🇦🇱 Ali Harshova, Gjirokastriti që ngriti shkollen shqipe pertej kufijve te Shqiperise.

Personalitete të arsimit që frymezon pertej kohrave.

Ali Hashorva – Gjirokastriti që ngriti shkollën shqipe përtej kufijve të Shqipërisë.

Ka njerëz që nuk kërkojnë vend në histori, por është historia ajo që ua ka borxh atë vend, sepse vepra e tyre ka qenë shumë më e madhe se fama që u është dhënë dhe kontributi i tyre ka vazhduar të jetojë në brezat që kanë ardhur pas tyre.

Njëri prej tyre është Ali Hashorva, pedagogu, intelektuali dhe patrioti gjirokastrit që meriton një vend nderi në historinë e arsimit dhe të çështjes kombëtare shqiptare, një figurë që gjatë jetës së tij e lidhi formimin akademik me veprimtarinë konkrete arsimore dhe me një përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj shkollës shqipe.

Ali Hashorva lindi në Gjirokastër në vitin 1900 dhe u nda nga jeta në vitin 1983, duke lënë pas një veprimtari të gjerë në arsim, kulturë dhe administrimin arsimor,

Ndërsa formimi i tij intelektual në Itali do t'i jepte një bazë të rëndësishme për punën që do të zhvillonte më vonë në Shqipëri dhe në trojet shqiptare.

Pas arsimit fillor në Gjirokastër dhe përfundimit të një kursi italian për mësues, ai vazhdoi studimet në Kolegjin e Shën Mitër Koronës në Kalabri dhe më pas, në vitin 1932, diplomoi për filozofi dhe pedagogji në Universitetin e Firences, duke u formuar në dy fusha që do të bëheshin themeli i gjithë veprimtarisë së tij të mëvonshme.

Karriera e tij arsimore kishte nisur që në vitin 1919, kur filloi të punonte si mësues në shkollat e Gjirokastrës, ndërsa më pas u emërua sekretar i Lidhjes së Mësuesve në Gjirokastër dhe shërbeu si inspektor arsimi në prefekturat e Gjirokastrës dhe Korçës, duke u përfshirë gjithnjë e më shumë në organizimin dhe zhvillimin e arsimit shqiptar.

Në periudha të ndryshme ai mbajti edhe postin e drejtorit administrativ të Institutit Teknik të Tiranës dhe drejtimin e Normales së Elbasanit, një prej institucioneve më të rëndësishme të përgatitjes së mësuesve në Shqipëri, ku përvoja e tij pedagogjike dhe formimi në filozofi e pedagogji e bënë një prej personaliteteve të spikatura të arsimit shqiptar.

Por vepra që e ngriti figurën e Ali Hashorvës në përmasa mbarëkombëtare lidhet mbi të gjitha me shkollën shqipe në Kosovë dhe në trojet e tjera shqiptare jashtë kufijve të vitit 1913, sepse pikërisht aty ai e shndërroi përvojën dhe dijen e tij pedagogjike në një veprimtari konkrete që do të prekte jetën e dhjetëra mijëra fëmijëve shqiptarë.

Misioni i Jashtëzakonshëm Shkollor

Në vitin 1941, ministri i Arsimit Ernest Koliqi ia besoi Ali Hashorvës drejtimin e Misionit të Jashtëzakonshëm Shkollor, një ndërmarrje që do të kishte një rëndësi të jashtëzakonshme për zhvillimin e arsimit shqip në Kosovë dhe në trevat e tjera shqiptare.

Në shkresën e 23 qershorit, Ernest Koliqi shprehte “besim të plotë” tek Ali Hashorva dhe e cilësonte këtë mision si një “detyrë të shenjtë kombëtare e me randësi historike”, formulim që tregon qartë peshën që drejtuesit e arsimit të asaj kohe i jepnin kësaj ndërmarrjeje.

Ali Hashorva nuk e drejtoi Misionin nga një zyrë në Tiranë, sepse ai mori familjen dhe shkoi vetë në Kosovë, duke zgjedhur të ishte në terren aty ku duhej të shihte nga afër gjendjen e arsimit, të dëgjonte kërkesat e njerëzve dhe të organizonte konkretisht punën për hapjen e shkollave.

Ai udhëtoi nëpër territoret ku mungonte shkolla, studioi gjendjen e arsimit, evidentoi nevojat, organizoi kurset e shqipes dhe punoi për hapjen e shkollave dhe dërgimin e mësuesve, duke e kthyer Misionin nga një nismë administrative në një veprimtari të drejtpërdrejtë në terren.

