SHPRESA LEKA PAPA Gratë shqiptare qe i dhanë formë modernitetit shqiptar.

SHPRESA LEKA PAPA

Gratë shqiptare arkitektet e para: ato që i dhanë formë modernitetit shqiptar.

Per Shpresen profesioni dhe ëndrrat duhej të përballeshin me sfida te medha , por ajo nuk reshti se ndërtuari.

Përtej mureve ideologjike, gratë arkitekte shqiptare ruajtën zërin e tyre në gjuhën e heshtur të krijimit.

Çdo projekt u bë një dëshmi e forcës, dijes dhe këmbënguljes për të mos u zbehur përballë kohës.

Ato nuk ndërtuan vetëm godina, por edhe një hapësirë të re për gruan shqiptare në historinë e arkitekturës.

Arkitektura si kujtesë, qyteti si përgjegjësi

Arkitekja përtej ndërtesave, ndërtoj mënyrën se si një qytet mendon, zhvillohet dhe kujton veten.

Për të, arkitektura nuk ka qenë kurrë vetëm një profesion. Ka qenë një ndërthurje mes artit dhe shkencave teknike, mes krijimtarisë dhe përgjegjësisë ndaj qytetit.

Një rrugëtim profesional që nisi në vitin 1971 dhe vazhdoi, pa ndërprerje, për gati katër dekada në strukturat shtetërore shqiptare, duke u shtrirë nga projektimi dhe urbanistika te hartimi i legjislacionit të planifikimit urban e territorial.

Në këtë rrugëtim, ajo ishte ndër të diplomuarat e para të degës së Arkitekturës në Fakultetin e Inxhinierisë në Shqipëri.

Viti 1971 shënoi fillimin e një karriere që do ta lidhte emrin e saj me urbanistikën shqiptare për dekada.

Në tetor të atij viti, pas diplomimit në Fakultetin e Inxhinierisë, në degën e Arkitekturës, Shpresa Leka u emërua në Institutin Shtetëror të Projektimit, në Sektorin e Urbanistikës.

Aty punoi pa ndërprerje deri në vitin 1990, kur, me vendim të Ministrisë së Ndërtimit, u emërua specialiste kryesore në Drejtorinë Teknike të kësaj ministrie.

Por puna e saj nuk u kufizua në një zyrë apo në një pozicion administrativ.

Paralelisht me angazhimet institucionale, ajo ishte autore dhe bashkautore në shumë projekte dhe studime të Planeve Rregulluese të qyteteve dhe fshatrave të Shqipërisë.

Tirana, Burreli, Prrenjasi, Vora dhe më tej një sërë njësish të tjera territoriale do të bëheshin pjesë e hartës së saj profesionale.

Urbanistika për Shpresa Lekën nuk ishte thjesht një çështje vizatimi teknik. Ajo ishte edhe çështje ligji, rregulli dhe vizioni për mënyrën se si një territor duhet të zhvillohet.

Pikërisht për këtë arsye, një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së saj profesionale iu kushtua legjislacionit urbanistik.

Ajo mori pjesë në përgatitjen e Ligjit për Urbanistikën, Dekretit të Urbanistikës të vitit 1978, rishikimit të tij në vitin 1983 dhe rregullores së urbanistikës për zbatimin e këtij dekreti.

Kjo veprimtari ligjore u ndërthur vazhdimisht me punën studimore dhe projektuese në fushën e urbanistikës, duke krijuar një profil profesional jo të zakonshëm: arkitekte, urbaniste dhe njëkohësisht specialiste e legjislacionit që përcaktonte mënyrën e zhvillimit urban të vendit.

Puna e saj u vlerësua edhe në nivelin më të lartë ekzekutiv të kohës.

Më 22 nëntor 1979, Këshilli i Ministrave i akordoi Çmimin e Republikës, me motivacionin: “Për punë krijuese të talentuar në fushën e urbanistikës dhe, veçanërisht, për studimin dhe zgjidhjen e arritur të qendrës së Vlorës.”

Ishte një vlerësim për një punë që tashmë kishte filluar të linte gjurmë në mënyrën se si konceptoheshin hapësirat urbane.

Një profesion i zgjedhur nga arti dhe lidhja me qytetin

Por çfarë e kishte çuar një vajzë të re drejt arkitekturës?

Përgjigjja e Shpresa Lekës lidhet me një degë që sapo ishte hapur në vend dhe me një ndjesi të brendshme krijimtarie.

Arkitektura ishte një fushë e re në Fakultetin e Inxhinierisë, e hapur për herë të parë në Shqipëri. Për të, kjo ishte një mundësi për të provuar aftësitë krijuese që ndiente se kishte.

Prirjet e saj drejt arteve i dhanë besimin për të bërë hapin drejt arkitekturës.

