“Gjuha është shpirti i një kombi; kush e humb atë, humb identitetin e vet. Shkronjat shqiptare janë çelësi që hap dyert e dijes dhe të lirisë. Pa alfabetin tonë, nuk ka histori, nuk ka vetëdije, nuk ka të ardhme. Të shkruash në gjuhën tënde është të jetosh dhe të rrojsh shpirtin e të parëve. Një komb që i mëson fëmijët e vet të lexojnë dhe shkruajnë në gjuhën e vet, është komb që do të qëndrojë i lirë dhe i fortë. Shkronjat nuk janë thjesht simbole; ato janë urat që lidhin të kaluarën me të ardhmen.” Petro Nini Luarasi, një dritë e ndezur në errësirën e kohës, ku fjalët dhe shkronjat u bënë armë për lirinë dhe shpirtin e kombit. Ai nuk ndërtoi vetëm shkolla, por rrugë ku zemrat e rinj mund të ushqehen me dituri dhe ëndrrat të ngjiten lart, mbi barriera e frikëra. Siç thoshte vetë: “Arsimi është shpirti që rrit njeriun dhe i jep dritë atdheut”, ai shpërndau njohuri si petale lulesh që mbijnë në çdo mendje të etur për dije. Në çdo shkollë të hapur, në çdo fjalë të shkruar me përkushtim, Petro Nini lulëzonte si një poezi e gjallë, duke i dhënë Shqipërisë jo vetëm mësues, por shpresa dhe Petro Nini Luarasi, pishtari i Rilindjes dhe i arsimit shqiptar, me punën e tij të palodhur për krijimin e abetares shqiptare, përhapjen e shkollave dhe afirmimin e gjuhës kombëtare, na mëson se arsimi dhe gjuha janë themelet e çdo lirie dhe identiteti kombëtar. Ai ishte një vizionar, mësues dhe inspirim për të gjithë shqiptarët, duke lënë gjurmë të thella në mendjet dhe zemrat e brezave të ardhshëm. Si nxënëse e Petro Nini Luarasit, ndjej një vetmotivim të madh për të shkruar dhe për të pasuruar mendjet me dijet , me shkronjat e tij, duke ndjekur shembullin e tij dhe duke marrë firmën time në këtë rrugëtim të bukur të dijes. Autor: Liliana Pere Petro Nini Luarasi Pishtari i Rilindjes dhe i arsimit shqiptar, ishte mësues, vizionar dhe frymëzim i brezave. Me përkushtimin e tij të palodhur për krijimin e abetares shqiptare, hapjen e shkollave dhe afirmimin e gjuhës kombëtare, ai na mëson se arsimi dhe gjuha janë themelet e çdo lirie dhe identiteti kombëtar. Ai shpesh thoshte: “Një popull pa shkronja është si një trup pa shpirt.” Kjo frazë na kujton se çdo shkronjë e mësuar, çdo fjalë e shkruar dhe çdo libër i hapur, është një hap drejt forcës dhe unitetit kombëtar. Luarasi krahasonte gjuhën me dritën e një pishtari që udhëheq të humburit në errësirë, duke treguar rëndësinë e saj jo vetëm në mësimdhënie, por edhe në vetëdijen e kombit. Si nxënëse e Petro Nini Luarasit, ndjej motivim të madh për të shkruar dhe për të pasuruar dijen time, duke ndjekur shembullin e tij dhe duke marrë firmën time në këtë rrugëtim të bukur të dijes. Frymëzimi i tij më bën të besoj se çdo shkronjë, çdo fjali e shkruar në gjuhën tonë, është një hap drejt lirisë dhe identitetit tonë kombëtar. Luarasi na mëson se dijet nuk janë thjesht informacion; ato janë armë e fuqishme. Ai krijoi një urë mes të kaluarës dhe të ardhmes: shkolla, abetare, gazeta dhe shkrime që i frymëzojnë brezat e rinj edhe sot. “Kush mban gjuhën gjallë, mban kombin gjallë,” thoshte ai, duke na kujtuar se respekti për gjuhën është respekt për vetveten dhe për historinë tonë. Në këtë frymë, unë ndihem e privilegjuar që mund të vazhdoj të mësoj dhe të shkruaj, duke e pasuruar shpirtin tim me dritën që Petro Nini Luarasi hodhi për gjithë brezat e shqiptarëve Petro Nini Luarasi ishte Prometeu i dijes shqiptare Petro Nini Luarasi lindi më 22 prill 1865 në fshatin Luaras të Kolonjës, një troje ku gjuha dhe tradita ishin shpirt i çdo familjeje. Që në vegjëli, ai kuptoi se arsimi është dritë që ndez shpirtin, dhe se vetëm përmes dijes mund të lulëzojë një komb. Familja e tij e thjeshtë, por me shpirt patriotik, e rriti me ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut, dhe me idenë se çdo fjalë e shkruar në shqip ishte një flakë lirie. Në moshën dhjetëvjeçare hyri në seminarin e Qestoratit, ku nën drejtimin e Koto Hoxhit mori njohuritë e para të thella, jo vetëm të leximit e shkrimit, por edhe të mendimit kritik. Petro mësoi se dija nuk është vetëm informacion, por mundësi për të kuptuar dhe për të vepruar drejt, filozofi që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës. Nga këtu lindi bindja se arsimi është armë e fuqishme për çlirim shpirtëror dhe kombëtar. Në vitet pas seminari, Petro filloi të hapë shkolla shqipe në Kolonjë dhe më vonë në Korçë. Ai i shihte shkollat jo thjesht si dhoma mësimi, por si altare ku shpirtërat shqiptarë rriteshin në ndërgjegje dhe vetëdije kombëtare. Shkolla, për të, ishte një hapësirë ku çdo fëmijë mësonte të dukej, të mendonte dhe të vepronte si qytetar i lirë. Për këtë arsye, ai bashkëpunoi me të gjithë veprimtarët më të shquar të kohës, si Thanas Sina dhe Parashqevi Qiriazi, duke krijuar një rrjet arsimor që do të formonte breza të tërë. Petro nuk u ndal vetëm te shkollat; ai ishte pjesëmarrës aktiv i botimeve patriotike. Ishte redaktor i revistave Bashkimi i Kombit, Drita, Kombi dhe Liria, ku artikujt e tij përmbanin jo vetëm informacion, por edhe reflektim filozofik mbi moralin, lirinë dhe përgjegjësinë e individit ndaj kombit. Ai shkruante: > “Shkronjat janë armët tona, librat janë fortesat tona.” Kjo thënie simbolizon përpjekjen e tij për të ruajtur identitetin shqiptar në një kohë kur censura dhe fanatizmi e kërcënonin atë. Një nga momentet më të rëndësishme të jetës së tij ishte Kongresi i Manastirit në 1908, ku vendosën alfabetin e gjuhës shqipe. Pjesëmarrja e Petro Ninit në këtë ngjarje ishte si ndryshimi i historisë me dorën e tij. Ai e shihte alfabetin si një mjet për të çliruar mendjet dhe për të bashkuar shpirtin e kombit. Në këtë kohë, thënie të tijat të fuqishme frymëzojnë: > “Një komb që s’ka alfabet është si një njeri pa fytyrë.” Pas Kongresit, Petro udhëtoi në Shtetet e Bashkuara, ku organizoi shoqata patriotike dhe kultivoi dashurinë për atdheun tek shqiptarët e diasporës. Ai besonte se çdo shqiptar jashtë vendit duhej të mbante shpirtin e lirë dhe lidhjen me kombin, duke u bërë ambasador i dijes dhe patriotizmit. Jetën e tij ai e bashkonte me filozofinë e Sokratit, Rousseau-së dhe Voltaire-it. Ai e kuptonte se arsimi formon individin, ndërgjegjen dhe qytetarin e lirë, ndërsa shkrimet e tij ishin një apel për veprim dhe reflektim: > “Kur të më vrisni, gjakun tim mblidhni dhe shkruajeni; bëjeni fëmijët të lexojnë, të kuptojnë, të duan mëmëdhenë më shumë se unë.” Petro Nini Luarasi konsiderohet një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare për rolin e tij në përhapjen e gjuhës shqipe dhe abetares. Ai nuk ishte vetëm mësues, por edhe pedagog dhe ideator i mënyrave të reja për të mësuar gjuhën shqipe, duke e bërë atë të qasshme për fëmijët dhe rinisë shqiptare. Rëndësia e tij qëndron në disa pika kryesore 1. Abetarja shqipe – Ai ishte ndër të parët që hartoi dhe përdori metoda mësimore të thjeshta dhe të kuptueshme për të mësuar shkronjat dhe fjalët shqipe. 2. Zgjerimi i arsimit shqip – Hapja e shkollave dhe përgatitja e mësuesve të rinj bëri që gjuha shqipe të përhapej më gjerësisht, sidomos në zonat e Kolonjës dhe më gjerë. 3. Themelimi i identitetit kombëtar përmes gjuhës – Ai e kuptoi se gjuha është themeli i një kombi, dhe për këtë arsye e vendosi mësimin e saj në qendër të veprimtarisë së tij. 4. Bashkëpunimi me intelektualë të tjerë – Edhe pse kishte bashkëpunime me Fan Nolin, Gjerasim Qiriazin dhe të tjerë, Petro Nini shpesh konsiderohet figura kryesore dhe frymëzuese për të gjithë aktivitetin mësimor dhe përgatitjen e abetares. Në një farë mënyre, mund të thuhet se pa Luarasin, përhapja sistematike e gjuhës shqipe dhe abetares në fund të shekullit XIX do të kishte qenë shumë më e vështirë. Petro Nini Luarasi kishte bashkëpunim të ngushtë me Fan Nolin, sidomos në fushën e arsimit dhe për përhapjen e ndjenjës kombëtare. Fan Noli, duke qenë edhe vetë një intelektual i shquar, e mbështeti veprimtarinë e Luarasit dhe shpesh punuan për hapjen e shkollave dhe organizatave patriotike. Ky ishte një bashkëpunim mes dy figurave që ndanin të njëjtat ideale për Shqipërinë dhe arsimin. Sa i përket motrave Qiriazi (si Gjerasim Qiriazi, i cili ishte vëlla i tyre), ato gjithashtu kishin lidhje me Luarasin përmes fushatës për arsimin shqip. Motrat Qiriazi, veçanërisht Sevasti dhe Parashqevi, ishin pionere në edukimin e vajzave shqiptare dhe shpesh organizonin shkolla dhe kurse që mbështeteshin nga veprimtarë si Petro Nini Luarasi. Pra, bashkëpunimi nuk ishte vetëm me Fan Nolin dhe Gjerasim Qiriazin, por edhe me këto gra të jashtëzakonshme të arsimit, për të forcuar rrjetin e shkollave shqipe. Në një farë mënyre, Luarasi ishte një pikë lidhëse midis këtyre