Në Kosovë njerëzit i ndiqnin pjesëtarët e Misionit me një pyetje që edhe sot ruan një forcë të jashtëzakonshme emocionale dhe historike: “Kur po na vijnë mësuesët e Shqipnisë?”, sepse pas kësaj pyetjeje qëndronte dëshira e një populli për të pasur përsëri shkollën, gjuhën dhe dijen në jetën e përditshme.

Hashorva shkruante: “Fryma shqiptare po buçet në të gjitha anët e Kosovës”, një dëshmi që e shpreh atmosferën e asaj kohe dhe mënyrën se si ai e përjetonte nga afër kërkesën e shqiptarëve për arsim dhe për një jetë kulturore të lidhur me gjuhën e tyre.

Pas dekadash mohimi të gjuhës dhe shkollës shqipe, shqiptarët kërkonin atë që u takonte: mësuesin, abetaren dhe shkollën shqipe, tri elemente që në atë rrethanë nuk përfaqësonin vetëm arsimin, por edhe të drejtën për të ruajtur gjuhën, kulturën dhe kujtesën.

Dhe mësuesit erdhën, fillimisht dhjetëra dhe më pas qindra nga Shqipëria dhe nga radhët e shqiptarëve të Kosovës të shkolluar në Shqipëri, duke u bërë pjesë e një ndërmarrjeje që do të ndikonte në mënyrë të drejtpërdrejtë në zhvillimin e arsimit dhe kulturës shqiptare.

Mes tyre ishin figura që do të linin gjurmë të rëndësishme në arsimin dhe kulturën shqiptare, si Mehmet Gjevori, Qamil Batalli, Lorenc Antoni dhe shumë të tjerë, të cilët e vazhduan punën e mësuesit në një periudhë kur arsimi kërkonte jo vetëm dije, por edhe përkushtim të madh personal.

Shtrirja e shkollës shqipe.

Shkolla shqipe u shtri nga Prishtina, Prizreni, Peja dhe Gjakova drejt Tetovës, Gostivarit, Dibrës, Strugës dhe Ulqinit, ndërsa Misioni mbërriti deri në Pazarin e Ri, duke krijuar një rrjet të gjerë institucionesh dhe përpjekjesh arsimore në territore të ndryshme shqiptare.

Përmasat e veprës flasin vetë, sepse në vitin shkollor 1941–1942 u arritën 173 shkolla fillore, krahas shkollave të mesme dhe gjimnazeve të ulëta, ndërsa në një nga fazat e zgjerimit të rrjetit u shënuan 264 mësues dhe në vitin shkollor 1943–1944 numri i tyre arriti rreth 400 mësues, ndërkohë që numri i nxënësve kaloi 25.000.

Këto nuk janë thjesht shifra statistikore, sepse pas secilës shkollë, pas secilit mësues dhe pas secilit nxënës qëndronte një familje, një komunitet dhe një brez që po fitonte mundësinë për të mësuar në gjuhën e vet.

Në Prishtinë u hap edhe Normalja, me qëllimin e rëndësishëm për të përgatitur mësuesit shqiptarë të së ardhmes, sepse një rrjet shkollash nuk mund të mbijetonte vetëm përmes mësuesve që vinin nga jashtë dhe duhej të krijonte brezin e vet të pedagogëve shqiptarë.

Prandaj, këto të dhëna mund të shihen si përmasat e një rilindjeje arsimore dhe kombëtare, sepse nga shkolla nuk dolën vetëm nxënës që dinin të lexonin e të shkruanin, por breza që më vonë do të merrnin vetë përgjegjësinë për arsimin dhe kulturën e vendit.

Emrat e shkollave dhe kujtesa kombëtare

Edhe emrat e shkollave e dëshmojnë frymën e asaj ndërmarrjeje, sepse ato mbanin emrat “Skënderbej”, “Ismail Qemali”, “Hasan Prishtina”, “Isa Boletini”, “Naim Frashëri”, “Gjergj Fishta”, “Lidhja e Prizrenit” dhe “28 Nëntori”, emra që e lidhin drejtpërdrejt procesin arsimor me historinë dhe kujtesën kombëtare.

Mjafton t'i lexosh këta emra për të kuptuar se fëmija shqiptar nuk po mësonte vetëm të shkruante dhe të lexonte, por po mësonte edhe se kush ishte, cilës gjuhë i përkiste, cilën histori mbartte dhe cilat figura e ngjarje përbënin pjesë të kujtesës së tij.

