Monografi: Naum PRIFTI Shkrimtar,Dramaturg Skenarist Personalitet qe frymezon ne çdo kohe.

Rubrika: Moografi

Rubrika ;Shkrimtar,Dramaturg Skenarist Personalitet  qe frymezon ne çdo kohe.

NAUM PRIFTI

Një jetë në shërbim të fjalës, kujtesës dhe njeriut.

Ese-monografi

shkrimtarë që ndërtojnë biblioteka me librat e tyre, dhe ura kulture qe  koha i kujton çdo ditë.

Naum Prifti u përkiste atyre krijuesve që e shndërruan fjalën në urë.

Një urë midis kujtesës dhe së tashmes, midis vendlindjes dhe mërgimit.

Një urë midis jetës së zakonshme dhe atij universi të brendshëm që quajmë letërsi.

Prandaj, figura e tij nuk mund të kufizohet në një profesion, një zhanër apo një periudhë.

Ai ishte shkrimtar, dramaturg, skenarist, përkthyes, publicist, redaktor dhe pedagog.

Por këto janë vetëm përkufizimet e dukshme të një jete shumë më të gjerë.

Pas tyre qëndronte një intelektual që e kishte shndërruar dijen në mënyrë jetese.

Dhe pas dijes qëndronte një besim i thjeshtë, por i fuqishëm: njeriu meriton të vëzhgohet.

Të dëgjohet, të kuptohet dhe, mbi të gjitha, të mos harrohet.

Kjo është ndoshta arsyeja pse krijimtaria e Naum Priftit ka një dimension që e tejkalon kohën.

Ajo nuk merret vetëm me atë që ka ndodhur, por edhe me atë që mbetet.

REHOVA — RRËNJA E PARË

Naum Prifti lindi më 7 mars 1932, në Rehovë të Kolonjës.

Çdo shkrimtar ka një vend nga ku nis, edhe nëse më vonë udhëton shumë larg.

Rehova ishte pika fillestare ku bota iu shfaq për herë të parë.

Aty kreu shkollën fillore, përpara se rruga e dijes ta çonte drejt Ersekës.

Më pas përfundoi shkollën tetëvjeçare dhe nisi një udhëtim që do ta largonte fizikisht, por jo shpirtërisht, nga vendi i parë i kujtesës.

Vendlindja është një lloj alfabeti i hershëm që njeriu e mëson përpara gjuhës.

Fytyrat, zërat, rrugët, zakonet dhe peizazhet bëhen shkronjat e para.

Më vonë, shkrimtari i mbledh ato shkronja dhe ndërton prej tyre botë.

Ndoshta kështu duhet parë edhe lidhja e Priftit me vendlindjen.

Jo thjesht si një fakt biografik, por si një rrënjë e heshtur.

Sepse edhe kur pema rritet larg, ajo vazhdon të ushqehet nga rrënjët.

MJEKËSIA — TAKIMI I PARË ME BRISHTËSINË NJERËZORE

Në vitin 1953, Naum Prifti përfundoi Politeknikumin Mjekësor në Tiranë.

Pas studimeve, punoi për një vit si ndihmës-mjek në Sanatoriumin e Korçës.

Ishte një përvojë që e vendosi përballë një prej të vërtetave më të vjetra njerëzore.

Njeriut mund t’i hiqet shumëçka, por dhimbja e bën gjithmonë të dukshme brishtësinë.

Në atë botë të sëmundjes, ai pa njeriun përtej pamjes së jashtme.

Pa frikën, vuajtjen, shpresën dhe heshtjen e tij.

Por ndërkohë, një tjetër thirrje po bëhej gjithnjë e më e fortë.

Letërsia po e kërkonte.

Ai iu drejtua studimeve për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Universitetin Shtetëror të Tiranës.

Në dukje, ishte një kthesë profesionale.

Në thelb, ishte një vazhdimësi e thellë.

Mjekësia merret me plagën e trupit, ndërsa letërsia kërkon plagën e shpirtit.

Njëra kërkon shërim, tjetra kërkon kuptim.

