MONOGRAFI -TAHIR DIZDARI. Njeriu që i dha kujtesë orientale gjuhës shqipe.
- Feb 4
- 9 min read
MONOGRAFI -TAHIR DIZDARI.
Njeriu që i dha kujtesë orientale gjuhës shqipe.
Hyrje
Vepra madhore si fat personal.
Në historinë e shkencave albanologjike njè figurë që nuk u formësua nga institucionet, por nga këmbëngulja, heshtja dhe sakrifica personale ishte Tahir Dizdari.
Jeta e ti ishte rrugëtim i veshtire, një fat i ndërlidhur ngushtë me gjuhën, pushtetet politike, përjashtimin shoqëror dhe besimin se fjala e mbledhur nga goja e popullit ka po aq vlerë sa fjala e shkruar në libra.
Ai nuk ishte vetëm studiues i orientalizmave në shqip. Ishte kujdestar i një shtrese të tërë kulturore, që rrezikonte të humbiste nga harresa, ideologjia dhe paragjykimi. Fjalori i tij ishte një akt rezistence kulturore.
I. Origjina familjare dhe rrënjët qytetare (1900–1918)
Tahir Nasuf Dizdari lindi më 15 nëntor 1900, në Shkodër, në një qytet që në fillimshekullin XX ishte qendër e rëndësishme kulturore, fetare dhe gjuhësore e Shqipërisë. Ai erdhi në jetë në gjirin e një familjeje qytetare me traditë, si i biri i Nasuf Dizdarit, figurë e njohur e jetës urbane shkodrane.
Familja Dizdari e gjurmonte prejardhjen e vet nga një ushtarak prej Izniku, në Turqinë e sotme, çka do të linte gjurmë jo vetëm në vetëdijen familjare, por edhe në interesat e mëvonshme studimore të Tahirit.
Kjo lidhje e hershme me botën orientale nuk do të ishte thjesht biografike, por metodologjike.
Mësimet e para Tahir Dizdari i mori në vendlindje. Ai ndoqi fillimisht arsimin fillor dhe më pas Ruzhdijen, shkollë e mesme osmane, por studimet iu ndërprenë në vitin 1912, për shkak të shpërthimit të luftërave ballkanike dhe mbylljes së shkollës. Kjo ndërprerje e hershme, larg nga të qenët pengesë, e orientoi drejt formimit më të gjerë kulturor.
Më pas kaloi në bankat e Kolegjit Saverian të jezuitëve në Shkodër, ku përfundoi mësimet në vitin 1918. Kolegji Saverian ishte një nga institucionet më elitare të kohës dhe ndikoi fuqishëm në formimin intelektual të Dizdarit, duke i dhënë disiplinë mendimi, ndjeshmëri gjuhësore dhe respekt për dijen klasike e moderne.
Qysh në këto vite u vu re prirja e tij e veçantë për gjuhët e huaja.
Ai zotëronte gjermanishten, frëngjishten, italishten, si dhe gjuhë lindore, aftësi që më vonë do të bëhej themeli i punës së tij shkencore.
II. Studimet në Stamboll dhe formimi universitar (1922–1925)
Në vitet 1922–1925, Tahir Dizdari vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Stambollit, ku studioi shkenca politike. Stambolli i atyre viteve ishte ende një metropol i madh kulturor, ku trashëgimia osmane bashkëjetonte me modernizimin e republikës së re turke.
Qëndrimi në Stamboll ishte një përballje e drejtpërdrejtë me burimin e gjuhëve orientale, me arkivat, me kulturën dhe me realitetin historik nga ku kishin hyrë në shqip mijëra fjalë turke, arabe e perse.
Në Turqi u martua me Fatma Makbulen, e diplomuar për mjeke gjinekologe, e cila pas kthimit në Shqipëri do të bëhej mamia e parë në Tiranë dhe në gjithë vendin, një fakt domethënës për nivelin intelektual të familjes Dizdari.
