursit mbi prindërimin në Shqipëri, duke promovuar një model më të vetëdijshëm, jo autoritar dhe të bazuar në marrëdhënie, besim dhe përgjegjësi. Dr.Lira jeni e mirëseardhur në Prestige për Intervistë Pyetje për intervistën me Dr. Lira Gjikën: Pyetje A e formëson tradita prindërimin tonë, apo prindërimi ynë duhet tëriformësojë traditën? Pergjigje. Për tu bërë prind nuk mjafton vetëm instinkti i jetës apo pulsioni seksual. Njeriut i duhet më shumë. I duhet ajo që është baza e njerëzores, vetëdija për veten dhe jetën si një proces dhe marëdhënie. Faktorët që influencojnë dhe luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e prindërimit janë disa por, memorja, tradita, gjuha, fjalët, inteligjenca emocionale dhe niveli kulturor janë vendimtarë në zhvillimin e njeriut si prind, pasi ato kanë formësuar nënën ose babain. Prindërit e ardhshëm, sidomos nëna që është personi kryesor për cilësinë e 1000 ditëve të para (që nga ngjizja e deri në 2 vjeç). Prindërimi nuk është një proces i lehtë, kjo edhe për faktin që njeriu ka fëmijërinë më të gjatë ndër të gjitarët; njeriu bëhet i pavarur shumë vonë. Në traditën tonë rritja e fëmijës lë për të dëshiruar, ne fëmijën nuk e shohim njeri por e shohim të vogël që nuk merr vesh dhe se ka kohë. Gjithashtu tradita jonë gati e nxjerr jashtë loje babain, gati si hallkë e tepërt.  Babai është figurë po aq rëndësishme sa dhe nëna. Që në 1000 ditët e para babai është faktor kyç për të suportuar gruan, sidomos kur ajo ndjehet e lodhur dhe fëmija grindet, është babai qetësuesi më i mirë si për nënën dhe për fëmijën. Edhe në rastet nëna është e qetë fëmija po ndenji pranë babait e ka më të lehtë të qetësohet pasi ai nuk është objekti që e ushqen.     Pyetje Kur nis të bëhet i vetëdijshëm njeriu që mund të bëhet edhe prind? Përgjigje. Vetëdija për veten si individ e person më vete nis në adoleshencë, kur konstaton ndryshimet në zë, në trup, si zgjatja, dalja e qimeve, formimi muskulaturës, zhvillimi i zonës seksuale; te vajzat fillon cikli menstrual dhe te djemtë fillon të prodhohet sperma. Në këtë periudhë të jetës njeriu fillon të bëhet i vetëdijshëm për trupin dhe veten e tij. Si ta menaxhojë dhe të kujdesët. Ndryshimet që i ndodhin atij, a po i ndodhin edhe tjetrit?  I gjithë ky ndryshim që ndodh me adoleshentin organizohet nëpërmjet gjuhës, etikës dhe edukimit që i ofron tradita e mjedisit ku jeton adoleshenti.  Gjëja e parë, që i duhet mësuar adoleshentit, është: pse është e bukur të jesh djalë, apo vajzë dhe çfarë është ajo karakteristikë vetëm e djalit, apo vetëm e vajzës? Është e vërtetë, ato kanë shumë gjëra të përbashkëta, pasi janë të dy njerëz, por kanë edhe karakteristikat individuale që ja u jep vetë trupi dhe gjinia e tyre dhe ajo ç’ka i dallon ata të dy është: trupi i djalit prodhon farën e jetës, ndërsa trupi i vajzës prodhon vezën, dhe ka vendin ku ka fillesat jeta. Fara e jetës është gjëja e gjallë, që prodhon trupi i mashkullit dhe ai nuk duhet ta keqpërdorë dhe ta perceptojë si jashtëqitje. Sperma dhurohet nuk shpërdorohet. Sperma është gjë e gjallë. Respekti për veten fillon pikërisht këtu, tek njohja e vetes, pranimi i tjetrit dhe dallimi i vetive dhe karakteristikave të të qenit njeri dhe më pas mashkull apo femër. Detyra më e madhe e të rriturit, prindërve dhe mësuesve ndaj adoleshentëve, ti ndërgjegjësojnë dhe mbështesin në këtë proçes të njohjes dhe pranimit të vetes. Edhe pse të gjitha “gjërat” adoleshenti do ti përjetojë vetë, i rrituri është aty si ajo drita, që ndihmon udhëtarin natën të gjejë rrugën. Një i rritur, kushdo qoftë ai, prind, mësues, apo i njohur, që arrin të ndihmojë një të ri, tregon, që edhe ai vetë rritet si një njeri i përgjegjshëm, apo thënë në gjuhën e Piazhesë, psiha e tij kalon nga një stad i caktuar në një stad të më të avancuar. Pra të dyja palët kanë nevojë për njëri-tjetrin për tu realizuar në njerëzore, gjithsekush në kohën e tij.  Pyetje. I rrisim ne të rriturit fëmijët apo na rrisin ata apo rritemi së bashku?  