Dhe të dyja nisin nga e njëjta pikë: nga vëmendja ndaj njeriut.

SHKRIMTARI QË PËRQAFOI DISIPLINËN E FJALËS

Nga viti 1954 deri në vitin 1960, Prifti shërbeu si redaktor në revistën “Hosteni”.

Nga viti 1960 deri në vitin 1967, punoi si redaktor në revistën “Ylli”.

Redaktimi ishte një tjetër shkollë e rëndësishme në formimin e tij.

Sepse të shkruash do të thotë të gjesh fjalën, ndërsa të redaktosh do të thotë ta peshosh atë.

Fjala e mirë nuk është gjithmonë fjala më e shumtë.

Ndonjëherë, fuqia e një teksti qëndron pikërisht te ajo që autori vendos të mos thotë.

Kjo disiplinë e fjalës do ta shoqëronte gjatë gjithë krijimtarisë.

Ajo e mësoi të dëgjonte ritmin e tekstit dhe heshtjen midis fjalëve.

Në letërsi, edhe heshtja ka një zë.

Dhe shkrimtari i mirë di kur duhet ta dëgjojë.

MËSUESI — KUR DIJA BËHET TRASHËGIMI

Nga viti 1967 deri në vitin 1970, Naum Prifti punoi si arsimtar në Divjakë.

Mësuesia i dha një tjetër mundësi për t’i shërbyer njeriut përmes dijes.

Një libër mund të ndryshojë një mendje, por një mësues mund të ndryshojë një jetë.

Kjo është arsyeja pse profesioni i mësuesit ka një madhështi të veçantë.

Ai mbjell diçka që mund të mos e shohë kurrë të lulëzojë.

Dija që përcillet është si drita e një qiriri që ndizet nga një tjetër.

Flaka nuk pakësohet; përkundrazi, drita zgjerohet.

Në këtë kuptim, mësuesia e Priftit ishte pjesë organike e misionit të tij.

Ai nuk e shihte kulturën si pronë personale, por si diçka që duhet përcjellë.

TEATRI, FËMIJËT DHE UNIVERSI I ARTIT

Në vitet 1970–1972, ai shërbeu si redaktor përgjegjës i “Skena e fëmijëve”.

Veprimtaria zhvillohej pranë Shtëpisë Qendrore të Krijimtarisë Popullore në Tiranë.

Më pas, gjatë viteve 1974–1976, punoi si inspektor teatri.

Në të njëjtën periudhë, shërbeu edhe si pedagog i jashtëm i Letërsisë Shqipe.

Këto role dëshmojnë profilin e një intelektuali që nuk qëndroi i mbyllur në dhomën e vet.

Ai lëvizi midis librit, shkollës, teatrit dhe institucioneve kulturore.

Arti, për të, nuk ishte një zbukurim i jetës.

Ishte një mënyrë për ta kuptuar dhe formuar atë.

Sidomos fëmijët, teatri dhe letërsia përbënin një hapësirë ku imagjinata shndërrohej në edukim.

Sepse një shoqëri nuk ndërtohet vetëm me dije, por edhe me aftësinë për të imagjinuar.

NJË KRIJIMTARI QË NUK PRANOI KUFIJ

Universi krijues i Naum Priftit është i gjerë.

Tregime, novela, drama, komedi, skenarë, publicistikë, biografi dhe letërsi për fëmijë.

Në këtë mozaik përfshihen edhe humori, legjenda, teatri i kukullave dhe skenarët filmikë.

Thuajse njëqind vepra letrare përmenden në materialet biografike për krijimtarinë e tij.

Pas tyre qëndrojnë mijëra faqe të shkruara në forma dhe mjete të ndryshme.

Dorëshkrimi, makina e shkrimit dhe më pas kompjuteri ndryshuan vetëm pamjen e procesit.

Marrëdhënia me fjalën mbeti e pandryshuar.

Kjo është një nga pamjet më të bukura të një jete krijuese.

Mjetet ndryshojnë, teknologjitë kalojnë, por nevoja për të rrëfyer mbetet.