figurave të Rilindjes Kombëtare, duke bashkuar burrat dhe gratë që punonin për të njëjtin ideal: arsim dhe identitet kombëtar. Ai u nderua pas vdekjes me monumente, rrugë, shkolla dhe medalje, duke u bërë simbol i dijes dhe lirisë shqiptare. Trashëgimia e tij na kujton se sakrifica dhe dijet bashkëjetojnë për të mbrojtur identitetin dhe dinjitetin e kombit. Në çdo hap të jetës së tij, Petro Nini Luarasi ishte filozof, mësues dhe patriot: një Promete shqiptar, që solli “zjarrin e dijes” tek populli i vet, edhe përballë rreziqeve dhe kundërshtimeve. Ai është prova e gjallë se arsimi dhe mendimi kritik janë armët më të fuqishme të çdo kombi, dhe se nderimi më i madh që mund t’i bëjmë një veprimtari të tillë është të mbajmë gjallë idenë e dijes Petro Nini Luarasi, një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, pati një rrjet të gjerë bashkëpunëtorësh dhe ndihmësish në veprimtarinë e tij atdhetare, sidomos në fushën e arsimit dhe të organizatave patriotike. Ai punoi si mësues dhe aktivist në disa zona të Kolonjës dhe më gjerë, duke hapur shkolla shqipe dhe përgatitur mësues të rinj. Disa nga bashkëpunëtorët e tij më të njohur ishin: Thanas Sina: Mësues dhe bashkëthemelues i shkollës shqipe në Korçë në vitin 1887, pas largimit të Pandeli Sotirit. Gjerasim Qiriazi: Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, me të cilin Petro Nini Luarasi themeloi shoqatën protestante “Vëllazëria e Shqipërisë” në vitin 1892. Nuçi Naçi: Një tjetër mësues dhe bashkëpunëtor i tij në hapjen e shkollave shqipe në Kolonjë. Sali Butka: Një tjetër mësues dhe bashkëpunëtor i tij në fushën e arsimit. Guri Sevo: Një tjetër bashkëpunëtor i tij në hapjen e shkollave shqipe në Kolonjë. Ky grup veprimtarësh, së bashku me Petro Nini Luarasin, kontribuan në zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe në forcimin e identitetit kombëtar shqiptar gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare. Petro Nini Luarasi, për veprën e tij patriotike, arsimore dhe letrare, është nderuar në shumë mënyra, duke reflektuar respektin e kombit ndaj kontributit të tij. Ja një listë e detajuar e nderimeve dhe homazheve kryesore: Nderimet kryesore të Petro Nini Luarasit 1. Monumente dhe shtatore Në Luaras dhe disa qytete të Shqipërisë janë ngritur monumente që kujtojnë jetën dhe veprën e tij. Këto monumente shpesh përfshijnë figura të tij me librin në dorë, simbol i përkushtimit të tij ndaj arsimit dhe dijes. 2. Emërtimi i rrugëve dhe shkollave Shumë shkolla dhe rrugë në Shqipëri mbajnë emrin “Petro Nini Luarasi”. Kjo është një mënyrë që gjeneratat e reja të kujtojnë vazhdimisht rolin e tij në arsimin dhe kulturën kombëtare. 3. Medalje dhe dekorata Pas themelimit të shtetit shqiptar, disa institucione kulturore e patriotike e kanë dekoruar me medalje nderi për veprën e tij në fushën e arsimit dhe çështjes kombëtare. 4. Përkujtime dhe manifestime kulturore Çdo vit në datën e lindjes dhe të vdekjes organizohen manifestime përkujtimore në Luaras dhe në Korçë. Këto përkujtime përfshijnë ligjërata, ekspozita librash dhe aktivitete për fëmijë, duke theksuar rëndësinë e mësimit dhe gjuhës shqipe. 5. Hyrja në programet shkollore dhe kulturën kombëtare Jeta dhe veprat e Petro Ninit janë pjesë e historisë së arsimit shqiptar. Biografia e tij studohet në shkolla si shembull frymëzimi, sakrifice dhe dashurie për atdhe Në thelb, nderimet për Petro Ninin nuk janë thjesht simbole formale, por janë një mënyrë që shpirti i tij patriotik dhe filozofia e tij arsimore të jetojë përtej kohës, duke frymëzuar çdo gjeneratë të re. © 2025 Liliana Pere. Themeluese Botuese.Autore--Revista Prestige Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Seamus Heaney – Ligjërata për Çmimin Nobel Falenderimi i poezisë Kur për herë të parë takova emrin e qytetit Stokholm, nuk mendoja se do ta vizitoja ndonjëherë, e lëre më të përshëndetesha atje si mysafir i Akademisë Suedeze dhe Fondacionit Nobel. Në atë kohë, një rezultat i tillë nuk ishte vetëm i papritur; ishte thjesht i paimagjinueshëm. Në vitet ’40, kur isha fëmija më i madh i një familjeje që po zgjerohej në zonën rurale të Co. Derry, ne grumbulloheshim në tre dhoma të një fermë tradicionale dhe jetonim një lloj jete të ngushtë, emocionalisht dhe intelektualisht të mbrojtur nga bota e jashtme. Ishte një ekzistencë intime dhe fizike, ku tingujt e natës – kali në stallë përtej murit të dhomës sonë – përziheshin me bisedat e të rriturve nga kuzhina përtej dhomës tjetër. Ne merrnim vesh gjithçka që ndodhte – shiun tek pemët, minjtë në tavan, trenin e avullit që kalonte pranë shtëpisë – por e merrnim si në një gjumë dimëror. Pa historik, para seksual, në mes të archaikes dhe të modernës, ishim po aq të ndjeshëm dhe të përshtatshëm sa uji që qëndronte në një kovë në kuzhinën tonë: çdo herë që një tren kalonte, sipërfaqja e ujit valëvitej delikatisht dhe në heshtje të plotë. Por nuk ishte vetëm toka që dridhej për ne: edhe ajri përreth dhe mbi ne ishte i gjallë dhe sinjalizues. Kur frynte erë tek blerimët, lëvizte gjithashtu një tel ajror i lidhur me degën më të lartë të kastanjës. Ai hyri brenda përmes një vrime në dritaren e kuzhinës dhe arriti tek radioja jonë, ku një kaos i vogël i tingujve i linte vend zërit të një lajmëtari të BBC-së që fliste si një deus ex machina. Ne mund të dëgjonim emrat e fqinjëve me aksentet lokale të prindërve tanë, dhe në tonet e forta të lajmëtarit, emrat e bombarduesve dhe qyteteve të bombarduara, frontet e luftës dhe divizionet ushtarake, numrat e avionëve të humbur dhe të robëruarve, viktimat dhe avancimet; dhe gjithmonë, natyrisht, merrnim vesh edhe fjalët solemne dhe ngacmuese “armiku” dhe “aleatët”. Por edhe kështu, asnjë lajm botëror nuk më frikësonte. Kohërat e luftës, me fjalët e mia, ishin kohë para reflektimit. Para-shkollore, para-historike në një mënyrë. Kur viteve të mëvonshme dëgjimi im u bë më i vetëdijshëm, ngjita mbi një krah të divanit tonë të madh për të afruar veshin te radioja. Por nuk më interesonte lajmi; ajo që kërkoja ishte emocionimi i historisë – si një serial detektiv britanik ose aventurat e RAF-it nga W.E. Johns. Kështu filloi udhëtimi im drejt gjuhëve dhe botës përtej, ku çdo pikë arrijjeje ishte një gur-hapi dhe jo destinacion. Unë i detyrohem poezisë për këtë udhëtim. Fillimisht, për një varg që shkrova kohët e fundit që më këshillonte të “ecja mbi ajër kundër arsyes së mirë”, por thelbësisht sepse poezia mund të krijojë një rend të jashtëzakonshëm, po aq të ndjeshëm ndaj ligjeve të brendshme të poetit sa valët që valëviteshin në ujë në kovën e kuzhinës para pesëdhjetë vitesh. Një rend ku ne mund të rritemi me ato që kemi grumbulluar gjatë rritjes. Duke filluar, desha që kjo e vërtetë e jetës të kishte besueshmëri konkrete. Edhe si nxënës i shkollës, adhuroja ode-n “To Autumn” të John Keats për marrëdhënien e saj midis gjuhës dhe ndjesisë; më vonë, poezia e luftës së Wilfred Owen më tregoi se poezia mund të përjetojë dhe absorbojë barbarinë e shekullit të ri, dhe Elizabeth Bishop, Robert Lowell dhe Patrick Kavanagh më dhanë prova të tjera për fuqinë dhe përgjegjësinë e poezisë. Përvoja e rritjes në Irlandën e Veriut më formoi, duke më mësuar të vëzhgoj botën me realizëm dhe vigjilencë. Megjithatë, kjo nuk më pengoi të besoj në poezinë që thotë atë që ndodh, që mëson mëshirë për planetin dhe që nuk është e ndikuar vetëm nga ambiciet apo politika. Historia e dhunës në Irlandën e Veriut (1968–1974) tregoi ndryshimin e dhunshëm, por të domosdoshëm. Ai qytetar, që kuptonte diskriminimin ndaj komunitetit të tij, e dinte se ndryshimi ishte i nevojshëm, por dhuna e IRA-s e minonte besimin mbi të cilin mund të ndërtoheshin mundësitë e reja. Heaney përdor histori dhe legjenda, si ajo e Shën Kevin-it që mbajti vezët e zogjve në dorë për ditë të tëra, për të ilustruar rëndësinë e një bashkëveprimi mes mirëqenies dhe dhunës, mes së bukurës dhe së tmerrshmes. Ai citon poezinë e W.B. Yeats-it, për të treguar se poezia mund të kapë kontradiktat e jetës dhe të ndërtojë një urë midis natyrës së brendshme të njeriut dhe botës jashtë. Në fund, Heaney shpjegon se poezia është një instrument për të kuptuar botën: ajo është e aftë të tregojë të vërtetën, të shprehë dhembjen, dhe të krijojë një lidhje mes përjetimit personal dhe historisë kolektive. Poezia mund të jetë e drejtë dhe e vërtetë njëkohësisht, duke i dhënë lexuesit një kuptim të thellë dhe estetik të realitetit. © 2024–2025 Liliana Pere –   Botuese, Autore