Pergjigje. Rritja është marëdhënie, pra të dy palët e zhvillojë këtë proces që është gjithë kohës në evoluim. Pa fëmijën i rrituri nuk bëhet dot prind. Ashtu si pa nxënësit, mësuesit nuk bëhen dot mësues. E mësuara realizohet nëpërmjet marëdhënies. Pa ndërveprimin i rritur-i parritur procesi nuk zhvillohet në më të mirën e mundëshme. Problemi qëndron si do ta zhvillojmë e mësojmë. A duhet ti vëmë në dukje fëmijës, adoleshentit atë që ai vetë e di shumë mirë, që ende nuk di bëjë “gjërat”, apo ti tregojmë atë “gjënë” e vogël që ai ka bërë mirë?  I rrituri duhet të ndjekë këshillën e Sokratit të madh, ta asistojë fëmijën, adoleshentin që ta “lindë” vetë mëndjen dhe mendimin e tij.   Pyetje Njerëzorja është e lindur apo mësohet? Pergjigje. Njerëzorja mësohet dhe zhvillohet. Mjedisi i parë ku fëmija mëson njerëzoren është marrëdhënia burrë-grua e nënës dhe babait të fëmijës. Nëna dhe babai nuk ia mësojnë fëmijës me “urdhër” por nëpërmjet qenies së tyre, sjelljes, fjalorit të tyre dhe sidomos me shikimin dhe zërin e tyre. Ata janë ekzistencë dhe modeli i fëmijës. Fëmija ka potencialët e tij por është mjedisi ai i zhvillon ose i pengon ato. Mjedisi është si toka, dhe siç thotë populli “toka e mirë përmirëson farën e keqe dhe toka e keqe prish farën e mirë.” Pyetje Cfarë është prinëdrimi?  Pergjigje. Prindërimi është ajo formë marëdhënie që bashkon të shkuarën dhe të ardhmen ku të dy palët evolojnë, fëmija si njeri i rritur dhe prindërit si persona të aftë për të mbështetur fëmijët të bëhen edhe me të mirë se ata. Ligji i jetës i tillë është, që qeniet janë gjithnjë në evoluim.  Gjithashtu prindërimi nuk duhet parë si sakrificë, por si pranim I fëmijës, adoleshentit si një njeri tjetër që po rritet. Prindërit nuk mund dhe nuk duhet të bërtasin apo të fyejnë me të “drejtën” e të qenit i rritur dhe të kërkojnë nga fëmijët, adoleshentët bindje pa kushte. I rrituri që bërtet nuk tregon gjë tjetër vetëm se është pa edukatë dhe e ka të pa zhvilluar inteligjencën emocionale. Është e vërtëtë, të ndërtosh një marrëdhënie, nuk është e lehtë. Kjo vlen edhe për marrëdhënien prind-fëmijë por të ndërtosh një lidhje do të thotë të zhvillosh në radhë të parë veten nëpërmjet tjetrit. Një i rritur, prind, sheh çdo fëmijë si fëmijën e një prindi.   Pyetje. A është liria dhuratë apo fitohet? Roli i prindit në këtë proces. Pergjigje. Njeriu që në lindje është totalisht i varur nga tjetri, edhe pse tjetri në këtë rast është nëna. Procesi i rritjes shoqërohet me zhvillimin e potencialëve të individit të ri drejt pavarësisë së tij si person më vete. Ky proçes edhe pse pretendohet se bëhet me shumë dashuri nga familjarët, nuk është i përkryer. Është një proçes që zhvillohet në mënyrë të dy anëshme; në njërën anë janë prindërit dhe të rritur të tjerë, dhe në anën tjetër qëndron fëmija, i vetëm në proçes rritje. Ashtu si fëmija, edhe truri i tij është në proçes rritje dhe zhvillimi. Dhe që zhvillimi i fëmijës në përgjithsi dhe truri i tij në veçanti, të bëhet në mënyrë të shëndetshme dhe në kohën e duhur (mos të harrojmë që jemi qenie kohore), duhet që nëna dhe babai ta shohin fëmijën e tyre si një njeri tjetër. Ai vërtetë është i vogël dhe pa ndihmën e prindërve, fëmija nuk mund të ekzistojë, por ai çdo gjë e realizon vetë. Tërë informacionin që i vjen, nga ushqyerja, nga prekjet, nga fjalët, ai i përpunon dhe i zhvillon me mekanizmat e tij në zhvillim. Pikërisht falë informacionit që vjen nga jashtë, këta mekanizma, zhvillohen nga një stad i caktuar në një stad të avancuar. Që ky proçes të jetë cilësor, prindërit duhet të jenë të vetëdijshëm për faktorin kohë dhe për faktin që fëmija është një njeri tjetër. Pa këtë vetëdije nga ana e prindërve dhe të rriturve që rrethojnë fëmijën, koncepti i lirisë nuk realizohet i plotë, por ngelet në nivel rebelimi ose nënshtrimi. Mëmësia/prindërimi ka një fillim dhe një fund. Nëse nuk realizohet kjo, fëmija ngelet skllav i vetes së tij. Është nëna ajo që e nxit fëmijën drejt lirisë dhe babai ai që e mbështet fëmijën në këtë rrugë.  