Prifti i përkiste një brezi që e njihte durimin e faqes së shkruar.

Një faqe që nuk lindte me shpejtësinë e ekranit, por me kohën e mendimit.

NJERIU NË QENDËR TË LETËRSISË

Nëse duhet kërkuar një bosht që bashkon krijimtarinë e tij, ai është njeriu.

Jeta e zakonshme, marrëdhëniet shoqërore, kujtesa, karakteri dhe zgjedhjet njerëzore.

Realizmi, humori dhe fryma popullore bashkëjetojnë në këtë univers.

Legjenda ruan të kaluarën, humori zbulon dobësinë, ndërsa proza vëzhgon jetën.

Në shumë raste, ai nuk e gjykon njeriun me ashpërsi.

E sheh me një lloj butësie që buron nga njohja.

Sepse vetëm ai që e njeh dobësinë njerëzore mund ta përshkruajë pa përbuzje.

Personazhet e tij nuk janë vetëm figura letrare.

Ata janë pasqyra të vogla ku lexuesi mund të gjejë diçka nga vetja.

Dhe kjo është një nga shenjat e letërsisë që i mbijeton kohës.

“NËNA E DIELLIT” — KUR KUJTESA BËHET LEGJENDË

“Nëna e Diellit” është një nga veprat që dëshmojnë lidhjen e tij me traditën.

Vëllimi me legjenda u vlerësua në vitin 2001 me “Pendën e Argjendtë”.

Çmimi iu dha nga Ministria e Kulturës dhe Lidhja e Shkrimtarëve.

Legjenda është një nga mënyrat më të lashta me të cilat njeriu mbron kujtesën.

Ajo ngjan me një enë balte ku koha ruan zërat e saj.

Nëse nuk rrëfehen, shumë histori humbasin pa lënë gjurmë.

Prifti i mblodhi ato dhe u dha një formë të re përmes letërsisë.

Kështu, kujtesa nuk mbeti vetëm pasuri e së shkuarës.

Ajo u shndërrua në përvojë për lexuesin e së tashmes.

“AS MIÇO, AS MUÇO” — E QESHURA QË FSHEH NJË URTËSI

“As Miço, As Muço” sjell një tjetër fytyrë të autorit.

Vëllimi përmban tregime dhe skica humoristike.

Në vitin 2003 u vlerësua me “Pendën e Artë”.

Çmimi iu dha nga Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë në Nju Jork.

Humori është një art i vështirë, sepse kërkon të qeshësh pa e poshtëruar njeriun.

Kërkon të dallosh absurdin pa humbur ndjeshmërinë.

Në humorin e mirë, e qeshura shpesh është një formë inteligjence.

Ajo na lejon të shohim veten nga pak më larg.

Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, humori i mirë mbetet gjithmonë i ri.

“DIMRI I URISË” — LETËRSIA SI KUJTESË E DHIMBJES

“Dimri i Urisë” sjell një tjetër ngjyrë të krijimtarisë së tij.

Tregimi fitoi Çmimin e Nderit në një konkurs ndërkombëtar të zhvilluar nga Maison Naaman pour la Culture.

Vlerësimi lidhet me vitet 2004–2005.

Pas tij, Prifti u pranua anëtar nderi i Shoqatës Kulturore Naji Naaman.

Vetë titulli i veprës duket si një metaforë e dyfishtë.

Dimri është ftohtësi, ndërsa uria është mungesë.

Së bashku krijojnë një peizazh ku mbijetesa bëhet provë e dinjitetit.

Këtu letërsia merr përsipër një detyrë të heshtur: të mos lejojë dhimbjen të zhduket.

Sepse harresa është një tjetër formë e humbjes.

Fjala mund të mos e ndryshojë atë që ka ndodhur.

Por mund ta shpëtojë nga zhdukja.

KUR FJALA DEL NGA FAQJA DHE SHKON NË EKRAN

Naum Prifti ishte gjithashtu skenarist i kinematografisë shqiptare.

Në vitin 1976 u realizuan “Pika e ujit” dhe “Zani partizani”.

Në vitin 1978 pasoi “Udha e shkronjave”.