Han Kang Shkrimtare Nobel  Zëri i heshtjes që i jep trup traumës dhe shpirt fjalës Në një botë që flet shumë, Han Kang zgjedh të heshtë. Në vend të rrëfimeve të mëdha, ajo ndërton botë të vogla, të brishta, ku fjalët peshojnë si lotët dhe ku heshtja bëhet krismë. Fituesja e Çmimit Nobel në Letërsi më 2024, Han Kang është një nga zërat më të ndjeshëm dhe më të veçantë të letërsisë moderne koreane, që arrin të përçojë dhimbjen e historisë dhe plagët e qenies njerëzore përmes një proze poetike që flet me trupin më shumë sesa me mendjen. Origjina dhe formimi: Një jetë mes librash dhe heshtjes Han Kang lindi më 27 nëntor 1970, në Gwangju, Korenë e Jugut – një qytet që pak vite më vonë do të bëhej simbol i një prej tragjedive më të mëdha të vendit: masakrës së Gwangju-së më 1980. Familja e saj ishte intelektuale dhe letrare: babai i saj, Han Seung-won, është një romancier i njohur korean. Rritja në një shtëpi me libra, në një qytet që mbante në ajër dhimbjen kolektive, ndikoi thellësisht në formimin e saj emocional dhe krijues. Pas një fëmijërie të qetë, Han Kang u zhvendos në Seul dhe studioi Letërsi Koreane në Universitetin Yonsei – një nga më prestigjiozët në vend. Filloi si poete, më pas u kthye në prozë, por stili i saj mbeti gjithmonë i përshkuar nga ritmi dhe ndjeshmëria e poezisë. Që në fillim, ajo nuk synoi të shkruante për të bërë zhurmë, por për të hapur plagë që shoqëria nuk guxonte t’i prekë. Vepra letrare: Kur heshtja flet dhe trupi merr zë Han Kang nuk shkruan thjesht histori; ajo ndërton përvoja shpirtërore, ku trupi dhe mendja ndahen, ku realja shkrihet me ëndrrën dhe dhimbja shndërrohet në bukuri të përmbajtur. Vepra e saj më e njohur, The Vegetarian (Vegetariania, 2007), rrëfen historinë e një gruaje që vendos të ndalojë së ngrëni mish pas një ëndrre të dhunshme. Ky akt i thjeshtë refuzimi e përball me burrin, familjen, mjekët dhe shoqërinë. Me kalimin e kohës, ajo distancohet gjithnjë e më shumë nga trupi i saj, duke ndjekur një rrugë drejt shpërbërjes dhe shenjtërisë. Në këtë roman, Han Kang nuk flet thjesht për vegjetarianizmin. Ajo përballet me çështje më të mëdha: lirinë e gruas në një shoqëri patriarkale, kontrollin mbi trupin, dhunën që maskohet si dashuri, dhe çmimin e individualitetit në një botë që kërkon bindje. Vegetariania u përkthye në shumë gjuhë dhe fitoi Man Booker International Prize në 2016. Në romanin tjetër të rëndësishëm, Human Acts (Veprime njerëzore, 2014), ajo rikthehet në Gwangju dhe rrëfen historinë e një djali të vrarë në masakër. Kjo vepër shkon përtej faktit historik: ajo zhytet në kujtesën kolektive, në heshtjen që ndjek traumën, dhe në mënyrën se si dhuna mbetet në trup edhe pasi kalon. Është një roman që flet jo vetëm për viktimat, por për të mbijetuarit, për fajin, për heshtjen dhe për shpëtimin e mundshëm përmes kujtimit. Një tjetër vepër thelbësore është The White Book (Libri i Bardhë, 2016) – një reflektim lirik mbi humbjen, jetën dhe ndriçimin e brendshëm. Ky libër nuk ka një strukturë klasike narrative; është një rrjedhë kujtimesh, ndjesish dhe refleksionesh, e shkruar në gjuhë të bardhë, ashtu si temëza, dëbora, qumështi – simbole të jetës dhe vdekjes njëkohësisht.  Nobel për ndjeshmëri të rrallë Kur Akademia Suedeze i dha Han Kang Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 2024, ajo e përshkroi si “një zë të veçantë që përmes prozës poetike ngre në sipërfaqe kujtesa të shtypura dhe përball plagë historike me ndjeshmëri unike”. Ishte një vlerësim për stilin e saj të thjeshtë por të thellë, për mënyrën se si ajo përfaqëson ata që nuk mund të flasin – gratë e shtypura, viktimat e dhunës, të humburit në histori. Mesazhi i veprës së Han Kang nuk është të japë përgjigje. Ajo nuk moralizon, nuk fajëson, nuk predikon. Ajo thjesht sheh, vëzhgon, ndjen. Dhe kjo ndjeshmëri bëhet akt letrar – një mënyrë për të ndriçuar errësirën që të tjerët nuk guxojnë ta shikojnë. Në një botë që shpesh shpejton për të harruar, Han Kang na kujton rëndësinë e ngadalësisë, të përjetimit, të pranimit të dhimbjes si pjesë e ekzistencës. Letërsia e saj është e thjeshtë në sipërfaqe, por e thellë si një liqen që mbart kohë të shkuara. Ajo i kthen traumat kolektive në poezi, i bën fjalët të prekin si gishta të ngrohtë plagët e vjetra. Krijimtari e zgjedhur e Han Kang The Vegetarian – roman; refuzimi i dhunës, kontrolli mbi trupin Human Acts – roman; masakra e Gwangju-së, kujtesa dhe dhuna shtetërore The White Book – prozë poetike; humbja, drita, përshpirtje e heshtur Greek Lessons – një histori ndjenjash të heshtura dhe lidhjes shpirtërore mes dy individëve të lënduar Your Cold Hands – roman më i hershëm, për identitetin dhe trupin Ese dhe refleksione të botuara në revista letrare Han Kang është një shkrimtare që nuk kërkon të dominojë, por të ndiejë. Ajo i jep zë të pambrojturve pa bërë zhurmë. Përmes një gjuhe të qetë, të rrjedhshme dhe ndjeshmërisht të thellë, ajo na mëson se letërsia nuk ka nevojë të ulërijë për të na prekur thellë. Në prozën e saj, edhe një fjalë e vetme mund të mbajë brenda një jetë të tërë. Dhe në heshtjen mes fjalëve, ne gjejmë shpesh të vërtetën më të madhe. © Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

Pashk Përvathi – Piktori që kap frymën e peizazheve Pashk Përvathi nuk pikturon thjesht tablo; ai kap shpirtin e natyrës dhe e vendos në kanavacë. Çdo peizazh i tij është si një frymë që bie mbi letër, si një melodie e heshtur që flet me ngjyrat e diellit, të qiellit dhe të detit. Malet që ai pikturon nuk janë vetëm shkëmbinj e gjelbërim – ato janë dëshmitarë të kohës, mbartës të kujtimeve të vendit dhe të njerëzve që e kanë shkelur atë tokë. Bregdeti në veprat e Përvathit nuk është thjesht ujë dhe rërë; është një pasqyrë ku dielli dhe hëna bashkëkëqyrojnë, ku valët shkruajnë tregime për dashuri, humbje dhe shpresë. Piktori është si një orkestrant që udhëheq ngjyrat e tij, duke krijuar simfoni vizuale që depërtojnë në shpirt. Çdo portret natyror që ai krijon është si një frymë e kapur mes kohës dhe hapësirës, një heshtje që flet më shumë se mijëra fjalë. Në ekspozitat e tij, “Whiteness” e veçanërisht, bora nuk është vetëm e bardhë; ajo është dritë që rrjedh mbi peizazh, është qetësi që përhapet në zemra dhe mendje, një ftesë për të ndalur dhe për të parë bukurinë që shpesh kalon pa u vënë re. Përvathi është mjeshtër i së thjeshtës që bëhet madhështore, i ngjyrës që shndërrohet në emocione, i kohës që fiksohet në moment. Ai nuk pikturon vetëm vende; ai pikturon kujtime, ndjenja dhe histori. Ai kap atë që shpesh ne harrojmë të shohim – dritën që dridhet mbi degët, heshtjen që rrjedh nëpër fusha, qetësinë që përshkon malin dhe detin. Pikturat e tij janë pasqyrë e Shqipërisë dhe e shpirtit të tij, një udhëtim që të fton të ndalesh, të vështroni dhe të ndjesh. Pashk Përvathi nuk është thjesht artist; ai është një poet që përdor bojën dhe furçën për të shkruar poezi pa fjalë, duke bërë që natyra të flasë përmes tij. Zadrimorja. Kjo pikturë e Pashk Përvathit është mjaft karakteristike për stilin e tij realist dhe të ndriçuar me ngjyra të forta. Disa vëzhgime mbi këtë veprimtari artistike: Kompozimi: Portreti është i vendosur në një sfond të thjeshtë, gjelbër, që nxjerr në pah figurën e gruas. Kjo qasje krijon fokus të drejtpërdrejtë te subjekti. Ngjyrat: Përdorimi i kuqes dhe i të bardhës në veshjen e gruas tërheq syrin dhe krijon kontrast të fortë me sfondin. Lëvizjet e furçës, sidomos në pjesët e sfondit dhe të veshjes, japin ndjesinë e lëvizjes dhe thellësisë. Dritë dhe hije: Drita bie mbi fytyrën dhe trupin e gruas në mënyrë të kujdesshme, duke theksuar strukturën e fytyrës dhe teksturën e rrobave. Stili: Është një realizëm modern me elemente të impresionizmit në mënyrën se si përshkruhen sfondi dhe dritat, duke krijuar një ndjesi të gjallë dhe dinamike. Detajet kulturore: Veshja tradicionale dhe mbulesa e kokës sugjerojnë një lidhje me kulturën lokale shqiptare, gjë që është e zakonshme në veprat e Përvathit.

POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: - Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara. Pa më shau poçari keq turqisht, Unë e shava shqip e mend i rashë; Për çudi poçari nuk u ligsht, Veç dy lot në sytë e kuq i pashë, Për çudi poçari nuk u ligsht! Mos u çmend ky turk, ky musliman? Unë e shaj, ai me duar në qafë! Poçe tjeter mori në dyqan Dhe më tha: " Më shaj, për besë, prapë!" Poçe tjetër mori në dyqan. Psheretiu si unë: " Jam shqiptar, Shqip, vëlla, ti shamë dhe një herë, Fjala shqipe s'blihet në pazar, Në dyqan ka vjet që s'e kam ndjerë, Fjala shqipe s'blihet në pazar!" Ikën nga dyqani burra e gra, Unë e një poçar e tjetër s'kishte, Vazot frynte deti Marmara, Vazove poçari shqip u fliste, Vazot mbushte deti Marmara. POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: - Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara.

