Search this site

Lumi Buna është një nga bukuritë natyrore më të veçanta në pjesën veri-perëndimore të Shqipërisë. Është shpallur “Peizazh i Mbrojtur”, Kategoria e V. Është pjesë e rrjetit EMERALD dhe IBA. Në sipërfaqen e peizazhit të mbrojtur përfshihen 40km gjatësi të Lumit Buna dhe 8 km të Lumit Drin. Përfshin lumin Bunë dhe zonën bregdetare-ligatinore të Velipojës. Ndodhet në fushën e Nënshkodrës, pjesën jugore të gjithë Ultësirës së Shkodrës. Zona e mbrojtur përfshin pjesën jugore të Grykëderdhjes së lumit Buna, i vetmi lumë fushor që buron nga liqeni i Shkodrës. Regjimi hidrologjik i Bunës përcaktohet nga regjimi i liqenit të Shkodrës dhe i Drinit, duke qenë kështu pjesë e një rrjeti hidrografik shumë kompleks, i cili shtrihet gati në 1/5 e Gadishullit të Ballkanit, në Shqipëri, Mali i Zi, Kosovë dhe Maqedonia e Veriut. Lumi Buna ka disa tipare shumë interesantë, që rrallë gjenden nëpër lumenjtë e tjerë dhe jo më kot është shpallur “Peizazh i Mbrojtur”. Ky lum është tipik fushor dhe i vetmi lum me deltë (grykëderdhje) të vërtetë natyrore, në të cilën ndodhet Ishulli Ada. Zona e Mbrojtur strehon një larmishmëri të madhe zogjsh, gjithashtu është një nga tre korridoret më të rëndësishme për shtegtimin e shpendëve në Evropë, si edhe një vend i rëndësishëm për dimërimin dhe folenizimin e shpendëve ujorë. Janë regjistruar rreth 138 lloje shpendësh, nga të cilët 114 lloje shumohen, 16 lloje të mundshme të mbarështimit, 52 lloje klasifikohen si të rregullta dhe 51 si kalimtarë të rastit ose vizitorë të dimrit, etj. Reptilët përfaqësohen nga 19 lloje, të gjitha përfshihen në listën e kuqe të IUCN-s. Amfibët 11 lloje. Buna dallohet për rolin e saj të rëndësishëm në ruajtjen e faunës peshkore, pasi nëpërmjet saj migrojnë rreth 13 lloje peshqish për në det nga Liqeni i Shkodrës dhe Lumi Drin. Janë regjistruar rreth 143 lloje të peshqve (Lumi Buna, Deti dhe Laguna e Vilunit). Për të gjitha këto pasuri që ky peizazh ka, por edhe për shumë veçori të tjera gjeologjike, gjeografike etj., kjo zonë duhet të jetë një atraksion i madh turistik.

Kjo është një poezi e fuqishme dhe e thjeshtë në formë, por thellësisht domethënëse nga Andon Zako Çajupi, një prej figurave të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare. Ajo i flet ndjenjës së atdhedashurisë dhe përkatësisë, duke e ngritur Shqipërinë si vendin ku njeriu gjen kuptim, nder dhe kënaqësi, pavarësisht vështirësive Struktura pyetje-përgjigje krijon një stil dialogjik dhe e bën poezinë të përshtatshme për t'u mësuar dhe recituar, sidomos nga fëmijët — një formë edukimi patriotik. Refrainet si "Në Shqipëri" dhe "Për vend' e tij" përforcojnë mesazhin dhe ndjenjën e krenarisë kombëtare. Shprehja “Ku i duket balta / më e ëmbël se mjalta?” është një metaforë e bukur për dashurinë ndaj vendlindjes, që s’krahasohet me asgjë tjetër, edhe nëse është e vështirë ose e varfër. Në pak vargje, Çajupi arrin të japë një mesazh të përjetshëm: dashuria për atdheun është instinktive, thelbësore dhe fisnike. Po njeriu vetë, cilë do në jetë? - Do vend' e tij. Ku i duket balta m'ë e ëmbël se mjalta? - Në vend të tij. Ku munt të gëzojë dhe me nder të rrojë? - Në Shqipëri. Përse të punojë dhe të lakëmojë? - Për vend' e tij. 𝐍𝐠𝐚 𝐀𝐧𝐝𝐨𝐧 𝐙𝐚𝐤𝐨 𝐂̧𝐚𝐣𝐮𝐩𝐢

Ernest Hemingway – Zëri i Epokave dhe Mjeshtri i Heshtjes Përmbledhje Ky tekst është një portret i plotë dhe i ndjerë për Ernest Hemingway-n, një nga figurat më të mëdha të letërsisë moderne. Nga fëmijëria e tij e formësuar mes disiplinës dhe artit, te përvojat tronditëse në luftë, dhe më tej te veprat e pavdekshme që pasqyrojnë shpirtin njerëzor në përballje me humbjen, dashurinë dhe vdekjen – kjo ese sjell një vështrim të thelluar mbi jetën, stilin dhe ndikimin e tij universal. Kjo është një thirrje për të kuptuar më shumë sesa thjesht një shkrimtar – një njeri që e pa botën nga afër dhe e përktheu në heshtje. Pershkrim i plotë i jetes dhe krijimtarisë Hemingway mbetet një nga shkrimtarët më të lexuar dhe më të studiuar në botë, jo vetëm për stilin e tij të drejtpërdrejtë dhe të thjeshtë, por për thellësinë që arrin të shprehë pa përdorur shumë fjalë. Jeta e tij ishte e ndarë ndërmjet realitetit brutal dhe kërkimit për kuptim. Ai jetoi me intensitet, luftoi, dashuroi, humbi, dhe shkroi – duke krijuar një trashëgimi letrare që tejkalon kohën Jeta e Hemingway-t – Një Udhëtim përmes Jetës dhe Vdekjes Ernest Miller Hemingway lindi më 21 korrik 1899, në Oak Park, Illinois. Rritja mes një babai mjek dhe një nëne muzikante e ekspozoi ndaj dy botëve të ndryshme: shkencës dhe artit, realitetit dhe imagjinatës. Ky kontrast u bë thelbësor për formimin e personalitetit të tij kontradiktor – i ashpër në dukje, por tepër i ndjeshëm në shpirt. Në moshën 19-vjeçare u plagos në Luftën e Parë Botërore, një ngjarje që e ndau përgjithmonë jetën e tij në para dhe pas. Nga ajo kohë, përvoja e luftës dhe pasojat e saj emocionale e ndoqën përgjatë gjithë krijimtarisë së tij. Ai punoi si gazetar në SHBA, pastaj në Paris, dhe më vonë u bë pjesë e lëvizjes letrare “Brezi i Humbur”. Jeta e tij përfshiu edhe Luftën Civile Spanjolle, Luftën e Dytë Botërore, jetën në Kubë dhe shumë udhëtime – të gjitha këto përbëjnë sfondin emocional dhe tematik të romaneve të tij. "A Farewell to Arms" (1929) Mesazhi: Lufta nuk është lavdi, por një absurditet i dhimbshëm që shkatërron njerëzit. Thënie nga Hemingway: “Botës nuk i bëhet vonë për të drejtën apo të padrejtën. Ajo thjesht vazhdon.” Koment: Një dashuri që lind në mes të tmerrit dhe që nuk arrin të mbijetojë – një reflektim mbi jetën si një betejë e padrejtë dhe e paparashikueshme. "For Whom the Bell Tolls" (1940) Mesazhi: Jeta është e lidhur me të tjerët – çdo akt, çdo vdekje, na prek të gjithëve. Thënie nga Hemingway: “Askush nuk shkruan një libër të vërtetë për luftën nëse nuk është i plagosur në shpirt nga ajo.” Koment: Një roman që rrëfen idealizmin, vetëflijimin dhe humbjen. Një pasqyrë filozofike për të kuptuar se askush nuk është i vetëm. "The Old Man and the