Në vitin 1982 erdhi “Era e ngrohtë e thellësive”.

Në vitin 1984 u realizuan “Kush vdes në këmbë” dhe “Fejesa e Blertës”.

Në vitin 1988 u shënua “Tre vetë kapërxejnë malin”.

Skenari është një tjetër mënyrë për ta menduar fjalën.

Aty fjala duhet të shndërrohet në pamje, zë, lëvizje dhe heshtje.

Shkrimtari nuk e përshkruan vetëm botën; duhet ta bëjë atë të shihet.

Kështu, letërsia merr një jetë tjetër dhe kalon nga faqja në ekran.

1991 — NJË UDHËTIM QË NUK E SHKËPUTI ATDHEUN

Në vitin 1991, Naum Prifti emigroi në Shtetet e Bashkuara.

U vendos në Nju Jork, por nuk e ndërpreu marrëdhënien me kulturën shqiptare.

Mërgimi ndryshon adresën, por jo gjithmonë vendndodhjen e kujtesës.

Njeriu mund të largohet nga vendi, por vendi vazhdon të jetojë brenda tij.

Për një shkrimtar, kjo lidhje bëhet edhe më e fortë përmes gjuhës.

Gjuha është një atdhe që mund të udhëtojë pa pasaportë.

Në Nju Jork, Prifti vazhdoi veprimtarinë e tij kulturore dhe letrare.

Kështu, largimi nuk u bë një pikë e fundit.

U bë një kapitull i ri i së njëjtës histori.

“VATRA” — KUR KRIJUESI BËHET PËRCJELLËS I KUJTESËS

Në vitin 1995, Naum Prifti u zgjodh sekretar i Federatës Panshqiptare “Vatra”.

Më pas, me krijimin e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, u zgjodh kryetar.

Këto role dëshmojnë një tjetër dimension të figurës së tij.

Ai nuk u mjaftua me krijimtarinë personale.

U përfshi në jetën kulturore të komunitetit shqiptar në Amerikë.

Në mërgim, kultura nuk është vetëm kujtesë.

Ajo bëhet edhe përgjegjësi.

Përgjegjësi për gjuhën, historinë dhe vazhdimësinë.

Në këtë kuptim, veprimtaria e tij në diasporë ishte një vazhdim i natyrshëm i jetës së tij.

Vetëm hapësira kishte ndryshuar.

ÇMIMET — GJURMËT E NJË PUNE TË GJATË

Në vitin 2001, “Nëna e Diellit” u vlerësua me “Pendën e Argjendtë”.

Në vitin 2003, “As Miço, As Muço” mori “Pendën e Artë”.

Në vitet 2004–2005, “Dimri i Urisë” fitoi Çmimin Ndërkombëtar të Nderit.

Ai u nderua gjithashtu me Medaljen e Punës.

Kuvendi Popullor e dekoroi me “Urdhrin Naim Frashëri”, klasi II.

Çmimet janë shenja publike të vlerësimit.

Por për një shkrimtar ekziston një çmim që nuk jepet nga asnjë institucion.

Ai është libri që vazhdon të lexohet.

Është emri që rikthehet në kujtesë.

Është faqja që dikush hap shumë vite pas botimit.

Sepse çmimi i vërtetë i letërsisë nuk matet vetëm me medalje.

Matet me jetëgjatësinë e fjalës.

FAMILJA — ATJE KU BIOGRAFIA HESHT

Për çdo figurë publike ekziston një hapësirë që nuk i përket publikut.

Ajo është jeta private, familja, heshtja dhe intimiteti.

Materiali biografik mbi të cilin mbështetet kjo monografi nuk jep të dhëna të hollësishme për familjen e Naum Priftit.

Prandaj, çdo biografi serioze duhet të dijë edhe ku të ndalet.

Të mos plotësojë boshllëqet me hamendësime.

Të mos e kthejë kureshtjen në ndërhyrje.

Në fund të fundit, edhe heshtja është pjesë e dinjitetit njerëzor.

Dhe një figurë e madhe nuk ka nevojë për histori të sajuara.