Një poezi për Gruan , nga Dritëro … Gruas Të falënderoj që në sajen tënde marr frymë, Që ha këtë bukë të bardhë në sofër, Që lulja s’m’u tha nga një brymë , Që ngjita gjer lart atë kodër. Të falënderoj dhe që pi nga mërzia Të hidhurën kafe , të ligën cigare Të nxjerrë në muzg nga kutia , Të blerë në treg me pak pare . Të falënderoj dhe që ti s’më ke lënë T’i hyj lakuriq dëshpërimit të thellë. Për krahu me zor më ke zënë, Të dalim me vrap nga kjo shpellë. Dritëro Agolli #poezi

Kalaja e Himarës – Rrënjë Ilire mbi Bregdetin Jonian E ndodhur mbi një kodër strategjike që dominon qytetin e sotëm dhe bregun e bukur të Himarës, Kalaja e Himarës është një prej fortifikatave më të vjetra dhe më të rëndësishme historike në jug të Shqipërisë. Kalaja e Himarës është ndërtuar fillimisht nga ilirët, rreth shekullit IV para erës sonë, pra është mbi 2,300 vjeç! Gjatë shekujve, ajo është riparuar dhe zgjeruar nga grekët, romakët, bizantinët, normanët dhe osmanët, duke u kthyer në një monument të gjallë të historisë shumëfishe të rajonit Kalaja ka qenë e banuar vazhdimisht deri në shekullin XIX, ndaj nuk është zbuluar në kuptimin arkeologjik klasik, por ka qëndruar gjithmonë si një qendër historike e njohur në rajon. Në vitet e fundit, disa studime arkeologjike dhe restaurime kanë ndihmuar në identifikimin e fazave të ndërtimit, sidomos muraturës ilire dhe strukturave bizantine. Çfarë përmban Kalaja? Brenda mureve të saj të trashë: Rrënojat e kishave bizantine si Kisha e Shën Mërisë (e ndërtuar në shek. XIII) Gjurma të banesave tradicionale himariote Kapela dhe themele manastiresh Pamje panoramike mahnitëse drejt detit Jon, që dikur shërbyen për kontrollin e rrugëve detare Rëndësia strategjike Kalaja ka pasur një rol të madh në mbrojtjen e rajonit të Labërisë dhe rrugëve detare në Mesjetë, sidomos gjatë përplasjes së perandorisë osmane me fuqitë perëndimore. KUr ta vizitosh.. Përveç historisë, kalaja të ofron qetësi, atmosferë mistike dhe pamje unike të detit dhe maleve të jugut. Shumë nga banesat brenda kalasë janë ende të banuara ose të ruajtura, duke e bërë atë një fshat të vjetër brenda mureve, ku tradita dhe historia bashkëjetojnë. > “Nga muret 2300-vjeçare të Kalasë së Himarës, ku era sjell jehonën e ilirëve, bizantinëve dhe burrave të jugut, ju uroj një të dielë me diell, qetësi dhe frymëzim historik

Golda Meir Kr.E 4 e Izraelit “Kur të bëhet kjo jo vetëm një fjalë apo një slogan i thjeshtë, por një mënyrë jetese, atëherë e keni arritur qëllimin tuaj.” – Golda Meir Golda Meir, Kryeministrja e katërt e Izraelit nga viti 1969 deri në 1974, është një figurë e paharrueshme në historinë e politikës botërore. Lindur më 3 maj 1898 në Kiev, në atë që sot është Ukraina, ajo u rrit në një familje hebreje të përkushtuar, ku vlerat e punës, edukimit dhe përgjegjësisë ndaj komunitetit u kthyen në themelet e jetës së saj. Familja emigroi në Shtetet e Bashkuara kur Golda ishte ende fëmijë, dhe këtu nisi udhëtimi i saj drejt politikës dhe angazhimit social. Nga moshë e re, Golda kuptoi se të ndërtonit një shtet nuk mjaftonte vetëm me fjalë të bukura – duhej përkushtim, guxim dhe aftësi për të transformuar vizionin në realitet. Ajo iu bashkua lëvizjes sioniste dhe më vonë u zhvendos në Palestinë, ku angazhimi i saj në punët e komunitetit dhe organizatave politike tregoi se ajo nuk ishte thjesht një figurë administrative, por një arkitekte e shtetit që po lindte. Golda Meir u bë e njohur për aftësinë e saj për të bashkuar vizionin me veprën konkrete. Ajo shërbeu si Ministre e Punëve të Jashtme dhe më pas u emërua Kryeministre, duke u bërë gruaja e parë dhe një nga figurat më të fuqishme të botës në atë kohë. U dallua për vendosmërinë, ndershmërinë dhe aftësinë për të marrë vendime të guximshme në momente kritike. Ajo nuk e fshehu opinionin e saj, duke u bërë e njohur për sinqeritetin dhe thjeshtësinë në komunikim, por edhe për vendosmërinë e hekurt në politikë. Golda Meir besonte fuqimisht te roli i qytetarit të përkushtuar dhe i profesionistëve që formojnë një shoqëri: mësuesit, mjekët dhe ushtarakët. Për të, shteti ishte një organizëm që duhej të ushqehej nga përpjekjet e secilit, ku çdo akt i pandershëm ishte si një plagë që dobësonte trupin e tij. Në këtë kuptim, ajo shihte politikën jo si lojë pushteti, por si përgjegjësi morale – një mision për të ruajtur dhe zhvilluar jetën dhe shpresën e një populli. Përtej fjalëve të saj të njohura, thëniet e Golda Meir përmbajnë një filozofi të thellë jetësore: “Unë nuk e kam dashur kurrë politikën si lojë; unë e kam dashur si shërbim.” Kjo tregon qartësinë e saj mbi vlerën e përkushtimit të sinqertë, ku pushteti është mjet dhe jo qëllim. Sipas saj, ndërtimi i një vendi të fortë kërkon ndershmëri, punë të palodhur dhe respekt për profesionistët që formojnë bazën e tij. Në këtë mënyrë, politika dhe jetësimi i vizionit të shtetit nuk janë dy botë të ndara, por një rrjedhë e pandashme përgjegjësie dhe etikë. Metaforikisht, Golda Meir ishte si një krah mbi rrugët e një shteti që po lindte: nguliste themelet, vendoste gurët e parë dhe kujdesej që asnjë prej tyre të mos rrëshqiste. Ajo nuk i trembej sfidave, duke kuptuar se çdo vendim i guximshëm ishte një hap drejt realizimit të një vizioni më të madh. Për të, secili qytetar ishte një pjesë e këtij arkitekture – dhe secili akt i pandershëm ose i papërkushtuar mund ta shkatërronte punën e dekadave. Jetëgjatësia e legjendës së Golda Meir nuk qëndron vetëm në pozitat që mbajti, por në mënyrën si e kuptoi dhe e jetoi pushtetin. Ajo ishte një shembull se politika, kur është e ndërtuar mbi ndershmëri, përgjegjësi dhe punë të palodhur, mund të jetë instrument transformues i shoqërisë. Thëniet e saj, vizioni dhe veprimet mbeten një udhërrëfyes jo vetëm për shtetin, por edhe për çdo qytetar që synon të kontribuojë me seriozitet dhe pasion në ndërtimin e së ardhmes. Thënie kryesore 1. “Kur të bëhet kjo jo vetëm një fjalë apo një slogan i thjeshtë, por një mënyrë jetese, atëherë e keni arritur qëllimin tuaj.” Thekson rëndësinë e përkushtimit dhe veprimit të përditshëm për të ndërtuar një shoqëri dhe shtet të fortë. 2. “Unë nuk e kam dashur kurrë politikën si lojë; unë e kam dashur si shërbim.” Politikën e sheh si mjet për të kontribuar në shoqëri dhe jo si mënyrë për pushtet personal. 3. “Barazoni korrupsionin me tradhtinë ndaj Atdheut dhe zyrtarët e korruptuar me tradhtarët, deri në brezin e shtatë.” Ndershmëria dhe integriteti janë themele të një shteti të qëndrueshëm. 4. “Punë, punë dhe vetëm punë. Sepse askush përveç teje nuk do të të mbrojë, askush nuk do të të ushqejë përveç vetes dhe vendi yt të nevojitet vetëm ty dhe askujt tjetër.” Vetëpërgjegjësia dhe puna e palodhur janë baza e forcës personale dhe shtetërore. Analizë Golda Meir përqendrohet mbi etikën dhe përgjegjësinë: shteti dhe shoqëria nuk mund të funksionojnë pa ndershmëri dhe përkushtim. Politika nuk është lojë pushteti, por një shërbim ndaj komunitetit, ku çdo vendim dhe veprim ka ndikim mbi të ardhmen e të gjithë popullit. Suksesi i një vendi lidhet me përpjekjen kolektive dhe respektin për profesionistët që formojnë bazën e tij – mësuesit, mjekët, ushtarakët. Puna e palodhur dhe vetëpërgjegjësia janë gurët e themeleve të shtetit, ndërsa korrupsioni dhe pandershmëria janë plagët që e dobësojnë.

Shefkije Islamaj GJUHA STANDARDE SHQIPE DHE E ARDHMJA E SAJ , vështirësish, pengesash e veprimtarish të shumta e sakrifikuese të atdhetarëve, veprimtarëve e zelltarëve tanë gjuhësorë, letrarë e kulturorë edhe përmes një procesi të gjatë standardizues që u intensifikua sidomos në gjysmë e dytë të shekullit 19-të në kohën e Rilindjes Kombëtare për të vazhduar përgjatë shekullit 20 deri në vitin 1972 kur përfundimisht u ligjësua në pikëpamje shoqërore, politike, kulturore por në rend të parë shkencore Kongresi i Drejtshkrimit i Gjuhës Shqipe dhe i gjuhës së përbashkët letrare që po mbush 5 dhjetëvjetëshat e vet pikërisht këto ditë kur po mbahen edhe aktivitete të shumta shënuese në Tiranë, Prishtinë, Shkup e më gjerë. Jo vetëm në historinë tonë kulturore, por edhe në historitë kulturore të Ballkanit e përtej tij, proceset standardizuese gjuhësore, më herët ose më vonë ose shumë më vonë, gjithmonë janë nxitur nga idetë e ndërgjegjes kombëtare dhe nga ndjenjat e përkatësisë kombëtare. Dhe këto ide janë bërë forcë lëvizëse në historinë e një populli siç janë bërë edhe në historinë e popullit shqiptar. Duke pasur parasysh historinë e gjuhës letrare shqipe, duke e njohur kontekstin e saj historik e politik e duke i ditur rrugën e ecejaket e saj në këtë histori si edhe proceset e saj standardizuese që sollën krijimin e saj, nuk mund të mos themi se kjo histori, ky rrugëtim, këto procese nuk kanë ecur lehtë e pa vështirësi llojesh të ndryshme, përkundrazi. Krijimi i një gjuhe letrare, procesi i normimit dhe i standardizimit të saj gjithmonë, pra gjithmonë, bart, pos përmasës kryesore gjuhësore e shkencore, edhe përmasat si këto: ideologjike, politike dhe simbolike që ndërlidhen ngushtë mes vete dhe shoqërohen me kritikën gjuhësore dhe me mendimin për gjuhën. Kështu është krijuar dinamizmi tipik i të arsyetuarit të hapur mbi gjuhën dhe mbi bazën mbi të cilën është ndërtuar ajo dhe rrjedhimisht edhe mbi bazën e drejtshkrimit të saj. Në këtë mënyrë u krijua një marrëdhënie e ndërsjellë midis përpjekjeve për standardizimin e gjuhës dhe ndryshimeve shoqërore e politike, sepse është e kuptueshme pse standardizimi i gjuhës shqipe është gjithmonë i lidhur edhe me botëkuptimin mbi gjuhën si simbol identiteti, i identitetit tonë kombëtar e jo vetëm si mjet a instrument i marrëveshjes mes nesh, që, natyrisht, është përbërësi themelor i saj. Kritika shkencore, prandaj, duhet të jetë më objektive, më reale e më paanshme dhe të marrë parasysh shumë faktorë, faktorët historikë, politikë, shoqërorë, kulturorë dhe jo vetëm ata gjuhësorë, që kanë ndikuar në jetën tonë kombëtare dhe në krijimin standardit tonë gjuhësor, që do të thotë se duhet të marrë parasysh të shkuarën, të sotmen e sidomos të ardhmen e saj, të gjuhës standarde, por jo vetëm – duhet të marrë parasysh edhe të ardhmen e vetë kombit. Përthyerjet historike të shumë kombeve, siç po dëshmohet edhe sot, nuk kanë përfunduar, ato po përsëriten e përsëriten, prandaj kohezioni brendakombëtar vazhdon të mbetet fjalë kyçe në jetën tonë kombëtare. Sot për sot dhe kushedi