Sea" (1952) Mesazhi: Dinjiteti i njeriut qëndron në përpjekjen e tij, jo në rezultatin final. Thënie nga Hemingway: “Njeriu nuk është bërë për t’u mposhtur. Ai mund të shkatërrohet, por jo të mposhtet.” Koment: Një histori që tingëllon si përrallë, por që përçon një filozofi ekzistenciale mbi qëndresën dhe përulësinë njerëzore përballë natyrës. F. Scott Fitzgerald: Ndryshe nga Hemingway, i cili shkruante për dinjitetin në humbje, Fitzgerald u përqendrua te iluzioni dhe zbrazëtia e jetës amerikane në vitet ‘20. Të dy ishin miq dhe rivalë – por Fitzgerald i romantizuar, Hemingway i zhveshur nga çdo zbukurim. William Faulkner: Faulkner eksperimentoi me strukturën dhe rrëfimin, ndërsa Hemingway mbeti te thjeshtësia dhe heshtja. Faulkner tha një herë: “Hemingway nuk ka asgjë për të thënë, por e thotë në mënyrën më të mirë të mundshme.” Cormac McCarthy: I konsideruar trashëgimtar shpirtëror i Hemingway-t, McCarthy pasqyron po atë errësirë dhe stoicizëm, duke përdorur fjalë të pakta dhe emocione të thella nën sipërfaqe. Stili i Hemingway-t: Teoria e Ajsbergut Hemingway e përkufizonte stilin e tij si një ajsberg letrar: ajo çka shkruhet është vetëm maja, ndërsa kuptimi i vërtetë qëndron nën ujë. Ky minimalizëm letrar u bë simbol i modernizmit dhe një nga arsyet pse proza e tij prek thellë. “Shkrimi i mirë është si një ajsberg: shtatë të tetat janë nën ujë.” – E. Hemingway Çmimet dhe Vlerësimi Ndërkombëtar 🏆 Çmimi Pulitzer për Letërsi (1953) për “The Old Man and the Sea” 🏆 Çmimi Nobel për Letërsi (1954) për “mjeshtërinë e rrëfimit dhe ndikimin e thellë në prozën bashkëkohore” Kritika Botërore për Hemingway-n Harold Bloom: “Stili i tij është si një gur i lëmuar nga dhimbja. Në çdo rrëfim ka një betejë mes njeriut dhe botës.” Edmund Wilson: “Zëri i një epoke që nuk beson më në iluzione.” The New York Times: “Shkrimtari që mësoi brezat të tregojnë pa zhurmë, por me ndjeshmëri të thellë.” Malcolm Cowley: E quajti veprën "Plaku dhe Deti" si “një himn për qëndresën njerëzore”. Letërsia e Hemingway-t është proza moderne minimaliste, e cila trajton temat ekzistenciale, stoike dhe realiste përmes një stili të zhveshur nga emocionalizmi i tepërt. Ai është realist i ndjeshëm, një mjeshtër i nënkuptimit dhe një filozof i heshtjes. Abstrakt Ky tekst është një analizë narrative dhe kritike për jetën dhe krijimtarinë e Ernest Hemingway-t, një prej figurave më të shquara të letërsisë botërore moderne. Duke ndjekur jetën e tij personale dhe krijuese, teksti shpjegon ndikimin që Hemingway pati jo vetëm në letërsinë amerikane, por në prozën e shekullit XX në përgjithësi. Përdorimi i stilit të tij të veçantë – teoria e ajsbergut – dhe trajtimi i temave universale si lufta, dashuria, vdekja dhe dinjiteti njerëzor, e bëjnë Hemingway-n një autor të përhershëm, që shkon përtej kohës dhe brezave. Burimet Hemingway, Ernest. A Farewell to Arms, For Whom the Bell Tolls, The Old Man and the Sea. Bloom, Harold. The Western Canon. Cowley, Malcolm. Exile’s Return. Wilson, Edmund. The Wound and the Bow. Artikuj dhe kritika të botuara në The New York Times dhe The Paris Review. Biografi nga Michael Reynolds dhe Jeffrey Meyers. Librat. © Liliana Pere Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ky tekst është pronë intelektuale e autores dhe nuk lejohet kopjimi. Kopje e drejtpërdrejtë e autorizuar.

Antoni Gaudí – Arkitekti i Zotit dhe Simfonisti i Gurit Nëse arkitektura do të ishte poezi, Gaudí do të ishte Dante i saj; nëse do të ishte muzikë, ai do të ishte Bethoveni i formës. Ai nuk ndërtoi thjesht ndërtesa – ai lindi vizione. Barcelona është pasqyra e shpirtit të tij, një qytet që u shndërrua nga duart e një njeriu që nuk ndërtonte me gur, por me lutje, dashuri dhe besim. 1. Prejardhja dhe ndjeshmëria e hershme Antoni Gaudí i Cornet lindi më 25 qershor 1852, në Reus ose sipas disa burimeve në Riudoms, një zonë rurale në jug të Katalonjës. Ai ishte i pesti nga pesë fëmijët e një farkëtari, Francesc Gaudí, dhe Antònia Cornet, një grua e devotshme dhe e heshtur. Që në fëmijëri, Gaudí vuante nga reumatizma, sëmundje që e detyronte të kalonte shumë kohë i izoluar, duke vëzhguar natyrën. Kjo përbën origjinën e ndjeshmërisë së tij të veçantë për strukturat organike. Më vonë ai do të thoshte: > “Libri më i madh që kam lexuar ndonjëherë është libri i natyrës.” Ai trashëgoi nga i ati artin e përkuljes së hekurit dhe bronzit, por nga nëna mori ndjeshmërinë shpirtërore, që më vonë do të shndërrohej në një devocion të thellë fetar. 2. Arsimi dhe fillimet në arkitekturë Antoni Gaudí studioi në Shkollën e Arkitekturës së Barcelonës, ku diploma iu dorëzua në vitin 1878 me fjalët e famshme të drejtorit: > “Nuk e di nëse po diplomoj një të çmendur apo një gjeni.” Student mesatar, por me një stil që binte në sy, Gaudí kishte vështirësi të pranonte dogmat akademike. Ai dëshironte të krijonte, jo të kopjonte. Që në këtë fazë, ai tregoi një stil të guximshëm, imagjinativ dhe të panjohur për kohën. 3. Vizioni dhe burimet frymëzuese Vizioni i Gaudít buronte nga tri shtylla: besimi i krishterë, natyra dhe simbolika. Ai nuk ishte vetëm një krijues, por një mistik i arkitekturës, që besonte se arti duhet të shprehë harmoninë hyjnore. Ai vetë do të deklaronte: > “Originaliteti është të kthehesh te origjina. Origjina është natyra.” Gaudí e shihte natyrën si librin e vetëm të vërtetë që duhej lexuar. Ai nuk përdorte vizore dhe kallëpe klasike, por modele të gjalla – rrënjë, degë, kafshë, lëvore druri, valë deti. 4. Ndjeshmëri dhe jeta personale Gaudí nuk u martua kurrë. Ai kishte një dashuri të vetme në rininë e tij, një grua që nuk ia ktheu ndjenjat. Që nga ajo kohë, ai i kushtoi jetën vetëm arkitekturës dhe Zotit. Në vitet e fundit të jetës, ai jetonte në kantierin e Sagrada Familia, flinte aty dhe ushqehej me modesti, si një asket i vërtetë. > “Arkitekti duhet të jetë një asket. Zoti është në detaje.” Jeta e tij e brendshme ishte e pasur, por e heshtur. Ai rrallë shfaqej në publik dhe refuzonte luksin. Ndërroi jetë në mënyrë tragjike më 7 qershor 1926, i goditur nga një tramvaj, i panjohur, sepse dukej si një lypës. Kur u kuptua kush ishte, ishte shumë vonë. 5. Mbështetësit dhe bashkëpunëtorët Figura kyçe në karrierën e Gaudít ishte Eusebi Güell, një industrialist katalanas dhe mecenat i artit, që besoi në vizionin e tij. Ai e mbështeti financiarisht dhe shpirtërisht, duke i besuar projekte madhështore si: Palau Güell Park Güell Colonia Güell Eusebi Güell ishte miku dhe mbrojtësi i Gaudít, dhe pa të, vepra e arkitektit nuk do të kishte marrë formën që ka sot. 6. Veprat Kryesore – Komentim i thelluar 1. Sagrada Familia (1882 – sot) Katedralja më e njohur në botë e papërfunduar. Një kombinim i gotikut të vonë, modernizmit katalan dhe strukturave natyrore, ajo është një poemë në gur, një lutje e ngritur drejt qiellit. > “Klienti im nuk ka nxitim” – Gaudí, për Zotin. 