Prof. GJERGJ PEKMEZI (23 prill 1872 – 24 Shkurt 1938). Albanologu studiuesi i gjuhes shqipe.

GJERGJ PEKMEZI (23 prill 1872 – 24 shkurt 1938)

Profesori Albanologu Filozofi që i dha zë gjuhës shqipe në Evropë.

Një jetë kushtuar dijes, identitetit dhe kujtesës së një kombi

Shumë ndërtojnë monumente prej guri dhe disa njerëz që ndërtojnë monumente prej fjale.

Monumentet prej guri i sfidon koha, por monumentet e dijes i sfidon vetëm harresa. Gjergj Pekmezi ishte një prej atyre njerëzve që e shndërroi gjuhën shqipe në një monument të mendimit, duke ndërtuar themelet e saj shkencore dhe duke e çuar nga kujtesa e një populli drejt auditorëve të universiteteve më të njohura të Evropës.

Ai nuk ishte vetëm një gjuhëtar, profesor apo studiues. Ai ishte një filozof i identitetit shqiptar, një njeri që kuptoi se një komb nuk jeton vetëm nga toka ku banon, por nga gjuha, kultura dhe kujtesa që trashëgon.

Në një kohë kur Shqipëria luftonte për të ruajtur emrin dhe identitetin e saj, Pekmezi zgjodhi armën më të fuqishme të një kombi: dijen. Ai besonte se mbrojtja më e madhe e një populli nuk fillon gjithmonë në fushën e betejës, por në shkollë, në libra dhe në mendjen e njerëzve.

Origjina dhe vitet e para (1872–1889)

Gjergj Pekmezi lindi më 23 prill 1872 në Tushemisht, pranë Pogradecit, në një periudhë kur Shqipëria ende ndodhej nën sundimin e Perandorisë Osmane.

Që në moshë të re u dallua për etjen e jashtëzakonshme për dije. Arsimin e parë e mori në Ohër dhe Manastir, dy qendra të rëndësishme kulturore të kohës.

Në vitin 1887, në një moshë të re, shërbeu si mësues në Llëngë të Mokrës. Ky ishte një tregues i hershëm i rrugës që do të ndiqte gjithë jetën: përhapjen e arsimit dhe forcimin e vetëdijes kombëtare.

Për Pekmezin, mësuesi nuk ishte vetëm një transmetues njohurish, por një ndërtues i së ardhmes. Ai e kuptoi herët se një popull që nuk arsimohet rrezikon të humbasë jo vetëm dijen, por edhe zërin e vet në histori.

Një komb nuk ndërtohet vetëm nga njerëzit që udhëheqin në momente të mëdha, por edhe nga ata që përgatisin mendjet e brezave të ardhshëm.

Formimi në Beograd dhe Vjenë (1890–1898)

Në vitin 1890, Pekmezi u vendos në Beograd, ku qëndroi deri më 1894. Më pas vazhdoi studimet universitare në Beograd dhe më vonë në Universitetin e Vjenës, një nga qendrat më të rëndësishme të dijes evropiane.

Në vitin 1898 u diplomua në filozofi dhe filologji, dy fusha që do të përcaktonin të gjithë jetën e tij shkencore.

Filozofia i dha atij aftësinë për të kërkuar kuptimin e ideve, ndërsa filologjia i dha mjetet për të zbuluar historinë e gjuhëve dhe të popujve.

Në Vjenë ai hyri në një botë intelektuale ku gjuha shihej jo vetëm si komunikim, por si dëshmi e qytetërimit.

Një gjuhë nuk është vetëm mënyra si flet një popull; ajo është mënyra si ai kujton, mendon dhe ekziston.

Profesori që e bëri shqipen pjesë të Evropës akademike (1903–1904)

Viti 1903 shënon një nga momentet më të rëndësishme të jetës së tij. Gjergj Pekmezi emërohet shef i Katedrës së Gjuhës Shqipe në Universitetin Oriental të Vjenës.

Ai u bë një nga figurat e para shqiptare që ligjëroi gjuhën shqipe në një universitet evropian.