III. Administrata shqiptare dhe shteti modern (1925–1939)
Pas kthimit në Shqipëri, Tahir Dizdari iu përkushtua administratës shtetërore, duke qenë pjesë aktive e ndërtimit të shtetit shqiptar modern. Ai punoi në funksione të ndryshme administrative dhe u dallua për korrektësi, organizim dhe vizion institucional.
Në vitin 1929 botohet “Ligja e katundarive dhe e komunave”, ku Dizdari luajti rol kryesor në përpilimin e saj. Kjo vepër përbën një gur themeli në historinë e administratës shqiptare, pasi trajton formimin, organizimin dhe funksionimin e organeve lokale, duke hedhur bazat e një strukture administrative moderne dhe të qëndrueshme.
Në vitin 1930 u dallua për organizimin e regjistrimit të përgjithshëm të popullsisë, për të cilin mori një përgëzim të veçantë në emër të Mbretit Zog I:
“Duke iu transmetue mesazhin e N. M. Tij Mbreti, ju përgëzoj për gjithë aktivitetin e ndihmën që treguat në veprën e kryeme për regjistrimin e përgjithshëm të popullsisë.”
Në vitin 1935 botoi broshurën “Udhëhjekës për konferenca”, një manual praktik që dëshmon për përvojën e tij organizative dhe administrative.
IV. Qëndresa, internimi dhe kthesa jetësore (1939–1944)
Si monarkist dhe mbështetës i Mbretit Zog, Tahir Dizdari mori pjesë në qëndresën e armatosur kundër pushtimit italian në prillin e vitit 1939. Për shkak të qëndrimit të tij pro-zogist dhe përfshirjes në pritjen me armë të italianëve në Gomsiqe, ai u arrestua dhe u internua nga autoritetet fashiste.
Internimi shënoi një kthesë të thellë në jetën e tij. I larguar nga administrata dhe jeta publike, Dizdari iu rikthye studimeve mbi orientalizmin, gjuhën dhe shkrimet publicistike.
V. Publicistika, gjuha dhe kthimi te fjala (1944–1946)
Viti 1944 shënon për Tahir Dizdarin një rikthim të fuqishëm në hapësirën publike, por tashmë jo si administrator shteti, as si funksionar, por si intelektual i fjalës së shkruar. Në gazetën “Bashkimi i kombit” ai hap rubrikën “Pyes vetveten”, një seri shkrimesh reflektuese, ironike dhe shpesh satirike, ku trajton çështje morale, shoqërore dhe kulturore të kohës. Kjo rubrikë vazhdon edhe në gazetën “Bashkimi” gjatë viteve 1945–1946, këtë herë me pseudonimin Hijekakeqi – një emër që vetëmbart një dozë autoironie dhe vetëdije për hijet e kohës.
Po gjatë vitit 1944, në të njëjtën gazetë, ai ushqen me material rubrikën gjuhësore “Fjalë iranishte në gjuhën shqipe”, duke përdorur pseudonimin Bishtiqindija. Këto shkrime nuk janë thjesht lista fjalësh, por tentativa për të shpjeguar rrugët e depërtimit kulturor, marrëdhëniet historike dhe shtresëzimet semantike të shqipes.
Në këtë periudhë boton edhe studime toponomastike, si “Kraja” në “Bashkimi i kombit” dhe “Katër Balët” në revistën “Bota e re”, duke treguar një interes të veçantë për lidhjen mes gjuhës dhe territorit, mes emrit dhe kujtesës historike.
Paralelisht, ai boton artikuj me karakter satirik si “Bishtmbledhësit e cingareve” dhe “Me këta miq që janë sot”, ku gjuha përdoret si mjet kritik ndaj hipokrizisë dhe deformimeve morale të realitetit shoqëror.
VI. Folklori si arkiv i gjallë (1946–1951)
Në vitin 1945, Tahir Dizdari bëhet bashkëpunëtor i gazetës “Bashkimi”, ndërsa në tetor 1945 pranohet si anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë. Kjo periudhë shënon një fazë intensive kërkimore.