2. Park Güell Një park-ëndërr në formë mozaiku dhe drite. Kolona që ngjajnë me pemë, kafshë mitologjike, një bankinë e gjatë prej porcelani e lakueshme si gjarpër – gjithçka frymëzohet nga natyra. 3. Casa Batlló Një ndërtesë banimi që simbolizon shpirtin e Katalonjës. Fasada është metaforë e legjendës së Shën Gjergjit që vret dragoin. Ballkone që duken si kafka, çatia si kurriz dragoi – gjithçka ka kuptim. 4. Casa Milà (La Pedrera) Një vepër që tronditi opinionin publik. Pa forma të drejta, me valë të buta në fasadë, ajo duket si një valë deti e ngrirë në gur. 5. Palau Güell Një pallat që kombinon stil mesjetar dhe liri moderniste, me një kupolë të zezë madhështore, oxhaqe shumëngjyrëshe, dhe përdorim të guximshëm të dritës dhe hijes. 6. Casa Vicens Ndër vepra e para të Gaudít, frymëzim nga arti islamik dhe oriental. Një stil plot ngjyra, dekorime florale dhe eksperimente të hershme. 7. Colònia Güell Një kishë e pabesueshme, e papërfunduar, ku Gaudí eksperimentoi me parabolën e përmbysur si formë natyrore të harqeve. Një laborator gjenial për teknikën e tij. 7. Komente nga koha dhe nga sot Në kohën e tij, shumë nuk e kuptonin. Disa e quanin ekzentrik, të tjerë fanatik. Por me kalimin e viteve, vepra e tij u vlerësua si gjeni i modernizmit dhe apostull i bukurisë shpirtërore. Sot, Gaudí është njohur si simbol i identitetit katalanas, por edhe si mjeshtër universal i arkitekturës së shpirtit. UNESCO ka shpallur shumë nga veprat e tij Trashëgimi Botërore. 8. Trashëgimia dhe përjetësia Gaudí nuk la pas vetes fëmijë, por ai la gjurmë në gur. Sot, ai është një shenjt jozyrtar i arkitekturës, në proces kanonizimi nga Kisha Katolike, dhe i nderuar si njeriu që ndërtoi për Zotin me dorën e një artisti. Gaudí nuk ndërtoi vetëm për të jetuar, ai ndërtoi për të lavdëruar jetën. Veprat e tij nuk mund të shihen vetëm me sy – ato ndihen me zemër. Ai i ktheu gurët në lutje, hekurin në dashuri, dhe arkitekturën në arti i ndjenjës hyjnore. > “Puna ime është një reflektim i dashurisë sime për Krijuesin. Ai më dha gjithçka – unë thjesht jam vegla e Tij.” – Antoni Gaudí © Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

Aforizma për Fjalën nga Dritëro … * Fjala vërtet që mund të çajë errësirën , por mund të errësojë edhe dritën. * Edhe fjala , si leku, kursehet . * Arroganti e shqyen fjalën si ujku delen. * Fjala është e imtë, por fryhet nga uji. * Oxhaku djeg drutë, goja djeg fjalët. * Përroi i fjalëve nuk e lë trurin të kalojë matanë. Këto janë disa aforizma, thënie dhe fragmente autentike nga Dritëro Agolli që lidhen me fjalën, komunikimin, dhe fuqinë e tyre — të mbledhura nga burime të besueshme dhe shpesh cituar: **“Dy njerëz u vranë për një fjalë. Fjala rron ende, ndërsa njerëzit jo.”** — një aforizëm i fuqishëm që thekson kohëzgjatjen e fjalës krahas harresës njerëzore **“Fjala gdhend gurin”** — kjo metaforë përmbledh stilin e shkrimit të Agollit: fjala si formë e përjetshme e përfytyrimit letrar **“Ka fjalë që qajnë dhe lotë që flasin.”** — një shprehje poetike për fuqinë emocionale të fjalës **“Edhe dhëmbët zihen me gjuhën dhe bashkë rrinë.”** — një mësim popullor për marrëdhënien mes fjalës dhe fjalësimit > *“Pena e Dritëroit ka dhuntinë magjike që ta ndjellë lehtë e pa mundim fjalën e duhur, kuptimisht e stilistikisht.”* Vepra e tij poezie është përshkruar si bashkëjetesë e motiveve popullore dhe reflektimit të brendshëm, ku fjala shndërrohet në një forcë që ndriçon realitetin, përjetimet dhe ndjenjat t > *“Ku­jt vetja i hyri shumë në qejf, kapërceu lumin edhe u mbyt në për rrua!”* “Kush u mburr tepër me veten, tentoi të mbizotëronte dhe humbi.”) — i atribuar Dritëro Agollit Ky citat, ndonëse i shkëputur nga konteksti origjinal, pasqyron frymën kritike dhe ironinë e tij në aforizëm. Përmbledhje mbi rolin e fjalës në krijimtarinë e Agollit Fjalët e tij ngërthejnë peshën e përgjegjësisë së shkrimtarit ndaj kombit, duke i përdorur me maturi dhe ndjeshmëri. Gjuha e tij është e thjeshtë, por e zgjedhur me kujdes: Agolli synonte që fjala të ishte e saktë, jo vetëm e bukur (siç theksohet: fjala që gdhend gurin). Nuk u nxit asnjëherë në shpikje fjalësh, por përdorte ato që ekzistonin, me vend dhe ndjeshmëri dhe kështu i jepte emocione dhe thellësi

Analize dhe sqarime për lehtesi kuptimi. 🌟Intervista e Prof. Dr. Adrian Civici mbi tranzicionin drejt ekonomisë cashless është një kontribut me peshë në diskursin bashkëkohor mbi zhvillimin ekonomik të vendit. Me qasje të qartë sistemike dhe sociale, artikulli ngre pyetje thelbësore: A është Shqipëria gati për një ekonomi pa para fizike? Dhe nëse po, kush duhet ta udhëheqë dhe kush duhet të përjashtohet? 