Ky ishte më shumë se një sukses personal. Ishte një fitore për vetë gjuhën shqipe, e cila për herë të parë po trajtohej në një nga qendrat më të rëndësishme akademike të kontinentit si një gjuhë me histori, strukturë dhe vlerë shkencore.

Në vitin 1904, themeloi shoqërinë kulturore patriotike "DIJA", e cila kishte si qëllim përhapjen e arsimit dhe kulturës shqiptare.

Për të, dija ishte themeli mbi të cilin mund të ndërtohej një Shqipëri moderne.

Ata që ruajnë gjuhën, ruajnë kujtesën e një populli; ata që ruajnë kujtesën, ruajnë të ardhmen e tij.

Dokumentet historike dhe mbrojtja e çështjes shqiptare (1908–1914)

Në vitin 1908, Pekmezi zbuloi dhe bëri të njohur memorandumin historik që Vaso Pasha dhe Sami Frashëri i kishin dërguar Kongresit të Berlinit në vitin 1878.

Ky dokument kishte rëndësi të madhe për historinë diplomatike shqiptare, sepse dëshmonte përpjekjet e hershme të shqiptarëve për të mbrojtur identitetin dhe të drejtat e tyre kombëtare.

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912, Pekmezi u angazhua në çështje që lidhen me konsolidimin e shtetit shqiptar.

Ai kontribuoi pranë Komisionit Ndërkombëtar të Kufijve, ku argumentoi me fakte shkencore shqiptarësinë e viseve jugore.

Në vjeshtën e vitit 1913 u emërua përkthyes pranë këtij komisioni, ndërsa në vitin 1914 u bë përkthyes i misionit austro-hungarez në Durrës.

Ai nuk e mbrojti Shqipërinë vetëm me pasion, por me dokumente, argumente dhe dije.

E vërteta historike nuk ka nevojë vetëm për dashuri; ajo ka nevojë për prova, mendim dhe njerëz që dinë ta mbrojnë.

(Vazhdon me: Komisinë Letrare Shqipe 1916, bashkëpunëtorët, diplomacinë 1920–1928, veprat, ndikimin dhe trashëgiminë e Gjergj Pekmezit.)

GJERGJ PEKMEZI – PJESA II

Arkitekti i gjuhës shqipe, diplomati i kulturës dhe mbrojtësi i kujtesës kombëtare

Komisia Letrare Shqipe dhe beteja për gjuhën (1916)

Në vitin 1916, gjatë periudhës së administrimit austro-hungarez në Shqipëri, Gjergj Pekmezi mori drejtimin e Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër, një nga institucionet më të rëndësishme të historisë së gjuhës shqipe.

Kjo komisi kishte për qëllim studimin, zhvillimin dhe rregullimin e gjuhës së shkruar shqipe, në një kohë kur çështja e gjuhës ishte një nga sfidat më të mëdha të kombit shqiptar.

Në këtë institucion ai punoi së bashku me disa nga mendjet më të ndritura të kulturës shqiptare:

Luigj Gurakuqi – një nga figurat kryesore të arsimit dhe administrimit shqiptar;

At Gjergj Fishta – poet, klerik dhe një nga zërat më të fuqishëm të kulturës kombëtare;

Ndre Mjeda – poet dhe gjuhëtar i shquar;

intelektualë të tjerë shqiptarë që punuan për zhvillimin e shkollës dhe gjuhës.

Pekmezi ishte një studiues që e shihte gjuhën si një organizëm të gjallë, që duhej ndërtuar me kujdes dhe përgjegjësi.

Kur u miratuan "Parimet e rregullat mbi orthografinë e gjuhës shqipe të shkrueme" në mungesë të tij, ai dha dorëheqjen, sepse e konsideroi të parregullt mënyrën e marrjes së vendimit.

Ky veprim tregoi jo vetëm karakterin e tij shkencor, por edhe respektin e thellë për institucionet dhe procesin akademik.

Një intelektual i vërtetë nuk matet vetëm nga idetë që mbështet, por edhe nga parimet që nuk i braktis.

