KUR NJË KOMB HUMB KUJTESËN, HUMB EDHE NJË PJESË TË SË ARDHMES.

Mevlan Shanaj.

Editorial.

KUR NJË KOMB HUMB KUJTESËN, HUMB EDHE NJË PJESË TË SË ARDHMES.

Ka çaste në historinë e një kombi kur pyetjet më të rëndësishme nuk janë ato që kërkojnë përgjigje të menjëhershme, por ato që vazhdojnë të na shqetësojnë edhe shumë vite më pas. 

Çfarë duhet të shpëtojë një shoqëri kur gjithçka duket se duhet të fillojë nga e para? Çfarë ruhet dhe çfarë sakrifikohet kur një epokë mbyllet dhe një tjetër kërkon të lindë?

Në fragmentin nga libri në proces “Nuk është vonë për të folur”, aktori dhe intelektuali Mevlan Shanaj rikthehet te vitet e para të demokracisë shqiptare jo thjesht për të kujtuar një periudhë historike, por për të reflektuar mbi një plagë që vazhdon të ketë jehonë: marrëdhënien tonë me dijen, kulturën dhe trashëgiminë.

Në thelb të këtij reflektimi qëndron një fjali e fortë:

“Më mirë kombi pa bukë se sa pa kulturë.”

Në pamje të parë, kjo fjali duket paradoksale. Si mund të vendoset kultura përballë bukës, kur buka është nevoja më themelore e njeriut?

Por Shanaj nuk vendos trupin kundër shpirtit. Ai na detyron të mendojmë për diçka më të thellë: një shoqëri mund të mbijetojë përkohësisht me mungesë, por nuk mund të ndërtojë një të ardhme nëse shkatërron aftësinë për të kujtuar, menduar dhe krijuar.

Buka e ushqen njeriun për një ditë.

Kultura e mëson njeriun se kush është.

Dhe një popull që nuk di më kush është, mund të ketë pasuri, ndërtesa, industri dhe teknologji, por rrezikon të mbetet pa atë busull të padukshme që e lidh të tashmen me të shkuarën dhe të ardhmen.

Kjo është arsyeja pse kujtesa kulturore nuk është luks.

Është mbijetesë.

Kur Shanaj kujton bazën e ish-Kinostudios, institutet shkencore, laboratorët, arkivat dhe institucionet e krijuara ndër vite, ai nuk mbron thjesht objekte të një sistemi të kaluar. Ai mbron një parim shumë më të madh: dija nuk ka sistem politik.

Një formulë shkencore nuk është socialiste apo demokratike. Një film nuk bëhet më pak art vetëm sepse është krijuar në një epokë tjetër. Një arkiv nuk humbet vlerën sepse është krijuar nga një brez që nuk jeton më.

Koha ndryshon.

Dija mbetet.

Dhe këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të historisë: shpesh, në dëshirën për të mohuar të kaluarën, njeriu rrezikon të shkatërrojë edhe atë pjesë të saj që i përket së ardhmes.

Një tokë mund të lihet djerrë dhe të punohet përsëri.

Një fabrikë mund të rindërtohet.

Një ndërtesë mund të ngrihet nga themelet.

Por si rindërtohet një traditë e humbur? Si rikthehet një brez profesionistësh që nuk u formua? Si ringjallet një arkiv i djegur? Si kthehet një dije që nuk iu transmetua askujt?

Njeriu mund të rindërtojë muret. Por nuk mund të rindërtojë gjithmonë kohën.

Pikërisht këtu mendimi i Mevlan Shanajt merr një dimension përtej kujtesës personale. Ai bëhet një reflektim mbi përgjegjësinë historike.

Sepse çdo brez është një urë.

Nga njëra anë qëndrojnë ata që ishin para nesh; nga ana tjetër ata që ende nuk kanë ardhur. Ne nuk jemi pronarë të kulturës që trashëgojmë. Jemi vetëm kujdestarë të saj për një kohë të shkurtër.

Dhe pyetja që na mbetet është e vështirë:

Çfarë do t'u lëmë atyre që do të vijnë pas nesh?

Vetëm ndërtesa?

Vetëm pasuri?

Vetëm statistika?

Apo edhe libra, filma, arkiva, universitete, laboratorë, kujtime, ide dhe një vetëdije se kush kemi qenë?

Sepse qytetërimet nuk maten vetëm me atë që ndërtojnë, por edhe me atë që zgjedhin të mos shkatërrojnë.

Kjo është arsyeja pse shkrimi i Mevlan Shanajt ka rëndësi sot.

Sepse ai nuk na kërkon thjesht të shohim pas.

Na kërkon të shohim përpara duke mos harruar pas.

Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i kulturës: të jesh në gjendje të jetosh në të tashmen pa e humbur kujtesën e së shkuarës dhe të ëndërrosh të ardhmen pa e varfëruar atë nga trashëgimia që ke marrë.

Në fund, pyetja nuk është nëse një komb mund të jetojë pa kulturë.

Pyetja është më e dhimbshme:

A mund të quhet ende i pasur një komb që ka humbur kujtesën e vet?

Sepse buka mund të prodhohet përsëri

Pasuria mund të krijohet përsëri.

Ndërtesat mund të ngrihen përsëri.

Por kur një komb humbet dijen, kujtesën dhe kulturën e tij, ai nuk humbet vetëm të shkuarën.

 Humb një pjesë të së ardhmes.

Eshte nje pjese e bukur e nje libri që ngacmon dhe zgjon ndergjegjen e gjithe intelektualëve dge sjoqerise shqiptare.

Pranda permirsimi vemendja kerkon:  

 sot, në kuptimin e mesazhit të Mevlan Shanajt, përgjigjja:

Duhet të ruajmë atë që kemi trashëguar dhe njëkohësisht ta kthejmë atë në dije për të ardhmen.

Të mbrojmë arkivat, bibliotekat, filmat dhe veprat artistike.

Të investojmë seriozisht në arsim, universitete dhe kërkim shkencor.

Të ruajmë institucionet kulturore, duke i modernizuar, jo duke i braktisur.

Të digjitalizojmë kujtesën kombëtare që të mos humbasë.

T'u japim të rinjve mundësinë të njohin historinë, artin, letërsinë dhe kulturën shqiptare.

Të mos e shohim të shkuarën vetëm përmes politikës, por të dallojmë prej saj atë që ka vlerë për shoqërinë.

Dhe mbi të gjitha, të kuptojmë se kultura nuk është dekor i një kombi; është themeli mbi të cilin ai ndërton vetëdijen e tij.

Në këtë kuptim, fjalia e Shanajt bëhet edhe një përgjegjësi: nuk mjafton të ankohemi për atë që u humb. Duhet të vendosim çfarë nuk do të lejojmë të humbasë më.