2. Pikat kryesore të artikullit A. NJË VIZION ZHVILLIMOR, JO THJESHT TEKNOLOGJIK Prof. Civici nuk e trajton kalimin drejt pagesave digjitale si një hap teknik, por si pjesë të një ndryshimi të thellë ekonomik, institucional dhe kulturor. Sipas tij, cashless nuk është vetëm mjet, por pasqyrë e zhvillimit shoqëroro-ekonomik. Ai thekson se zhvillimi i kësaj forme të ekonomisë duhet të ndodhë paralelisht me edukimin financiar, rritjen e besimit në institucione dhe digjitalizimin e shërbimeve publike. B. SHEMBUJT NDËRKOMBËTARË Artikulli sjell krahasime të mençura me vende të ndryshme: Suedia është shembull i ekstremit të suksesshëm ku paraja fizike përdoret fare pak, por ku qytetarët kanë akses të lartë në teknologji dhe shërbime. India përfaqëson një model të fuqishëm të tranzicionit të nxitur nga shteti, me masa fiskale dhe financiare të forta. Kenia shërben si shembull se si përmes inovacionit fintech (si M-Pesa), edhe vendet me sfida të mëdha mund të realizojnë përhapjen e pagesave elektronike. Estonia është ilustrimi i një shteti tërësisht digjital, ku mjetet cash janë të rralla dhe shteti ofron shërbime 100% online. Këto shembuj tregojnë që nuk ka një rrugë unike për cashless, por duhen strategji të përshtatura me realitetin shoqëroro-ekonomik. C. ANALIZË REALISTE E SHQIPËRISË 🌟Prof. Civici argumenton se Shqipëria ka hedhur hapa të rëndësishëm, si fiskalizimi dhe rritja e përdorimit të kartave bankare. Megjithatë, ai evidenton disa sfida të dukshme: 😔Informaliteti mbetet shumë i lartë, duke penguar zbatimin e plotë të sistemit digjital. Besimi në banka dhe institucione është ende i dobët, gjë që bën qytetarët të preferojnë para fizike. Përjashtimi financiar është shqetësues: shtresa të gjera të popullsisë nuk kanë akses në llogari bankare. Digjitalizimi i pabarabartë: qytetet janë shumë më të avancuara se zonat rurale në akses dhe përdorim Cfare eshtë? ⭐️ATM (Automated Teller Machine) janë pajisje elektronike që u mundësojnë qytetarëve të kryejnë shërbime bankare pa shkuar në degë, si tërheqje parash ose kontroll bilanci. Mungesa e ATM-ve në fshatra kufizon aksesin. Çfarë ështe? ⭐️PIS software (Payment Initiation Service software) është teknologji që lejon nisjen e pagesave direkte nga llogaria bankare, pa hyrë te faqja e bankës. Këto programe përdoren nga aplikacione të palëve të treta (si fintech), duke e bërë pagesën më të shpejtë, më të lirë dhe më të sigurt. Çfare është? ⭐️Fintech (shkurtim për "financial technology") i referohet kompanive dhe zgjidhjeve teknologjike që ofrojnë shërbime financiare të reja jashtë modelit tradicional bankar. Aplikacione si PayPal, Revolut apo Wise janë shembuj klasik të fintech. D. PROPOZIME KONKRETE ME KOMENTE SQARUESE 1. Strategji kombëtare cashless deri në 2030 Koment: Kjo strategji do të duhet të jetë e bazuar mbi objektiva të matshëm, faza implementimi dhe mekanizma monitorimi, si dhe të kërkojë bashkëpunim institucional mes qeverisë, Bankës së Shqipërisë, sektorit privat dhe shoqërisë civile. 2.Fushata të edukimit financiar, sidomos për grupet vulnerabël Koment: Edukimi duhet të fillojë nga shkolla dhe të shtrihet te grupet vulnerabël si pensionistët, banorët ruralë dhe punonjësit informal, për të shmangur përjashtimin digjital. 3.Lehtësira fiskale dhe nxitje për bizneset që përqafojnë pagesat elektronike Koment: Shteti mund të ofrojë ulje taksash ose subvencione për bizneset që investojnë në POS, software apo aplikacione digjitale, si dhe për punësim të teknologëve. 4.Siguri kibernetike dhe mbrojtje të të dhënave personale Koment: Kalimi masiv te pagesat digjitale rrit ekspozimin ndaj rreziqeve si mashtrimet, rrjedhja e të dhënave dhe sulmet kibernetike. Duhet krijuar një qendër kombëtare për siguri kibernetike dhe legjislacioni duhet të përditësohet vazhdimisht. 5. Mbështetje për fintech dhe inovacion Koment: "Fintech" (teknologji financiare) i referohet kompanive dhe platformave që ofrojnë shërbime financiare duke përdorur teknologji, si aplikacione për pagesa, kredidhënie, investime apo menaxhim buxheti. Për shembull, aplikacionet mobile që të lejojnë të transferosh para ose të paguash fatura pa shkuar në bankë. Ligji për "sandbox-in rregullator" do të mundësonte testimin e risive pa rrezikuar sistemin financiar. ?? 3. Pyetje dhe sfida për diskutim me komente sqaruese Si të sigurohet që tranzicioni të mos i përjashtojë më të dobëtit? Koment: Shtresa të caktuara si të moshuarit, të papunët apo komunitetet rurale mund të mbesin jashtë sistemit pa masa mbrojtëse si subvencione, trajnime dhe infrastrukturë alternative (banking lëvizës). ??A është infrastruktura e zonave rurale gati për cashless? Koment: Shumë zona nuk kanë internet stabil, ATM apo filiale bankare. Pa investime në infrastrukturë, kalimi cashless mbetet iluzion. ??A po udhëhiqet kjo reformë nga tregu apo nga shteti? Koment: Nëse tregu dominohet nga bankat apo kompanitë fintech, ekziston rreziku i rritjes së tarifave dhe përjashtimit të konsumatorëve të dobët. Roli i shtetit si rregullator është kritik. ??A jemi të mbrojtur ndaj rreziqeve të privatësisë dhe sigurisë kibernetike? Koment: Të dhënat financiare janë të ndjeshme. Mungesa e kuadrit ligjor dhe e strukturave teknike e bën Shqipërinë të cenueshme ndaj abuzimeve apo vjedhjes së identitetit. 4. Përfundim Artikulli i Prof. Civicit është më shumë se një opinion: Është një thirrje për veprim strategjik, inkluziv dhe afatgjatë. Ai i sugjeron drejt, ne perballje me sfidat politikbërëse, dhe ekspertët të mos fokusohen vetëm tek teknologjia, por tek barazia, transparenca dhe besimi shoqërori. > "Cashless nuk është fundi i parasë, është fillimi i një ekonomie që duhet të jetë më e drejtë dhe efikase" – kjo është thelbi që kjo analizë përpiqet të theksojë." Analizë nga Revista Prestige-Liliana Pere mbi qëndrimin e rëndësishëm të Prof. Civicit për një çështje bashkëkohore – cashless, interviste e publikuar në Gazeta Telegraf, 23 korrik 2025 © Autor: Liliana Pere