Gjuha është pasuria më e ndjeshme e një kombi; prandaj ata që punojnë për të duhet të udhëhiqen nga përgjegjësia, jo nga dëshira për lavdi.

Diplomati që bashkoi kulturën me shtetin shqiptar (1920–1928)

Pas përvojës së tij akademike dhe kombëtare, Gjergj Pekmezi vazhdoi të shërbente edhe në diplomacinë shqiptare.

Nga 1920 deri më 1924 dhe përsëri gjatë viteve 1926–1928, ai u emërua Konsull i Përgjithshëm i Shqipërisë në Austri.

Në këtë detyrë ai përfaqësoi Shqipërinë në një nga qendrat më të rëndësishme politike dhe kulturore të Evropës.

Pekmezi nuk ishte thjesht një diplomat tradicional. Ai e shihte diplomacinë si një mënyrë për të treguar vlerat kulturore të një kombi.

Për të, Shqipëria nuk duhej të njihej vetëm për çështjet politike, por edhe për historinë, gjuhën dhe kulturën e saj.

Në vitin 1928, ai u emërua përsëri profesor në Universitetin e Vjenës, në Katedrën e Gjuhës Shqipe, detyrë të cilën e mbajti deri në fund të jetës.

Diplomati mbron interesat e një shteti, por intelektuali mbron shpirtin e tij. Pekmezi i bëri të dyja.

Një vend fitoi peshë në botë jo vetëm kur kërkon të dëgjohet, por kur ka çfarë të tregojë.

Veprat – trashëgimia shkencore e një jete

Gjergj Pekmezi la pas një trashëgimi të rëndësishme në fushën e gjuhësisë, bibliografisë dhe folklorit.

Veprat e tij kryesore janë:

1. "Vorläufiger Bericht über das Studium des albanesischen Dialekts von Elbasan" (1901)

Një raport shkencor mbi studimin e të folmes së Elbasanit, që tregonte interesin e tij të hershëm për dialektologjinë shqiptare.

2. "Grammatik der albanesischen Sprache" (1908)

Gramatikë e gjuhës shqipe, realizuar në bashkëpunim me Rajko Nahtigal.

Kjo vepër ishte një përpjekje për ta paraqitur shqipen sipas standardeve të studimeve gjuhësore evropiane.

3. "Bibliographija shqype / Albanesische Bibliographie" (1909)

Një nga punimet më të rëndësishme bibliografike për botimet shqiptare.

Ajo dokumentoi veprat dhe botimet që lidhen me gjuhën dhe kulturën shqiptare.

4. "Sprachführer zur schnellen Erlernung der albanischen Sprache" (1913)

Një doracak për mësimin e shpejtë të gjuhës shqipe.

5. "Lehr- und Lesebuch des Albanischen" (1913)

Doracak dhe tekst leximi për gjuhën shqipe, realizuar me Maksimilian Lamberc.

6. "Bleta Shqypëtare" e Thimi Mitkos (1924)

Pekmezi përgatiti transkriptimin me alfabetin shqip të kësaj vepre të rëndësishme të folklorit shqiptar.

Përveç këtyre veprave, ai la dorëshkrimin:

"Tiparet dalluese thelbësore të dialekteve kryesore të shqipes, gegërishtes dhe toskërishtes".

Gjithashtu, ai mblodhi dhe dorëzoi mbi 8 177 faqe materiale dhe relacione të konsujve austro-hungarezë të Shkodrës, Prizrenit, Janinës dhe Stambollit, të nxjerra nga arkivat e Ministrisë së Jashtme të Perandorisë Austro-Hungareze.

Këto dokumente përbëjnë një pasuri të madhe për historinë shqiptare.

Një libër nuk është vetëm letër dhe bojë; është kujtesa e një kohe që refuzon të zhduket.

Njerëzit ikin, por veprat mbeten si ura që lidhin të shkuarën me të ardhmen.

(Vazhdon me: bashkëpunëtorët e tij, marrëdhëniet me Konicën dhe Nolin, rëndësinë historike, ndikimin, pse nuk u bë aq i njohur dhe si vlerësohet sot.)

