Studim. Një qasje ndërdisiplinore dhe polemike mbi shumëzërëshin lab Nga Laureta Petoshati

Një qasje ndërdisiplinore dhe polemike mbi shumëzërëshin lab

Nga Laureta Petoshati

1. Shtysa për një studim ndryshe mbi polifoninë

Shtysën për të hedhur në letër një studim ndryshe mbi polifoninë, ma kanë dhënë shumë intervista që u kam bërë këngëtarëve dhe sidomos bardëve të polifonisë. Dhe nuk kanë qenë pak duke filluar nga intervista nëpër gazeta si ato me Lefter Çipën, Feti Brahimin, Golik Jaupin, Nazif Çelën, Vasil Serën dhe Pirro Bregun e deri ato televizive në emisionin Hea të drejtuar nga unë në Tv 6+1 Vlora me bilbilat e polifonisë si Tomorr Lelo, Vendim Kapaj, Namik Jahaj, Bukurie Selimaj, deri tek më të rinjtë si Fatjon Hyseni, Shon Malaj, Fabio Rapushaj, Orkida Hysaj, Androneda Çaushllari, Flavia Rusi, etj. Kur me të gjithë këta këngëtarë të polifonisë uleshim për ndonjë kafe mbas intervistave, e kisha si një pyetje, apo kërshëri të brendëshme të pyesja :

Pse thonë që kur këndojnë labët, bie shi?

Disa thonin se nga këndvështrimi antropologjik, shprehja popullore “kur këndojnë labët polifoni, bie shi” lidhet me marrëdhënien e hershme mes zërit njerëzor dhe natyrës.

Kur polifonia këndohej nga shumë zëra të sinkronizuar, krijohej një ndjesi dridhjeje e përbashkët, që në imagjinatën popullore perceptohej si fuqi që i drejtohej qiellit. Disa të tjerë si studenti i regjisurës Fabio Rapushaj mendonin se zërat në polifoni, marrësi, kthyesi dhe isoja, ndërtojnë një strukturë që i ngjan cikleve natyrore: hapje, rrjedhje dhe qëndrueshmëri.

Kjo ngjashmëri simbolike me shiun bëri që, sa herë kënga përkonte me reshje, lidhja të ngulitej në kujtesën kulturore. Pra, shprehja nuk përshkruan një shkak fizik, por një besim kulturor, ku kënga shihet si ndërmjetëse mes njeriut dhe natyrës, dhe polifonia labe si gjuhë që flet me qiellin.

Por dëshmia e Vendim Kapaj për çastin e krijimit të këngës “Janinës ç’i panë sytë” nga Feti Brahimi më bëri që ti futem një studimi tjetër, ndryshe nga ai i etnomuzikologëve të shquar shqiptarë si Ramadan Sokoli, Beniamin Kruta, Çesk Zadeja, Spiro Shituni, Kosta Loli, Zhani Ciko, Aleksandër Peçi, Limoz Disdari, Fitim Çaushi, Sokol Shupo, Piro Misa, Hysen Filja, etj.

2. Qëndrimi im metodologjik

Si dashamirëse e këngës labe, si njeri i letrave dhe mbi të gjitha si inxhiniere hidroteknike, e ndiej të domosdoshme të ndërhyj në debatin mbi origjinën e kësaj tradite muzikore jo për ta zbukuruar atë me mite, por për ta mbrojtur nga reduktime teorike që, megjithëse të veshura me autoritet akademik, nuk i rezistojnë analizës ndërdisiplinore.

Ashtu si një njeri mund të vizitohet nga mjeku dhe të studiohet në çdo detaj, me aparatura që matin shenjat jetësore, rrahjet e zemrës, ADN-në, apo të zbulohet mosha e eshtrave të tij shumëshekullore nën tokë me Carbonin C14 , ashtu edhe polifonia mund të analizohet në mënyrë ndërdisiplinore. Nuk është thjesht tingull i bukur, por çdo zë ka frekuencën, ritmin dhe karakterin e vet, që mund të studiohen si fenomen fizik dhe matematikor. Strukturat melodike dhe harmonike mund të zbërthehen nga teoria muzikore, ndërsa dimensioni social dhe antropologjik tregon sesi këngët dhe zërat pasqyrojnë kulturën, emocionet dhe jetën kolektive të komunitetit.