Por kishte edhe diçka më personale.

Origjina e saj autoktone nga Tirana, lidhja e fortë me traditën e qytetit dhe dëshira për ta parë atë edhe më të bukur, e afruan me këtë profesion.

Kështu, arkitektura u bë vendi ku arti, teknika dhe dashuria për qytetin mund të takoheshin.

Për Shpresa Lekën, kjo marrëdhënie nuk do të mbetej vetëm teorike.

Nga projektet te harta e qyteteve shqiptare

Gjatë viteve të para të karrierës, puna në projektim dhe urbanistikë ecte paralelisht.

Ajo kujton se që nga koha e studimeve dhe më pas gjatë praktikës në ISP Nr. 1, arkitektura dhe urbanistika funksiononin së bashku dhe administroheshin nga shteti. Për këtë arsye, ajo u angazhua në të dyja fushat dhe mori përsipër disa projekte arkitekturore paralelisht me projekte urbanistike.

Nevojat e kohës në fushën e urbanistikës ishin të mëdha dhe urgjente. Kjo bëri që puna e saj të shtrihej në projekte urbanistike në të gjithë vendin.

Ndër punët kryesore dhe më të përmbushura ajo veçon pjesëmarrjen në projektet e Planeve Rregulluese të Tiranës, Burrelit, Prrenjasit dhe Vorës, si dhe, më vonë, në plane rajonale për Dajtin, Bërzhitën, Pezën, Ndroqin, si edhe për Barbullojën, Talën, Fushë-Kuqen dhe Zejmenin në Rajonin e Lezhës.

Në këtë rrugëtim, një vend të veçantë zë puna e saj në fushën e legjislacionit urbanistik, e cila shtrihet nga viti 1975 deri në vitin 2005.

Një periudhë prej tre dekadash gjatë së cilës ajo punoi pa ndërprerje në këtë fushë dhe që do të lidhej më vonë edhe me Ligjin nr. 8405 “Për Urbanistikën”, të miratuar nga Kuvendi në vitin 2005.

Pas vitit 1990: një tjetër Shqipëri, një tjetër sfidë.

Ndryshimi i sistemit politik solli një kthesë të madhe edhe në jetën institucionale shqiptare.

Për Shpresa Lekën, megjithatë, ai nuk shënoi fundin e karrierës. Përvoja e grumbulluar gjatë viteve në projektim dhe urbanistikë do të transferohej në një nivel tjetër përgjegjësie.

Në fillim të viteve ’90, me kërkesë të Ministrisë së Ndërtimit, ajo vazhdoi punën në këtë institucion.

Nga viti 1990 deri në vitin 2005, përvoja e gjatë në studime projektuese u ndërthur me kërkesat e punës administrative në nivelin më të lartë të planifikimit territorial.

Një nga angazhimet kryesore ishte pikërisht përmirësimi dhe hartimi i legjislacionit të urbanistikës.

Shpresa Leka u përfshi në hartimin e Ligjit nr. 7693, datë 06.04.1993, “Për Urbanistikën”, si edhe të Rregullores së Urbanistikës, miratuar me Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 722, datë 19.11.1998.

Puna e saj në këtë fushë ishte tashmë një nga shtyllat e profilit të saj profesional.

Në janar të vitit 1997, ajo u emërua Drejtore e Drejtorisë së Planifikimit të Territorit, me Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 28, datë 24.01.1997.

Ishte një përgjegjësi që vinte pas më shumë se dy dekadash përvoje në urbanistikë, projektim dhe legjislacion.

Përtej kufijve të Shqipërisë

Profesioni i urbanistit nuk mund të mbetej vetëm brenda kufijve të një vendi.

Një mundësi e rëndësishme për Shpresa Lekën ishte pjesëmarrja në Komitetin e Zyrtarëve të Lartë të Konferencës Evropiane të Ministrave përgjegjës për Planifikimin Hapësinor Rajonal, pranë Këshillit të Evropës në Strasburg, Francë.

Ajo mori pjesë në këtë strukturë gjatë periudhës 1997–2005, duke pasur mundësi të njihej nga afër me përvojën evropiane në planifikimin hapësinor.

Përvoja profesionale u pasurua edhe përmes specializimeve në vende të tjera, përfshirë Italinë dhe Izraelin.

Në vitin 1998, ajo mori pjesë në një studim në SHBA, në Wisconsin, pranë Land Tenure Center.

Në vitin 2003, një tjetër studim-udhëtim e çoi në Francë, në zonën turistike bregdetare të jugut të vendit, në kuadër të projektit MEDWETCOAST.

Këto përvoja i dhanë mundësinë të shihte nga afër mënyra të tjera të organizimit territorial dhe të sillte përvojat e tyre në diskutimin profesional shqiptar.