Roza Anagnosti – si një adagjo e thellë dhe një penelatë drite në heshtje Roza Anagnosti (lindur Roza Xhuxha; 27 tetor 1943, Shkodër, Shqipëri) është një nga figurat më të ndritura dhe më të përmbajtura të artit shqiptar. E lindur në një qytet ku tradita kulturore frymon fort, ajo do të rrënjoste që herët ndjeshmërën që më vonë do të përshkonte gjithë jetën dhe artin e saj. Ajo mbaroi Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë, duke u specializuar në Dramë, dhe nisi rrugëtimin në Teatrin “Migjeni” të qytetit të saj të lindjes. Pikërisht atje, që në fillimet e saj, publiku ndjeu se kishte përpara një aktore që nuk luante, por bëhej vetë roli – një thelb që do ta ndante nga të gjithë. Në vitin 1963, vetëm 20 vjeç, u ngjit në ekranin e madh me rolin e një mësueseje në filmin “Detyrë e posaçme”. Që nga ai çast, ajo do të kthehej në një figurë qendrore të kinemasë shqiptare për dekada me radhë. Në “Toka jonë” (1964) me regji nga Hysen Hakani, ajo mishëronte File-n, një grua e rrënjosur në tokën dhe ndërgjegjen e saj – një rol që zbulon talentin e brendshëm, të heshtur, por të pathyeshëm. Në vitin 1966, me filmin “Komisari i dritës” të Dhimitër Anagnostit dhe Viktor Gjikës, ndodhi një tjetër kthesë e rëndësishme: lidhja artistike dhe jetësore me regjisorin e shquar Dhimitër Anagnosti, me të cilin ajo u martua më vonë dhe ndau një jetë të pasur në krijimtari dhe sfida. Roza Anagnosti është ajo që filozofi Martin Heidegger do ta quante një zbuluese e së fshehtës së qenies. Ajo nuk përdorte fjalë të mëdha për të shprehur ndjenjën – por një frymëmarrje e saj, një vështrim i thellë, mund të përçonte më shumë se një faqe monolog. Në këtë kuptim, ajo i përket atij grupi të rrallë aktorësh që e fisnikërojnë skenën, pa e pushtuar atë. Nëse do ta përfytyronim Rozën si një vepër muzikore, ajo do të ishte “Adagio for Strings” e Samuel Barber-it – një muzikë e thjeshtë në melodi, por që mban brenda një univers dhimbjeje dhe shprese. Në ekran, ajo ishte po aq qetësuese sa shqetësuese – një melodi e qetë që rrjedh nga brendësia njerëzore. Në pikturë, ajo mund të shihej si një penelatë nga Johannes Vermeer, veçanërisht në portretin e tij të famshëm “Vajza me vathë perle”. Aty, ashtu si në fytyrën e Rozës në role të shumta, qëndron bukuria që nuk kërkon vëmendje, por që e ndalon kohën. Ajo qëndron e qetë, e përmbajtur, por nuk është kurrë e padukshme. Roza ka luajtur në mbi 20 filma artistikë, duke mbetur gjithmonë simbol i introspeksionit të heshtur dhe forcës së brendshme të gruas shqiptare. Ndër ta: Detyrë e posaçme (1963) Toka jonë (1964) Komisari i dritës (1966) Plagë të vjetra (1968) Ndërgjegja (1972) Qyteti më i ri në botë (1974) Fije që priten (1976) – Medalja e Festivalit, 1977 Mësonjëtorja (1979) – Kupa e Festivalit, 1981 Në shtëpinë tonë (1979) Dita e parë e emrimit (1981) Rruga e lirisë (1982) – Medalja e Dytë Besa e kuqe (1982) Taulanti kërkon një motër (1984, 1985) Familja ime (1987) Vrasje në gjueti (1987) Botë e padukshme (1987) Kthimi i Ushtrisë së Vdekur (1989) Vetmi (1990) Valsi i Titanikut (1990, teatër-komedi) Gjoleka, djali i Abazit (2006) Kritika e ka quajtur shpesh “aktorja më e bukur shqiptare e të gjitha kohërave”, por kjo etiketë është vetëm një cipë mbi thellësinë e saj artistike. Roza Anagnosti është një nga aktoret më komplekse, të përmbajtura dhe të ndjeshme të skenës shqiptare. Ajo është krahasuar me Jeanne Moreau-n dhe Liv Ullmann-in, jo për tërheqjen vizuale, por për forcën e brendshme, për shpërthimet e kontrolluara, për heshtjen që flet. Ajo nuk interpretonte personazhe – ajo zhytej në to dhe kthehej mishërimi i tyre. Për kontributin e saj të jashtëzakonshëm, Roza Anagnosti është nderuar me: Titulli “Artiste e Merituar” Titulli “Mjeshtër i Madh i Punës” Në rolet e saj, ajo ka thënë më shumë me heshtje sesa me fjalë: > “Një grua që nuk bërtet, por që thërret me sy.” “Një buzëqeshje e saj është më ndriçuese se gjithë ndriçimi i studios.” Ajo është një melodi që mbetet edhe pasi ka mbaruar koncerti, një tablo që me çdo vështrim të ri zbulon një dritë të re. Referenca (Stil APA) Pere, L. (2025). Roza Anagnosti – si një adagjo e thellë dhe një penelatë dritëhije. Ese kulturore-biografike. Barber, S. (1936). Adagio for Strings [kompozim]. Vermeer, J. (ca. 1665). Girl with a Pearl Earring [pikturë]. Fejzo, M. (Regjisor). (1976). Fije që priten [film]. Fejzo, M. (Regjisor). (1979). Mësonjëtorja [film]. Wikipedia contributors. (2024). Roza Anagnosti. Wikipedia. https://sq.wikipedia.org/wiki/Roza_Anagnosti Heidegger, M. (1935). Origjina e veprës së artit [tekst  Pergatiti : Liliana Pere

Ekspozitë në Lezhë me 12 skulptura të artistëve shqiptarë Në Galerinë e Arteve në Lezhë po zhvillohet një ekspozitë me 12 skulptura të artistëve shqiptarë, ku përfshihen edhe autorë nga Lezha. Skulpturat përfaqësojnë teknika dhe stile të ndryshme, nga realizmi klasik deri te format moderne të shprehjes artistike. Skulpturat i përkasin fondit të Galerisë së Arteve të Lezhës dhe janë ndër pjesët më me vlerë të saj. Në ekspozitë marrin pjesë 12 skulptura nga 3 autorë lokalë dhe 5 profesorë të njohur të skulpturës shqiptare. Ekspozita përbën një udhëtim estetik për vizitorët dhe është pjesë e programit promovues gjatë sezonit turistik. Hyrja është falas dhe ekspozita do të qëndrojë e hapur deri në fund të muajit korrik. Interesi i vizitorëve është i konsiderueshëm, sidomos për pjesët antike, reliket dhe veprat e Galerisë së Arteve. Deklarata: Ymer Metaliaj, përgjegjës i Galerisë së Arteve në Lezhë, thekson: “Vlerat janë shumë të mëdha për këto skulptura, pasi kemi emra të njohur të historisë së skulpturës shqiptare. Ekspozita është mundësi e mirë për të njohur zhvillimin e skulpturës shqiptar Revista Prestige Burimi: Shqiptarja com

