Jeronim De Rada – Profeti Arbëresh i Shpirtit Shqiptar

Jeronim De Rada – Profeti Arbëresh i Shpirtit Shqiptar

Në historinë e kulturës shqiptare ka figura që nuk i përkasin vetëm kohës së tyre, por bëhen ura mes shekujve. Një prej tyre është pa dyshim Jeronim De Rada, poeti, mendimtari, folkloristi, filologu dhe ideologu i madh i Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ai ishte zëri që erdhi nga kolonitë arbëreshe të Italisë për t’i kujtuar kombit shqiptar rrënjët, historinë dhe identitetin e tij. Në veprën e De Radës ndërthuren dashuria për atdheun, ndjenja romantike, kujtesa historike dhe vizioni për ringjalljen kombëtare.

Jeta e tij, e shtrirë nga 29 nëntori (sipas disa burimeve 29 dhjetori) 1814 deri më 28 shkurt 1903, përfaqëson një udhëtim të jashtëzakonshëm intelektual dhe shpirtëror, në shërbim të gjuhës, kulturës dhe çështjes shqiptare.

Origjina dhe prejardhja familjare

Jeronim De Rada lindi në Maqi (Macchia Albanese) të Kalabrisë, në territorin e atëhershëm të Mbretërisë së Dy Siçilive. Familja e tij ishte pjesë e komunitetit arbëresh, trashëgimtar i shqiptarëve që u shpërngulën në Itali pas pushtimeve osmane.

Vetë De Rada, në veprën Autobiologia, shkruante se stërgjyshërit e tij mund të ishin pasardhës të Pietro Antonio Radës nga Arbëria. Familja Rada mendohet të ketë ardhur nga Koroni i Moreas në shekullin XVI, duke u vendosur në Kalabri falë privilegjeve të dhëna nga Mbretëria e Napolit fisnikëve arbërorë.

Kjo prejardhje nuk ishte thjesht një fakt biografik. Për De Radën, kujtesa e Arbërisë ishte një trashëgimi shpirtërore që duhej ruajtur dhe ringjallur përmes gjuhës, poezisë dhe historisë.

Fëmijëria dhe formimi intelektual

Ai ishte biri i Mikele Radës, profesor i greqishtes dhe latinishtes, dhe i Brailes. Në prill të vitit 1822 hyri në Kolegjin e Shën Adrianit në Shën Mitër Koronë, një nga qendrat më të rëndësishme të arsimit arbëresh.

Që në moshë të re tregoi prirje për jetën shpirtërore dhe dijen. Në vitin 1827 kaloi një periudhë krize të brendshme, duke menduar madje të bëhej murg. Megjithatë, rruga e tij do të ishte ajo e letërsisë dhe mendimit.

Më 1 dhjetor 1834 nisi studimet për letërsi në Universitetin e Napolit. Atje u njoh me kulturën evropiane, mësoi frëngjishten dhe u ndikua nga romantizmi. Në verën e vitit 1836 përfundoi studimet me rezultate të shkëlqyera.

Napoli i dha horizontin kulturor, por Arbëria i dha misionin jetësor.

Veprimtaria revolucionare dhe përballja me vështirësitë

Vitet e rinisë së De Radës u karakterizuan edhe nga përfshirja në lëvizjet revolucionare të kohës. Më 21 qershor 1837 ai mori pjesë në një përpjekje për kryengritje në Kozencë, e cila dështoi.

Në gusht të vitit 1840 u arrestua si i dyshuar për veprimtari ilegale dhe u burgos, por u lirua pas një muaji për mungesë provash.

Po atë vit u prek nga tuberkulozi, sëmundje që e shoqëroi për një kohë të gjatë. Megjithatë, as burgimi dhe as sëmundja nuk arritën ta thyenin vullnetin e tij krijues.

Në këto vite ai përjetoi edhe një histori dashurie me Gabriela Spiritin, e cila la gjurmë të thella në ndjeshmërinë e tij poetike.

Rilindësi dhe mbrojtësi i çështjes shqiptare

Viti 1848 shënon një moment historik në jetën e tij. De Rada mori pjesë në demonstratat kushtetuese dhe botoi gazetën e parë shqiptare, L’Albanese d’Italia.

Në faqet e saj ai artikuloi mendimet politike dhe kulturore për të ardhmen e shqiptarëve. Pas dështimit të revolucionit e mbylli gazetën, por jo idealin.

Më 1849 u emërua profesor i arbërishtes në Kolegjin e Shën Adrianit. Më vonë organizoi Kongresin e parë të arbërishtes në Corigliano Calabro dhe mori pjesë në Kongresin e dytë të gjuhës shqipe në Lungro.

Në vitin 1900, së bashku me Giuseppe Schirò dhe me mbështetjen e De Gubernatit, themeloi katedrën e arbërishtes në Institutin Oriental të Napolit.