GJERGJ PEKMEZI – PJESA III

Miqësitë intelektuale, ndikimi historik dhe rikthimi i një figure të madhe në kujtesën shqiptare.

Bashkëpunëtorët dhe rrethi intelektual i Gjergj Pekmezit

Gjergj Pekmezi jetoi dhe veproi në një epokë ku shqiptarët kishin nevojë për njerëz që të ndërtonin jo vetëm institucione politike, por edhe themele kulturore.

Ai ishte pjesë e një brezi të jashtëzakonshëm intelektualësh që i dhanë formë ndërgjegjes kombëtare shqiptare.

Ai mbajti lidhje dhe bashkëpunoi me figura të rëndësishme shqiptare dhe evropiane.

Faik Konica (1875–1942)

Me Faik Konicën e bashkonte dashuria për kulturën shqiptare dhe përpjekja për ta paraqitur Shqipërinë si një komb me vlera evropiane.

Të dy e kuptonin se çështja shqiptare nuk mund të mbrohej vetëm përmes politikës, por edhe përmes dijes, gjuhës dhe kulturës.

Konica ishte zëri i fuqishëm i publicistikës shqiptare, ndërsa Pekmezi ishte zëri i qetë i shkencës.

Fan S. Noli (1882–1965)

Me Fan Nolin ndante të njëjtin ideal: ngritjen kulturore dhe arsimore të shqiptarëve.

Noli e shihte kombin përmes kulturës, gjuhës dhe arsimit, ndërsa Pekmezi punonte në laboratorin shkencor të gjuhësisë.

Të dy përfaqësonin një brez që besonte se Shqipëria mund të ndërtohej vetëm përmes dijes.

Luigj Gurakuqi (1879–1925)

Bashkëpunimi me Gurakuqin ishte veçanërisht i rëndësishëm në Komisinë Letrare Shqipe në Shkodër në vitin 1916.

Ata punuan për çështjet e gjuhës, arsimit dhe zhvillimit të një sistemi më të qëndrueshëm të shkrimit shqip.

At Gjergj Fishta (1871–1940)

Fishta dhe Pekmezi u takuan në një periudhë vendimtare për kulturën shqiptare.

Fishta ishte poeti i madh i kombit, ndërsa Pekmezi ishte studiuesi i strukturës së gjuhës.

Të dy kontribuan në ruajtjen dhe zhvillimin e identitetit kulturor shqiptar.

Ndre Mjeda (1866–1937)

Me Mjedën ndante interesin e thellë për gjuhën shqipe dhe për standardizimin e saj.

Bashkëpunimi i tyre në Komisinë Letrare Shqipe ishte pjesë e një përpjekjeje historike për ta bërë shqipen gjuhë të arsimit dhe të administratës.

Thimi Mitko (1820–1890)

Edhe pse Mitko i përkiste një brezi më të hershëm, Pekmezi kontribuoi në ruajtjen e veprës së tij të rëndësishme folklorike "Bleta Shqypëtare", duke e sjellë atë në një formë më të përshtatshme për botim.

Bashkëpunëtorët evropianë

Në fushën akademike, Pekmezi bashkëpunoi me studiues të huaj si:

Rajko Nahtigal – gjuhëtar slloven, bashkëautor në veprën "Grammatik der albanesischen Sprache" (1908).

Maksimilian Lamberc (1882–1963) – albanolog austriak, bashkëpunëtor në "Lehr- und Lesebuch des Albanischen" (1913).

Përmes këtyre lidhjeve, shqipja u bë pjesë e dialogut shkencor evropian.

Miqësitë e mëdha nuk krijohen vetëm nga afërsia njerëzore, por nga afërsia e idealeve. Njerëzit e dijes bashkohen jo për të ndarë lavdinë, por për të ndërtuar trashëgiminë.

Rëndësia e Gjergj Pekmezit në historinë shqiptare

Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në librat që shkroi, por në ndryshimin që solli në mënyrën se si gjuha shqipe shihej në botë.

