AMENDAMENTI I PARE I KUSHTETUTES AMERIKANE I MIRATUAR NE VITIN 1791. PERMBAJTJA LIRITE TE DTEJTAT DHE FAKTET

Jam e trishtuar dhe e shqetësuar për gjendjen ku kemi arritur të gjithë si shoqëri.

Me dhemb shume kjo gjè, cdo vlere që humbet.

Rinija dhe studentët janë femijet tuaj, pasuria dhe shpresa me e madhe e ketij vendi.

Ata janë studente bij nënash, jo i yti jo imi por të të gjitheve.

E mira e perbashket maturia, liria e drejta urtësia, dhe përgjegjësia e gjithsecilit, sot jane motua e dites, që duhen mbrojtur dhe për t’ë patur një të ardhme me dinjitet.

Ju lutem, mos i prekni studentet, mos e lëndoni rininë, sepse duke lënduar nis dhuna qe nuk e do askush, lëndojmë të ardhmen e Shqipërisë, jeni duke lenduar nje komb.

AMENDAMENTI I PARË | PËRMBAJTJA, LIRITË, TË DREJTAT DHE FAKTET.

Amendamenti i Parë i Kushtetutës së SHBA-së, i miratuar në vitin 1791, mbron liritë themelore të qytetarëve.

Ai garanton lirinë e fjalës, të shtypit dhe të besimit fetar.

Mbron të drejtën e qytetarëve për t’u mbledhur paqësisht dhe për të protestuar.

U jep njerëzve të drejtën të kritikojnë qeverinë pa censurë të padrejtë shtetërore.

Megjithatë, kjo liri ka kufij ligjorë, si kërcënimet dhe shpifjet.

Amendamenti kufizon ndërhyrjen e qeverisë, por nuk zbatohet automatikisht ndaj çdo subjekti privat.

Mesazhi kryesor: Liria e shprehjes është themel i demokracisë, i së vërtetës dhe i një shoqërie të lirë që eshte vendosur dyqind e ca vjet më parë.

Burimi: Encyclopaedia Britannica

Deklarata e të Drejtave.

Amendamenti i Parë, i miratuar në vitin 1791, është një amendament i Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe pjesë e Deklaratës së të Drejtave (Bill of Rights).

Ai përcakton:

„Kongresi nuk do të miratojë asnjë ligj që lidhet me vendosjen e një feje zyrtare ose që ndalon ushtrimin e lirë të saj; asnjë ligj që kufizon lirinë e fjalës ose të shtypit; apo të drejtën e popullit për t'u mbledhur në mënyrë paqësore dhe për t'i drejtuar qeverisë peticione për zgjidhjen e ankesave të tij.“

Dispozitat e këtij amendamenti njihen si klauzola për vendosjen e fesë, klauzola për ushtrimin e lirë të fesë, klauzola për lirinë e fjalës, klauzola për lirinë e shtypit, klauzola për tubimin dhe klauzola për peticionin.

Cilat veprime të qeverisë i nënshtrohen Amendamentit të Parë?

Amendamenti i Parë, ashtu si pjesa tjetër e Deklaratës së të Drejtave, fillimisht kufizonte vetëm veprimet e qeverisë federale dhe nuk ishte i detyrueshëm për shtetet.

Shumica e kushtetutave shtetërore kishin deklaratat e tyre të të drejtave dhe përgjithësisht përmbanin dispozita të ngjashme me ato të Amendamentit të Parë. Megjithatë, këto dispozita mund të zbatoheshin vetëm nga gjykatat shtetërore.

Në vitin 1868, Kushtetutës së SHBA-së iu shtua Amendamenti i Katërmbëdhjetë, i cili ndalonte shtetet t'u mohonin njerëzve lirinë pa respektuar procesin e rregullt ligjor.

Që atëherë, Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara ka përdorur gradualisht klauzolën e procesit të rregullt ligjor për të zbatuar pjesën më të madhe të Deklaratës së të Drejtave edhe ndaj qeverive shtetërore.

Veçanërisht nga vitet 1920 deri në vitet 1940, Gjykata e Lartë i zbatoi të gjitha dispozitat e Amendamentit të Parë ndaj shteteve.