sa kohë. Ne nuk jemi as francezë, as gjermanë, as anglezë dhe jeta jonë, historia jonë nuk shëmbëllejnë me të tyret. E as gjuha e historia e saj. Dhe arsyet dihen. Dhe referimi me to nuk na ndihmon shpesh. Gjuha standarde shqipe vazhdon edhe sot të mbetet identifikuese dhe ruajtëse e identitetit shqiptar. Ndërkaq kritika negative ndaj gjuhës standarde dhe normës së saj shpesh jep përfytyrimin e dëshirës për një eksperiment ose eksperimentim pa farë strategjie a projektimi rrjedhojat largvajtëse të të cilit mund të parakuptohen e të mendohen. Një gjuhë standarde për të qenë e aftë të përmbushë funksionet e saj, funksionet e synuara me normimin e saj, e kjo do të thotë që të bëhet një mjet i përbashkët dhe i vlefshëm komunikimi, për një komunitet më të gjerë shoqëror, që ka një ndjenjë të zhvilluar përkatësie, që ka një identitet të përbashkët, që ka një ndjenjë të përbashkët ndjeshmërie gjuhësore, një mjet që mund të veprojë e të aktualizohet me sukses në shumë fusha të jetës së tij duhet të ketë një pranim të gjerë. Gjuha standarde shqipe këtu e 50 vjet e ka këtë pranim. Kundërshtimi i saj i përket një grupi individësh që shfrytëzon të drejtën e tij legjitime për t’u mos pajtuar me qëndrime a vendime të caktuara në rrethanat e sotme demokratike të shoqërisë shqiptare. Dhe është e drejtë e tij siç është e drejtë edhe e shumicës të ngulmojë në vlefshmërinë e standardit dhe sidomos, pra sidomos në të drejtën e patjetërsueshme që shqiptarët kudo që janë të kenë një gjuhë të përbashkët, një gjuhë standarde të ligjësuar, të vlerësuar e të dëshmuar se ajo ka kryer e po i kryen të gjitha funksionet e një gjuhe standarde, të një gjuhe të pasur, moderne, të epshme për t’u modifikuar e për t’iu përshtatur zhvillimeve të reja e të përshpejtuara shoqërore, ekonomike, teknologjike, shkencore, kulturore e të tjera. Përcaktimi, krijimi dhe përdorimi i drejtë i një gjuhe standarde parakupton gatishmërinë e pjesëtarëve të një bashkësisë të gjerë etnike, shoqërore, që e pranon simbolikisht dhe objektivisht gjuhën standarde si sistem të përbashkët gjuhësor dhe që rrjedhimisht tregon gatishmëri edhe për ta mësuar dhe zbatuar në situatat komunikuese të përcaktuara me normën e saj. Në gjithë hapësirën e saj në fushat e përcaktuara të përdorimit të saj zbatohet norma e gjuhës standarde me sukses, me më pak kujdes ose me shkujdesje. Dhe kjo është plotësisht e kuptueshme për rrethanat dhe kontekstin tonë historik, shoqëror, politik, arsimor e kulturor. Cili është niveli i përvetësimit dhe i zbatimit të kësaj norme në këto 50 vjet është një çështje tjetër që do diskutim të gjerë dhe që do mobilizimin e të gjitha institucioneve të rëndësishme e përgjegjëse. Çdo normë gjuhësore duhet të mësohet, askush nuk lind me gjuhën standarde. Se zotërimi i plotë i normës gjuhësore nga të gjitha shtresat e parapara të folësve dhe të shkruesve do të ndodhë shpejt dhe në mënyrë të lehtë, pa pasur parasysh as rrethanat tona historike, politike, shoqërore të shqiptarëve të shpërndarë në disa shtete dhe pa komunikime e kontakte mes vete gjatë, si dhe faktorë të tjerë të shumtë ndikues e përdallues në këto pesëdhjetë vjet tona historie aspak të lehtë në gjithë hapësirën tonë të përbashkët gjuhësore, ka qenë dhe mbetet ide dhe parashikim utopist. Prandaj zotërimi a përvetësimi dhe zbatimi i normë gjuhësore të shqipes standarde ka marrë kohë e do të marrë kohë edhe më tej për arsyet që u theksuan dhe për të tjera që nuk u theksuan. Por, shtrohet pyetja kush e di e kush mund ta thotë saktë e me siguri se ç’ kohë u janë dashur popujve të tjerë të zhvilluar dhe dukshëm më të zhvilluar se ne, ose më të pazhvilluar, për ta zotëruar standardin e tyre? Gjuha standarde shqipe ka tashmë historinë e saj, po e jeton të tashmen e saj dhe po ndërton të ardhmen e saj dhe kjo e ardhme është shumë e besueshme: - sepse arritjet 50 vjeçare gjuhësore e shkencore, arritjet në fushën e pranimit, të përvetësimit e të zbatimit të gjuhës standarde e të normës së saj të kodifikuar në këtë Kongres na lejojnë të themi se gjuha standarde shqipe përmbush të gjitha kriteret që janë përcaktuar nga studiuesit e krijimit të gjuhëve standarde: funksionin përbashkues - gjuha standarde shqipe bashkon të gjithë shqiptarët e të dyja dialekteve; funksionin veçues - gjuha standarde shqipe përfaqëson identitet të veçantë, simbol që identifikon bashkësinë shqipfolëse, shqiptarët, në raport me bashkësitë gjuhësore jo shqipe; funksionin simbolik – gjuha standarde për shqiptarët është simbol i identitetit kombëtar; funksionin e autoritetit – gjuha standarde, pasojisht zotërimi dhe zbatimi i saj, si për shqiptarin si subjekt shoqëror, ashtu edhe për shqiptarët si bashkësi etnike, do të thotë autoritet; funksionin qytetërues – me stadardizimin e gjuhës shqiptarët janë bërë komb modern; funksionin komunikues dhe kulturor – gjuha standarde shqipe kultivon dhe zhvillon shprehjen gjuhësore dhe kulturën gjuhësore në përgjithësi përmes sistemit arsimor, administratës, medies, letërsisë, etj.; funksionin shoqëror-politik – gjuha standarde i siguron gjuhës shqipe statusin e gjuhës kombëtare, zyrtare dhe shtetërore por, për një status të tillë të gjuhës standarde është me rëndësi të madhe qëndrimi ynë ndaj saj, vetëdija jonë për rëndësinë e saj dhe qëndrimi ynë ndjenjor ndaj saj, të cilat ia sigurojnë asaj jo vetëm statusin shoqëror-kulturor por edhe statusin shoqëror-psikologjik. Gjuha standarde shqipe i përmbush mirë këto funksione, prandaj ajo ka të ardhmen e saj. -sepse gjuha standarde shqipe ka edhe treguesit e tjerë të rëndësishëm shoqërorë: historinë, që shprehet përmes vetëdijes për bashkekzistencën dhe vazhdimësinë e pashkëputshme të dialekteve të saj, të gegërishtes e të toskërishtes, përmes vlerave të përbashkëta kulturore që shprehin këto dy idioma të shtresëzuara e të mbrujtura në gjuhën standarde; gjallësinë – gjuha shqipe është standardizuar në një moment të historisë së saj, por ajo po tregon qëndrueshmëri dhe hapje ndaj ndryshimeve që ka sjellë e po sjell koha, që po sjell zhvillimi i shqiptarëve në gjithë hapësirën e tyre dhe që po sjellin zhvillimet në përgjithësi në gjithë botën; dhe përshtrirjen – gjuha shqipe është standardizuar dhe pranuar nga gjithë shqiptarët kudo janë, pra, edhe nga gegëfolësit. Këta tregues janë përgjigjja më e mirë që i bëhet kritikës negative por janë edhe tregues projektues të së ardhmes së saj. -sepse gjuha standarde ka kaluar tashmë disa dhjetëvjetësha dhe gjatë kësaj kohe ajo është studiuar gjerësisht si në rrafshin teorik ashtu edhe në rrafshin praktik. Mund të thuhet, prandaj se gjuha standarde shqipe sipas teorisë bazë për krijimin e gjuhëve standarde përmbush të gjithë treguesit që përbëjnë një gjuhë standarde: qëndrueshmërinë elastike të standardit të saj, si tendosje dinamike midis kodifikimit dhe normës reale, që do të thotë se ajo është stabilizuar me kodifikim përkatës, kurse norma e saj e përcaktuar me këtë kodifikim ka treguar elasticitetin e duhur për t’iu përshtatur ndryshimeve e zhvillimeve të kohës dhe të folësve të saj për të cilët u krijua, pra për shqiptarët kudo qofshin ata. Kjo dëshmon se ajo do të ketë të ardhmen e saj . -sepse çdo kthim prapa do të thotë mohim i gjithë asaj pune të gjatë, të madhe dhe të kuptimshme të zelltarëve e të lëvruesve të shqipes pothuajse dy shekujsh, do të thotë mohim i pesë dhjetëvjetëshave jete të standardit të shqipes të realizuar e të dëshmuar në të gjitha funksionet e tij në gjithë hapësirën shqiptare, do të thotë mohim i aftësisë së shqiptarëve për të bërë një gjuhe letrare të përbashkët në shkallë kombëtare, do të thotë mohim i aftësisë për të pasur vetëdije se u duhet një gjuhë e përbashkët standarde, do të thotë mohim i aftësisë për të vlerësuar rëndësinë e të qenët bashkë nga pikëpamja gjuhësore, do të thotë mohim i aftësisë për t’u rreshtuar me të gjithë ata popuj, afër e larg gjeografisë shqiptare, që kanë zgjidhur historikisht, politikisht dhe kulturalisht çështjen e gjuhës së përbashkët gjuhësore me kohë, do të thotë në të vërtetë mohim i së vërtetës së madhe se shqiptarët kanë pasur e kanë vetëdije, aftësi e gatishmëri të kenë një gjuhë të përbashkët standarde, ta zhvillojnë gjuhën e tyre standarde dhe të mblidhen rreth një gjuhe të përbashkët standarde siç janë mbledhur rreth një flamuri e rreth një kombi. Edhe për këtë arsye gjuha standarde ka të ardhmen e vet. -sepse gjuha standarde është edhe gjuhë politike: po cila gjuhë standarde nuk është gjuhë politike përderisa krijimi i gjuhës standarde është pjesë e politikës gjuhësore të çdo shteti e të çdo shoqërie, sepse ajo është pjesë e politikës së përgjithshme kulturore, arsimore, kombëtare, është pjesë e politikës së jashtme dhe e politikës së brendshme që ndjek një shtet. Prandaj gjuha standarde shqipe ka të ardhmen e saj! -sepse historia jonë kulturore dhe kombëtare ka dëshmuar prirjen e fuqishme përafruese e përbashkuese që ka karakterizuar proceset standardizuese në historinë e gjuhës shqipe dhe në historinë e shqiptarëve dhe faktet për këtë prirje janë shumë kokëforta sepse janë nxitur jo vetëm nga arsyet gjuhësore e kulturore, por edhe nga arsyet shoqërore, politike, ekonomike. E kjo i siguron gjuhës standarde shqipe të ardhmen e saj. Dhe si përfundim: Gjuha standarde shqipe sot me veçoritë e funksionet e një varianti standard të krijuar gjatë procesit të gjatë standardizues paraqet gjuhë të pranueshme dhe të autoritetshme për të gjithë shqiptarët kudo janë, ndërsa vëmendja e atyre që merren me planifikimin gjuhësor në gjithë hapësirën gjuhësore shqiptare, e atyre që studiojnë gjuhën shqipe dhe gjuhën standarde shqipe, duhet të drejtohet rreth kujdesit të munguar ndaj saj, kujdesit të munguar institucional, pra kujdesit shtetëror e shoqëror. Jo vetëm institucionet shkencore që merren me planifikimin gjuhësor, jo vetëm gjuhëtarët që studiojnë gjuhën, po edhe lëvruesit e gjuhës - shkrimtarët, përkthyesit, publicistët, gazetarët dhe të gjithë përdoruesit e saj duhet të ndërgjegjësohen për rëndësinë e madhe që ka përdorimi i drejtë i gjuhës standarde dhe i gjuhës në përgjithësi, i njërës prej vlerave më të mëdha kombëtare që kemi. Gjuha standarde ka të ardhmen e saj sepse këtë të ardhme do ta ndërtojmë bashkërisht siç kemi krijuar historinë e saj bashkërisht e siç po e jetojmë të tashmen bashkë. Gëzuar Përvjetorin gjysmëshekulli të gjuhës standarde!

