Titull: Gjergj Fishta – Zëri që Formësoi Ndërgjegjen Kombëtare.

Titull: Gjergj Fishta – Zëri që Formësoi Ndërgjegjen Kombëtare.

Gjergj Fishta është një nga figurat më të mëdha të kulturës shqiptare, një françeskan që e ktheu gjuhën në kujtesë dhe historinë në poezi. Ai përfaqëson zërin e një kombi që po lindte mes përplasjeve të mëdha historike dhe shpirtërore. Në veprën e tij, Shqipëria nuk është vetëm vend, por një ide që kërkon të mbijetojë. Ai bashkon letërsinë, politikën dhe identitetin në një trup të vetëm të mendimit artistik. Fishta mbetet ura mes traditës orale dhe letërsisë moderne shqiptare.

Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, pranë Troshanit në veri të Shqipërisë. Ai u pagëzua nga frati dhe poeti Leonardo De Martino (1830–1923), një nga ndikimet e para shpirtërore dhe kulturore në jetën e tij. Fëmijëria e tij u formua në shkollat françeskane të Troshanit dhe Shkodrës, ku gjuha dhe feja nuk ishin të ndara, por jetonin në të njëjtin hapësirë formimi.

Aty nisi të krijohej ndjesia e tij e parë për gjuhën shqipe si një botë më vete.

Në vitin 1886, në moshën pesëmbëdhjetë vjeçare, ai u dërgua në Bosnje nga Urdhri Françeskan. Në seminaret e Sutjeskës, Livnos dhe Kreševës ai studioi teologji, filozofi dhe gjuhë si latinishtja, italishtja dhe serbo-kroatishtja. Këto vite nuk ishin vetëm shkollim, por një hapje e ngadaltë e horizontit të tij intelektual drejt Evropës dhe Ballkanit njëkohësisht.

Gjatë kësaj kohe u ndikua nga figura si Grga Martiq (1822–1905) dhe Silvije Strahimir Kranjčević (1865–1908), të cilët i zgjuan ndjeshmërinë letrare dhe ritmin e vargut.

Në vitin 1894 ai u shugurua meshtar dhe u bë pjesë e Urdhrit Françeskan.

Pas kthimit në Shqipëri shërbeu si mësues në Troshan dhe më pas si famullitar në Gomsiqe. Këto vite shënojnë kalimin e tij nga formimi drejt shërbimit, ku fjala dhe detyra bashkëjetonin në jetën e përditshme.

Në vitin 1899 ai bashkëthemeloi në Shkodër shoqërinë letrare “Bashkimi” së bashku me Preng Doçin, Dom Ndoc Nikajn dhe Pashko Bardhin (1870–1948). Kjo shoqëri nuk ishte vetëm një organizim kulturor, por një përpjekje për t’i dhënë gjuhës shqipe një trup të qëndrueshëm. Në këtë frymë u përgatit edhe fjalori shqip–italisht i vitit 1908, një nga veprat më të rëndësishme të kohës.

Në vitin 1902 Fishta u bë drejtor i shkollave françeskane në Shkodër. Në këtë periudhë ndodhi një ndryshim i qetë, por i madh: për herë të parë gjuha shqipe u bë gjuhë mësimi. Ky akt nuk ishte vetëm arsimor, por një formë e heshtur pavarësie kulturore, ku fjala shqipe filloi të zërë vendin e saj në institucion.

Në vitet 14–22 nëntor 1908 ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit, ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe me bazë latine. Ky moment shënon një pikë kthese, sepse gjuha shqipe merr formë të përbashkët dhe hyn në një epokë të re komunikimi dhe shkrimi.

Në tetor 1913, një vit pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, ai themeloi revistën “Hylli i Dritës”. Kjo revistë u bë një hapësirë ku mendimi, feja, politika dhe kultura bashkoheshin në një dialog të vazhdueshëm që zgjati deri në vitin 1944.

Gjatë viteve 1916–1918 ai drejtoi gazetën “Posta e Shqypniës”, në një kohë kur Shqipëria ishte ende e paqëndrueshme politikisht dhe fjala e shkruar kishte peshë të madhe publike. Në vitin 1916 ai mori pjesë në Komisionin Letrar Shqiptar së bashku me Luigj Gurakuqin, Ndre Mjedën dhe Mati Logorecin, ku u diskutua standardizimi i drejtshkrimit të shqipes.

Në gusht 1919 ai shërbeu si sekretar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Më pas udhëtoi në Shtetet e Bashkuara në Boston, Nju Jork dhe Uashington, në një mision diplomatik për të mbrojtur çështjen shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Në vitin 1921 ai u zgjodh deputet i Shkodrës dhe më pas nënkryetar i parlamentit shqiptar. Në vitet e mëvonshme mori pjesë në konferenca ballkanike në Athinë (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932), duke u bërë një zë i njohur edhe jashtë Shqipërisë.