Prandaj, Amendamenti i Parë sot mbulon veprimet e qeverisë federale, qeverive shtetërore dhe autoriteteve vendore.

Ai zbatohet për të gjitha degët e qeverisjes, duke përfshirë legjislaturat, gjykatat, juritë, zyrtarët ekzekutivë dhe agjencitë qeveritare. Në këtë mbrojtje përfshihen edhe punëdhënësit publikë, universitetet publike dhe sistemet e shkollave publike.

Amendamentet nga i pari deri te i dhjeti të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara përbëjnë atë që njihet si Deklarata e të Drejtave (Bill of Rights).

Megjithatë, Amendamenti i Parë zbatohet vetëm ndaj kufizimeve të vendosura nga qeveria, sepse Amendamenti i Parë dhe ai i Katërmbëdhjetë u referohen veprimeve shtetërore.

Për shembull, nëse një punëdhënës privat pushon nga puna një punonjës për shkak të asaj që ai ka thënë, kjo nuk përbën automatikisht shkelje të Amendamentit të Parë. Po kështu, nuk kemi domosdoshmërisht shkelje të këtij amendamenti nëse një universitet privat përjashton një student për deklaratat e tij, nëse një pronar i një hapësire tregtare kufizon ngjitëset që shiten në pronën e tij ose nëse një ofrues i shërbimeve të internetit refuzon të publikojë faqe të caktuara interneti.

Megjithatë, legjislaturat mund të miratojnë ligje që mbrojnë njerëzit nga hakmarrja e organizatave private për shkak të bindjeve të tyre ose ushtrimit të lirive fetare.

Për shembull, Titulli VII i Ligjit Federal për të Drejtat Civile të vitit 1964 ndalon diskriminimin fetar edhe nga punëdhënësit privatë.

Në mënyrë të ngjashme, ligjet e disa shteteve ndalojnë punëdhënësit të pushojnë nga puna punonjësit për shkak të veprimtarisë së tyre politike jashtë orarit të punës. Këto ndalime burojnë nga zgjedhjet e ligjvënësve dhe jo drejtpërdrejt nga Amendamenti i Parë.

Liria e fjalës, e shtypit, e tubimit dhe e peticionit

Liritë e fjalës, të shtypit, të tubimit dhe e drejta për t'i drejtuar peticione qeverisë, të trajtuara së bashku si liria e shprehjes, mbrojnë në një kuptim të gjerë shprehjen e mendimeve nga kufizimet qeveritare.

Për shembull, qeveria nuk mund të ndalojë shprehjet kundër luftës, deklaratat që lavdërojnë dhunën, shprehjet raciste apo ato prokomuniste vetëm për shkak të pikëpamjeve që përmbajnë. Ajo nuk mund të vendosë taksa të posaçme mbi shprehjen e mendimeve për tema të caktuara dhe as të kufizojë demonstratat vetëm sepse ato shprehin pikëpamje të veçanta.

Qeveria nuk mund të lejojë padi civile kundër njerëzve vetëm për shkak të fjalëve të tyre, përveç rasteve kur shprehja hyn në një nga përjashtimet e njohura nga Amendamenti i Parë.

Për këtë arsye, për shembull, njerëzit nuk mund të ngrenë padi vetëm për dëmin emocional që u shkaktojnë artikujt fyes të një reviste, përveç rasteve kur artikujt përmbajnë edhe deklarata të pavërteta që përbëjnë shpifje sipas ligjit.

Garancitë e lirisë së shprehjes nuk kufizohen vetëm te politika. Ato përfshijnë gjithashtu diskutimet mbi shkencën, fenë, moralin dhe çështjet shoqërore, si dhe artin e madje edhe thashethemet personale.

Liria e shtypit konfirmon se qeveria nuk mund të kufizojë komunikimin masiv. Megjithatë, kjo liri nuk u jep mediave profesionale të drejta shtesë kushtetuese përtej atyre që gëzojnë personat që shprehen jashtë mediave.

Liria e peticionit mbron të drejtën për të komunikuar me zyrtarët qeveritarë. Kjo përfshin lobimin ndaj zyrtarëve dhe paraqitjen e kërkesave në gjykata përmes padive, përveç rasteve kur gjykata konstaton se padia nuk ka asnjë bazë ligjore të arsyeshme.