Pyetje. Si mund të ruhet komunikimi prind-adoleshent? Pergjigje. Komunikimi i prindërve me fëmijën e tyre adoleshent, në pamje të parë duket sikur ka humbur “peshën” që kishte deri para pak kohësh, kur fëmija ishte ende pa u pjekur seksualisht. Vëmendja e adoleshentit, nuk është më e drejtuar kundrejt fjalës që vjen nga prindërit. Këtë fjalë ai tashmë e pret nga të rritur të tjerë jashtë familjes; mësues, udhëheqës shpirtërorë, trainerë sporti, etj.  Familja, për adoleshentin, është vendi ku ai mund të ulë shkallën e vetëkontrollit. Ai në shtëpi, mund të sillet dhe të flasë atë që ka parë e dëgjuar jashtë saj, dhe të testojë reagimin e prindërve, në mënyrë që të kuptojë vlerën dhe cilësinë e sjelljes. Edhe pse sjellja mund të duket harbute, prindërit duhet të ruajnë gjakftohtësinë, nuk duhet të dënojnë ngritjen e zërit nga adoleshenti, pasi ai tashmë e ka kuptuar që është një person më vete dhe do që të ketë një fjalë të tijën, të cilën të paktën prindërit tia dëgjojnë. Prindërit, në këto momente, kur fëmija bërtet, nuk duhet të ndërhyjnë, por në një moment të dytë, kur janë përsëri të afërt, me takt duhet ti kujtojnë adoleshentit që duhet të jetë i kujdesshëm për etikën e komunikimit. Pyetje Si mund të kultivohet bindja e butë? Pergjigje.  Siç thotë Hegel “Etika regullon dhe drejton regullat e sh oqërisë. Morali drejton regullat e individit”. Fëmija duhet të rritet e të mësojë të ketë rregullat dhe bindjet e veta, por jo që të bindet duke u nënshtruar ndaj të rriturit, pa arritur të shfrytëzojë tërë potencialet që ka brenda vetes. Marrëdhënia i rritur-fëmijë duhet të ndërtohet në bazë të besimit reciprok dhe durimit të të rriturit, në mënyrë që fëmija të mos ndjehet i kërcënuar dhe i përçmuar nga ai por ta shohë të rriturin si mbështetjen e tij të sigurtë. Pa u ndërtuar kjo lloj marrëdhënie, nuk do të kemi asnjëherë fëmijë që kur të rriten të kenë bindjet e tyre dhe respekt ndaj jetës, vetes, tjetrit.  Fëmijët dhe adoleshentët nuk e kanë ende të zhvilluar psihën që të mund të pyesin kur nuk kuptojnë atë që u kërkohet të bëjnë, ose nuk duan ta bëjnë për ndonjë arsye që as vetë nuk dinë ta thonë. Këtë gjë, i rrituri duhet ta dijë dhe ta mbajë në vëmendje që të mos shpërthejë në inate apo etiketime, pra të mos imitojë sjelljen e fëmijës; i rrituri duhet të shmangë sjelljen në mënyrë urdhërore. I rrituri duhet të tregojë përkujdësin dhe durimin e tij dhe të përpiqet të kuptojë reagimin e fëmijës/adoleshentit në këto raste.  Pyetje. Çfarë roli luan inkurajimi i prindërit për tu bërë fëmija i fortë? Pergjigje. Nuk ka fëmijë të fortë. Fëmija është duke u rritur. Nëse fëmija është i fortë, atëherë ai është një fëmijë i braktisur dhe që i është dashur dhe duhet ta përballojë i vetëm rritjen, pra ka ngritur muret e heshtjes. Ai dhe prindërit nuk kanë një komumikim të mbështetur mbi besimin te njëri tjetri. Gati-gati janë të huaj. Forca që duket si vlerë, në të vërtetë është mbështjella që fsheh frikën e madhe të fëmijës “së fortë” nga vetja e sidomos nga prindërit. Fëmija jo gjithnjë arrin ti kuptojë veprimet e tij, i duhet fjala e të rriturit, mbështetja e tij dhe jo etiketimi apo përçmimi. Shkencëtarët insistojnë që me fëmijën të jemi të vëmendshëm, respektues dhe jo paragjykues apo të dallojmë te ai vetëm atë çfarë fëmija bën “keq”. Fëmija nuk duhet dhe nuk mund të gjykohet. Nëse ne do të gjykojmë fëmijën, atëhere ne bëhemi menjëherë pengesa kryesore e rritjes së tij dhe pengimit të zhvillimit të potencialeve që ai ka.  Ajo që pretendojmë ne të rriturt për fëmijë “të fortë”, është një pretendim gjykues që tregon më shumë për paaftësitë dhe të metat tona si të rritur, prindër, edukatorë, mësues. Nëse do të kërkojmë forcën si tregues cilësor i fëmijës atëherë të biem dakort për termin “i fortë”, çfarë përfaqëson forca? E forta = e ngurtë. Pra është “diçka” vështirësisht e përpunueshme. Mos të harrojmë, njeriu kur lind është i butë, elastik dhe i pafuqishëm ndërsa kur vdes është i fortë dhe i ngurtë. Pra karkateristikë e së gjallës nuk është forca, por butësia dhe elasticiteti. Siç thonë specialistët, karakteri duhet të jetë elastic, jo i ngurtë, jo i fortë. Në mungesë të elasticitetit karkateri bëhet i ngurtë dhe i paaftë për të dhënë dhe marrë pa frikë nga mjedisi dhe tjetri. Ju faleminderit znj.Liliana per Intervistën Faleminderit ju Dr. Lira Gjika. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Fjodor Dostoevski: Pastërtia e shpirtit dhe tragjedia e njerëzimit Tragjedia e shumicës së njerëzve të mirë, siç thekson Fjodor Dostoevski, qëndron në paaftësinë për të kundërpërgjigjur kur sulmohen. Por kjo nuk është shenjë e mungesës së inteligjencës; është një formë e pastërtisë së shpirtit, një transparencë që shumë herë tejkalon logjikën dhe fuqinë e këtij bote. Në këtë perceptim, vepra e Dostoevskit nuk është thjesht letërsi, por një reflektim filozofik mbi natyrën njerëzore, mbi dobësinë dhe madhështinë e shpirtit njerëzor. Librat dhe temat e tij Dostoevski dallon për thellësinë psikologjike dhe moralitetin që ndërton tek personazhet e tij. Ai nuk shkruan për thjesht argëtim; ai shkruan për të kuptuar pse njerëzit vuajnë, pse ligësia triumfon dhe pse shpirti i mirë shpesh humbet në betejën e jetës. Disa nga librat më të njohur të tij janë: 1. Krim dhe Ndëshkim (1866) – Raskolnikov, një student i ri i Moskës, mendon se është i drejtë të vrasë një grua të pasur, të cilën e konsideron të dëmshme për shoqërinë. Pas vrasjes, ai përballet me fajin, vuajtjet morale dhe dritën e ndërgjegjes. Libri eksploron temat e fajit, shpëtimit dhe moralitetit, duke treguar se shpirti i pastër nuk mund të rrëshqasë pa ndjerë pasojat e veprimeve të tij. 2. Idioti (1869) – Princi Myskin, një njeri krejtësisht i mirë dhe i pafajshëm, kthehet në shoqërinë ruse pas një qëndrimi në spitalin psikiatrik. Ai përballet me intrigat, tradhtitë dhe ligësinë e botës së rrethuar nga lakmia dhe egoizmi. Myskin është një simbol i pastërtisë shpirtërore që nganjëherë e bën të paaftë për të mbrojtur veten në një botë të padrejtë. 3. Vëllezërit Karamazov (1880) – Një roman filozofik dhe moral i cili trajton familjen, besimin dhe dilemën e ekzistencës njerëzore. Katër vëllezër përballen me padrejtësitë, mëkatet dhe faje të ndryshme, ndërsa babai i tyre është një figurë e korrupsionit dhe ambicies. Libri eksploron pyetje të mëdha mbi moralin, Zot-in dhe përgjegjësinë individuale. 4. Shënimet e nënçmuarit (1864) – Novela e shkurtër që përshkruan jetën e një personazhi të izoluar, Nënçmuari, i cili lufton me vetminë dhe keqkuptimin shoqëror. Ky libër është një studim i ndjeshmërisë së thellë njerëzore dhe përballjes me absurditetin e jetës. 5. Djalli (1872) – Një satirë politike dhe filozofike që përshkruan revolucionarët rusë dhe idealet e tyre të deformuara. Libri shfaq anën destruktive të ideologjive radikale dhe pasojat e tyre mbi individin . Familja, koha dhe motivacioni Dostoevski lindi në Moskë më 1821 dhe jetoi në një kohë të trazuar historikisht, midis ndryshimeve sociale dhe politike të Rusisë. Përvoja e tij personale – arrestimi për aktivitetin anti-czar, vuajtjet në burg dhe humbjet familjare – formësuan vizionin e tij. Këto përvoja e shtynë të eksploronte tragjedinë dhe shpirtin e njeriut, duke i dhënë veprave të tij një rezonancë  Vepra e Dostoevskit është një pikë referimi për letërsinë botërore. Kritika e ka vlerësuar për thellësinë psikologjike, ndjeshmërinë morale dhe filozofinë ekzistenciale. Ai ka frymëzuar shkrimtarë si Kafka, Sartre dhe Camus, duke lidhur letërsinë me filozofinë dhe psikologjinë. Citati që përmendim mbi njerëzit e mirë që nuk reagojnë menjëherë lidhet ngushtë me personazhet e tij: shpirtërat e pastër shpesh kuptojnë përgjegjësitë e jetës vetëm pas sulmit moral. Shpirti i mirë i personazheve të Dostoevskit mund të krahasohet me ujërat e qetë të një lumi: të pastër, të thellë dhe të fortë, por shpesh të pafuqishëm për t’u përballur me stuhi të jashtme. Ndërkohë, ata që shfrytëzojnë dobësinë e të tjerëve janë si era e shpejtë, që