Nga viti 1935 deri në 1938 ai shërbeu si Provincial i Françeskanëve shqiptarë. Këto vite i kaloi në manastirin e Gjuhadollit në Shkodër, në një qetësi të thellë ku fjala e shkruar u bë forma e tij kryesore e ekzistencës.

Gjatë jetës së tij u nderua me Kryqin e Kalorësit në vitin 1911, me çmimin “Al Merito” nga Papa Piu XI në vitin 1925, me medaljen Feniksi nga Greqia dhe në vitin 1939 u bë anëtar i Akademisë Italiane të Arteve dhe Shkencave. Ai vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.

Vepra e tij më e madhe është epopeja “Lahuta e Malcís”, e shkruar mes viteve 1902 dhe 1937, me 15,613 vargje. Ajo nis me këngën “Cubat”, ku përshkruhen ngjarjet e vitit 1858 dhe tensionet në kufijtë veriorë të Shqipërisë. Në këtë vepër historia nuk është vetëm kronikë, por bëhet kujtesë e gjallë ku njeriu dhe mali flasin me të njëjtin zë.

Në këtë botë poetike, figura si zana, ora, drangua dhe kuçedra nuk janë vetëm mit, por mënyra si një popull e shpjegon vetveten. Lufta, besa, nderi dhe toka bashkohen në një sistem ku realja dhe legjenda nuk ndahen më qartë.

Gjergj Fishta nuk la vetëm një vepër, por një univers të tërë letrar ku çdo zhanër është një mënyrë tjetër për të folur për Shqipërinë, njeriun dhe kohën e tij. Ai shkroi si poet, si satirist, si dramaturg dhe si publicist, duke e kthyer fjalën në një formë jete që lëviz mes humorit, dhimbjes dhe madhështisë.

Veprat e tij kryesore janë të shumta dhe të shpërndara në kohë, por bashkohen nga një frymë e vetme: ndërtimi i një vetëdijeje kombëtare përmes gjuhës dhe artit.

Vepra më e madhe dhe më monumentale e tij është epopeja “Lahuta e Malcís” (1937), me 15,613 vargje, e punuar për dekada, nga rreth 1902 deri në 1937. Kjo vepër është zemra e krijimtarisë së tij dhe një histori poetike e Shqipërisë nga 1858 deri në 1913, ku realiteti dhe miti bashkëjetojnë në të njëjtin rrëfim.

Në poezi lirike dhe patriotike ai botoi “Pika voëset” (1909), një përmbledhje ku ndjeshmëria fetare dhe ajo njerëzore ndërthuren në një gjuhë të butë dhe të brendshme. Më pas vjen “Mrizi i zânave” (1913), që u zgjerua në botimet e mëvonshme dhe u bë një nga përmbledhjet më të rëndësishme të poezisë shqiptare patriotike. Në këtë vepër, atdheu, gjuha dhe liria shfaqen si figura shpirtërore më shumë sesa politike.

Në vitin 1925 ai botoi “Vallja e Parrîzit”, një përmbledhje me poezi fetare, ku temat e besimit, jetës dhe shpirtit trajtohen me një qetësi të thellë dhe një ndjenjë meditimi. Këtu Fishta shfaqet më i brendshëm, më i heshtur, më reflektues.

Një tjetër fushë e rëndësishme e krijimtarisë së tij është satira. Në vitin 1907 ai botoi “Anxat e Parnasit”, një vepër satirike ku kritikon shoqërinë, injorancën dhe deformimet e kohës së tij me një gjuhë të mprehtë dhe shpesh ironike. Në këtë vepër, fjala bëhet pasqyrë e shoqërisë dhe shpesh edhe goditje.

Më vonë ai shkroi edhe “Gomari i Babatasit” (1923), një tjetër vepër satirike, ku përmes humorit dhe alegorisë sulmon korrupsionin, dembelizmin dhe shtrembërimet shoqërore të kohës. Këto vepra e bëjnë Fishtën një nga satiristët më të fortë të letërsisë shqiptare.

Në fushën e teatrit, ai shkroi dhe përshtati disa drama dhe pjesë skenike, ndër to: “Juda Makabe” (1923), një dramë me temë biblike dhe historike,

“Ifigjenia në Aulli” (1931), përshtatje nga Euripidi,

“I ligu për mend” (1931), përshtatje nga Molière,

si dhe vepra të tjera me karakter fetar dhe moral si “Barit e Betlemit”, “Shën Françesku i Asizit”, “Shën Luigj Gonzaga” dhe “Jerina, ase mbretnesha e luleve” (1941), e cila u botua pas vdekjes së tij.

Në poezi fetare dhe lirike, përveç përmbledhjeve kryesore, ai krijoi edhe një seri tekstesh të shpërndara në revista si “Hylli i Dritës”, ku trajtonte temën e shpirtit, moralit dhe besimit me një gjuhë të thjeshtë, por të thellë në ndjesi.