Kufizimet e lejuara të lirisë së shprehjes

Pavarësisht lirisë së gjerë të shprehjes që garanton Amendamenti i Parë, ekzistojnë disa përjashtime të rrënjosura historikisht në të drejtën amerikane.

Së pari, qeveria mund të kufizojë kohën, vendin ose mënyrën e shprehjes, nëse kufizimet nuk lidhen me përmbajtjen e mesazhit dhe nëse njerëzve u lihen mundësi të mjaftueshme alternative për të shprehur pikëpamjet e tyre.

Për shembull, qeveria mund të kufizojë përdorimin e altoparlantëve në zonat e banuara gjatë natës, të ndalojë demonstratat që bllokojnë trafikun ose të ndalojë grumbullimet protestuese pranë banesave të njerëzve.

Së dyti, disa kategori të kufizuara të shprehjes nuk mbrohen nga kufizimet qeveritare. Kategoritë kryesore përfshijnë nxitjen e veprimeve të paligjshme, shpifjen, mashtrimin, materialet e paligjshme të turpshme, pornografinë me fëmijë, fjalët që provokojnë drejtpërdrejt përleshje fizike dhe kërcënimet.

Siç vendosi Gjykata e Lartë në çështjen Brandenburg kundër Ohio-s në vitin 1969, qeveria mund të ndalojë nxitjen e veprimeve të paligjshme të afërta në kohë, kur shprehja synon të shkaktojë veprime të tilla dhe ka gjasa t'i shkaktojë ato. Një shembull do të ishte një fjalim drejtuar një turme, ku folësi u bën thirrje njerëzve të sulmojnë menjëherë një ndërtesë aty pranë.

Megjithatë, shprehjet që bëjnë thirrje për veprime të mundshme në një të ardhme të papërcaktuar nuk mund të ndalohen automatikisht.

Gënjeshtrat shpifëse, të cilat quhen libel kur publikohen me shkrim dhe slander kur shprehen me gojë, mund të ndëshkohen. Po kështu, mund të ndëshkohen dëshmitë e rreme nën betim dhe mashtrimi. Në disa raste, edhe gabimet faktike të bëra nga pakujdesia mund të çojnë në padi.

Këto përjashtime zbatohen ndaj pohimeve faktike të pavërteta. Shprehja e një opinioni nuk mund të ndëshkohet vetëm sepse konsiderohet moralisht e gabuar nga shumë njerëz.

Disa lloje të materialeve pornografike ekstreme, të cilat ligji i klasifikon si të turpshme (obscenity), mund të ndëshkohen, siç vendosi Gjykata e Lartë në çështjen Miller kundër Kalifornisë në vitin 1973.

Përcaktimi i saktë i asaj që përbën material të turpshëm nuk është gjithmonë i qartë, por që nga vitet 1980 përkufizimi është ngushtuar ndjeshëm. Ndërkohë, përdorimi i fjalëve vulgare, në vetvete, nuk mund të ndëshkohet domosdoshmërisht, siç u vendos në çështjen Cohen kundër Kalifornisë në vitin 1971.

Materialet që paraqesin fëmijë të vërtetë duke kryer akte seksuale, ose lakuriqësinë e tyre në një kontekst me nënkuptime seksuale, mund të përbëjnë pornografi me fëmijë dhe të ndëshkohen sipas ligjit.

Materialet me përmbajtje seksuale ku përdoren të rritur që duken si fëmijë, ose vizatime dhe imazhe kompjuterike të fëmijëve imagjinarë, nuk përfshihen automatikisht në të njëjtin përjashtim, megjithëse disa prej tyre mund të ndëshkohen sipas ligjeve për materialet e turpshme.

Fjalët fyese që kanë gjasa të provokojnë drejtpërdrejt një përleshje fizike mund të ndëshkohen gjithashtu. Por komentet e përgjithshme mbi çështjet politike, fetare ose shoqërore nuk mund të ndalohen vetëm sepse disa njerëz zemërohen aq shumë sa dëshirojnë të sulmojnë folësin.

Kërcënimet personale për veprime të paligjshme, si kërcënimet me vdekje, mund të ndëshkohen gjithashtu.