“Elon Musk parashikon zhdukjen e telefonave dhe aplikacioneve brenda 5 viteve: e ardhmja është inteligjenca artificiale” Në një episod të The Joe Rogan Experience (JRE), Elon Musk diskutoi të ardhmen e teknologjisë, sidomos për ndikimin e fuqishëm të inteligjencës artificiale (AI) në mënyrën se si ne përdorim pajisjet dhe aplikacionet. Sipas artikujve: Musk tha që pajisjet që ne i quajmë sot “smartphones” (telefonë të mençur) nuk do të ekzistojnë më në formën tradicionale. Për shembull: “We won’t have smartphones in the traditional sense. What we currently call smartphones will actually be edge nodes for AI video inference…”  Ai tha që aplikacionet dhe sistemet operative (operating systems) do të bëhen të panevojshme, sepse pajisja do të funksionojë si një lloj “skene” për imazhe dhe audio, ndërsa “inteligjenca artificiale” do të parashikojë se çfarë doni dhe do të ofrojë automatikisht.  Ai vuri në dukje se brenda 5–6 vitesh (sipas tij) shumë nga përmbajtjet që konsumojmë (muzikë, video) do të jenë gjeneruar nga AI.  Po ashtu, Musk shprehu shqetësime për ndikime sociale — për shembull që puna tradicionale digjitale do të zëvendësohet nga AI dhe se do të ketë “shumë trauma dhe përçarje” gjatë këtij tranzicioni.  Pra, përmbledhtas, Musk po parashikon një ndërhyrje ku teknologjia ndryshon rrënjësisht: pajisje të veçanta (telefona) të zëvendësuara nga “nodes” inteligjente, aplikacioneve që ulen në bakshishin e historisë dhe formave të konsumit që nxisin AI-në për të krijuar përmbajtje në kohë realë. --- 📄 Burimet Ja disa artikuj të huaj që përmbajnë këtë përshkrim: “Tech Bytes: Musk says smartphones will fade as AI takes over the interface” – Proactive Investors.  “Elon Musk’s latest interview: In five years, there will be no more mobile phones or apps, and work will become something you do only when you want to.” – 36Kr Europe.  “Musk Confident: Artificial Intelligence Will Replace Phones …” – GazetaExpress.

Rrevista Prestige #Inspiration. Editorial – Revista Prestige Victoria Beckham: Gruaja që sfidon trashëgimitë dhe ndërton të ardhmen e saj Fituesja është Victoria. Jo sepse ajo kërkon të fitojë – por sepse ajo ka mësuar të ngrihet mbi paragjykimet, të ripërcaktojë veten dhe të ndërtojë me duart e veta një perandori që flet me gjuhën e përkushtimit, stilit dhe vizionit. Dokumentari i saj i ri me tre pjesë në Netflix, “Victoria Beckham”, është një dritare e sinqertë në botën e një gruaje që ka jetuar përgjatë tre dekadave në qendër të vëmendjes, por që më në fund ka zgjedhur të tregojë historinë e saj. Për një brez të tërë, ajo do të mbetet gjithmonë Posh Spice – një ikonë pop-i që ndikoi kulturën globale në vetëm katër vite aktivitet. Por për një grua që ka punuar pa ndërprerje për afro dy dekada në modë dhe bukuri, kjo etiketë është kthyer në një barrë, një reduktim i padrejtë i rrugëtimit të saj. “Njerëzit i duan Spice Girls – edhe unë i dua. Por nuk dua të përcaktohem vetëm nga ajo periudhë,” shprehet ajo. Dhe dokumentari vjen pikërisht për këtë: për të vendosur në vendin e duhur kapitullin Spice Girls, pa e fshirë, por edhe pa e lënë të errësojë gjithçka që ajo ka ndërtuar më pas. Netflix e ndoqi Beckham për plot një vit – në shtëpi, në Londër, në Paris e New York – duke dokumentuar jo thjesht procesin e punës, por transformimin personal të një gruaje që më në fund pranoi të mos ketë gjithçka nën kontroll. E konsideruar prej kohësh si një “kontroll-freak”, Victoria rrëfen se ky projekt e detyroi të lirojë frerët dhe, çuditërisht, kjo ishte çlirimi i saj më i madh. Një rrëfim i sinqertë, larg vanitetit, që i lejon publikut të shohë nën sipërfaqe – aty ku fshihet forca e saj e vërtetë. Fuqia e vendosmërisë Media britanike ka qenë shpesh e pamëshirshme ndaj familjes Beckham. Por Victoria zgjedh të fokusohet te ajo që ka kuptim: familja, puna dhe të ardhmen e markës së saj. Vetëm në vitin 2024, bizneset e saj të modës dhe bukurisë shënuan rritje prej 26%, duke arritur mbi 112 milionë paund në të ardhura. Suksesi i saj nuk ka ardhur rastësisht. Partneriteti me Neo Investment Partners dhe vizioni i qartë kanë qenë shtylla të forta. Por në themel qëndron këmbëngulja e Victorias për të mos bërë kompromis me cilësinë. Victoria eshte e përkushtuar ndaj çdo detaji. Nga vizitat e fshehta në Selfridges për të parë reagimet reale të klientëve, te tutorialet e përditshme që poston nga shtëpia – Victoria e kupton se në botën moderne, lidhja me konsumatorin është po aq e rëndësishme sa produkti vetë. Eyeliner-i Satin Kajal është kthyer në kult. Aromat e saj, secila me një histori personale, janë një kapitull emocional në markën e saj. Dhe kjo qasje intime është arsyeja pse klientët e saj janë besnikë – shumë prej tyre që e kanë ndjekur që nga ditët e Spice Girls. Ajo është Liderja që dëgjon. Stili i saj mashkull-femëror, eleganca e matur, qepjet e pastra – janë gjithçka që markat moderne përpiqen të kapin. Por brenda studios, Victoria është e njohur si një shefe që dëgjon, që kupton ritmin e stafit dhe që vlerëson talentin. Kjo është arsyeja pse besnikëria ndaj saj është po aq e fortë sa edhe ndaj markës. Një e ardhme e saj që sapo ka nisur. Victoria Beckham nuk po ngadalëson. Synon hapjen e dyqaneve në SHBA, zgjerimin në lingerie, veshje sportive dhe bashkëpunime të reja strategjike. “Ëndërro madhështisht – dhe pastaj edhe më shumë,” thotë ajo. Dhe kjo është ndoshta motoja që ka udhëhequr gjithë jetën e saj. Pas 26 vitesh martesë, David ende e bën të qeshë. Familja mbetet forca e saj e parë. Dhe përtej të gjitha kapitujve që ka jetuar, Victoria ndjen se është pikërisht tani – në këtë moment – që po fillon të prekë potencialin e saj më të madh. Victoria Beckham është më shumë se një ikonë. Ajo është një forcë. Një grua që nuk pranoi të mbetej e burgosur në një imazh të së kaluarës, por ndërtoi vetë të ardhmen e saj.

Rrevista Prestige #Personality #Inspiration Olga Plumbi -- Zemra e Guximit: Atdheu në zemrën dhe në Zërin e një Gruaje që Shkroi Historinë! Nga një krahinë malore e Shqipërisë së thellë, ku lugina e Vjosës rridhte mes gurësh dhe pemësh të egra, lindi një zë që do të shpërthente më pas në historinë kombëtare me forcën e një jehone të pashuar. Në fshatin e vogël Lupckë të Përmetit, në vitin 1898, erdhi në jetë Olga Plumbi, njëra ndër gratë më të ndritura që Shqipëria do të njihte në shekullin XX. Ajo nuk ishte vetëm një emër në listat e aktivisteve, as vetëm një pjesëmarrëse në luftën për çlirim apo në ndërtimin e shoqërisë shqiptare pas saj. Ajo ishte një ndër zërat e parë që guxoi të artikulojë publikisht çështjen e gruas shqiptare, arsimimin e saj, rolin në luftë dhe në paqe. ✨️✨️ Me një thjeshtësi fisnike dhe një vendosmëri të hekurt, ajo jetoi si nënë, luftëtare, deputete, gazetare, pedagoge dhe simbol i një ideali që nuk plaket kurrë: liria me dinjitet. ✨️✨️Ollga Plumbi ishte një nga gazetaret dhe aktivistet më të rëndësishme feministe të viteve ’30 në Shqipëri, një grua me mendime të jashtëzakonisht përparimtare, me zgjuarsi të mprehtë dhe guxim të rrallë për kohën. Ajo ngriti zërin për të drejtat e grave kur shoqëria shqiptare ishte ende e mbyllur ndaj ideve të emancipimit, duke sfiduar mentalitete, zakone dhe heshtje të thella. ✨️✨️Si aktiviste, shkrimtare dhe intelektuale progresiste, ajo u bë figurë kyçe e shtypit modern shqiptar. Pas Luftës së Dytë Botërore, kontributi i saj u njoh gjerësisht: në zgjedhjet e vitit 1945 ajo u zgjodh deputetja më e votuar në vend, pas Enver Hoxhës — një dëshmi e autoritetit moral, intelektual dhe shoqëror që ajo përfaqësonte. ✨️✨️ Ollga Plumbi mbetet një nga figurat më vizionare të historisë shqiptare, një grua që e jetoi të ardhmen përpara se ajo të mbërrinte. Në kohë trazirash të mëdha kombëtare, kur vendi digjej nga pushtuesit dhe nga prapambetja, Olga nuk qëndroi në hijen e burrave, por marshoi përkrah tyre – dhe shpesh përpara tyre. ✨️✨️Që nga angazhimi në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare, ku drejtoi organizatën e grave përmetare, e deri në tribunat më të larta të politikës dhe arsimit shqiptar, ajo u bë një gur themeli i një shoqërie që kërkonte t’i jepte gruas shqiptare jo vetëm të drejtën për të jetuar, por edhe të drejtën për të udhëhequr. > “Nënë Olga kishte në vështrimin e saj diçka që të qetësonte dhe të nxitonte njëkohësisht – një lloj force që të thoshte pa fjalë: 'nuk jemi këtu për veten, por për vendin dhe për të ardhmen'”, shkruante i biri, Emil Plumbi, një tjetër figurë e ndritur e pasluftës, inxhinier elektronik, pedagog dhe drejtues në universitete shqiptare." ✨️✨️Në qindra artikuj, në fjalimet e saj në Kuvendin Popullor, në takimet me gra të thjeshta në qytete e fshatra, Olga Plumbi mbeti besnike ndaj një ideali të bukur dhe të vështirë: që Shqipëria nuk mund të jetë e lirë, nëse gratë e saj janë të heshtura.