Vepra e saj është dokumenti më i fuqishëm.

NJË JETË MES DY BREGJEVE

Naum Prifti u nda nga jeta më 16 qershor 2023, në Nju Jork.

Kishte lindur në Rehovë më 7 mars 1932.

Midis këtyre dy datave shtrihet një jetë prej nëntëdhjetë e një vitesh.

Por, në rastin e një shkrimtari, datat janë vetëm dy pika në hartë.

Midis tyre gjendet udhëtimi.

Dhe udhëtimi i Priftit kaloi nëpër shkollë, mjekësi, redaksi, mësimdhënie, teatër dhe letërsi.

Kaloi nëpër Shqipëri dhe më pas nëpër mërgim.

Kaloi nga Rehova në Ersekë, nga Tirana në Korçë dhe më tej në Nju Jork.

Por, më e rëndësishmja, kaloi nga përvoja te fjala.

Sepse shkrimtari nuk jeton vetëm atë që i ndodh.

Ai e përpunon përvojën derisa ajo të marrë kuptim.

Pastaj ia dorëzon lexuesit.

EPILOG — JETA E DYTË E SHKRIMTARIT

Ka një çast kur jeta fizike mbyllet dhe fillon një tjetër formë ekzistence.

Për shkrimtarin, ajo jetë nis në faqen e librit.

Naum Prifti e kaloi jetën duke mbledhur botën përreth dhe duke e kthyer në fjalë.

Ai mblodhi kujtime, njerëz, humor, dhimbje, legjenda dhe përvoja.

I mblodhi siç mbledh një njeri gurët e një rruge që ka përshkuar gjatë.

Pastaj, prej tyre, ndërtoi një univers letrar.

Fjala ishte mjeti me të cilin ai vëzhgoi kohën.

Ishte ura midis së shkuarës dhe së tashmes.

Ishte lidhja midis Shqipërisë dhe mërgimit.

Ishte mënyra për t’i dhënë kujtesës një vend ku të jetonte.

Sepse koha është e pamëshirshme me gjithçka që nuk ruhet.

Ajo i zbeh fytyrat, zërat dhe historitë.

Por letërsia ka një fuqi të rrallë.

Ajo nuk e ndal kohën, por mund ta bëjë kohën të flasë.

Nuk e ndryshon të shkuarën, por mund ta ndriçojë atë.

Nuk e mund vdekjen, por mund ta zgjasë praninë e njeriut.

Kjo është jeta e dytë e shkrimtarit.

Ai jeton sa herë një lexues hap faqen e tij.

Jeton në një fjali që dikush nënvizon.

Në një personazh që dikush kujton.

Në një legjendë që nuk humbet.

Në një të qeshur që rikthehet.

Në një dhimbje që gjen përsëri zë.

Naum Prifti mbetet kështu pjesë e një letërsie që e vështroi njeriun me vëmendje.

Mbetet pjesë e një kulture që e kuptoi kujtesën si përgjegjësi.

Mbetet një emër që lidh Rehovën me Tiranën dhe Tiranën me Nju Jorkun.

Dhe, mbi të gjitha, mbetet dëshmi e një të vërtete të thjeshtë.

Talenti mund ta hapë derën e artit, por vetëm përkushtimi mund ta mbajë hapur.

Një jetë kushtuar fjalës nuk mbaron me heshtjen e fundit.

Ajo vazhdon aty ku dikush lexon.

Aty ku kujtohet.

Aty ku një emër rikthehet në dritën e një faqeje.

Dhe në atë çast, shkrimtari nuk është më vetëm pjesë e së kaluarës.

Ai bëhet bashkëkohës i çdo lexuesi të ri.

Kjo është trashëgimia më e bukur që mund t’i mbetet një njeriu të letrave:

të largohet nga koha, por të mos largohet nga kujtesa.

Naum Prifti mbetet në fjalë, sepse fjalën e bëri mënyrë për të mos harruar njeriun.

Editor-in-Chief: Liliana Pere

Founder: Liliana Pere

Copyright ©: LP / Revista Prestige