Dirigjenti Kurt Pahlen, një muzikolog dhe kompozitor i famshëm austriak, u pyet një herë se si do ta përkufizonte muzikën. Ai tha se pyetja e kishte habitur, por për të mos e lënë pa përgjigje, tha: “Për njerëzit e zakonshëm muzika është një fenomen akustik; për profesionistët, është një problem teknik melodie, harmonie dhe ritmi; por për ata që e duan vërtet me gjithë zemër, muzika është një shprehje e shpirtit, e cila mund të na ngrejë në pafundësi dhe që përmban të gjitha ndjenjat njerëzore.” Në këtë kuptim, polifonia nuk është vetëm kombinim tingujsh, por një organizëm muzikor i gjallë, ku secili zë është si një “shenjë jete” që bashkohet me të tjerët për të krijuar një tërësi më të madhe dhe shpirtërore.

Polifonia nuk është vetëm trashëgimi shpirtërore dhe kulturore, por ajo është një fenomen gjithëpërfshirës dhe ndërdisiplinor. Që nga Pitagora, muzika është kuptuar si marrëdhënie midis tingullit, numrit dhe harmonisë. Polifonia e shfaq këtë lidhje në formën më të gjallë: bashkëjetesën e zërave në kohë reale. Ajo integron etnomuzikologjinë, antropologjinë, fizikën dhe inxhinierinë akustike dhe jo vetëm, ku secili zë ka frekuencën dhe rolin e vet, ndërsa isoja formon një fushë rezonance që stabilizon melodinë dhe krijon harmoni kolektive.

Polifonia, që në Labëri quhet “labçe vënçe” lindi nga nevoja njerëzore për komunikim, bashkëpunim dhe shprehje estetike, duke ndërthurur artin, natyrën dhe ligjet e tingullit në një përvojë shekullore të rafinuar. Të analizosh polifoninë shkencërisht nuk e zbeh, përkundrazi e bën atë më të kuptueshme dhe traditën më të gjallë. Ashtu si një mjek që kupton historinë e trupit nga çdo matje, studiuesi i polifonisë mund të zbulojë harmoninë e plotë, shpirtin kolektiv dhe trashëgiminë që ajo përçon.

Në fund, për ata që e ndiejnë thellë, polifonia bëhet një përvojë shpirtërore: një ngjitje mbi individualitetin dhe një dialog i drejtpërdrejtë me komunitetin dhe me historinë. Ajo është jo vetëm muzikë, por një shprehje e ndjenjës njerëzore dhe e pafundësisë së shpirtit.

3. Polifonia shqiptare dhe parimi i muzikës si imitim i natyrës

Parimi se muzika është imitim i natyrës përbën një nga bazat më të hershme të mendimit estetik. Që nga shkolla pitagorike, ku raportet harmonike të tingujve kuptoheshin si shprehje e rendit kozmik (Huffman, 1993), e deri te Platoni dhe Aristoteli, muzika është konceptuar si një formë organizimi tingullor që pasqyron ligjet e natyrës përmes ritmit, melodisë dhe harmonisë. Ky parim nuk i referohet imitimit mimetik të zhurmave natyrore, por riprodhimit të strukturave të brendshme që rregullojnë ekuilibrin dhe lëvizjen.

Në këtë traditë mendimesh vendoset edhe reflektimi i Ludëig van Beethovenit, i cili e shihte natyrën si burimin themelor të frymëzimit muzikor. Në shënimet e tij mbi Simfoninë e Gjashtë, “Pastorale”, Beethoveni thekson se muzika e tij nuk synon përshkrimin e drejtpërdrejtë të natyrës, por shprehjen e ndjenjave të zgjuara prej saj (Anderson, 1961). Një qasje e ngjashme vërehet edhe te Ennio Morricone, i cili e koncepton tingullin si lindje nga heshtja dhe muzikën si zbulim të një pranie tashmë ekzistuese në natyrë dhe në përvojën njerëzore (Morricone, 2016).

Polifonia shqiptare përfaqëson një dëshmi të gjallë të këtij parimi në një traditë muzikore orale. E zhvilluar pa nota të shkruara dhe pa teori formale, ajo mbështetet në dëgjimin kolektiv dhe në transmetimin e një mendimi muzikor intuitiv. Struktura e saj bazë, me marrësin, kthyesin dhe ison, pasqyron modele natyrore të thirrjes dhe përgjigjes, si dhe nevojën për një bazë të qëndrueshme akustike mbi të cilën zhvillohet veprimi melodik (Tirta, 2004).