Gjatë viteve 1946–1951, ai merret me skedimin e fjalorit dhe me mbledhjen e folklorit. Në vitet 1946–1949, Dizdari shëtit pothuajse në tërë Shqipërinë, merr pjesë edhe në aksionet e rinisë, duke mbledhur drejtpërdrejt nga goja e popullit materiale folklorike, etimologjike dhe leksikore.
Këto udhëtime nuk ishin ekspedita formale akademike, por rrugëtime të lodhshme, shpesh në kushte të vështira, ku fjala mblidhej në oda, ara, tregje dhe biseda të përditshme. Rezultati i kësaj pune ishte dorëzimi në Institutin e Folklorit i një materiali voluminoz prej 800 faqesh të daktilografuara, një thesar që dëshmon për metodën empirike dhe respektin e tij për gjuhën e gjallë.
VII. Arrestimi politik dhe jeta në margjinë (1951–1960)
Në shkurt të vitit 1951, Tahir Dizdari arrestohet në lidhje me të ashtuquajturën “bombë” në Ambasadën Sovjetike. Ai mbahet për disa muaj në hetuesi, por lirohet për mungesë provash. Juridikisht i pafajshëm, politikisht i damkosur.
Pasojat ishin shkatërruese: ai nxirret nga shtëpia private, gruaja e tij Fatma Makbule transferohet me punë si mami në Kukës, ndërsa familja shpërndahet. Fëmijët – Nasuf, Emel dhe Perihan – dërgohen me punë në zona të ndryshme të Shqipërisë, në Veri dhe në Jug.
Vetë Dizdari, në kushte të skajshme, detyrohet të flejë në një dyqan librarie , që kishte hapur që në vitin 1952. Kjo librari të thjeshte si banesë jetese, por strehë mendore, ku ai vazhdonte në heshtje punën e tij shkencore.
VIII. “Orientalizmat në gjuhën shqipe”
* Vepra e jetës.
Një punë 30-vjeçare (1941–1971)
Vepra madhore e Tahir Dizdarit, “Orientalizmat në gjuhën shqipe”, është rezultat i një pune 30-vjeçare, e zhvilluar ndërmjet viteve 1941–1971. Mbledhjen e orientalizmave ai e kishte nisur që më 1926, duke u konsultuar me figura të shquara si Myfid bej Libohova, Jonuz Tafilaj dhe Eqrem Çabej.
Kjo vepër trajton fjalët me prejardhje turke, arabe dhe perse në gjuhën shqipe, jo thjesht si huazime, por si pjesë integrale të historisë kulturore dhe shoqërore të shqiptarëve.
Dizdari i analizon këto fjalë në aspektin etimologjik, semantik dhe historik, duke treguar rrugët e depërtimit dhe transformimit të tyre.
Metoda dhe rëndësia
Ndryshe nga qasjet ideologjike që synonin “pastrimin” e gjuhës, Dizdari ndërtoi një metodë dokumentuese dhe shkencore, duke u mbështetur në burime gojore, tekstuale dhe krahasuese ballkanike.
Fjalori i tij nuk gjykon fjalët, por i shpjegon.
Prof. J. Nemeth i Akademisë Hungareze të Shkencave e vlerëson këtë vepër si material jashtëzakonisht të pasur, duke theksuar se në asnjë gjuhë tjetër të Ballkanit nuk janë mbledhur elementët turq me një përpikëri të tillë.
Dorëshkrimi i veprës u depozitua pranë Institutit të Gjuhësisë, ndërsa pak para vdekjes,
Dizdari dorëzoi edhe dorëshkrimin “Fjalë të pambledhura nga fjalorët e deritanishëm”, një tjetër dëshmi e përkushtimit të tij ndaj leksikografisë.
“Orientalizmat në gjuhën shqipe”
Çfarë tregon vepra**
Vepra madhore e Tahir Dizdarit, Orientalizmat në gjuhën shqipe, është një fjalor etimologjik; ajo është një hartë historike e bashkëjetesës kulturore, një dëshmi se gjuha shqipe nuk është ndërtuar në izolim, por në dialog të vazhdueshëm me qytetërime të tjera.
