Xhanfize Keko: Syri mendja dhe shpirti i Butë i Kinemasë Shqiptare.

Rrevista Prestige

#InspirationDaily

#sinemart .

Rubrika: Personalitet i kinematografisë qe na frymezon .

Xhanfize Keko:

Syri mendja dhe shpirti i Butë i Kinemasë Shqiptare për Fëmijë.

Hyrje.

Xhanfize Keko na frymëzon sepse na mësoi se arti i vërtetë lind nga ndjeshmëria dhe guximi për të qenë i sinqertë. Si grua në regji, ajo dëshmoi se se fimi ka nevojë për vizion.

Përmes filmave të saj, ajo i dha zë fëmijërisë, dinjitet emocioneve dhe përjetësi humanizmit në kinemanë shqiptare.

“Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm botën — ajo e bën atë më njerëzore.”

“Kur një grua merr kamerën në dorë, ajo nuk filmon vetëm botën ashtu siç është, por edhe ashtu siç do të donte të ishte.”

Gratë regjisore në historinë e kinemasë kanë sjellë një këndvështrim tjetër: më njerëzor, më të ndjeshëm, më të guximshëm në heshtje. Ato kanë folur shpesh pa zë të lartë, por me imazhe që mbeten. Në një botë ku regjia për shumë kohë u konsiderua territor mashkullor, disa gra zgjodhën të mos kërkojnë leje, por të krijojnë gjurmë.

Një prej tyre, ndër më të shquarat në Shqipëri, ishte Xhanfize Keko.

Eseja

Xhanfize Keko lindi më 27 janar 1928 në Girokastër dhe u bë një emër që sot shqiptohet me respekt, ngrohtësi dhe mall. “Artiste e Popullit”, por mbi të gjitha artiste e fëmijëve, ajo zgjodhi një rrugë të vështirë e fisnike: t’i flasë brezave të vegjël me sinqeritet, poezi dhe ndjenjë.

Në filmat e saj nuk ka teprime, nuk ka zhurmë të panevojshme. Ka sy fëmijësh që shohin botën me kureshtje, ka heshtje që flasin më shumë se dialogët, ka një humanizëm të pastër që rrallë haset. Xhanfize Keko e kuptoi se fëmijët nuk duhen nënvlerësuar; ata duhen trajtuar si shpirtra të plotë, me ëndrra, frikëra dhe guxim.

Ajo krijoi një univers filmik ku edukimi nuk imponohej, por lindte natyrshëm nga historia. Filmat e saj nuk predikonin, por ndriçonin. Nuk urdhëronin, por ftonin për të menduar. Përmes tyre, ajo ndërtoi një trashëgimi të qëndrueshme, që vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive shqiptare.

Si grua regjisore në një kohë të vështirë, Xhanfize Keko nuk ishte thjesht krijuese filmash, por edhe shembull force dhe përkushtimi. Ajo hapi një derë për brezat që erdhën pas, duke dëshmuar se ndjeshmëria është fuqi dhe se arti i vërtetë nuk ka nevojë për bujë për të qenë i madh.

Sot, kur e kujtojmë, nuk kujtojmë vetëm filmat e saj, por frymën që ajo la pas: besimin se kinemaja mund të jetë e pastër, e ndershme dhe thellësisht njerëzore. Xhanfize Keko mbetet një shpirt mendje dhe zë i butë, por i pavdekshëm, në historinë e kinematografisë shqiptare.

🎬 7 filmat artistikë të Xhanfize Kekos

1. “Kryengritje në pallat” (1972)

Një rebelim i vogël fëmijësh kundër padrejtësive të botës së të rriturve, i treguar me humor dhe gjallëri. Filmi flet për nevojën e drejtësisë dhe fuqinë e zërit kolektiv, edhe kur ai është i vogël.

2. “Mimoza llastica” (1973)

Historia e një vajze që rritet mes dashurisë së pakufishme dhe mungesës së disiplinës. Një film i butë, por i thellë, që flet për edukimin si akt dashurie, jo si imponim.

3. “Beni ecën vetë” (1975)

Një portret i ndjeshëm i hapave të parë drejt pavarësisë. Filmi tregon se rritja është proces i brendshëm, plot frikë, por edhe guxim të heshtur.

4. “Tomka dhe shokët e tij” (1977)

Fëmijëria përballë luftës, ku loja shndërrohet në qëndresë. Një film i paharrueshëm për atdhedashurinë që lind natyrshëm, pa patetizëm.

5. “Pas gjurmëve” (1978)

Një aventurë fëmijësh që shndërrohet në kërkim të së vërtetës. Filmi nderon ndershmërinë, zgjuarsinë dhe solidaritetin fëmijëror.

6. “Në çdo stinë” (1980)

Një reflektim poetik mbi rritjen dhe ndryshimin. Fëmijët kalojnë stinët e jetës ashtu si natyra, me humbje, mësime dhe shpresë.

7. “Taulanti kërkon një motër” (1984)

Një histori prekëse për vetminë dhe dëshirën për dashuri familjare. Filmi flet me delikatesë për nevojën njerëzore për lidhje dhe përkatësi.

Pra po: 7 filma – por 7 gurë themeli të kinemasë shqiptare për fëmijë.

Verësimet që ka marrë Xhanfize Keko.

“Artiste e Popullit” – titulli më i lartë shtetëror për kontribut të shquar në art dhe kulture

“Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm realitetin — ajo e humanizon atë.”

Gruaja • Arti • Filmi

Një grua që zgjodhi ndjeshmërinë si guxim.

Një artiste që i dha zë fëmijërisë.

