MARIA ALTMANN. Gruaja që e ktheu kujtesën në drejtësi. Nga një shtëpi e pasur në Vjenë te një

Rubrika: Histori arti që impresionon e frymëzon

MARIA ALTMANN.

Gruaja që e ktheu kujtesën në drejtësi.

Nga një shtëpi e pasur në Vjenë te një betejë historike për drejtësinë — historia e Maria Altmann dhe “Gruas në Ar” të Gustav Klimt-it

Ka vepra arti që admirohen për bukurinë e tyre. Por përtej bukurisë, mbajnë brenda vetes historinë e një familjeje, të një epoke dhe të një krimi që nuk duhet harruar.

“Portreti i Adele Bloch-Bauer I”, i Gustav Klimt-it, i njohur në mbarë botën si “Gruaja në Ar”, është një prej tyre.

Pas shkëlqimit të arit, formave simbolike dhe fytyrës enigmatike të Adele Bloch-Bauer qëndron një histori e dhimbshme: grabitja e pasurisë së një familjeje hebreje nga nazistët dhe, dekada më vonë, lufta e një gruaje për ta rikthyer atë që i ishte marrë padrejtësisht.

Ajo grua ishte Maria Altmann.

Vjena e artit dhe një fëmijëri mes bukurisë

Maria Viktoria Bloch-Bauer lindi më 18 shkurt 1916 në Vjenë, në një familje të pasur hebreje.

Ishte një Vjenë e mbushur me art, muzikë, letërsi dhe ide të reja. Familja e saj ishte e lidhur me rrethin e artistëve të Secesionit të Vjenës, lëvizjes avangardiste që Gustav Klimt ndihmoi të themelohej në vitin 1897.

Maria u rrit duke vizituar shtëpinë madhështore të xhaxhait Ferdinand dhe tezes Adele.

Aty kishte piktura, sixhade, mobilie elegante dhe porcelan të çmuar. Në sallonin e Adele-s mblidheshin artistë, muzikantë dhe shkrimtarë.

Ishte një botë ku arti nuk ishte thjesht dekorim. Ai ishte pjesë e jetës.

Dhe në qendër të kësaj bote ishte Adele.

Adele Bloch-Bauer — fytyra e artë e Vjenës

Në vitin 1907, Gustav Klimt përfundoi portretin e Adele Bloch-Bauer.

Ai e paraqiti atë të rrethuar nga ari, spirale, forma gjeometrike dhe simbole të frymëzuara nga kultura egjiptiane.

Portreti u shndërrua në një nga imazhet më të njohura të Epokës së Artë të Vjenës.

Por për familjen Bloch-Bauer, ajo pikturë nuk ishte thjesht një kryevepër.

Ishte Adele.

Në vitin 1925, Adele vdiq nga meningjiti, vetëm 44 vjeçe.

Maria më vonë kujtonte se gjatë drekeve të së dielës në shtëpinë e xhaxhait, familja shikonte portretin e Adele-s dhe veprat e tjera të Klimt-it.

Askush nuk mund ta dinte se një ditë ato piktura do të bëheshin dëshmi të një prej grabitjeve më të mëdha kulturore të shekullit XX.

1938: kur arti u kthye në plaçkë

Gjithçka ndryshoi kur nazistët morën kontrollin e Austrisë në vitin 1938.

Familja humbi pasuritë.

Veprat e artit u konfiskuan.

Edhe sendet personale të familjes u morën.

Maria, e cila sapo ishte martuar me këngëtarin e operës Fritz Altmann, humbi edhe bizhuteritë që i ishin dhuruar për martesë.

Një varëse e çmuar e Adele-s përfundoi si dhuratë për gruan e udhëheqësit nazist Hermann Göring.

Babait të Marias iu mor edhe violonçeli i tij i çmuar Stradivarius.

Pak kohë më pas ai vdiq.

Maria do ta përshkruante dhimbjen e tij me një fjali të paharrueshme:

“Babai im vdiq dy javë më pas. Vdiq nga një zemër e thyer.”

Pasuria e Ferdinand Bloch-Bauer u konfiskua dhe “Portreti i Adele Bloch-Bauer I” u bë një nga simbolet e kësaj grabitjeje.

Arratisja: nga frika drejt një jete të re

Edhe Maria dhe bashkëshorti i saj u detyruan të largoheshin.

Fritz u burgos në kampin e përqendrimit në Dachau, ndërsa nazistët ushtruan presion mbi vëllain e tij, Bernhardin, për t'i dorëzuar fabrikën e tekstileve.

Pas lirimit, Maria dhe Fritz jetuan për një periudhë nën arrest shtëpie.

Më pas, Maria arriti të mashtronte rojet duke pretenduar se bashkëshorti i saj kishte nevojë urgjente për dentist.

Ata u arratisën.

