Gjergj Fishta – Poeti i Kombit dhe Homeri i Shqipëtareve.
- Mar 3
- 6 min read
Gjergj Fishta – Poeti i Kombit dhe Homeri i Shqipëtareve.
Gjergj Fishta është një nga figurat më të ndritura të letërsisë shqiptare, i njohur si “Homer i shqiptarëve”.
Ai ishte poet, françeskan, dramaturg, satirist, përkthyes dhe veprimtar i shquar kombëtar. Vepra e tij reflekton dashurinë e thellë për atdheun, besimin në Zot dhe dëshirën për të ngritur ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve
Poezi të Gjergj Fishtës
Himni i Flamurit
(Gjergj Fishta)
Prej lartësive t’malit t’Shenjtë,
Ku fryn era e lirë e maleve t’tona,
Valon Flamuri kuq e zi,
Si gjak e si nji rreze drite.
Ai s’asht veç shenjë ngjyrash n’letër,
Por zemër që rreh për Shqipni;
Ai s’asht vetëm copë pëlhure,
Por besë, nderë e burrni.
Nën hijen e tij u rrit kombi,
Nën gjakun e tij mori dritë,
E kush guxon me e pre,
Shqiptari s’e len pa britë.
---
Atdheu
(nga “Lahuta e Malcis”)
Mos e shkel me kambë, o i huaj, këtë dhe,
Se asht shenjt tok’ e Shqiptarit,
Ktu n’çdo gur rreh nji zemër,
E n’çdo plumb ka nji kujtim t’varrit.
Mos e çaj me parmendë, mos e përlye me baltë,
Se gjak burash ka përziem,
Kjo tokë s’asht tokë, po shpirt i nji kombi,
Që për liri kurrë s’ka mbyllë syem.
---
Gjuha Shqype
(nga “Lahuta e Malcis”)
Përmbi za që lshon bylbyli,
Gjuha shqype m’shungullon,
Porsi t’bje nji pikë n’ergjeli,
Zemrën tandë ajo t’a shtron.
Përmbi za t’cilin t’bjen zana,
Përmbi t’kandshme t’kambanore,
Gjuha shqype, t’âmbël nana,
T’bjen nji za qi t’ngjall shpirtin n’kthjellore.
Ah! sa t’mirë, sa t’kandshme fjalë,
T’shpërthejnë n’gojë si engjëllim,
Kur me to, si n’nji përrallë,
Folë Shqiptari n’gaz e trishtim!
---
Po t’isha unë Zot
(nga “Anzat e Parnasit”)
Po t’isha unë Zot,
N’parajsë s’kishte me m’rrnue kurrkush,
As shenjt, as engjëll, as françeskan, as jezuit,
Veç ndonjë fukara, ndonjë grue e ndonjë fëmijë.
Se këta tjerë —
T’pametun për nji thelë, t’pangishëm për nji kafshatë,
E bajnë Zotin, si me kenë shok,
E folin me Të, si me pasë letër n’xhep!
E kur thonë “besa, për popullin punojmë”,
Merr vesh se për barkun e vet mundohen;
E kur thonë “kjo âsht për të mirën e vendit”,
E din se për xhepin e tyne e kanë mendue.
---
Shqiptari i mençëm
(nga “Anzat e Parnasit”)
Kur t’duhet me folë, rri;
Kur s’di çka me thanë, fol;
Kur t’thonë “ke faj”, betohu;
Kur s’ke punë, shtyhu n’krye t’punës.
Kur t’thonë “s’ke dije”, kqyr me kallxue
Se din gjithçka — prej qiellit deri n’nandtokë;
E kur t’pyesin: “A e din kush e bani botën?”
Thuaj: “Unë kisha kenë aty, por s’më lanë me pa!”
E kështu, more bir,
Shqiptari i mençëm del gjithmonë faqebardhë:
Se s’ka punë që s’e ban, as fjalë që s’e din,
Veç vetëm nji gja s’e kupton — të vërtetën!
---
Politikani shqiptar
(nga “Anzat e Parnasit”)
Kur s’ka bukë, flet për atdhe;
Kur ka bukë, harron popullin.
Kur s’ka pushtet, thotë “dua drejtësi”;
Kur e merr, s’e len ma askënd me folë.
Kur âsht n’opozitë, âsht i ndershëm si shenjt;
Kur hyn n’pushtet, e harron Zot e fe.
E për çdo gja që s’shkon si duhet,
Fajin e ka gjithmonë “tjetri”.