Ai ishte ndër njerëzit që dëshmuan se shqipja nuk ishte thjesht një gjuhë e një populli të vogël në Ballkan, por një pasuri kulturore që meritonte studim akademik.

Ai e ngriti shqipen në nivelin e një objekti serioz shkencor në Evropë.

Si gjuhëtar, ai studioi strukturën e shqipes.

Si folklorist, ruajti kujtesën popullore.

Si diplomat, mbrojti interesat shqiptare.

Si profesor, formoi breza studentësh.

Si intelektual, ndërtoi një urë mes Shqipërisë dhe Evropës.

Një komb nuk matet vetëm nga madhësia e territorit, por nga thellësia e mendimit që arrin të krijojë.

Ndikimi i tij në Shqipëri dhe Evropë

Ndikimi i Gjergj Pekmezit shtrihet në disa fusha:

Në gjuhësi

Ai ndihmoi në studimin shkencor të shqipes, në dokumentimin e dialekteve dhe në krijimin e mjeteve për mësimin e gjuhës.

Në arsim

Ai kontribuoi që shqipja të përdorej dhe të mësohej në nivele universitare.

Në diplomaci

Ai ndihmoi në përfaqësimin e çështjes shqiptare në një kohë kur shteti shqiptar ishte ende i brishtë.

Në histori

Ai ruajti dokumente dhe materiale që sot janë burime të rëndësishme për studiuesit.

Ndikimi i tij nuk ishte i zhurmshëm, por i thellë. Ai nuk ndryshoi historinë me një akt të vetëm, por me një jetë të tërë pune.

Disa njerëz bëjnë histori me një ngjarje; të tjerë e bëjnë atë me një jetë të tërë përkushtimi.

Trashëgimia më e madhe e një njeriu nuk është ajo që mban emrin e tij, por ajo që vazhdon t'u shërbejë të tjerëve.

GJERGJ PEKMEZI – PJESA IV

Pse një figurë kaq e madhe mbeti më pak e njohur? Historia, politika dhe kujtesa kombëtare

Paradoksi i një dijetari të madh

Gjergj Pekmezi është një nga paradokset më interesante të historisë shqiptare: një njeri me një kontribut të jashtëzakonshëm në shkencën e gjuhës dhe në afirmimin e Shqipërisë në Evropë, por që nuk u bë aq i njohur në kujtesën e gjerë popullore sa disa bashkëkohës të tij.

Emrat e Fan Nolit, Faik Konicës, Gjergj Fishtës apo Luigj Gurakuqit u bënë pjesë e ndërgjegjes publike shqiptare sepse ata ishin figura të pranishme në jetën politike, letrare, fetare dhe shoqërore.

Ndërsa Pekmezi zgjodhi një rrugë tjetër: rrugën e universitetit, arkivit, bibliotekës dhe kërkimit shkencor.

Ai nuk kërkoi skenën; ai ndërtoi themelin ku të tjerët mund të ngriheshin.

Historia shpesh kujton më shpejt ata që shfaqen në dritën e skenës, por pa njerëzit e heshtur të dijes nuk do të kishte skenë.

Rrethanat historike kur jetoi Pekmezi

Për të kuptuar figurën e Gjergj Pekmezit, duhet kuptuar koha në të cilën ai jetoi.

Ai lindi në vitin 1872, kur Shqipëria ishte ende pjesë e Perandorisë Osmane.

Ishte periudha e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, kur intelektualët shqiptarë luftonin për:

ruajtjen e gjuhës shqipe;

hapjen e shkollave shqipe;

krijimin e një ndërgjegjeje kombëtare;

njohjen e shqiptarëve si një komb me identitet të veçantë.

Në këtë periudhë vepruan figura si:

Sami Frashëri (1850–1904);

Naim Frashëri (1846–1900);

Vaso Pasha (1825–1892);

Faik Konica (1875–1942);

Fan Noli (1882–1965).

Pekmezi ishte pjesë e këtij brezi që besonte se gjuha ishte baza e ekzistencës kombëtare.

Shqipëria pas Pavarësisë (1912)

Kur Shqipëria shpalli Pavarësinë më 28 nëntor 1912, vendi hyri në një periudhë të vështirë.