Dritaret e mija te para te formimit letrar: Jack London & Ernest Hemingway Reflektim personal nga Liliana Pefe Në shtëpinë tonë prej guri – të madhe, të heshtur, me dy dritare që shikonin jashtë dhe një të tretë që shikonte nga brenda, në katin e dytë – kishte një vend të vogël e të shenjtë: një dritare e adoptuar si bibliotekë. Aty, në raftin modest të bufesë së familjes, vëllai im i madh, i urtë dhe i lexuar, radhiste librat me kujdes të shenjtë. Ai ishte një dritë për mendjen time – më thoshte shpesh: "Je ende e vogël për këto libra..." Por unë nuk mund të prisja të rritesha. Kureshtja ime e fshehtë më shtynte që, me duar të vogla e zemër të etur, të rrëmbeja një nga ato libra me kopertina të zverdhura – jo nga koha, por nga përvoja. Një ditë, mes heshtjes së pasdites, gjeta "Dhembi i Bardhë" të Jack London. Dhe ajo nuk ishte thjesht një histori për një ujk. Ishte historia ime e parë e thellë me veten, një hyrje në botën e egërsisë dhe ndjeshmërisë, të instinktit dhe dashurisë. Jack London më mësoi se brenda çdo krijese ka një luftë, dhe ajo nuk fitohet me forcë fizike, por me besim, durim dhe butësi. > “Ai ishte produkt i një bote që kishte nevojë për dhëmbë.” – Jack London Dhe unë e ndjeva: jeta kërkon dhëmbë, por zemra vendos si t’i përdorësh. Disa vite më vonë, nga po ai raft, më ra në dorë një tjetër emër: Ernest Hemingway. Ai nuk më çoi në dëborë – por në një det të qetë, ku njeriu është vetëm përballë fatit dhe veten. Në "Plaku dhe Deti", ndjeva një lloj forcë të heshtur, një burrëri pa britma, një qëndresë që nuk e mburret veten. Ishte një zë që më tha: > “Njeriu nuk është bërë për të humbur. Ai mund të shkatërrohet, por jo të mposhtet.” – Ernest Hemingway Hemingway më mësoi se dinjiteti nuk vjen nga fitoret, por nga mënyra si përballesh me humbjet. London më mësoi se dashuria mund të zbusë egërsinë. Hemingway më mësoi se heshtja mund të bërtasë më fort se fjalët. Të dy shkruanin për dhimbjen, por secili në mënyrën e vet: London e përballonte me pasion, me zjarr, me përballje të hapura. Hemingway e mbulonte me heshtje, me thjeshtësi të rrezikshme, si një plagë që nuk kërkon mëshirë. Tipar Jack London Ernest Hemingway Stili I gjallë, dramatik, emocional I përmbajtur, lakonik, i thjeshtë Temat Natyra, kafsha dhe njeriu, mbijetesa Dinjiteti, humbja, lufta e brendshme Qasja Përmes rrëfimeve të fuqishme e të ashpra Përmes nënkuptimeve dhe heshtjeve të thella Mesazhi Mirësia mund të shpëtojë edhe më të egërtin Njeriu ruan dinjitetin, edhe në humbje Në raftin e vjetër të bufesë sime, në atë dritare që nuk shikonte jashtë, por drejt shpirtit tim, këta dy autorë u bënë më shumë se lexime – u bënë udhërrëfyes. "Jeta nuk është një zgjedhje e librave me kopertina të bukura. Jeta është të mësosh të lexosh ata me kapakë të zverdhur e të zhubrosur – sepse në ato faqe fshihen furtunat që të përgatitin për të ecur drejt jetës, pa u trembur."

Portrete që frymëzojnë Gustav Klimt – Penelata e ndjeshmërisë së artit Ka piktorë që flasin me ngjyra. Ka të tjerë që pëshpërisin me dritë. Por Gustav Klimt… ai ëndërronte me ar. Në çdo penelatë të tij, dukej sikur lëvizte një botë e fshehtë, ku ndjeshmëria kishte ngjyrën e floririt dhe heshtja kishte trajtën e një gruaje të bukur që s’kishte nevojë të fliste për të qenë kuptuar. Gustav Klimt nuk e pikturonte thjesht njeriun, ai e hapte si një lule të brendshme. Ai nuk bënte portrete, por rrëfime të ndjeshmërisë njerëzore. Shikimi i tij i brendshëm ishte më i mprehtë se çdo penel. E dinte se njeriu nuk jeton vetëm me sy, por me atë thellësinë që nuk duket, me atë që lëkundet si një gjethe në erën e shpirtit. Ai i përkiste një epoke që luhatej ndërmjet realitetit dhe rebelimit, një Vjenë që dridhej ndërmjet klasikes dhe modernes. Dhe në këtë dridhje, ai gjeti vendin e vet: një cep ku zbukurimi nuk ishte kotësi, por mënyra më e ëmbël për të thënë të vërtetën. Art Nouveau ishte streha e tij, por vepra e tij ishte shumë më shumë se një stil – ishte një mënyrë ndjeshmërie. Fëmija që rritej mes metaleve dhe heshtjes Lindi më 14 korrik 1862, në një lagje të varfër të Vjenës. Në shtëpinë e tij nuk kishte pasuri, por kishte tinguj – tinguj metalikë që dilnin nga dora e babait gdhendës, dhe ëndrra që rrotulloheshin në sytë e nënës, që dikur kishte dashur të bëhej këngëtare. E në këtë mes, Gustav rritej me heshtje, me vëzhgim, me ndjeshmëri. Ishte një djalë që shihte botën me një sy tjetër – jo vetëm siç është, por siç do të donte të ishte. Kur fitoi bursën për të hyrë në Shkollën e Arteve të Bukura, nuk e dinte ende se një ditë do të shpërthente kufijtë e akademisë dhe do të fluturonte në një botë të vetën, me ngjyra të paprekura më parë. Një jetë pa kurorë, por me ndjenjë Gustavi nuk u martua kurrë. Martesa e tij e vetme ishte me ndjeshmërinë. Por në jetën e tij ishte gjithnjë pranë Emilie Flöge, një grua e bukur, elegante, një frymë e lirë si vetë pikturat e tij. Ajo ishte më shumë se shoqe, më shumë se dashuri – ishte muzë, ishte qetësia që i duhej një burri që pikturonte stuhi ndjenjash. Thuhet se kishte fëmijë nga lidhje të ndryshme, por Klimt kurrë nuk u përpoq të shpjegohej. Ai linte veprat të flisnin për të – ato gra që vështrojnë nga telajo me sytë e dashurisë, dëshirës, dhe mistikës. Puthja që pushtoi botën A ka ndonjë dashuri më të bukur se “Puthja”? Ajo vepër, ku trupat e një burri dhe një gruaje përqafohen brenda një bote floriri, si të mos donin të ishin më kurrë vetëm. Ai moment është përjetësi – një puthje që nuk zgjat sekonda, por jetëra. “Adele Bloch-Bauer”, “Danaë”, “Judit”, “Tre moshat e gruas” – të gjitha këto janë gra të veshura me ndjeshmëri. Ato nuk janë portrete të ftohta, por shfaqje të pasioneve të fshehura, të ndjenjave që nuk thuhen me fjalë. Çdo vështrim i tyre është një rrëfim. Çdo lule, çdo formë gjeometrike në sfond është një tingull i heshtur i shpirtit të njeriut. Risia që ndriti artin Klimti nuk kishte frikë nga ndjeshmëria. Ai nuk e fshihte trupin, por e ngrinte në një akt adhurimi. Nuk e pikturonte turpin, por bukurinë e sinqertë. Ishte një nga të parët që guxoi të thoshte: edhe brishtësia është forcë, edhe ndjeshmëria është revoltë, edhe gruja është Zot. Në një botë që shpesh e shihte gruan me frikë apo mëshirë, ai e pikturoi me ndjenjë, me respekt, me fuqi. Ai solli dritën e artit bizantin, zbukurimet e Lindjes, ëndrrat e mitologjisë dhe i bashkoi në një gjuhë të re – gjuhën e klimtizmit. Fund që nuk shuhet Vdiq më 6 shkurt 1918, në heshtje. Por vepra e tij nuk heshti kurrë. Ajo vazhdon të ndriçojë muzetë, dhomat, zemrat. Vepra e Gustav Klimtit është më shumë se pikturë: është një lutje ndaj ndjeshmërisë, një përqafim i brendshëm, një puthje që s’mbaron. Ai nuk kërkoi të jetë i madh. Por u bë – sepse ishte i ndershëm me ndjenjat, i guximshëm me penelat, i thellë