Gjithashtu, Fishta ishte aktiv si publicist dhe redaktor. Ai drejtoi dhe kontribuoi në revista dhe gazeta si: “Hylli i Dritës” (1913–1944) dhe

“Posta e Shqypniës” (1916–1918), ku botoi artikuj politikë, kulturorë dhe kritikë shoqërore.

E parë në tërësi, krijimtaria e tij nuk është thjesht një listë veprash, por një rrugëtim i mendimit shqiptar nga fjala e thjeshtë deri te epopeja. Nga satira e mprehtë deri te lutja fetare. Nga historia reale deri te miti.

Fishta nuk shkroi vetëm libra. Ai ndërtoi një mënyrë të të menduarit për kombin e tij.

Pas vdekjes së tij në vitin 1940, Fishta u vlerësua nga figura të mëdha si Maximilian Lambertz dhe Gabriele D’Annunzio. Por pas vitit 1944, emri i tij u ndalua dhe u zhduk nga hapësira publike për dekada të tëra. Vetëm pas viteve 1990 ai filloi të rikthehet në kujtesën kulturore shqiptare, si një zë që nuk ishte shuar, por vetëm kishte pritur kohën e tij.

Analizë.

Gjergj Fishta – një figurë mes botës, krahasimeve dhe kohës sonë

Gjergj Fishta mund të kuptohet më qartë kur vendoset pranë figurave të mëdha botërore të letërsisë dhe mendimit. Ai nuk është një rast i izoluar shqiptar, por pjesë e një tradite të gjerë ku poeti bëhet edhe kujtesë kombëtare.

Në këtë kuptim, Fishta qëndron pranë Homerit, sepse të dy ndërtojnë epika ku historia dhe miti nuk ndahen. Si te “Iliada”, edhe te “Lahuta e Malcís”, lufta nuk është vetëm ngjarje, por mënyrë për të kuptuar njeriun dhe nderin.

Ai afrohet me Dante Alighierin, jo vetëm për gjuhën, por për rolin që luan në formësimin e identitetit kulturor. Ashtu si Dante që i dha italishtes një formë letrare dhe shpirtërore, Fishta i dha shqipes një fuqi epike dhe morale.

Në një tjetër plan, ai kujton Adam Mickiewicz-in te polakët apo Taras Shevchenko-n te ukrainasit. Të gjithë këta autorë nuk shkruajnë vetëm poezi, por ndërtojnë një ndjenjë kombëtare në kohë të vështira historike.

Roli i tij në historinë shqiptare

Fishta nuk ishte vetëm poet. Ai ishte edhe:

mësues i gjuhës dhe kulturës

pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit (1908)

figurë në Konferencën e Paqes në Paris (1919)

zë publik në parlamentin shqiptar (1921)

Kjo e bën atë një figurë ku letërsia dhe politika takohen natyrshëm.

Ai nuk e shihte gjuhën si mjet neutral, por si themel të ekzistencës kombëtare. Për të, një gjuhë e humbur është një botë e humbur.

Ndikimi i tij në kulturën shqiptare

Ndikimi i Fishtës është i dyfishtë:

Nga njëra anë, ai krijoi një nga veprat më të mëdha të letërsisë shqiptare, “Lahuta e Malcís”, e cila e vendosi epikën shqiptare në një nivel të krahasueshëm me traditat evropiane.

Nga ana tjetër, ai ndikoi në mënyrën se si shqiptarët e shohin veten: si popull me kujtesë, me nder dhe me histori të gjatë rezistence.

Ai i dha figurë letrare asaj që më parë ishte vetëm këngë, gojëdhënë dhe kujtim popullor.

Sot, figura e Fishtës shihet në disa nivele njëkohësisht.

Në letërsi, ai konsiderohet një nga themeluesit e epikës moderne shqiptare.

Në histori, ai shihet si dëshmitar i një kohe formimi të shtetit shqiptar.

Në kulturë, ai mbetet një pikë referimi për gjuhën dhe identitetin kombëtar.

Por sot lexohet ndryshe nga më parë. Nuk shihet vetëm si hero letrar, por si figurë komplekse:

me forcë poetike

me rol historik

dhe me ndikim ideologjik të kohës së tij

Kjo e bën leximin e tij më të hapur dhe më kritik.

Përfundim

Gjergj Fishta qëndron mes botës së poetëve që nuk shkruajnë vetëm për të bukurën, por për mbijetesën e një kulture.

Ai është një figurë ku fjala bëhet kujtesë, dhe kujtesa bëhet identitet.

Në këtë kuptim, ai nuk i përket vetëm së shkuarës. Ai mbetet një mënyrë për të kuptuar se si një komb e ndërton vetveten përmes gjuhës dhe tregimit.

Nga: Prestige.