Shteti i ri përballej me:

mungesë institucionesh;

probleme kufijsh;

ndërhyrje të fuqive të huaja;

varfëri ekonomike;

përplasje politike.

Në këtë atmosferë, njerëzit e dijes shpesh nuk merrnin të njëjtën vëmendje si politikanët dhe ushtarakët.

Pekmezi vazhdoi të punonte në një fushë që kërkonte durim dhe qetësi: ndërtimin kulturor të kombit.

Ai e kuptonte se një shtet nuk forcohet vetëm duke shpallur pavarësinë, por duke krijuar shkolla, gjuhë dhe institucione.

Pavarësia është një ditë në histori; ndërtimi i një kombi është një punë e përditshme.

Luftërat dhe trazirat politike

Jeta e Pekmezit u zhvillua mes disa prej periudhave më të trazuara të Evropës:

Lufta e Parë Botërore (1914–1918);

ndryshimet politike në Shqipëri gjatë viteve 1920;

krijimi i institucioneve të reja shtetërore;

konsolidimi i monarkisë së Ahmet Zogut në vitin 1928.

Në këto rrethana, kujtesa publike shpesh u përqendrua te figurat politike.

Studiuesit, profesorët dhe njerëzit e kulturës mbetën më shumë në sfond.

Megjithatë, puna e tyre ishte ajo që ndërtonte identitetin afatgjatë.

Periudha komuniste dhe kujtesa historike (1944–1991)

Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria hyri në një periudhë të re politike nën regjimin komunist.

Gjatë viteve 1944–1991, historiografia zyrtare shpesh vendoste në qendër figurat që përputheshin me interpretimin ideologjik të kohës.

Gjergj Pekmezi nuk u mohua si studiues, por nuk u vendos në të njëjtin nivel vëmendjeje publike si disa figura të tjera historike.

Një arsye ishte edhe fakti se shumë nga veprat e tij ishin botuar në gjermanisht dhe ishin të njohura kryesisht në qarqet akademike.

Shumë materiale të tij ruheshin në arkiva jashtë Shqipërisë, veçanërisht në Austri.

Si shihet Gjergj Pekmezi sot?

Sot, studiuesit e konsiderojnë Gjergj Pekmezin:

një nga themeluesit e albanologjisë moderne;

një nga studiuesit që afirmoi shqipen në Evropë;

një profesor të rëndësishëm të Universitetit të Vjenës;

një diplomat të kulturës shqiptare;

një ruajtës të dokumenteve historike shqiptare.

Nderimi më i madh është fakti që Katedra e Albanologjisë në Universitetin e Vjenës mban emrin "Prof. Dr. Gjergj Pekmezi".

Ky është një vlerësim që shkon përtej kufijve kombëtarë, sepse vjen nga një institucion i rëndësishëm evropian.

Koha mund të vonojë njohjen e një njeriu, por nuk mund të zvogëlojë vlerën e një vepre të ndërtuar mbi të vërtetën.

Përfundim – Njeriu që ndërtoi një urë mes Shqipërisë dhe Evropës

Gjergj Pekmezi ishte një figurë emblematike e historisë. Ai ishte një nga ata njerëz që punojnë në heshtje, por ndikimi i tyre mbetet për breza.

Ai e bëri shqipen të dëgjohej në auditorët evropianë.

Ai e mbrojti identitetin shqiptar përmes shkencës.

Ai tregoi se një popull mund të fitojë respekt jo vetëm përmes forcës politike, por përmes vlerave kulturore.

Jeta e tij është dëshmi se kombet ndërtohen jo vetëm nga heronjtë e betejave, por edhe nga arkitektët e mendimit.

Gurët e ndërtesave mund të plaken, por fjalët e dijes mbeten të gjalla për sa kohë që një komb kujton veten.

Gjergj Pekmezi ishte një nga ata njerëz që nuk ndërtuan një monument për veten, por ndihmuan një komb të ndërtonte monumentin e tij më të çmuar: gjuhën shqipe.

Pergatiti: Rrevista Prestige .