✨️✨️ Sot, emri i saj përmendet në historitë e Luftës, në librat për emancipimin, në kujtimet e shokëve e bashkëluftëtarëve, në zemrat e atyre që e panë si model. Ajo është një figurë e kompletuar – me mendje të kthjellët, zemër të madhe dhe vepër që flet vetë. Nga malet e Përmetit, deri në zyrat e qeverisë dhe auditorët e Tiranës. Olga Plumbi mbetet një ndër ato gra që e rritën Shqipërinë jo vetëm me fjalë, por me gjak, punë dhe dashuri për njerëzit. Olga Plumbi (1898–1984), bijë e një familjeje përparimtare përmetare, u ngjit në histori si një prej grave më largpamëse të Shqipërisë moderne. ✨️Mësuese, publiciste, aktiviste e pasionuar dhe deputete, ajo mishëroi një figurë femërore që i parapriu kohës së vet. Nga rrënjët e një shtëpie të ndriçuar nga dashuria për dijen e kombin, deri te tribunat e Luftës Nacionalçlirimtare, Olga nuk u tërhoq asnjëherë nga zëri i të drejtës dhe dinjitetit njerëzor. ✨️Rruga e saj, e ndarë mes klasës, luftës dhe kulturës, mbeti gur kilometrik për breza të tërë, të cilët në pasqyrën e saj lexojnë modelin e një gruaje që nuk u pajtua me heshtjen, që nuk u mbyll në katër mure, por i dha frymë lirisë dhe te drejtave te grave. Në fshatin Lupckë të Përmetit, më 1898, erdhi në jetë vajza që do të sillte ndryshim. ✨️✨️Një shtëpi me dritare të hapura ndaj botës: babai, Zahari Leka, mjek i diplomuar në Francë, dhe nëna Polikseni, edukuar në Arsaqion të Athinës, i dhuruan Ollgës një truall të mbushur me kulturë dhe dashuri për kombin. Ishte si një farë e mbjellë në tokë pjellore, që do të lulëzonte në kohën më të vështirë për gratë shqiptare. Martesa me Mihal Plumbin, përkrahës i arsimit kombëtar dhe i kauzës shqiptare në mërgatë, do ta lidhte fatin e saj me idealet e Rilindjes. Prej këtij bashkimi lindi djali i tyre, Emil Plumbi, që më vonë do të bëhej kryeinxhinier i Radio Tiranës, duke mbartur në zemër mesazhet e nënës për dashurinë ndaj dijes dhe kombit. ✨️Ollga u bë mësuese si një fanar ndriçues në epokën e errësirës, kur vajzat rrallë shkonin në shkollë. ✨️Kolegji Amerikan, Liceu Francez, ishin stacionet e para ku ajo përçoi alfabetin e lirisë dhe emancipimit. ✨️Shkrimet e saj, botuar në revistat “Bota e Re” dhe “Përpjekja Shqiptare”, ishin të drejtpërdrejta, të forta, dhe sillnin aromën e një bote të re, ku gruaja nuk duhej të mbetej më skllave e mentaliteteve✨️✨️. Shkruante nën pseudonimin Shpresa — simbol i thjeshtë, por me një dritë të madhe, që pasqyronte besimin tek forca morale e grave. Fjalët e saj nuk ishin thjesht shkrime; ato ishin thirrje për të ngritur kokën, për të ndërtuar një shoqëri ku femra të mos shihej si objekt, por si njeri i plotë, me të drejta dhe ëndrra. Kur erdhën ditët e zeza të pushtimit, Ollga nuk qëndroi në shtëpi; ajo doli në ballë, me flamurin e organizimit. Në Konferencën e Dytë Nacionalçlirimtare në Labinot (1943), ajo ishte aty, bashkë me Ela Gjikondin dhe Nexhmije Xhuginin, për të vënë në vijë mobilizimin e grave shqiptare. ✨️✨️Si kryetare e Organizatës Antifashiste të Gruas në Tiranë, përgatiti motrat e saj për të shpëtuar fëmijët, për të ushqyer luftëtarët, për të përballuar terrorin. Ajo ndërtoi një urë që lidhte nënat, motrat, bashkëshortet, me idealin e çlirimit — një rrjet solidariteti që shpesh nënvlerësohet, por pa të cilin ushtria partizane nuk do të kishte mbijetuar. ✨️✨️ Pas çlirimit, Ollga hyri në Asamblenë Kushtetuese, duke u bërë një nga gratë e para deputete në historinë e Shqipërisë. 1945 ishte një vit historik: ajo u zgjodh me mijëra vota të grave dhe burrave që e shihnin tek ajo simbolin e besimit dhe kurajos. Kishte numrin me te madh te votave pas EH. Megjithëse më vonë nuk do të kishte poste të larta, ajo vijoi të punonte në Bibliotekën Kombëtare, si shefe e marrëdhënieve me jashtë, duke mbetur gjithmonë e lidhur me kulturën dhe librin. Emil Plumbi, djali i saj, nuk ishte vetëm një inxhinier i suksesshëm, por edhe dëshmitari i dashurisë së jashtëzakonshme të nënës për dijen dhe për kombin. Në kujtimet e tij, ai thoshte shpesh se “nëna më mësoi se të jesh i lirë do të thotë të jesh i ditur” — një testament i heshtur për të gjitha brezat. --- Kujtimet e djalit të saj. Emil Plumbit për nënën, Olga Plumbi Një dashuri dhe frymëzim i përjetshëm Emil Plumbi, i rritur nën hijen e një gruaje të jashtëzakonshme, ruan në zemrën e tij kujtime që flasin për një nënë të fortë dhe të butë njëkohësisht — një grua që e pa jetën me sytë e detit dhe zemrën e një mali. Në një nga letrat e tij më të ndjera, Emil shkruan: ✨️✨️ > “Nëna ime ishte si dritë në errësirën e kohës. Kur shkelte në dhomën time, gjithçka merrte një tjetër ngjyrë; zëri i saj qetësonte frikën dhe u jepte krahë ëndrrave të mia.” Në vitet e luftës, përballë rreziqeve dhe sakrificave të mëdha, ajo mbante fort vlerat që i kishte mësuar babai i tij, mjeku Zahari Leka, dhe vetë ajo si edukatore. Emil kujton: > “Ajo më mësoi që liria kërkon guxim dhe sakrificë. Nëna më thoshte gjithmonë: ‘Edhe kur të ndihesh i vetëm, mbaje shpresën gjallë si flakë që ndez rrugën përpara.’” Në kujtimet e tij, shumë herë del pamja e saj si një nënë që luftonte jo vetëm me fjalë, por edhe me veprime të qarta. > “Në mbrëmjet e ftohta, kur plumbat binin afër, ajo bënte gjithçka që familja jonë të mos ndjehej e braktisur. Kjo forcë e brendshme, ajo paepësi për të përballuar dhimbjen, më mësoi më shumë se çdo libër.” Në letrat private që Emil ruan me fanatizëm, ai shpreh admirimin për kombin që nënë i kishte dhënë me punë dhe dashuri. Një nga ato shkrime thotë: > ✨️✨️“Kur shoh një grua që punon për të tjerët, më kujtohet nëna ime, që në çdo fjalë dhe gjest ngjallte jetën dhe shpresën. Ajo ishte mësuese, shkrimtare, dhe para së gjithash, një ushtare e heshtur e lirisë.” Në kujtimet e tij për periudhën pas luftës, Emil thekson se edhe pse nëna u zhvendos në role më të qeta, ajo mbeti gjithmonë një forcë e madhe brenda familjes dhe shoqërisë. > “Pavarësisht funksioneve zyrtare, ajo nuk u nda kurrë nga puna e saj për kulturën dhe edukimin. Në shtëpinë tonë, librat dhe dialogu ishin gjithmonë të pranishëm✨️✨️ — ajo besonte se vetëm përmes dijes mund të ndërtohet e ardhmja.”✨️✨️ “Çdo kujtim që kam për nënën time është si një fije drite që përshkon labirintet e kohës,” shkruan Emil Plumbi në një nga letrat e tij më personale. ️✨️“Ajo ishte më shumë se një grua — ajo ishte një ngushëllim për zemrat e thyera dhe një dorë që mbante lart flamurin e shpresës, edhe në ditët më të errëta.”✨️ Olga Plumbi, ishte një figurë e rrallë në historinë e Shqipërisë së shekullit të XX me prejardhje qytetare, ku kultura dhe arsimi ishin vlerat kryesore. Babai i saj, Zahari Leka, mjek i njohur dhe njeri me shpirt human, i mësoi vajzës së tij se njeriu është më i fuqishëm kur mban në zemër dashurinë për njerëzimin. “Kur isha fëmijë,” rrëfen Emil, “ajo më tregonte për babain tonë si një djalosh me shpirt të madh, i cili shpëtoi jetën e shumë njerëzve gjatë periudhave më të errëta të historisë sonë.” Këto rrëfime formuan në shpirtin e Emilit themelet e humanizmit dhe përgjegjësisë ndaj kombit. Arsimi ishte themeli i Olgës. Ajo përfundoi shkollën e mesme dhe më pas studimet pedagogjike, duke u bërë mësuese — një profesion që e shikonte si mision. Në klasën e saj, jo vetëm mësohej, por dhe formoheshin karaktere. “Ajo mësonte me shpirt, duke i dhënë çdo nxënësi një copë të ëndrrës së saj për një Shqipëri të lirë dhe të drejtë,” kujton Emil. ✨️Në vitet e errëta të Luftës së Dytë Botërore, Olga Plumbi mori një rol të rëndësishëm në organizimin e grave dhe aktivizmin patriotik. Emil tregon se “nëna ime ishte një nga ato gra që bënë më shumë se sa mund të kërkohej — ajo qëndronte përballë rrezikut, duke mos u trembur, për t’u bërë zëri dhe mbështetja e atyre që luftonin për liri.” Në dokumentet arkivore dhe materialet e periudhës, Olga Plumbi figuron si një prej figurave kyçe të aktivizmit në radhët e grave shqiptare. Ajo mbajti poste të rëndësishme në organizatat e grave dhe më vonë u angazhua edhe në politikë, duke shërbyer si deputete në Kuvendin Popullor. Kjo dëshmon për një jetë të përkushtuar dhe të pjekur nga përvoja dhe vullneti për të ndihmuar vendin e saj. “E kujtoj shpesh kur më shtrëngonte duart dhe më thoshte: ‘Emil, çdo sakrificë vlen kur e bën për të ardhmen,’” shkruan ai. Ajo ishte jo vetëm nënë, por edhe mentorja e parë e tij — një grua që e ndihmoi të kuptojë se jeta kërkon qëndrueshmëri dhe përkushtim. Në kujtimet e tij personale, Emil nuk kursen asnjë fjalë mirënjohjeje për bashkëshortin e Olgës, Kryeun Plumbi, me të cilin ndau një jetë plot sfida dhe arritje. “Ata ishin një çift që luftuan së bashku — ai si mjek dhe ajo si aktiviste — duke ndërtuar një familje të fortë mbi themelet e dashurisë dhe sakrificës.” Në vitet e pasluftës, si një figurë publike e respektuar, Olga Plumbi u vlerësua shumë në shkolla, universitete dhe nga kritika letrare dhe historike. Akademikët e shohin atë si një model të gruas shqiptare të kohës, që përveç rolit familjar, shkroi dhe la gjurmë të thella në jetën shoqërore dhe kulturore të vendit. ✨️✨️ Përmbledhjet dhe studimet mbi jetën e saj janë pjesë e kurseve universitare për historinë e grave në Shqipëri, ndërsa shkrimtarë si Ismail Kadare dhe kritika si Shaban Sinani e përmendin shpesh si një figurë frymëzuese. Në një krahasim artistik, ajo ishte si një pemë e madhe që hapi degët e saj për t’i dhënë hijen dhe frymëmarrjen brezave të rinj, ndërsa rrënjët e saj ishin të thella në tokën e historisë dhe të sakrificës. ✨️✨️Shaban Sinani (2020) dhe studiues të tjerë i kanë dhënë Ollgës një vend të veçantë mes udhëheqëseve të grave shqiptare. Madje Ismail Kadare, në reflektime private, e ka përmendur si “një ndër rrënjët e humanizmit shqiptar, të mbuluara nga pluhuri i