Ali Hashorva dhe bashkëpunëtorët e tij e shihnin Prishtinën si një “Qendër drite e bashkimi shpirtëror”, një formulim që merr një peshë të veçantë kur shohim se çfarë roli do të merrte Prishtina më vonë në jetën politike, universitare, kulturore dhe institucionale të Kosovës.

Sot, kur Prishtina është kryeqyteti i Republikës së Kosovës dhe qendra e saj universitare, kulturore e institucionale, këto fjalë marrin një peshë të jashtëzakonshme, sepse tregojnë se në atë periudhë arsimi shihej jo vetëm si mjet për të mësuar, por edhe si themel për një të ardhme të organizuar kulturore dhe shoqërore.

“Te mësuesi kosovarët gjetën vetvetën”

Por Hashorva na la edhe një fjali që përmbledh ndoshta gjithë madhështinë e Misionit: “Te mësuesi kosovarët gjetën vetvetën”, një shprehje që e përmbledh në mënyrë të jashtëzakonshme atë që ndodhi kur mësuesit shqiptarë mbërritën në klasat ku për dekada kishte munguar shkolla shqipe.

Këtu është thelbi i gjithë kësaj historie, sepse ata mësues nuk çuan vetëm alfabetin dhe abetaren, por çuan gjuhën, dijen, historinë dhe kujtesën kombëtare, duke e bërë shkollën një hapësirë ku fëmija shqiptar mund të njihte jo vetëm shkronjat, por edhe veten.

Një mësues nuk solli vetëm një tekst shkollor, por solli një mënyrë për ta shkruar dhe për ta ruajtur gjuhën, një traditë letrare, një kulturë dhe një ndjenjë vazhdimësie që mund të kalonte nga një brez te tjetri.

Ernest Koliqi dhe Mustafa Merlika-Kruja

Në themel të kësaj ndërmarrjeje qëndronte edhe Ernest Koliqi, shkrimtari dhe ministri shkodran që pati vizionin dhe vendosmërinë për ta kthyer shkollën shqipe në një mision kombëtar, duke i dhënë kësaj ndërmarrjeje një drejtim që synonte përhapjen dhe forcimin e arsimit në gjuhën shqipe.

Një vend të veçantë në këtë histori zë edhe Mustafa Merlika-Kruja, firmëtar i Pavarësisë së vitit 1912 dhe Kryeministri i kohës, për të cilin Kosova kishte qenë prej dekadash pjesë e idealit kombëtar shqiptar, duke e lidhur kështu historinë e kësaj ndërmarrjeje me një përpjekje më të gjatë të mendimit politik dhe kombëtar shqiptar.

Megjithatë, e gjithë kjo ndodhi në rrethanat e rënda dhe kontradiktore të Luftës së Dytë Botërore dhe të pushtimit, ndaj historia e kësaj periudhe duhet parë në kompleksitetin e saj, pa e zbukuruar dhe pa e fshirë kontekstin politik në të cilin u zhvillua.

Historia nuk duhet as të fshihet dhe as të zbukurohet, sepse ajo kërkon të kuptohet në tërësinë e saj dhe të trajtohet me përgjegjësi, duke dalluar rrethanat politike nga fakti konkret se çfarë ndodhi në fushën e arsimit.

Por asnjë debat ideologjik nuk mund ta zhbëjë një të vërtetë: shkollat u hapën, mësuesit shkuan, abetaret mbërritën dhe fëmijët shqiptarë mësuan shqip.

Nga nxënësit te brezat e rinj

Dhe ajo farë dha fryte për breza, sepse nxënësit u bënë mësues, prej tyre dolën profesorë, shkrimtarë, artistë, studiues dhe intelektualë që ndërtuan jetën arsimore dhe kulturore të Kosovës dhe të trojeve të tjera shqiptare.

Kështu një mision që kishte nisur në rrethana të vështira vazhdoi të prodhonte pasoja kulturore shumë më gjatë se vetë koha e tij, duke treguar se një investim në arsim mund të ndikojë mbi shoqërinë për dekada të tëra.

Prandaj historia e Ali Hashorvës nuk është vetëm historia e një pedagogu gjirokastrit, por historia e një njeriu që e kuptoi se kufijtë politikë mund të ndanin territore, por nuk mund ta ndalonin domosdoshmërinë e dijes dhe të gjuhës.

Kufijtë e vitit 1913 i ndanë trojet shqiptare, por mësuesi shqiptar i kapërceu ata kufij dhe e ribashkoi kombin përmes gjuhës, librit dhe shkollës, duke krijuar ura kulturore aty ku kufijtë politikë kishin krijuar ndarje territoriale.