Një regjisore që la gjurmë të përjetshme në kinemanë shqiptare.

Xhanfize Keko lndi në Gjirokastër dhe mbetet një nga figurat më të rëndësishme dhe më frymëzuese të kinematografisë shqiptare. Kontakti i saj i parë me filmin ishte i thjeshtë dhe i përulur: në vitet e para të pasluftës, për të ndihmuar familjen, ajo punoi si shitëse biletash në kinemanë “Republika”. Ishte pikërisht aty, mes sallës, ekranit dhe publikut, ku lindi lidhja e saj e parë me botën e filmit — pa e ditur ende se një ditë vetë do të mbushte sallat me veprat e saj.

Xhanfize Keko dhe bashkëshorti i saj, regjisori Endri Keko, ishin ndër kuadrot e para shqiptare që u dërguan për studime në Moskë për kinematografi. Pas kthimit në atdhe, ata u bënë pjesë e brezit themelues të Kinostudios “Shqipëria e Re”, e krijuar në vitin 1952. Për Xhanfizen, Kinostudioja nuk ishte vetëm institucion, por një shkollë e vërtetë arti, ku puna, përkushtimi dhe dashuria për filmin ishin parime themelore.

Rruga e saj profesionale kaloi në disa etapa: fillimisht si montazhiere, më pas me realizimin e dokumentarëve dhe punën si regjisore montazhi për filma artistikë. Gradualisht, ajo iu përkushtua plotësisht regjisës së filmave artistikë për fëmijë — një zgjedhje jo e rastësishme, por thellësisht e ndjerë. Siç e porosiste shpesh Endri Keko: “Aty qëndro, tek filmat për fëmijë, se aty e ke zemrën.”

Xhanfize Keko ndërtoi një univers filmik ku fëmijët nuk ishin figura dytësore, por qendra morale dhe emocionale e rrëfimit. Ajo i kërkonte fëmijë-aktorët nëpër shkolla dhe kopshte, mbante lidhje të vazhdueshme me mësues dhe mësuese në qytete të ndryshme të Shqipërisë dhe i kthente vëzhgimet e tyre në elemente të natyrshme artistike. Nga kjo përzgjedhje e kujdesshme dolën emra që u bënë pjesë e paharrueshme e filmave të saj: Herion Mustafaraj, Genci Mosho, Adrian Laperi, Gentian Basha, Selma Sotirllari, Zhaklina Dhimojani, Anila Kardhashi dhe shumë të tjerë.

Në krijimtarinë e saj, Xhanfize Keko e shihte filmin si vepër kolektive. Ajo bashkëpunoi ngushtë me shkrimtarë dhe skenaristë të shquar si Bedri Dedja, Nasho Jorgaqi, Bashkim Hoxha dhe veçanërisht Natasha Lako, me të cilën ndërtoi një gjuhë të ndjeshme dhe moderne për filmin për fëmijë.

Përkrah fëmijëve-aktorë, në filmat e saj luajtën emra të mëdhenj të skenës shqiptare: Sulejman Pitarka, Violeta Manushi, Dhorkë Orgocka, Viktor Zhusti, Yllka Mujo, Marjeta Ljarja dhe shumë të tjerë.

Një rol thelbësor pati edhe muzika, falë bashkëpunimit me kompozitorë si Robert Radoja, Aleksandër Peçi dhe Aleksandër Lalo, të cilët i dhanë filmave të saj ndjeshmëri emocionale dhe frymë poetike.

Po aq i rëndësishëm ishte kontributi i operatorëve të kamerës: Ilia Tërpini, Petraq Lubonja, Saim Kokona, Pëllumb Kallfa dhe Faruk Basha, të cilët ndërtuan me kujdes gjuhën vizuale të filmave të saj.

Filmat e saj u pritën me dashuri nga publiku dhe u vlerësuan gjerësisht brenda dhe jashtë vendit.

Në vitin 1976, filmi “Beni ecën vetë” fitoi Çmimin e Parë në Festivalin e Parë të Filmit Shqiptar dhe po atë vit u nderua me çmimin e Organizatës së Pionierëve në Festivalin e Filmit në Beograd.

Në vitin 1978, në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifone të Italisë, ajo fitoi Çmimin Special,

ndërsa në vitin 1979 filmi “Pas gjurmëve” u nderua me Medaljen e Presidentit të Republikës Italiane.

Filmi “Kur xhirohej një film” fitoi Çmimin e Tretë në Festivalin e Pestë të Filmit Shqiptar në vitin 1983 dhe po atë vit Medaljen e Argjendtë në Xhifone.

Për kontributin e saj, Xhanfize Keko u nderua me Çmimin e Republikës (1979), titullin “Artiste e Merituar” (1979), titullin e lartë “Artiste e Popullit” (1984) dhe “Çmimin e Karrierës” në Festivalin e Filmit në Çekosllovaki në vitin 1998.

Ajo ka pohuar shpesh se nuk ka punuar për tituj apo lavdi, por për art dhe për të dhënë diçka nga shpirti i saj për njerëzit. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse filmat e saj vazhdojnë të jetojnë: sepse janë ndërtuar mbi dashuri, ndershmëri dhe respekt për fëmijërinë.

Xhanfize Keko u nda nga jeta më 22 dhjetor 2007, me mallin për fëmijët dhe nipërit e saj, por me një trashëgimi të pavdekshme në artin shqiptar. Ajo mbetet simbol i një gruaje që guxoi të krijojë me ndjeshmëri dhe vizion, duke e bërë kinemanë shqiptare më njerëzore, më të pastër dhe më të dashur.

© 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author

Prestige Magazine