kohës, që duhet rizbuluar” (burime gojore arkivore). Akademikë si Aleks Buda e studiues si Nasho Jorgaqi e kanë krahasuar me heroinat e letërsisë europiane, për forcën dhe kthjelltësinë e mendjes së saj. ✨️Në krahasim me Musine Kokalarin, Ollga ishte më shumë organizatore politike sesa letrare, por gjithsesi të dyja ishin si dy yje që i shkelën rrugët e terratisura të emancipimit shqiptar. ✨️Ollga ishte si një katedrale drite në mes të shekujve errësirë, që tregonte se edhe gratë shqiptare mund të ndërtonin themele të reja. ✨️Ishte si një nënë universale, që ushqeu jo vetëm djalin e saj, por edhe gjithë vajzat e Shqipërisë, me qumështin e dijes dhe kurajës. ✨️Ishte si një pemë ulliri: e thjeshtë në pamje, por me rrënjë të forta, e që mbeti gjelbëruese edhe pas stuhive historike. Olga Plumbi nuk ishte thjesht një emër në dokumentet zyrtare — ajo ishte një rreze drite për një popull të verbuar nga varfëria dhe padituria. Me duar të palodhura, me shpirt që nuk u drodh, me fjalë që nuk u trembën, ajo mbeti për dekada të tëra një “prush” i ndezur për idealin e një shoqërie më të drejtë. Edhe sot, portreti i saj mund të përshkruhet me një fjali të vetme: “Një grua që jetoi për të ndezur dritën tek të tjerët.” -------- Analizë e R. Prestige për figurën e Olgës — një grua e jashtëzakonshme në histori dhe në shpirt. Olga Plumbi është padyshim një nga figurat më të shquara të historisë shqiptare të shekullit XX, jo vetëm për rolin e saj në luftën për çlirim dhe emancipimin e gruas, por edhe për kontributin e saj të gjerë në arsim, kulturë dhe politikë. Ajo shfaqet si një kombinim i rrallë virtytesh, ku guximi, zgjuarsia dhe përkushtimi bashkohen në një portret të plotë të heroinës. Dokumentet arkivore të periudhës flasin për një grua të organizuar dhe me vizion të qartë. Në regjistrat e arkivave dhe të organizatave të grave, emri i saj shfaqet shpesh si një simbol i angazhimit të pakursyer dhe i një lideri që nuk u tremb përballë vështirësive. Ajo nuk ishte thjesht pjesëtare, por një motor i fuqishëm që nxitonte bashkëpunimin, që krijonte rrjete të solidaritetit dhe që frymëzonte brez pas brezi. Kjo tregon një aftësi të madhe organizative dhe një vizion strategjik për të ardhmen. Vlerat e saj shihen edhe në dimensionin moral dhe shpirtëror. Ajo qëndroi e vendosur në betejën e lirisë, duke sakrifikuar shumë dhe duke treguar kurajë të jashtëzakonshme. Kujtimet e djalit të saj, Emil Plumbi, tregojnë se ajo i mësoi atij të mos heqë dorë kurrë nga ëndrrat, të mos trembet nga asnjë pengesë, dhe të përkushtohet ndaj dijes — vlera që më vonë ai e bëri të tijën si pedagog në fushën e elektronikës në universitet. Kjo lidhje midis dy brezave është një dëshmi e drejtpërdrejtë e trashëgimisë shpirtërore dhe intelektuale të Olgës. Në një kohë kur shumë gra ndodheshin në hije, ajo u bë zëri i tyre, një faktore e vërtetë e emancipimit. Kjo është përshkruar dhe në librin “Gruaja shqiptare në luftën e nacionalçlirimtarëve”, ku ajo figuron si një shembull frymëzues i kurajës dhe punës së palodhur në shërbim të kombit. Përmes këtij dokumenti kuptojmë se ajo nuk ishte vetëm një nënë e përkushtuar apo një mësuese e shkathët, por edhe një strategiste politike dhe kulturore, që e kuptonte thellë rëndësinë e dijes dhe të organizimit. Analizat kritike të Shaban Sinanit dhe të akademikëve të tjerë vënë theksin tek zgjuarsia e saj politike dhe ndjenja e fortë e përgjegjësisë shoqërore, që e bënë figurën e saj një model që tejkalon kufijtë e kohës. Kjo është arsyeja pse ajo trajtohet me respekt në universitete dhe në studime kulturore dhe historike, ku figura e saj shërben si shembull i fortë i atdhetarizmit dhe emancipimit të gruas. ✨️✨️ Portreti i Olgës është ai i një gruaje që dinte të bashkonte dashurinë për familjen me misionin e madh të shërbimit ndaj kombit. Guximtarja që nuk u tremb, mësuesja që frymëzoi brezat, dhe aktivistja që luftoi për drejtësi — ajo la pas një trashëgimi të çmuar, jo vetëm në jetën personale, por edhe në historinë e popullit shqiptar. Djali i saj, Emil Plumbi, pedagog i fushës së elektronikës, është dëshmi e gjallë e vazhdimësisë së idealit të saj: përkushtimi ndaj dijes, përpjekjes dhe shpirtit të lirë. Kjo lidhje mes nënës dhe djalit tregon se virtytet e mëdha nuk harrohen, por kalojnë përmes brezave si një flakë që nuk shuhet kurrë Olga Plumbi lindi në një familje patriotike dhe atdhetare. Ajo u rrit me vlera të forta kombëtare, që më vonë do ta shndërronin në një figurë kyçe të luftës për liri Emil Plumbi, djali i tyre, u bë pedagog i njohur në fushën e elektronikës, duke vazhduar trashëgiminë intelektuale të familjes. Olga ndoqi arsimin në shkolla të njohura të kohës, ku theksohej përkushtimi ndaj dijes dhe emancipimit të grave. Ajo u angazhua si mësuese, duke përhapur jo vetëm dijen, por edhe frymën e lirisë dhe bashkëpunimit. ✨️✨️ Roli gjatë Luftës Nacionalçlirimtare: tregojnë se Olga ishte aktiviste e palodhur dhe lidere e grave në organizimin e tyre për rezistencën ndaj pushtuesve fashistë dhe nazistë. Në një fjalim të vitit 1944, i arkivuar në dosjet e PKSH-së, ajo thotë me bindje: ✨️✨️ > “Gruaja shqiptare është përpara në këtë luftë, si simbol i fuqisë dhe qëndrueshmërisë.” Ky është shembulli i një gruaje që nuk priti të qëndronte në hije, por erdhi për të marrë rolin kryesor në historinë e kombit. Edhe Kujtimet personale nga Emil Plumbi tregojnë shumë. Emil e përshkruan nënën si: > “Një grua që jetonte për të tjerët, me një shpirt të zjarrtë dhe një zemër që rrihte për lirinë. Ajo më mësoi se nuk ka sakrificë të madhe pa dashurinë për atdheun dhe familjen.” Këto fjalë pasqyrojnë jo vetëm dashurinë familjare, por edhe frymën e një ideali të madh. Vlerësimet akademike: Në studimet e Shaban Sinanit dhe të akademikëve të tjerë, Olga Plumbi përshkruhet si: > “Një grua me inteligjencë strategjike, guxim dhe aftësi të shkëlqyera organizative, që ngriti lart rolin e gruas në shoqëri dhe në luftë.” Analizat theksojnë se ajo ishte një model për shumë breza, dhe figura e saj ka qenë temë studimi në universitete, si shembull lidershipi dhe përkushtimi. ✨️✨️ Figura e Olgës Plumbi mbetet një emblemë e virtyteve të mëdha: guxim, sakrificë, etje për dije dhe për liri. Ajo nuk ishte thjesht një aktiviste apo mësuese, por një frymëzim i gjallë për gjithë ata që luftuan për Shqipërinë e lirë. Trashëgimia e saj jeton në edukimin e brezave dhe në veprat e djalit të saj, Emil Plumbi, pedagog në fushën e elektronikës, i cili pasqyroi vlerat që mori nga nëna. ✨️Vlerësimet dhe dëshmitë akademike për Olgën Plumbi nga; Luan Omari, në studimin e tij për rolin e grave në luftën nacionalçlirimtare, shkruan: > “Olga Plumbi ishte një nga figurat më të spikatura të organizimit të grave në Shqipëri gjatë luftës. Ajo nuk ishte vetëm pjesëmarrëse, por udhëheqëse e zëshme e kauzës, duke ngritur zërin për të drejtat dhe përkushtimin e grave në front. Përkushtimi i saj dhe aftësitë e saj organizative i dhanë një dimension të ri lëvizjes së grave në luftë.” Shaban Sinani, i cili ka punuar shumë në dokumentimin e historisë së luftës dhe rolit të grave në të, thekson: > “Figura e Ollgës është karakterizuar nga një kombinim i guximit të rrallë dhe mençurisë politike. Ajo arriti të bashkonte në veprim shumë gra, duke i nxitur të luftojnë me vetëdije të plotë për lirinë dhe barazinë. Përveç kësaj, ajo shfaqi aftësi të theksuara lidershipi, duke qenë një shembull për brezat e ardhshëm.” Akademikë të tjerë, në librin “Gruaja shqiptare në luftën nacionalçlirimtare”, përmendin se: > “Olga Plumbi ka qenë një nga shtyllat kryesore të organizimit dhe mobilizimit të grave në frontin e luftës. Kontributi i saj shtrihet jo vetëm në aksionet luftarake, por edhe në edukimin dhe sensibilizimin shoqëror për rolin e gruas në ndërtimin e një shoqërie të re.” Si dhe ne kujtimet e tij, Emil Plumbi shpreh: > “Nënë Olga nuk ishte thjesht një heroinë e luftës, ajo ishte mësuesja ime e parë e jetës. Ajo më mësoi se guximi dhe qëndrueshmëria janë më të fuqishme se çdo armë. Ajo punoi pa pushim, per kulturen dhe vendin. Intelektualet dhe bashkëkohësit e kanë njohur Olgën Plumbi si një figurë të pazëvendësueshme në historinë e Shqipërisë, një grua që e bëri vetë jetën një mision për lirinë dhe barazinë, dhe një frymëzim që vazhdon të frymëzojë edhe sot. Ollga Plumbi u tërhoq nga politika për disa arsye kryesore: 1. Shtrëngesa e regjimit monist: Pas çlirimit të vendit, edhe pse kishte kontribuar si luftëtare antifashiste dhe ishte deputete e shumë e votuar, ajo u përjashtua gradualisht nga pozitat publike. Regjimi nuk toleronte mendime të pavarura, sidomos nga gratë që sfidonin hierarkinë e pushtetit. 2. Kufizime dhe presion personal: Ajo përjetoi vetëcensurë dhe kufizime në jetën publike, duke e bërë të vështirë për të të vazhduar aktivitetin politik pa rrezikuar familjen dhe sigurinë personale. 3. Margjinalizimi i grave në politikë: Edhe pse ishte ndër gratë e para që angazhoheshin politikisht, shoqëria dhe struktura politike e kohës nuk e pranonin lehtësisht rolin e saj të pavarur si grua dhe intelektuale. Në praktikë, tërheqja e saj nuk ishte vullnet i lirë, por rezultat i presionit politik, shoqëror dhe ideologjik. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese,Botuese. Autore Revista Prestige