me heshtjen. Gustav Klimt është vetë arti që ndjen. Ai na mëson se bukuria nuk është sipërfaqe, por thellësi. Se një grua e pikturuar mund të flasë më shumë se një mijë fjalë. Se ndjeshmëria është forma më e lartë e të qenit njeri. Dhe ndoshta, po të kishte një lutje që do ta thoshte çdo telajo e tij, ajo do të ishte kjo: Mos kini frikë nga ndjeshmëria. Është ajo që ju bën të gjallë. Gustav Klimt ka pikturuar nga fundi i shekullit XIX deri në fillim të shekullit XX, konkretisht gjatë viteve 1880 deri në vitin 1918, kur ai ndërroi jetë. Këto afro 40 vite krijimtarie përfaqësojnë një nga periudhat më të ndjeshme dhe transformuese në historinë e artit evropian, kur arti kalonte nga tradita akademike në modernizëm, nga realizmi në simbolizëm, dhe më pas në abstragim. Si e përshkruajnë kritikët Gustav Klimtin si piktor Kritikët e artit e përshkruajnë Gustav Klimtin si një magjistar i ndjeshmërisë vizuale, një novator që i dha artit një formë të re poetike, sensuale dhe simbolike. Ai shihet si: 🟡 Piktori i ndjenjës dhe sensualitetit femëror Shumë kritikë e vlerësojnë Klimtin si mjeshtrin më të madh të përfaqësimit të gruas në artin modern. Jo në mënyrë të ftohtë, jo si model të zbrazët, por si forcë, ndjeshmëri, shpirt dhe fuqi shpirtërore. Ai pikturoi gruan si një qenie që dashuron, vuan, mendon, ëndërron dhe rrezaton. 🟡 Simbolist dhe dekorativ i rrallë Klimti është konsideruar një piktor simbolist, i cili përdorte imazhe mitologjike, alegorike dhe erotike për të shprehur gjendjet e brendshme njerëzore. Kritika thotë se ai e përzjeu aristokracinë bizantine me pasionin sensual të shekullit XX, duke përdorur dekorime të arta, ornamente dhe mozaikë që e bëjnë stilin e tij të veçantë dhe të pashoq. 🟡 Kundër rrymës akademike Klimt nisi si një piktor i trajnimit akademik, por me kalimin e kohës, ai e braktisi realizmin e ftohtë dhe iu bashkua lëvizjes së Secessionit të Vjenës në vitin 1897, qëllimi i së cilës ishte të çlirohej arti nga kufijtë e vjetëruar të akademisë. Kritikët e konsiderojnë Klimtin si një udhëheqës të emancipimit të artit në Austri dhe një simbol të shpërthimit të lirisë krijuese. 🟡 Estet i dritës dhe zbukurimit Kritikët gjithashtu e quajnë Klimtin një estet i skajshëm, një njeri që pa turp përqafoi bukurinë dhe e ngriti atë në një formë sublime të komunikimit. Ai nuk u turpërua nga floriri, nga detaji, nga forma lakore dhe nga zbukurimi—përkundrazi, i shndërroi këto në alfabetin e tij shpirtëror. Përmbledhtas, kritikët thonë për Klimtin: “Një piktor i dëshirës dhe ëndrrës.” “Një poet i dritës dhe ndjeshmërisë.” “Një udhërrëfyes drejt të brendshmes përmes së jashtmes.” “Një nga piktorët më të guximshëm në trajtimin e trupit  Nga:Liliana Pere. Ja një përzgjedhje e veprave më të bukura dhe më të njohura të Gustav Klimtit, të cilat përfaqësojnë kulmin e ndjeshmërisë, artit simbolik dhe estetikës së veçantë që ai krijoi: 🌟 1. Puthja (Der Kuss) – 1907-1908 Një nga veprat më të famshme në botën e artit. Një burrë dhe një grua përqafuar në një moment të shenjtë, të mbështjellë me florinj dhe forma gjeometrike. Ky është akti më i ndjeshëm i dashurisë, i ngritur në një përjetësi të qetë dhe hyjnore. Tabloja përfaqëson dashurinë si një akt i shenjtë dhe poetik. 🎨 2. Portreti i Adele Bloch-Bauer I – 1907 E quajtur edhe “Zonja me ar”, kjo vepër është portreti më luksoz i Klimtit. Ai përdor fletë ari për të shndërruar një grua në një ikonë të shenjtë, ku çdo detaj rrëfen elegancën, intelektin dhe misterin e saj. Vepra është një portret i ndjeshmërisë aristokrate dhe një kryevepër e artit modern. 3. Danaë – 1907 Një grua e mbledhur në vetvete, ndërsa një shi i artë zbret mbi trupin e saj. Frymëzuar nga mitologjia greke, kjo tablo përfaqëson momentin kur Zeusi viziton Danaën në trajtën e arit. Është një simbol i ndjeshmërisë hyjnore, i dëshirës dhe misterit femëror.  4. Judit I – 1901 Një grua e fortë, magjepsëse dhe e rrezikshme. Judita mban kokën e Holofernit, por jo me frikë – me krenari të qetë. Ajo është femra që sfidon burrin, që nuk është thjesht objekti i dëshirës, por edhe subjekti i fatit. Klimti e bën Juditën misterioze dhe sensuale, e veshur me dritë dhe fuqi.  5. Tre Moshat e Gruas (1905) Një kompozim prekës që shfaq ciklin e jetës së gruas: fëmijëria, rinia, dhe pleqëria. Në qendër është një nënë me foshnjën në gjoks – një përqafim i ngrohtë dhe plot ndjeshmëri. Kjo vepër është një himn i bukur për jetën, trupin dhe kalimin e kohës. 🟡 6. Portreti i Emilie Flöge – 1902 Gruaja që i qëndroi pranë gjithë jetën. Në këtë portret, ajo është elegante, mistike dhe e mbështjellë me motive të stilit secessionist. Klimti nuk e pikturon vetëm pamjen e saj, por energjinë dhe lidhjen e thellë që kishte me të.  7. Bota e sipërme (Beethoven Frieze) – 1902 Një murale gjigande, krijuar për një ekspozitë të artit modern, frymëzuar nga Simfonia e 9-të e Beethovenit. Aty shfaqet lufta e njeriut me forcat e errësirës, kërkimi për ndriçim, dhe gjetja e dashurisë si shpëtim. Është një poemë murale, me figura mitologjike, drama dhe dritë.  8. Gratë e kopshtit (Bauerngarten) – 1907 Një peizazh me lule, ku gjithçka duket si një tapet i endur me ngjyra të buta dhe kontraste të ngrohta. Një himn ndaj natyrës, jetës dhe thjeshtësisë së bukur. Një vepër që tregon se edhe toka mund të ketë ndjeshmëri.  9. Portreti i Friederike Maria Beer – 1916 Një tjetër portret mahnitës i një gruaje të sofistikuar, ku ndjeshmëria e brendshme shfaqet nëpërmjet rrobave, sfondit dhe shikimit. Klimti dinte si të fuste një jetë të tërë brenda një fytyre. 10. Portret i Mada Primavesi – 1912-13 Një vajzë e vogël, me një vështrim të qartë dhe të pafajshëm. Një portret që rrezaton ndriçim dhe shpresë. Klimti i trajton fëmijët me delikatesë të veçantë, pa zbukurime të tepruara, por me një dashuri të thellë. Në secilën nga këto vepra, Klimti nuk pikturoi thjesht trupa, fytyra apo lule – por ndjeshmëri, histori të brendshme, frymëzim dhe mister. Hulumtoi Pergatiti  Liliana Pere