Një karrierë që nuk u mbyll me pensionin

Pas largimit nga MPPT, për shkak të arritjes së moshës së pensionit, Shpresa Leka nuk e ndërpreu punën.

Në nëntor të vitit 2005, ajo u emërua Zëvendësdrejtore në Institutin e Studimeve dhe Projekteve Urbanistike (ISPU), ku vazhdoi të punojë deri në korrik të vitit 2007.

Më pas, me kërkesë të Drejtorisë Qendrore të ALUIZNI-t, vazhdoi punën në këtë institucion si “Përgjegjëse e sektorit urban”, nga korriku 2007 deri në korrik 2010.

Në vitin 2010, ajo u tërhoq zyrtarisht nga puna shtetërore.

Kështu përfundonte një periudhë pune prej 1971 deri në 2010, pa ndërprerje.

Por një profesion i dashur nuk përfundon domosdoshmërisht me një vendim pensioni.

Pasioni për arkitekturën dhe urbanistikën vazhdoi të mbetej pjesë e jetës së saj. Shpresa Leka nisi të mblidhte dhe të sistematizonte përvojën e saj, me synimin që ajo të shërbente për brezat e rinj.

Në këtë vazhdimësi profesionale zë një vend të veçantë edhe vajza e saj, Iris Papa, e diplomuar për Arkitekturë në Universitetin e Tiranës në vitin 2010.

Pas vitit 2010, Shpresa Leka u angazhua në disa punime kërkimore, të cilat, sipas saj, kanë qenë aktuale dhe janë vlerësuar pozitivisht nga strukturat kompetente.

Dy breza, një plan

Një nga përvojat më të veçanta të karrierës së saj lidhet pikërisht me bashkëpunimin profesional me vajzën.

Instrumenti i Përgjithshëm Vendor i Komunës së Dajtit u hartua në një moment të rëndësishëm të ndryshimit të kuadrit ligjor të planifikimit në Shqipëri.

Në kohën kur u punua për këtë plan, ligji i mëparshëm për Urbanistikën ishte zëvendësuar nga Ligji nr. 10 119, datë 23.04.2009, “Për Planifikimin e Territorit”.

Integrimi i koncepteve të reja të këtij ligji përbënte një sfidë profesionale për kohën.

Por për Shpresa Lekën, ky projekt kishte edhe një dimension tjetër.

Ajo bashkëpunoi në këtë studim me vajzën e saj, Iris Papa, dhe dy arkitektë miq të saj, të cilët u morën me digjitalizimin e studimit.

Ishte një bashkëpunim mes dy brezash: përvoja e një arkitekteje që kishte kaluar katër dekada në urbanistikë dhe energjia e një brezi të ri që sillte teknologjinë dhe mënyrat e reja të punës.

Plani u përfundua dhe u miratua në Këshillin Kombëtar të Territorit, me Vendimin nr. 18, datë 04.07.2013.

Një projekt që, përtej rëndësisë së tij profesionale, mbeti edhe si dëshmi e një vazhdimësie familjare në arkitekturë.

“Mos hiqni dorë nga vizatimi”

Në një kohë kur teknologjia ka ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si projektohet, një nga këshillat e Shpresa Lekës për arkitektët e rinj është çuditërisht i lidhur me diçka shumë të vjetër: lapsin dhe letrën.

Ajo i këshillon të rinjtë të mos hezitojnë të provojnë dhe eksperimentojnë me mundësitë që u ofron teknologjia bashkëkohore.

Por, në të njëjtën kohë, të mos heqin dorë kurrë nga skicimi dhe vizatimi “a mano”.

Për të, skica mbetet një mënyrë origjinale e shprehjes personale të fantazisë krijuese.

Të vizatosh vetë, qoftë edhe në vija të përgjithshme, mënyrën se si konceptohet një projekt, nuk është vetëm një ndihmë për procesin krijues.

Është edhe mënyra përmes së cilës arkitekti kontrollon dhe beson se është vetë ai që po krijon arkitekturë.

Ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe thelbi i gjithë rrugëtimit të Shpresa Leka Papës.

Nga skica e parë te planet rregulluese. Nga arkitektura te urbanistika. Nga projektimi te ligji.

Nga Tirana te Strasburgu. Nga një brez te tjetri.

Një jetë profesionale që nuk e ka parë qytetin vetëm si hapësirë për t'u ndërtuar, por si një organizëm që kërkon kujdes, kujtesë, rregull dhe vizion.

Dhe në fund, mbetet një ide e thjeshtë, por e fuqishme: teknologjia mund të ndryshojë mjetet me të cilat krijojmë, por akti i krijimit vazhdon të nisë nga dora, mendimi dhe imagjinata e njeriut thote

SHPRESA LEKA PAPA.

Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere

Copyright © LP / Revista Prestige