Ai nuk ishte vetëm poet; ishte një institucion kulturor më vete.

Familja dhe tragjeditë personale

Jeta e De Radës u përshkua nga dhimbje të mëdha familjare.

Ai humbi nënën në vitin 1825. U martua me Maddalena Melikjin në vitin 1849 dhe pati katër djem: Giuseppe, Michelangelo, Rodrigo dhe Ettore.

Fati u tregua i pamëshirshëm. Ettore vdiq fëmijë. Më pas humbi Michelangelon, Giuseppe-n, bashkëshorten Maddalena dhe në fund Rodrigon, djalin e fundit që i kishte mbetur gjallë.

Këto humbje e mbushën jetën e tij me vetmi, por edhe e thelluan dimensionin tragjik e filozofik të krijimtarisë së tij.

Poeti i Arbërisë së përjetshme

De Rada është themeluesi i poezisë moderne shqiptare dhe figura qendrore e romantizmit arbëresh.

Vepra e tij më e njohur, Milosao, botohet më 1836 dhe konsiderohet kryevepra e romantizmit shqiptar. Në të dashuria, natyra dhe historia ndërthuren në një univers poetik të rrallë.

Krahas saj qëndrojnë:

Serafina Topia

Skanderbeku i Pafan

Odisse

Sofonisba

I Numidi

Në poezinë e tij Arbëria nuk është thjesht një vend. Ajo është një kujtesë e shenjtë, një atdhe shpirtëror që jeton në zemrat e arbëreshëve.

Folkloristi dhe studiuesi i gjuhës

Që në vitin 1833 De Rada nisi mbledhjen e këngëve popullore arbëreshe. Ai kuptoi se identiteti kombëtar ruhej në kujtesën popullore po aq sa në librat e historisë.

Më 1866 botoi Rapsodie, një ndër përmbledhjet më të rëndësishme të folklorit arbëresh.

Po ashtu kontribuoi në gjuhësi dhe studime teorike me vepra si:

Principi di estetica (1861)

Antichità della nazione albanese (1864)

Grammatica della lingua albanese (1870)

Pelasgi e Albanesi (1890)

Caratteri e grammatica (1894)

Abecedario (1896)

Antologia (1896)

Ai ishte ndër të parët që e pa gjuhën shqipe si themelin e identitetit kombëtar.

Publicisti dhe krijuesi i shtypit shqiptar

Më 23 shkurt 1848 botoi gazetën L’Albanese d’Italia, ndërsa më 20 korrik 1883 themeloi revistën e famshme Fiamuri Arbërit.

Këto periodikë u bënë tribuna të mendimit shqiptar dhe ndihmuan në përhapjen e idealeve të Rilindjes Kombëtare.

Përmes tyre De Rada i dha shqiptarëve një zë të organizuar në Europë.

Dorëshkrimet dhe trashëgimia intelektuale

Pas vdekjes së tij më 28 shkurt 1903 në Maqi, De Rada la mijëra faqe dorëshkrimesh, letra, variante poetike dhe shënime filozofike.

Një pjesë e fondit të tij ruhet në Kozencë, ndërsa materiale të tjera përfunduan në Kopenhagë dhe në Arkivin Qendror të Shtetit në Shqipëri.

Letërkëmbimi i tij me figura si Dora d'Istria, Faik Konica, Pashko Vasa dhe Zef Serembe dëshmon për rolin e tij qendror në jetën kulturore shqiptare.

Vlerësim kritik dhe domethënia historike

Jeronim De Rada shihet sot si patriarku i letërsisë arbëreshe dhe një nga themeluesit e vetëdijes moderne shqiptare. Ai arriti të ndërtojë një urë të fuqishme mes Arbërisë së humbur dhe Shqipërisë që ende kërkonte të zgjohej.

Poeti nuk luftoi me armë, por me fjalën. Ai nuk ngriti kështjella prej guri, por ngriti një kështjellë kujtese, gjuhe dhe identiteti që i mbijetoi kohës.

Përfundim

Jeronim De Rada mbetet figura që e shndërroi mallin arbëresh në mision kombëtar. Ai ishte poet, filozof, studiues, publicist dhe mësues, por mbi të gjitha ishte ruajtësi i shpirtit shqiptar në mërgim.

Në veprën e tij dëgjohet ende jehona e një Arbërie të largët, ndërsa në jetën e tij shohim shembullin e njeriut që ia kushtoi të gjitha forcat një ideali: që kombi shqiptar të mos humbte kurrë kujtesën e vet.

Jeronim De Rada nuk ishte vetëm një shkrimtar i madh; ai ishte ndërgjegjja poetike e Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe një nga arkitektët shpirtërorë të identitetit shqiptar modern.