Artikulli i plotë nga The Guardian tregon për një situatë të tensionuar në pronën e Mbretit Charles në Highgrove, ku 11 nga 12 kopshtarët kanë dhënë dorëheqjen, duke përmendur një ambient pune të vështirë dhe kërkesa të ekzagjeruara nga vetë Mbreti. Më poshtë është një përkthim i përmbledhur i artikullit: Fiksimi i Mbretit Charles me gjelbërimin po largon kopshtarët e tij Highgrove, rezidenca rurale e Mbretit Charles, është një nga shembujt më të spikatur të kopshtarisë ekologjike në Britani. Por pas pamjes idilike, situata përbrenda është më pak harmonike: 11 nga 12 kopshtarët kanë dhënë dorëheqjen së fundmi për shkak të sjelljes kërkuese të Mbretit. Sipas burimeve të brendshme, Charles inspekton personalisht punën, shpesh duke lënë shënime të shkruara me stilolaps të kuq për ndryshime që dëshiron – nga mënyra e krasitjes së një bime, te etiketimi i saktë i luleve sipas emrave latinë. Një prej punonjësve që dha dorëheqje tha: > "Nuk është se nuk është një mjedis i mrekullueshëm. Por presioni është i jashtëzakonshëm. Çdo lule, çdo fije bari duhet të jetë sipas standardit të Mbretit. Dhe nëse gabon, ai e vë re." Mbretit i pëlqen gjithçka e organike, e qëndrueshme dhe natyrale, por kjo kërkon një intensitet pune të jashtëzakonshëm për ekipin. Një tjetër ish-punonjës tha se nuk ka vend për mendim ndryshe: > "Është mënyra e tij ose hiç. E kuptoj që ai e do natyrën, por kjo dashuri po na shkatërron neve që e mirëmbajmë atë." Paga minimale për punë maksimale Pavarësisht se Highgrove fiton miliona në vit nga turistët, suveniret dhe librat, kopshtarët paguhen me rrogë minimale. > "Kur punon për një njeri që është Mbreti dhe milioner, kjo është poshtëruese," tha një prej tyre. Një Mbret me obsesion të gjelbër Nuk është hera e parë që Charles përshkruhet si perfeksionist ekstrem. Ai ka mbrojtur për dekada idetë e kopshtarisë së qëndrueshme dhe ushqimit organik, por në praktikë, kjo filozofi po shndërrohet në burim stresi për stafin e tij.

Lea Ypi – “Përmbajtja e mendimeve të mia tani është një objekt në botë!” 24.07.2025 Lea Ypi është më shumë se një shkrimtare apo akademike – ajo është një ndërgjegje mendimtare bashkëkohore, një zë që e lidh jetën intime me historinë kolektive dhe filozofinë politike. Aktualisht, ajo është Profesoreshë e Teorisë Politike në London School of Economics (LSE) dhe Profesoreshë Nderi e Filozofisë në Australian National University (ANU) – dy pozicione që pasqyrojnë jo vetëm vlerësimin ndërkombëtar për punën e saj, por edhe përmasën e saj intelektuale në debatin publik botëror. Me një stil të kthjellët dhe një ndershmëri të rrallë, Ypi mishëron mendimin që frymëzon dhe filozofon njëkohësisht: ku rrëfimi personal bëhet analizë shoqërore, dhe filozofia merr trajtën e kujtimit njerëzor. Në veprën e saj më të fundit, Indignity, gjithçka nis nga një fotografi e papritur: gjyshja e saj, Leman, gjatë muajit të mjaltit në Alpet e vitit 1941, e postuar nga një i panjohur në rrjet. Ky detaj i vogël çel një portë të madhe për të vënë në diskutim trashëgiminë, dinjitetin, turpin dhe pasojat morale të zgjedhjeve në kohë ekstreme. Nga aristokracia osmane, në Shqipërinë komuniste e deri tek bashkëkohësia, Ypi ndërton një narrativë ku historia personale ndriçon të vërtetat e heshtura të një shoqërie. Stili i saj përngjan me atë të Orhan Pamuk dhe Annie Ernaux – i përzier mes rrëfimit të brendshëm dhe reflektimit të thellë filozofik, ku e bukura bashkëjeton me të dhimbshmen, dhe kujtesa me ndërgjegjen. Në një postim të ndjerë në rrjetet sociale, ajo shkruan: > “Përmbajtja e mendimeve të mia tani është një objekt në botë! Faleminderit të gjithëve që më mbështetën në këtë rrugëtim.” Ky “objekt” – libri Indignity – nuk është thjesht një vepër letrare. Është një ftesë për të rishikuar marrëdhënien tonë me të kaluarën dhe me vetveten. Është një provokim moral: çfarë jemi gati të pranojmë si pjesë të historisë sonë? Në thelb të Indignity qëndron pyetja: A mund të rrëfejmë të shkuarën pa e tradhtuar atë? Ky nuk është një libër që kërkon ta zgjidhë enigmën morale të historisë shqiptare, por një përpjekje për ta ndriçuar nga brenda, përmes intimitetit të një narrative që nuk synon pajtim, por kuptim. Për Ypin, historia nuk është një tekst i mbyllur, por një fletë që mbart gjurmë gishti – ndonjëherë të harruara, ndonjëherë të përlyera, por gjithmonë njerëzore. Ajo nuk flet për heronj, por për figura të zakonshme që mbijetojnë mes etërve që heshtin dhe nipërve që pyesin. Pikërisht aty, në këtë hapësirë ndërmjet nderit dhe turpit, nis filozofia e saj. Siç ndodhi me Free, edhe këtu ndjeshmëria nuk është dobësi, por metodë. Ajo i kthehet dokumenteve arkivore, letrave familjare, fotografive të zbehura – jo për t’i ekspozuar, por për t’i ndriçuar. Në një botë ku rrëfimi shpesh përdoret për të zhveshur dinjitetin, Ypi zgjedh t’i japë atij një trajtë njerëzore dhe të kujdesshme. Lexuesi përballet me dilema që nuk janë më thjesht të sajat: > Si ta ndash të vërtetën kur ajo dhemb shumë për t’u thënë dhe është tepër e rëndë për t’u harruar? Në këtë kuptim, Indignity është një akt guximi moral dhe estetik. Një thirrje e qetë dhe e thellë për të menduar me ndershmëri – jo vetëm për të kaluarën e një kombi, por edhe për mënyrën si ne i trashëgojmë hijet dhe dritat e saj në jetën tonë të përditshme. Lea Ypi, në këtë libër, nuk kërkon të flasë “në emër të” askujt – por ajo arrin të flasë për të gjithë. Për ata që s'kanë mundur të flasin. Për ata që janë rritur me histori të thëna me zë të ulët. Për ata që duan të kuptojnë pa gjykuar, dhe të mësojnë pa justifikuar. Dhe kështu, ajo mbetet ajo që është: një ndër mendjet më të kthjellëta, më të ndershme dhe më njerëzore të kohës sonë – një figurë që nuk na fton të bindemi, por të mendojmë thellë. Burimet: LeaYpi.com – Faqja zyrtare e autores London School of Economics – Profil akademik zyrtar Australian National University – Njoftime dhe titulli “Honorary Professor” Postimet publike të autores në rrjetet sociale dhe artikuj ndërkombëtarë mbi veprën Indignity © Liliana Pere