Dizdari nisi mbledhjen e materialit që në vitin 1926, në një kohë kur studimet mbi orientalizmat ishin fragmentare, shpesh të politizuara dhe të trajtuara si “ndikime të huaja” që duheshin minimizuar. Në kundërshtim me këtë qasje, ai e pa fondin oriental si pjesë organike të shqipes, të lindur nga shekuj bashkëjetese historike, administrative, fetare dhe kulturore në hapësirën osmane dhe ballkanike.
Vepra tregon se fjalët me prejardhje turke osmane, arabe dhe perse nuk janë elementë të rastësishëm, por të rrënjosur thellë në:
jetën e përditshme,
administratën,
zanatet,
ushqimin,
besimin,
ndërtimin urban,
marrëdhëniet shoqërore.
Nëpërmjet analizës së tyre, Dizdari rindërton një histori të heshtur sociale, atë që nuk gjendet në dokumente zyrtare, por jeton në gjuhën e folur.
Çdo fjalë në këtë vepër është një dëshmi e mënyrës se si shqiptarët kanë përvetësuar, përshtatur dhe shqipëruar elementë të huaj, duke i bërë pjesë të identitetit të tyre gjuhësor.
Një aspekt thelbësor që vepra tregon është se orientalizmat nuk janë homogjene.
Dizdari bën dallim të qartë midis:
fjalëve të marra drejtpërdrejt nga turqishtja osmane,
atyre me origjinë arabe, të ardhura kryesisht përmes administratës dhe fesë,
dhe atyre persiane, të lidhura me kulturën, poezinë dhe jetën qytetare.
Ai argumenton se shqipja nuk i ka marrë këto fjalë pasivisht, por i ka transformuar fonetikisht, semantikisht dhe morfologjikisht, duke krijuar një fond të ri gjuhësor me identitet shqiptar.
Në këtë kuptim, Orientalizmat në gjuhën shqipe është edhe një vepër kundër paragjykimit, sepse rrëzon idenë se huazimi gjuhësor është shenjë dobësie.
Për Dizdarin, huazimi është shenjë gjallërie kulturore.
**Struktura, përbërja dhe rëndësia shkencore e veprës**
Nga pikëpamja strukturore, Orientalizmat në gjuhën shqipe është fryt i një pune mbi 30-vjeçare (1941–1971), e ndërtuar me metodë të rreptë leksikografike dhe filologjike. Dizdari punoi mbi mijëra skeda fjalësh, të mbledhura nga:
gjuha e folur popullore,
folklori,
dokumente administrative,
tekste letrare,
shtypi periodik,
burime historike osmane.
Ai u këshillua dhe bashkëpunoi në mënyrë indirekte me figura të shquara të albanologjisë, si Eqrem Çabej, Myfid bej Libohova dhe Jonuz Tafilaj, duke siguruar një bazë të fortë shkencore dhe krahasimore.
Çdo njësi leksikore në vepër trajtohet në disa plane:
Forma fonetike në shqip
Origjina etimologjike (turke, arabe, perse)
Rruga e hyrjes në shqipe
Kuptimet dhe zhvendosjet semantike
Përdorimi në kontekst shoqëror dhe kulturor
Kjo e bën veprën jo vetëm fjalor, por studim të thellë historiko-gjuhësor.
*Rëndësia e veprës qëndron në disa nivele:
*Së pari, ajo është vepra më e plotë mbi orientalizmat në gjuhët e Ballkanit, fakt i konfirmuar nga Prof. J. Németh i Akademisë Hungareze të Shkencave, i cili vlerësoi se në asnjë gjuhë tjetër ballkanike nuk është mbledhur ky fond me kaq saktësi dhe pasuri.
*Së dyti, vepra ka rëndësi themelore për:
leksikografinë shqiptare,
etimologjinë,
historinë e gjuhës shqipe,
studimet ballkanologjike dhe orientalistike.