Nuk ekziston një përjashtim i veçantë nga mbrojtja e Amendamentit të Parë për të ashtuquajturën gjuhë të urrejtjes.

Kërcënimet raciste nuk mbrohen nga Amendamenti i Parë, ashtu si kërcënimet e tjera. Po kështu, fyerjet raciste të drejtuara personalisht ndaj dikujt mund të ndëshkohen nëse plotësojnë kushtet ligjore për t'u konsideruar fjalë që provokojnë drejtpërdrejt dhunë.

Megjithatë, shprehjet nuk mund të ndëshkohen posaçërisht vetëm sepse janë raciste, seksiste, kundër homoseksualëve ose armiqësore ndaj një feje të caktuar.

Shprehja e mendimit në pronën publike dhe në institucionet shtetërore.

Seksionet e mëparshme trajtojnë ligjet që zbatohen edhe kur njerëzit shprehin mendimet e tyre duke përdorur burimet ose pronën e tyre private. Megjithatë, qeveria ka një pushtet të konsiderueshëm, por jo të pakufizuar, për të kontrolluar shprehjen e mendimeve kur ajo zhvillohet në pronën publike.

Për shembull, punonjësit qeveritarë mund të pushohen nga puna për deklarata që pengojnë efikasitetin e institucionit ku punojnë.

Nxënësit e shkollave fillore, të ciklit të ulët dhe të shkollave të mesme mund të disiplinohen për shprehje që rrezikojnë të prishin ndjeshëm procesin mësimor ose për përdorimin e fjalëve vulgare në shkollë.

Nëse qeveria u jep njerëzve fonde për të shprehur pikëpamjet e vetë qeverisë, ajo mund të kërkojë që këto fonde të mos përdoren për të shprehur mesazhe që qeveria nuk dëshiron t'i mbështesë.

Shprehja e mendimeve në tokën ose ndërtesat qeveritare mund të kufizohet zakonisht, me kusht që qeveria të mos diskriminojë njerëzit për shkak të pikëpamjeve që shprehin. Për më tepër, shprehja e mendimeve nga të burgosurit dhe pjesëtarët e ushtrisë mund t'u nënshtrohet kufizimeve më të gjera.

Shprehja e mendimeve në trotuaret publike dhe në parqe, të cilat shpesh cilësohen si hapësira tradicionale publike për debat, mbrohet nga ndërhyrja qeveritare në të njëjtën mënyrë si shprehja në pronën e vetë folësit.

E njëjta mbrojtje zbatohet edhe për shprehjen e mendimeve nga studentët e universiteteve publike, të paktën kur ajo nuk është pjesë e diskutimeve ose detyrave të një lënde mësimore.

Qeveria ka gjithashtu kompetenca shtesë për të kufizuar shprehjen e transmetuar në radio dhe televizion. Meqenëse konsiderohet se kontrollon përdorimin e valëve të transmetimit, ajo mund të përcaktojë se kush transmeton dhe, në një masë të caktuar, çfarë mund të thonë transmetuesit.

Për këtë arsye, në çështjen FCC kundër Pacifica Foundation të vitit 1978, Gjykata e Lartë mbështeti një ndalim për transmetimin e fjalëve vulgare, megjithëse këto fjalë përgjithësisht mbrohen nga Kushtetuta në kontekste të tjera.

Po kështu, në çështjen Red Lion Broadcasting Co. kundër FCC të vitit 1969, Gjykata e Lartë mbështeti të ashtuquajturën Doktrina e Drejtësisë (Fairness Doctrine), një rregullore e Komisionit Federal të Komunikimeve (FCC), e cila në atë kohë u kërkonte transmetuesve t'u jepnin kohë edhe personave që dëshironin të paraqisnin pikëpamje të kundërta.

Megjithatë, kjo kompetencë e zgjeruar e qeverisë zbatohej vetëm për transmetimet radiofonike dhe televizive, jo për mediat e tjera, si gazetat, televizioni kabllor dhe interneti.

Komisioni Federal i Komunikimeve e shfuqizoi Doktrinën e Drejtësisë në vitin 1987.

Burimi: Encyclopaedia Britannica — First Amendment | Contents, Freedoms, Rights, & Facts.