Atdheut nuk i shërbehet vetëm me pushkë, sepse atij i shërbehet edhe me libër, me dije dhe me shkollë, dhe pikërisht kjo është një prej ideve më të fuqishme që mund të nxirret nga vepra e Ali Hashorvës dhe e mësuesve që udhëtuan drejt Kosovës.

Pas luftës dhe veprimtaria intelektuale

Pas Luftës, Ali Hashorva vazhdoi të punonte për përmirësimin e arsimit në Shqipëri, duke shërbyer si inspektor i lartë në Ministrinë e Arsimit dhe si sekretar i përgjithshëm i saj, ndërsa përvoja e tij e gjatë në administrimin dhe zhvillimin e arsimit e mbajti atë të lidhur me politikat dhe institucionet arsimore.

Përveç veprimtarisë së tij arsimore, ai ishte edhe një intelektual i shquar që shfaqi interes të thellë për letërsinë dhe kritikën letrare, u mor me përkthime dhe me mbledhjen e thesarit popullor, duke dëshmuar se interesat e tij intelektuale shkonin përtej pedagogjisë dhe administrimit arsimor.

Në vitin 1962 botoi librin “Bashkëluftëtarët e Skënderbeut”, një punë historike që nxjerr në pah rolin e shokëve të armëve të heroit kombëtar Skënderbeut dhe që përfaqëson një tjetër dëshmi të interesit të tij të vazhdueshëm për historinë dhe kulturën shqiptare.

Pavarësisht vështirësive të shumta, ai vazhdoi të punojë dhe të kontribuojë në kulturën dhe arsimin shqiptar deri në fund të jetës së tij, duke lënë pas një trashëgimi që lidhet me mësuesin, pedagogun, drejtuesin e arsimit dhe intelektualin.

Një borxh mirënjohjeje

Prandaj Shqipëria duhet ta nderojë Ali Hashorvën, Gjirokastra duhet të krenohet me të, por borxhin më të madh të mirënjohjes ia ka Kosova, sepse kur Kosovës i duhej mësuesi, ai erdhi, kur i duhej abetarja, ajo mbërriti dhe kur i duhej shkolla shqipe, qindra burra e gra u vunë në shërbim të saj.

Dhe në krye të atij Misioni ishte një gjirokastrit, Ali Hashorva, një njeri që e mori familjen, udhëtoi drejt Kosovës dhe e vuri formimin, përvojën dhe energjinë e tij në shërbim të një ndërmarrjeje që do të linte gjurmë të thella në historinë e arsimit shqiptar.

Sot përulemi me respekt, dashuri dhe mirënjohje para veprës së tij, sepse figura të tilla nuk duhet të mbeten vetëm emra në dokumente dhe në libra, por duhet të rikthehen në kujtesën e brezave si shembuj të punës, dijes dhe përkushtimit.

Nderim Ali Hashorvës, nderim Ernest Koliqit dhe Mustafa Merlika-Krujës, si dhe nderim qindra mësuesve, burrave dhe grave, të njohur e të panjohur, që morën rrugën drejt Kosovës dhe trojeve të tjera shqiptare për t'i shërbyer një ideali shumë më të madh se vetja.

Sepse atdheut nuk i shërbehet vetëm me pushkë, por i shërbehet edhe me libër, me dije dhe me shkollë, dhe ndonjëherë një mësues me një abetare në dorë mund të bëjë për një komb atë që nuk mund ta bëjë asnjë kufi politik.

Kjo ishte vepra e tyre dhe kjo është trashëgimia e tyre., një trashëgimi që nuk përfundoi me mbylljen e një viti shkollor apo me përfundimin e një misioni, por vazhdoi përmes nxënësve që u bënë mësues dhe përmes brezave që ndërtuan jetën arsimore, kulturore dhe intelektuale të Kosovës.

Dhe Kosova, mbi të gjitha, nuk duhet t'i harrojë kurrë, sepse kur ajo kërkoi mësues, mësuesit erdhën, kur kërkoi shkollën, shkolla u hap dhe kur kërkoi abetaren, abetarja mbërriti, ndërsa në krye të këtij misioni qëndronte një gjirokastrit që e kuptoi se gjuha mund të bëhej ura më e fuqishme midis shqiptarëve.

ALI HASHORVA – Gjirokastriti që ngriti shkollën shqipe përtej kufijve të Shqipërisë.

Pergatiti; Prestige