Rrin tue folë për bashkim e flamur,
E n’xhep mban letër me nji ambasadë;
Fol për popullin, për varfërinë, për nderin —
Por s’ia sheh kurrë fytyrën n’fshat,
Veç n’kohë t’zgjedhjeve, me premtime e fjalë t’arta.
---
Shqypnija
(nga “Lahuta e Malcis”)
Shqypni, mos t’kesh frikë, se i fortë asht Zoti,
Qi s’ta laftë dritën, kurrë mos t’ta prishi moti;
Se kush lufton për t’drejtën e vet,
Në fund fiton, pse i drejtë asht vet’!
Ti ke kenë mot e do t’jesh prap,
Se n’gjak t’bijve ke zjarr e flakë;
E sa t’ket n’botë dritë e diell,
Shqypnia kurrë s’ka me dekë nën hi e pluhun!
Këto poezi përmbledhin shpirtin e Gjergj Fishtës — poetin, fratin, humoristin dhe atdhetarin që ngriti gjuhën dhe kombin në art e në ndërgjegje.
I lindur në vitin 1871 në Fishtë të Lezhës, Fishta mori një arsim të gjerë fillimisht në shkollat françeskane në vendin e tij, dhe më pas vazhdoi studimet në Bosnjë, ku thelloi dijet fetare, filozofike dhe gjuhësore. Këto njohuri i dhanë një bazë të fuqishme që ta shfrytëzonte më vonë në letërsinë e tij dhe në veprimtarinë kombëtare.
Stili i Fishtës është unik dhe i fuqishëm. Në “Lahuta e Malcis”, epopeja e tij kombëtare, ai përdor gjuhën e pastër popullore dhe ritmin epik për të treguar trimërinë, besën dhe dashurinë për atdheun.
Po ashtu, ai shfaqet mjeshtër i satirës, sidomos në “Anzat e Parnasit”, ku ironizon hipokrizinë, korrupsionin dhe veset e dobësitë e shoqërisë shqiptare me humor të hollë dhe mendim të thellë. Poezitë e tij nuk janë vetëm këngë lirie, por edhe mësime morali, reflektime mbi jetën dhe mbi fatin e kombit.
Fishta nuk ishte vetëm poet, por edhe arsimtar dhe veprimtar kulturor. Ai kontribuoi në zhvillimin e arsimit shqiptar dhe në ruajtjen e gjuhës shqipe, duke marrë pjesë në Kongresin e Manastirit dhe duke mbështetur alfabetin kombëtar.
Përmes veprave të tij, Fishta ngriti ndërgjegjen e shqiptarëve dhe krijoi një trashëgimi të pavdekshme letrare që frymëzon breza të tërë.
Gjergj Fishta mbetet një figurë e madhe e kulturës shqiptare: poet i zjarrtë, satirist i mprehtë, dhe françeskan i përkushtuar.
At Gjergj Fishta, Portret i plotë me veprat, rolin dhe mendimet
At Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë, në zonën e Zadrimës, pranë Shkodrës. Emri i lindjes, sipas disa burimeve, ishte Zef, dhe prindërit e tij quheshin Ndok dhe Prenda Kaçi. Ai ishte më i vogli nga tre vëllezër dhe një motër. Rritja në këtë mjedis malësor dhe katolik ndikoi fort në formimin e tij personal dhe shpirtëror, duke i dhënë vlerat e fesë, nderit dhe përkushtimit ndaj kombit që do të shfaqeshin më vonë në veprat e tij.
Arsimi filloi në shkollat lokale të Shkodrës, por më vonë Fishta ndoqi studime të avancuara në seminaret françeskane, përfshirë edhe ato në Bosnje, ku u njoh më thellë me filozofinë, teologjinë dhe letërsinë evropiane. Në këto vite ai u njoh me autorë si Njegoši dhe poetë kroatë, të cilët ndikuan në stilin dhe temat e krijimtarisë së tij. Në vitin 1894 u shugurua si meshtar dhe u kthye në Shkodër, duke u përkushtuar ndaj misionit edukativ, fetar dhe letrar.