bën përplasje momentale, por shpesh pa qëllim të qëndrueshëm. Thënie dhe lidhje me veprat Citati mbi tragjedinë e njerëzve të mirë lidhet me Raskolnikovin në Krim dhe Ndëshkim, Myskin në Idioti dhe vëllezërit Karamazov, të cilët përballen me padrejtësitë dhe mëkatet e shoqërisë. Ai tregon se shpirtërat më të pastër nuk kanë gjithmonë armë për të reaguar në momentin e duhur, por mësojnë nga dhimbja dhe reflektimi. Dostoevski nuk mori shumë çmime gjatë jetës, por ndikimi i tij mbi letërsinë botërore është i pamasë. Frymëzimi që ai dha mbi filozofinë, psikologjinë dhe artin është i përhershëm, duke e bërë një nga shkrimtarët më të mëdhenj të historisë. Dostoevski na mëson se shpirtrat e mirë nuk janë gjithmonë fitimtarë në momentin e betejës, por ata bartin një dijeni të thellë dhe një ndjeshmëri unike që kupton jetën pas momentit. Ai i fton lexuesit të reflektojnë mbi brishtësinë, fuqinë dhe bukurinë e shpirtit njerëzor, duke na kujtuar se madhështia shpirtërore shpesh qëndron në heshtje dhe reflektim, jo në reagim të menjëhershëm. Fjodor Dostojevski, një nga shkrimtarët më të mëdhenj të letërsisë botërore, nuk ka marrë çmime letrare gjatë jetës së tij, pasi shumica e veprave të tij u botuan pas vdekjes së tij.  Megjithatë, pas vdekjes, ai është nderuar me shumë çmime dhe nderime që pasqyrojnë ndikimin e tij të përhershëm në letërsi dhe kulturë.  Çmime dhe Nderime Pas Vdekjes Çmimi Yomiuri Prize (2012): Në vitin 2012, libri i Dostojevskit Nazotoki “Akuryō” (Unraveling the Mysteries of Demons) fitoi Çmimin Yomiuri në Japoni, duke treguar vazhdimin e vlerësimit të veprës së tij në letërsinë moderne.   Medalja "Dostoevsky Star" (2021): Në vitin 2021, qeveria ruse i dha medaljen "Dostoevsky Star" një shkrimtari japonez për kontributin e tij në përkthimin dhe promovimin e veprave të Dostojevskit në Japon. Ky çmim është një nderim i veçantë për ata që kanë kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e trashëgimisë së Dostojevskit.   Çmime për Përkthime të Veprave të Dostojevskit: Përkthimet e veprave të Dostojevskit në gjuhë të ndryshme janë nderuar me çmime të ndryshme. Për shembull, në vitin 1993, përkthimi i A Writer's Diary: Volume I nga Kenneth Lantz fitoi Çmimin e Përkthimit të Shkëlqyer nga AATSEEL.   Stampa Postare Sovjetike (1956): Në vitin 1956, Bashkimi Sovjetik lëshoi një pullë postare me ngjyrë ulliri e gjelbër për të nderuar Dostojevskin, duke simbolizuar vlerësimin e tij në kulturën dhe historinë ruse.   Muza Dostojevskaja në Shën Petersburg (1991): Në vitin 1991, u hap stacioni i metrosë "Dostoevskaya" në Shën Petersburg, si një nderim për shkrimtarin. Ky stacion është dekoruar me vepra arti që pasqyrojnë skena nga veprat e Dostojevskit, duke e bërë atë një vend të rëndësishëm për adhuruesit e tij.   Krateri dhe Planeti i Vogël i Emëruar Pas Dostojevskit: Në vitin 1979, një krater në planetin Merkur u emërua "Dostoevsky" për të nderuar shkrimtarin. Po ashtu, një planet i vogël i zbuluar në vitin 1981 nga astronomja Lyudmila Karachkina u emërua "3453 Dostoevsky". Këto emërtime janë një dëshmi e ndikimit të tij të përhershëm në shkencë dhe kulturë.   Edhe pse Dostojevski nuk mori çmime letrare gjatë jetës së tij, pas vdekjes ai është nderuar me shumë çmime dhe nderime që pasqyrojnë ndikimin e tij të thellë dhe të përhershëm në letërsi, kulturë dhe shkencë.  Veprat e tij vazhdojnë të lexohen dhe studiohen në mbarë botën, duke e bërë atë një figurë të pavdekshme në historinë e letërsisë. © 2024–2025 Liliana Pere –   Botuese, Autore

