Gjirokastra – Qyteti i Gurtë, një Kryevepër e Trashëgimisë Botërore.

Gjirokastra – Qyteti i Gurtë, një Kryevepër e Trashëgimisë Botërore.

Më 15 korrik 2005, Gjirokastra u përfshi në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, duke u njohur si një qytet me Vlerë të Jashtëzakonshme Universale (Outstanding Universal Value). Ky vlerësim u dha për arkitekturën unike osmane, planifikimin urban të ruajtur dhe rëndësinë historike që qyteti ka për historinë e Ballkanit dhe të Evropës Juglindore.

E vendosur në jug të Shqipërisë, në shpatet e malit të Gjerë, Gjirokastra është një nga qytetet më të vjetra të vendit. Historia e saj lidhet me lashtësinë. Zona ka qenë e banuar që në kohën ilire, ndërsa qyteti mori zhvillim të madh gjatë periudhës bizantine dhe më pas gjatë Perandorisë Osmane.

Simboli i qytetit është Kalaja e Gjirokastrës, një nga kështjellat më të mëdha në Ballkan. Bërthama e saj daton në shekullin XIII, ndërsa u zgjerua në shekujt XIV–XIX. Nga muret e saj kontrolloheshin rrugët tregtare që lidhnin bregdetin e Jonit me brendësinë e Ballkanit. Sot kalaja ruan Muzeun e Armëve dhe është vendi ku zhvillohet Festivali Folklorik Kombëtar, i nisur në vitin 1968, një nga ngjarjet më të rëndësishme të kulturës shqiptare.

Gjirokastra njihet si "Qyteti i Gurtë", sepse shumica e banesave tradicionale janë ndërtuar me gurë gëlqerorë. Çatitë prej guri, kullat e banimit, oborret me mure të larta dhe rrugicat me kalldrëm krijojnë një peizazh arkitekturor unik. Shumë prej shtëpive monumentale, si Shtëpia e Zekatëve, Shtëpia e Skëndulatëve dhe banesa të tjera karakteristike të shekujve XVIII–XIX, janë shembuj të shkëlqyer të arkitekturës qytetare shqiptare.

Pazari i Vjetër, i zhvilluar kryesisht në shekullin XVII, ishte një qendër e rëndësishme tregtare ku takoheshin tregtarë nga Janina, Berati, Korça dhe qytete të tjera të Ballkanit. Zejet tradicionale, punimet në dru, gur dhe metal janë ruajtur deri në ditët tona.

Qyteti është gjithashtu vendlindja e shkrimtarit Ismail Kadare (1936–2024), një nga autorët më të njohur shqiptarë në botë. Në romanet e tij, Gjirokastra shfaqet si një qytet plot histori, kujtesë dhe identitet kulturor.

Më 15 korrik 2026, Gjirokastra shënoi 21-vjetorin e përfshirjes në UNESCO. Ky sukses ishte rezultat i punës së specialistëve shqiptarë të trashëgimisë kulturore, Akademisë së Shkencave, Institutit të Monumenteve të Kulturës, Ministrisë së Kulturës dhe komunitetit vendas, të cilët dokumentuan dhe mbrojtën vlerat e qytetit.

UNESCO e konsideron Gjirokastrën një shembull të rrallë të një qyteti osman të ruajtur pothuajse i paprekur. Ajo përfaqëson bashkëjetesën e historisë, arkitekturës, traditës dhe jetës qytetare për më shumë se pesë shekuj.

Sot, Gjirokastra është një nga destinacionet turistike më të rëndësishme të Shqipërisë. Çdo vit ajo vizitohet nga mijëra turistë, studiues dhe dashamirës të kulturës, të cilët admirojnë bukurinë e saj dhe njohin historinë e një qyteti që ka mbijetuar shekujsh.

Gjirokastra nuk është vetëm një monument i së kaluarës. Ajo është një urë midis historisë dhe së ardhmes, një dëshmi e qytetërimit shqiptar dhe një pasuri që i përket gjithë njerëzimit. Ruajtja e saj është detyrim ndaj brezave të sotëm dhe atyre që do të vijnë.