Fishta ishte një figurë multidimensionale: meshtar françeskan, edukator, shkrimtar, poet, përkthyes dhe politikan i përkushtuar. Ai punoi për përkthime nga latinishtja dhe italishtja, ndërsa angazhimi i tij në arsim dhe letërsi e bëri strateg të rëndësishëm të njësimit dhe zhvillimit të gjuhës shqipe. Si drejtor i shkollave françeskane në Shkodër që nga fillimi i shekullit XX, ai futi shqipen si gjuhë mësimi dhe luftoi kundër përzierjes së dialekteve pa kriter. Ai shprehte se “ajo nuk është gjuhë, ajo është si mushka”, duke kritikuar përdorimin e pakontrolluar të dialekteve të ndryshme.
Në fushën e letërsisë, Fishta krijoi vepra që mbeten themelore për identitetin dhe kulturën shqiptare. Ndër veprat më të rëndësishme janë:
Lahuta e Malësisë – epope kombëtare, botuar plotësisht më 1937, me 30 këngë, që përshkruan luftërat dhe jetën e malësorëve veriorë.
Anzat e Parnasit – satirë, botuar më 1907.
Pika voese / Vallja e Parrizit – rreth 1909.
Shqiptari i qytetnuem – melodramë, 1911.
Vëllaznia apo Shën Françesku i Assisit – 1912.
Juda Makabe – tragjedi, 1914.
Gomari i Babatasit – satirë, 1923.
Mrizi i Zanave – vepër poetike, 1924.
Fishta ishte gjithashtu një nga themeluesit e Shoqërisë Bashkimi për njësimin e gjuhës shqipe, ku bashkëpunoi me intelektualë si Preng Doçi dhe Ndre Mjeda. Ai besonte fuqishëm se njësimi i gjuhës ishte shenja më e qartë e kombësisë dhe se edukimi i drejtë mund të forconte vetëdijen kombëtare.
Një dimension tjetër i rëndësishëm ishte patriotizmi i Fishtës. Ai nuk e kishte të lehtë të jetonte nën regjime të huaja apo pushtime. Përmes poezisë dhe artikujve, ai sulmonte çdo kërcënim ndaj tokës shqiptare, qoftë nga fqinjët, qoftë nga fuqitë e mëdha. Profesor Arshi Pipa ka theksuar se Fishta ishte më militant dhe luftarak se shumica e intelektualëve të kohës, duke mbrojtur interesat kombëtare edhe përballë rreziqeve politike.
Ky patriotizëm dhe pavarësia e mendimit i bënë veprat e tij objekt të censurës nga regjimi komunist pas vitit 1945. Komunizmi e paraqiti Fishtën si fanatik fetar dhe reaksionar, duke e marginalizuar edhe pas shembjes së diktaturës. Sipas Pipas, Fishta u sakrifikua si përfaqësues i madhor i vlerave kombëtare dhe shpesh u trajtua padrejtësisht përmes ideologjisë komuniste. Megjithatë, pjesëmarrja e Presidentit Ilir Meta në aktivitetet përkujtimore në Lezhë dhe shprehjet e tij rreth rolit të Fishtës janë tregues se vlerësimi i figurës së tij po rivendoset në nivel institucional.
Fishta është i njohur edhe për thënie të fuqishme që reflektojnë mendimin e tij mbi kombin, gjuhën dhe bashkëjetesën fetare:
“Ma kollaj asht me mbushun një thes me pleshta sesa me i ba bashk dy shqiptarë!”
“Njerëzit janë tanë njisoj prej natyrës, edukata i ban me u dallue!”
“Shqiptarët kallzojnë njatë çka s’duhet, e mshehin njatë çka e di tanë bota!”
“Në kjoftë se provon, mundesh me hupë, por në kjoftë se nuk provon – je i hupun gjithsesi!”
Për unitetin kombëtar pavarësisht fesë: “In case they don't want us in a single state, because Albanians say they are Muslim… Then … We Christians, we will melt our crosses and make bullets, protect me our Albanian Muslim brothers.”
Për gjuhën: “Tani që është bërë Shqipëria, duhen të bëhen shqiptarët.”
Për edukimin dhe vetëdijen: “Ignoranca dhe krenaria shkojnë së bashku si hije.”
At Gjergj Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, në moshën 69 vjeçare. Ai la pas një trashëgimi të pasur letrare, kulturore dhe patriotike. Vepra e tij, veçanërisht “Lahuta e Malësisë”, mbetet epope kombëtare dhe simbol i shpirtit luftarak shqiptar. Ai nuk ishte vetëm poet, por një edukator, strateg gjuhësor, politikan dhe mendimtar që përdori penën për të formësuar identitetin kombëtar dhe vetëdijen e shqiptarëve.