Referennte e elites globale: Udhëheqëse të dijes dhe platformave dixhitale, frymëzuese dhe reference për brezat e ardhshëm” Liliana Pere – Idealizëm, Pasion dhe Frymëzim për Gratë, eliten shqiptare, dhe ate globake Liliana Pere lind në një familje me tradita patriotike në Kolonjë,(Kolonje emer parfumi)  ku aroma e historisë dhe hiri i kulturës bashkohen në një trashëgimi shpirtërore të thellë dhe të pasur. Gjyshi i saj, Tefik Rrogu, i dekoruar nga Kuvendi Popullor për veprimtari të jashtëzakonshme jashtë Shqipërisë, krijoi shkolla dhe ura dijesh që shtrihen mbi kohën dhe hapësirën, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në zemrat dhe mendjet e brezave. Nga ky trashëgimi, Liliana mëson se çdo veprim i madh lind nga përgjegjësia, dashuria dhe idealizmi, se secili hap që ndërmerr duhet të jetë i ngulitur me dritën e ndërgjegjes dhe vizionin e një bote më të drejtë dhe frymëzuese. > “Gratë, kur flasin, nuk flasin për veten; fjalët e tyre janë dritare drejt botës, drejt atyre që duan të frymëzojnë dhe të ndryshojnë shoqërinë.” – Liliana Pere Në jetën personale, Liliana është e martuar me Pëllumb Pere, inxhinier elektronik dhe drejtues në Autoritetin e Komunikimeve Elektronike. Bashkë kanë ndërtuar një familje ku çdo ide, ëndërr dhe arritje lidhen në një mozaik harmonik të dijes dhe dashurisë. Dy fëmijët e tyre janë diplomuar në Universitetin La Sapienza, Romë, duke ndjekur rrugën e shkencës, kulturës dhe artit, duke u bërë vetë burim frymëzimi për botën përreth. Familja e saj është një testament i integritetit, vizionit dhe bashkëpunimit, një shembull se suksesi i vërtetë buron nga uniteti dhe respekti për dijen dhe artin. > “Dija është si drita e një ylli në natën e errët; jo vetëm që ndriçon rrugën tonë, por ndez ëndrrat e atyre që do të vijojnë pas nesh.” – paraphrase nga Victor Hugo Nga Petro Nini Luarazi në Universitetin Politeknik të Tiranës, rruga e formimit arsimor të Lilianës është një udhëtim i thellë i shpirtit dhe i mendjes, një rrëfim i pandërprerë mbi atë çfarë do të thotë të mësosh, të kuptosh dhe të reflektosh mbi botën që na rrethon.  Ajo mësoi të lexojë e të shjruaj  jo vetëm fjalët, por edhe shpirtin e njerëzve dhe shenjat e natyrës, duke zhvilluar një sens të hollë për artin, humanizmin shjebcen dhe filozofinë që rri në çdo veprim dhe vendim.  Çdo ditë ishte një kapitull i ri ku dija teknike, arti dhe reflektimi filozofik ndërthureshin në mënyrë harmonike, duke krijuar një kuptim të ri për mënyrën se si njerëzit dhe shoqëritë ndërveprojnë. > “Dija nuk është vetëm të dish faktet; është të kuptosh botën, të ndiesh shpirtin e saj dhe të veprosh me mençuri mbi atë që ke mësuar.” – paraphrase nga Confucius Ky citat thekson llojet e dijes që Liliana ka ndjekur gjatë jetës së saj: ajo nuk kërkonte vetëm informacion teknik, por gjithashtu kuptim, lidhje dhe frymëzim; ajo kërkonte të bashkonte dijen praktike me atë shpirtërore, shkencën me artin, dhe informacionin me etikën.  Arsimi nuk ishte thjesht një certifikatë apo titull; ishte një udhëtim reflektiv, një mënyrë për të kuptuar se çdo veprim dhe ide duhet të ketë thelbin e dijes së qëndrueshme, humaniste dhe globale. > “Veprimi i madh nuk është rezultat i forcës, por i qëllimit dhe qëndrueshmërisë së shpirtit.” –   nga Aristoteli Rrugetimi i  saj në telekomunikacion nuk është thjesht një rrugë profesionale; është një udhtim i pandërprerë i përkushtimit, vizionit dhe frymëzimit. Ajo ka përdorur teknologjinë si një mjet për të krijuar ura komunikimi dhe njohjeje, duke treguar se puna pa kompromis është themeli i çdo arritjeje të qëndrueshme.  Çdo sfidë e re është një mundësi për të treguar se vizioni dhe vullneti janë instrumente të fuqishme për të ndriçuar rrugët e të tjerëve. > “Idealizmi nuk është utopi; është fuqia për të parë të panjohurën dhe për të ndriçuar rrugën që të tjerët ende nuk e kanë parë.” – paraphrase nga Liliana Pere Liliana me idealizem dhe shume punë korrekte,  ka ndërtuar ura dhe platforma për të frymëzuar dhe fuqizuar gratë shqiptare në botë.  Si presidente e organizatës “Gruaja Shqiptare në Botë”, ajo ka krijuar një hapësirë ku çdo zë, talent dhe ide e grave mund të lulëzojë dhe të ndikojë në mbarë shoqërinë.  