Kaluan nëpër Gjermani, arritën drejt kufirit holandez dhe, me ndihmën e një fshatari, kaluan në Holandë.

Prej andej vazhduan drejt Shteteve të Bashkuara.

Në fund u vendosën në Kaliforni.

Maria ndërtoi një jetë të re. Familja u rrit. Ajo hapi edhe një butik veshjesh.

Amerika u bë shtëpia e saj.

Por e kaluara nuk u zhduk.

Një grua 82-vjeçare kundër një shteti

Për vite me radhë Maria besonte se pikturat e Klimt-it kishin përfunduar në duart e shtetit austriak.

Pastaj, në moshën 82-vjeçare, ajo mësoi nga gazetari investigativ austriak Hubertus Czernin se kishte arsye të forta ligjore për të besuar se pronësia e veprave i përkiste familjes së saj.

Maria vendosi të luftonte.

Nuk ishte më vetëm çështja e një pikture.

Ishte çështja e kujtesës.

Ishte pyetja nëse një padrejtësi mund të korrigjohej edhe pas dekadash.

“Ajo pikturë më përket mua”

Piktura vazhdonte të ekspozohej në Galerinë Austriake në Pallatin Belvedere, në Vjenë.

Në tabelën pranë saj shkruhej se vepra ishte lënë trashëgim nga Adele dhe Ferdinand Bloch-Bauer.

Por Maria nuk e pranoi këtë.

Kur shkoi në galeri, ajo sfidoi rojet që ta fotografonin pranë portretit të tezes së saj.

Dhe tha:

“Ajo pikturë më përket mua.”

Në atë fjali kishte më shumë se një pretendim pronësie.

Kishte një histori familjare.

Kishte humbjen e një bote.

Kishte zërin e një gruaje që kishte pritur për dekada për të thënë se ajo që i ishte marrë familjes së saj nuk ishte harruar.

“Do t'u bëj kënaqësinë të jetoj”

Beteja ligjore vazhdoi për vite.

Maria e dinte se koha mund të ishte në anën e shtetit.

Ajo u shpreh për The Los Angeles Times në vitin 2001:

“Ata do ta vonojnë, do ta vonojnë, do ta vonojnë, duke shpresuar që unë të vdes. Por unë do t'u bëj kënaqësinë të vazhdoj të jetoj.”

Dhe jetoi.

Luftoi.

Dhe fitoi.

Çështja shkoi deri në Gjykatën Supreme të Shteteve të Bashkuara. Më pas, një proces i pavarur arbitrazhi në vitin 2004 përfundoi në favor të saj.

Në vitin 2006, pikturat u kthyen më në fund në Shtetet e Bashkuara.

Pas 68 vitesh, “Gruaja në Ar” nuk ishte më në Vjenë.

Ishte kthyer te trashëgimtarët e familjes.

135 milionë dollarë për një histori që nuk kishte çmim

Maria kishte thënë se Adele kishte dashur që portreti i saj të ishte i ekspozuar në një galeri publike.

Biznesmeni dhe filantropi Ronald Lauder, i cili kishte admiruar portretin që nga fëmijëria, e bleu atë për 135 milionë dollarë dhe e vendosi në Neue Galerie në Manhattan.

Në atë kohë, ishte një nga çmimet më të larta të paguara ndonjëherë për një pikturë.

Por vlera e “Gruas në Ar” nuk matet vetëm me miliona dollarë.

Sepse disa vepra arti kanë një çmim.

Ndërsa disa të tjera kanë një kujtesë.

Një pikturë që nuk lejon të harrohet

Historia e Maria Altmann na kujton se arti mund të jetë dëshmitar.

Një pikturë mund të mbijetojë kur njerëzit që e kanë dashur nuk janë më.

Mund të kalojë kufij, regjime dhe breza.

Mund të grabitet.

Mund të fshihet.

Por kujtesa që mbart nuk zhduket lehtë.

Maria Altmann nuk luftoi vetëm për një kryevepër të Gustav Klimt-it.

Ajo luftoi për të drejtën e kujtesës.

Për familjen e saj.

Për Adele-n.

Për një të vërtetë që kishte mbetur pezull për më shumë se gjashtë dekada.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e historisë së saj:

nuk është historia e një gruaje që kërkoi të merrte një pikturë.

Është historia e një gruaje që refuzoi të lejonte që padrejtësia të bëhej histori e harruar.

“Gruaja në Ar” mbetet sot një portret i Adele Bloch-Bauer. Por, në një kuptim më të thellë, ajo është edhe portreti i një epoke — i artit, humbjes, kujtesës dhe luftës së gjatë për drejtësi.

Burimi: Biography.com, Catherine McHugh, “Maria Altmann: The Real Story Behind ‘Woman in Gold’”, 12 gusht 2026.

Editor-in-Chief: Liliana Pere

Founder: Liliana Pere

Copyright ©: LP / Revista Rrevista Prestige