Më 15 korrik 2005, Komiteti i Trashëgimisë Botërore i UNESCO-s vendosi të regjistrojë Qendrën Historike të Gjirokastrës në Listën e Trashëgimisë Botërore. Ky vendim u mor gjatë sesionit të 29-të të Komitetit, pasi u vlerësua se qyteti përfaqëson një pasuri me Vlerë të Jashtëzakonshme Universale (Outstanding Universal Value – OUV).

UNESCO e regjistroi Gjirokastrën sipas Kriterit (iv) të Konventës së Trashëgimisë Botërore. Ky kriter u jepet vendeve që përbëjnë një shembull të jashtëzakonshëm të një tipi ndërtese, ansambli arkitektonik ose peizazhi që ilustron një etapë të rëndësishme të historisë njerëzore.

Në rastin e Gjirokastrës, UNESCO vlerësoi se qyteti është një nga shembujt më të plotë dhe më të ruajtur të një qyteti osman në Ballkan. Banesat monumentale me kulla, çatitë karakteristike prej guri, rrugicat me kalldrëm, pazari tradicional dhe kalaja mesjetare krijojnë një ansambël urban të rrallë, që dëshmon zhvillimin e jetës qytetare në shekujt XVII–XIX.

Një nga elementet më të rëndësishme të vlerësimit ishte autenticiteti i qytetit. Shumica e ndërtesave historike kanë ruajtur materialet origjinale, teknikën tradicionale të ndërtimit, planimetrinë dhe pamjen e tyre historike. Ky autenticitet i jep Gjirokastrës një rëndësi të veçantë në krahasim me shumë qytete të tjera historike të Evropës.

UNESCO vlerësoi gjithashtu integritetin e qendrës historike. Integriteti nënkupton që qyteti ka ruajtur strukturën urbane, monumentet dhe marrëdhënien harmonike midis banesave, rrugëve, peizazhit natyror dhe kalasë. Kjo e bën Gjirokastrën një dëshmi të rrallë të organizimit urban të periudhës osmane.

Në dosjen e nominimit u theksua rëndësia e Kalasë së Gjirokastrës, me origjinë në shekullin XIII dhe zgjerime në periudha të mëvonshme, e cila dominon qytetin dhe peizazhin përreth. Po aq të rëndësishme janë shtëpitë monumentale të shekujve XVIII dhe XIX, si Shtëpia e Zekatëve, Shtëpia e Skëndulatëve, Shtëpia Babameto dhe shumë banesa të tjera që përfaqësojnë mjeshtërinë e arkitekturës tradicionale shqiptare.

Përfshirja në Listën e Trashëgimisë Botërore nuk është vetëm një titull nderi. Ajo vendos detyrime për shtetin shqiptar dhe komunitetin lokal për të mbrojtur, restauruar dhe menaxhuar këtë pasuri sipas standardeve ndërkombëtare të UNESCO-s. Çdo ndërhyrje në qendrën historike duhet të respektojë karakterin autentik të monumenteve dhe peizazhit kulturor.

Më 15 korrik 2026, Gjirokastra festoi 21-vjetorin e këtij vlerësimi ndërkombëtar. Gjatë këtyre viteve, qyteti është shndërruar në një nga destinacionet më të rëndësishme të turizmit kulturor në Shqipëri dhe në Ballkan, duke tërhequr studiues, arkitektë, historianë dhe vizitorë nga e gjithë bota.

Gjirokastra është më shumë se një qytet historik. Ajo është një dëshmi e gjallë e qytetërimit shqiptar, e aftësisë së njeriut për të krijuar arkitekturë në harmoni me natyrën dhe e rëndësisë së ruajtjes së trashëgimisë kulturore për brezat e ardhshëm. Për këtë arsye, UNESCO e konsideron atë një pasuri jo vetëm të Shqipërisë, por të gjithë njerëzimit.

Shënim historik: Në vitin 2008, UNESCO zgjeroi sitin duke përfshirë edhe Qendrën Historike të Beratit, dhe emri zyrtar i pasurisë u bë "Historic Centres of Berat and Gjirokastra" (Qendrat Historike të Beratit dhe Gjirokastrës). Ky zgjerim e forcoi vlerësimin ndërkombëtar të arkitekturës tradicionale shqiptare.

Përgatiti: Rrevista Prestige