Ajo ka qenë një frymëzim i drejtpërdrejtë për qindra gra, duke ndriçuar rrugën për eliten intelektuale dhe duke treguar se veprimi idealist dhe pa kompromis mund të ndryshojë botën. > “Gratë janë forca e heshtur që lëviz botën; veprimi i tyre është histori që shkruhet pa zhurmë, por me ndikim të përjetshëm.” – paraphrase nga Simone de Beauvoir Pjesëmarrja e saj në WIN – Women’s International Network tregon se lidershipi, vizioni dhe bashkëpunimi ndërkombëtar mund të jenë instrumente të fuqishme për ndryshimin shoqëror, duke ofruar një model frymëzimi për brezat e rinj. Liliana kombinon dijen teknike, shkencën, teknologjinë, artin dhe diplomacinë, duke krijuar një profil unik ku arta, logjika dhe idealizmi bashkohen për të frymëzuar dhe edukuar.  Përkushtimi i saj dhe serioziteti i punës i janë vlerësuar ndërkombëtarisht; ajo është Këshilltare në misionin diplomatik dhe mban titullin Dr. IT nga OKB, një njohje e përpjekjeve të saj të jashtëzakonshme dhe kontributit cilësor në platformat globale.  Ky rol tregon se idealizmi i saj nuk është thjesht teori, por një praktikë e përkushtuar ndaj dijes, shërbimit publik dhe ndikimit global. > “Një grua e aftë dhe e edukuar është udhëheqës i shoqërisë dhe shenjë e kulturës që mbetet e pavdekshme.” – paraphrase nga Maya Angelou Liliana Pere eshte themeluese botuese autore e  Revistes  Prestige – Oaz Kulturor dhe Dixhital,   një platformë e larmishme  infokulturore dhe akademike ku gjen artikuj intervista, analizat, studimet, reflektimet filozofike dhe artistike, te cilt  bashkohen për të krijuar një hapësirë reflektimi dhe frymëzimi. Revista mbështetet mbi shtyllat e dijes, integritetit, artit dhe inovacionit, duke u bërë një referencë për studiues dhe intelektualë në mbarë botën. Revista Prestige është anëtare prezente në Academia.edu , duke ofruar akses global dhe duke u bërë një burim referencash cilësore dhe të besueshme për studiuesit dhe profesionistët që kërkojnë informacion të verifikuar dhe të pasur me analizë.  Çdo botim është i strukturuar për të mbështetur dijen dhe zhvillimin e gruas dhe elitës intelektuale, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në historinë dixhitale. > “Shkrimi është një urë që lidh shpirtin e autorit me shpirtin e lexuesit; çdo faqe është një botë e re, një sfidë dhe një dritë.” – paraphrase nga Virginia Woolf Liliana ka kontribuar intensivisht me Gazetën Dielli (New York) dhe Gazetën Bota Sot (Zvicër), duke shkruar e publikuar qindra artikuj dhe intervista që frymëzojnë gratë dhe eliten shqiptare e me tej.  Çdo shkrim është reflektim i pasionit, dijes dhe aktivizimit, duke ndriçuar temat më të rëndësishme të kohës dhe duke lënë gjurmë të paharrueshme në historinë dixhitale. > “Inspirimi nuk është luks; është detyrë morale për ata që kanë aftësi, pasion dhe vizion.” – paraphrase nga Albert Camus E martuar me Pëllumb Pere, Liliana ka ndërtuar një familje të fuqishme dhe të harmonishme, ku fëmijët vazhdojnë traditën e dijes, angazhimit dhe integritetit. Familja e saj mbart vlera të thella patriotike dhe edukative, ku respekti për dijen, artin dhe shoqërinë është themeli i çdo veprimi. > “Trashëgimia më e madhe nuk është prona; është ndikimi që lëmë tek të tjerët dhe shpirti që frymëzojmë.” – paraphrase nga Ralph Waldo Emerson https://www.revistaprestige.com {{Infobox person | name = Liliana Pere | image =  | caption =  | birth_date = 11 shtator 1962 | birth_place = Ersekë, Shqipëri | nationality = Shqiptare | occupation = Aktiviste, publiciste, botuese, themeluese organizate | spouse = Pëllumb Pere | children = 2 | website = [ https://www.revistaprestige.com Revista Prestige] }} '''Liliana Pere''' (lindur më 11 shtator 1962 në Ersekë, Shqipëri) është aktiviste e shoqërisë civile, publiciste dhe themeluese e organizatës ndërkombëtare ''Gruaja Shqiptare në Botë'', që promovon arritjet e grave shqiptare globalisht. Ajo është gjithashtu themeluese, botuese dhe autore e revistës infokulturore akademike ''Revista Prestige'', e cila përfshin analiza dhe studime, dhe është anëtare e platformës '' Academia.edu '' dhe e ''Akademisë Dixhitale Edu''. Revista Prestige citohet dhe përdoret si referencë nga studiues ndërkombëtarë.   