*Së treti, ajo ka një rëndësi kulturore dhe filozofike: Dizdari dëshmon se identiteti gjuhësor nuk është i pastër në kuptimin ideologjik, por i ndërtuar historikisht, përmes kontakteve, përplasjeve dhe bashkëjetesës.
Fakti që kjo vepër u botua vetëm pjesërisht gjatë jetës së autorit, ndërsa dorëshkrimi u depozitua pranë Institutit të Gjuhësisë, e bën atë edhe një simbol të njohjes së vonuar, por edhe të qëndrueshmërisë së dijes përballë përjashtimit politik.
Në këtë kuptim, Orientalizmat në gjuhën shqipe nuk është vetëm vepra e jetës së Tahir Dizdarit; është një pasqyrë e historisë së shqipes, një dëshmi se gjuha mban mend edhe atë që historia përpiqet të harrojë.
IX. Vlerësimi i vonuar dhe fundi i jetës (1965–1972)
Në vitin 1965, Instituti i Gjuhësisë, duke njohur më në fund vlerën e punës së tij, e angazhon Tahir Dizdarin si bashkëpunëtor i vjetër shkencor në sektorin e leksikologjisë. Ai punon aty deri më 9 maj 1972, ditën kur ndërroi jetë në Tiranë.
Pak ditë pas vdekjes, nga Collège de France i vjen ftesa për të marrë pjesë në Kongresin XXIX Ndërkombëtar të Orientalistëve në Paris, më 1973 – një ironi e hidhur e fatit për një njeri që u njoh ndërkombëtarisht vetëm pasi u shua.
Në vitin 1995, me propozim të Akademisë së Shkencave, Presidenti Sali Berisha ne vitet 1p95 e dekoron pas vdekjes me Urdhrin “Naim Frashëri” të klasit të parë, për kontributin e shquar në shkencat albanologjike.
Përfundim, Gjuha si atdhe i fundit
Tahir Dizdari ishte një njeri që humbi shumë në jetë, por nuk humbi kurrë besimin se gjuha është arkivi më i drejtë i historisë. Në një kohë përjashtimi, ai zgjodhi të mbledhë fjalë. Në një epokë heshtjeje, ai zgjodhi të shkruajë.
Vepra e tij mbetet jo vetëm një kontribut shkencor, por një akt etik ndaj kujtesës kolektive shqiptare.
Referenca (APA)
Dizdari, T. (1971). Orientalizmat në gjuhën shqipe (dorëshkrim). Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë.
Dizdari, T. (1944–1946). Shkrime publicistike dhe gjuhësore në gazetat Bashkimi i kombit dhe Bashkimi.
Dizdari, T. (1935). Udhëhjekës për konferenca. Tiranë.
Dizdari, T. (1929). Ligja e katundarive dhe e komunave. Tiranë.
Elsie, R. (2004). Historical dictionary of Albania. Scarecrow Press.
Institut i Gjuhësisë dhe Letërsisë. (1964–1966). Studime filologjike (artikuj dhe materiale të botuara nga T. Dizdari). Tiranë.
Institut i Studimeve Albanologjike. (1960). Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës: Seri shkencore-shoqërore. Tiranë.
Këshilli Mysliman i Shqipërisë. (2013). Tahir Dizdari – Studiues i orientalizmave në shqip.
Nemeth, J. (1960). Vlerësime mbi fondin oriental të gjuhëve ballkanike. Akademia Hungareze e Shkencave.
Wikipedia contributors. (2025). Tahir Dizdari. Wikipedia, The Free.
Encyclopedia.
Akademia e Shkencave e Shqipërisë. (1995). Vendim për dekorimin e Tahir Dizdarit me Urdhrin “Naim Frashëri”, Klasi I. Tiranë.
Collège de France. (1973). Actes du XXIXe Congrès International des Orientalistes. Paris.
@ Shënim metodologjik
Burimet arkivore (dorëshkrime, materiale të pabotuara dhe dokumente institucionale) janë cituar sipas praktikës akademike për studime albanologjike, duke respektuar kontekstin historik dhe mungesën e botimeve të plota në kohën e autorit.
© 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author
Prestige Magazine