Liliana Pere është bashkëpunëtore e rregullt e gazetës “Bota Sot” (Zvicër) dhe e gazetës “Dielli” (New York), ku ka publikuar qindra shkrime dhe intervista me emrin e saj. ==Jeta personale== Liliana Pere është e martuar me Pëllumb Pere, inxhinier elektronik dhe drejtues në Autoritetin e Komunikimeve Elektronike. Të dy fëmijët e tyre janë diplomuar në Universitetin La Sapienza, Romë. Vjen nga një familje me tradita patriotike; gjyshi i saj, Tefik Rrogu, është dekoruar nga Kuvendi Popullor me titullin “Patriot” për veprimtari të shquara jashtë vendit, duke përfshirë hapjen e shkollave shqipe në Turqi. --- ==Arsimi dhe kualifikimet== * Diplomuar në Universitetin Politeknik të Tiranës, Fakulteti i Teknologjisë së Informacionit (IT) * Mban titullin Dr. IT nga AGPU (pjesë e OKB-së) ==Karriera dhe aktiviteti== * Eksperiencë e gjatë në sektorin e telekomunikacionit dhe projekte ndërkombëtare * Këshilltare Nderi në Misionin Diplomatik për Paqe dhe Prosperitet (DMPP){{cite web |title=Misioni Diplomatik për Paqe dhe Prosperitet |url= https://www.dmpp.org |access-date=2025-09-06}} * Aktiviste e shoqërisë civile dhe promotore e grave shqiptare * Presidente dhe themeluese e organizatës ''Gruaja Shqiptare në Botë'' * Themeluese, botuese dhe autore e ''Revista Prestige'', anëtare e '' Academia.edu '' dhe e ''Akademisë Dixhitale Edu''{{cite web |title=Revista Prestige |url= https://www.revistaprestige.com |access-date=2025-09-06}} --- ==Media dhe publikime== Liliana Pere është publiciste aktive në median shqiptare dhe ndërkombëtare. Ajo ka publikuar qindra shkrime dhe intervista në:   * '''Gazeta Dielli (New York)''': ** ''Liliana Pere – Personalitet në shërbim të botës së gruas moderne''{{cite web |title=Liliana Pere – Personalitet në shërbim të botës së gruas moderne |website=Gazeta Dielli |url= https://gazetadielli.com/liliana-pere-personalitet-ne-sherbim-te-botes-se-gruas-moderne/?utm_source=chatgpt.com}} ** ''Vizioni autentik i Liliana Peres tek ‘Gruaja Shqiptare në Botë’''{{cite web |title=Vizioni autentik i Liliana Peres tek ‘Gruaja Shqiptare në Botë’ Gazeta Dielli |url= https://gazetadielli.com/vizioni-autentik-i-liliana-peres-tek-gruaja-shqiptare-ne-bote/?utm_source=chatgpt.com}} https://gazetadielli.com/flet-sevim-arbana-te-dobishme-per-nje-bote-me-te-mire/ * '''Gazeta Bota Sot (Zvicër)''': ** [ https://www.botasot.info/diaspora/1249239/njihuni-me-inxhinieren-e-elektroteknikes-merita-ramadani-qe-sot-punon-si-mesuese-e-gjuhes-shqipe-nevjene-te-austrise/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/diaspora/1716741/shqiponja-shqiptare-ndash-eriketa-kollcaku-qorlazja-ndash-mesuese-e-gjuhes-shqipe-ne-greqi-meson-shqip-dhe-trashegimine-kultururore-pa-u-lodhur/?utm_source=chatgpt.com https://www.botasot.info/intervista-opinione/670424/anila-fejzo-profesorene-universitetin-e-kebekut-ne-montreal-nga-liliana-pere/ ** [ https://www.botasot.info/kultura/1267485/prof-dr-najada-como-heroina-e-diteve-te-sotme/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/intervista-opinione/592993/shqiptarja-lorida-hysenbegas-hali-piktorja-diplomuar-excellent-ne-akademise-se-arteve-te-bukura-te-firences/?utm_source=chatgpt.com . ** [ https://www.botasot.info/diaspora/506483/flet-merita-mccormack-shkrimtare-shqiptare-ne-amerike-nder-sukseset-suksesi-me-e-i-madh-per-mua-eshte-familja/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/libra-sporti/869376/majlinda-rama-zeri-qe-magjeps-lexuesin-dhe-trondit-kritiken-letrare/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/diaspora/588735/shqiptarja-tringa-rexhepi-ndash-ne-kanada-nje-artiste-e-kompletuar-me-zemer-te-madhe/? https://www.botasot.info/tag/deshira-subashi/ https://www.botasot.info/shqiperia/1860047/histori-suksesi-prof-dr-alma-cani ==Referenca== Wikipedia: https://sq.m.wikipedia.org/wiki/Liliana_Pere https://gazetadielli.com/e-para-grua-ministre-mbrojtjes/ https://krahu.wordpress.com/?s=liliana+Pere&submit=Searchhttps://krahu.wordpress.com/?s=liliana+Pere&submit=Search https://shqiptarja.com/lajm/vizioni-autentik-i-liliana-peres-tek-gruaja-shqiptare-ne-bote