Ajo që tërheq vëmendjen është çasti i frymëzimit të bardëve të polifonisë: mënyra se si lind ideja muzikore dhe si artikulohet melodia, jo si imitim mekanik i natyrës, por si një përkthim estetik i zërave të saj. Tingujt nuk riprodhojnë natyrën. Ata e përvetësojnë dhe e shndërrojnë në strukturë muzikore.

Kënga labe nuk është thjesht muzikë; ajo është poezi në tinguj, një mënyrë për të shprehur atë që nuk thuhet me fjalë. Meloditë e jashtëzakonshme, si “Zogë e Gjirokastrës,” me zërin si zefir të Malvina Likaj kanë një dridhje që prek shpirtin dhe duken si melodi eterike, melankolike, magjepsëse të ngjashme me zefirin e agimit. Të tilla janë dhe shumë këngë të grupit “Ergjëria” si “Vito të kam silloinë”, “Trëndelinat vergje vergje”, “Xullufeja pëndë korbi”, apo kënga “Cinxërfile” e grupit të Armenit, etj. Madje ka këngë kryesisht epike ku thirrjet e larta brenda këngës, kryesisht nga kthyesi, si “apa-pa-pa-pa” duken si goditje rrufeje me thyerjen ritmike të saj, ndërsa “hajde de” shfaqet edhe si jehonë e hapësirës. Isoja, shpesh herë funksionon si fryma e erës: një vazhdimësi e pandërprerë zanore që mban gjallë trupin e këngës. Në raste të tjera, ngjan si një gurgullimë apo një këngë zogu, apo bilbili, ndërsa diku tjetër duket e thellë si shpellë, një shprehje vokale e njohur në Labëri , ku tingulli pulson dhe rikthehet, sikur buron drejtpërdrejt nga gryka dhe fryma e këngëtarëve, duke dëshmuar një marrëdhënie organike mes trupit njerëzor dhe peizazhit zanor.

Isoja, si element dallues i polifonisë shqiptare, nuk përmbush vetëm një funksion harmonik, por krijon një fushë të vazhdueshme tingullore që garanton ekuilibrin mes zërave. Studiues si Sugarman (1997) e kanë interpretuar atë si shprehje të subjektit kolektiv, ndërsa nga një këndvështrim strukturor ajo mund të lexohet si analogji muzikore e qëndrueshmërisë natyrore, e cila i jep kuptim lëvizjes dhe ndryshimit. Në këtë aspekt, isoja përkon me konceptin e “heshtjes aktive” në mendimin modern muzikor, ku qëndrueshmëria akustike është burim kuptimi.

Siç theksohet edhe në dokumentacionin e UNESCO-s, polifonia shqiptare ruan gjurmë të një mendimi muzikor arkaik, ku muzika, natyra dhe bashkësia përbëjnë një njësi të pandashme (UNESCO, 2005). Ajo nuk imiton natyrën në mënyrë përshkruese, por riprodhon rendin e saj të brendshëm: ekuilibrin mes individuales dhe kolektives, stabilitetin dhe lëvizjen. Për këtë arsye, polifonia shqiptare përfaqëson jo vetëm një pasuri kombëtare, por edhe një dëshmi me vlerë universale për të kuptuar muzikën si shprehje të ligjeve natyrore në tingull.

4. Labçe–vënçe, shumëzërëshi i Labërisë si fenomen vibrues

Universi nuk është një strukturë statike, por një sistem dinamik në lëvizje të pandërprerë. Në themel të kësaj lëvizjeje qëndron vibrimi: çdo njësi e realitetit, nga grimcat subatomike deri te trupat qiellorë, shfaqet si proces dridhjeje dhe frekuence. Ky fakt nuk përbën vetëm një metaforë filozofike, por një parim të verifikueshëm shkencërisht, i pranishëm në fizikën moderne, veçanërisht në mekanikën kuantike dhe akustikë, ku materia përkufizohet si energji e organizuar në gjendje vibruese.

I ashtuquajturi Ligj i Vibrimit shpreh pikërisht këtë parim universal: çdo formë ekzistence zotëron një frekuencë të vetën dhe ndërvepron me botën përmes rezonancës. Tingulli, zëri dhe muzika janë shfaqje të drejtpërdrejta të këtij ligji, pasi ato përkthejnë vibrimin fizik në përvojë të ndjeshme dhe kuptimore. Në këtë kuptim, muzika nuk është thjesht art, por një mënyrë themelore e komunikimit midis njeriut dhe rendit natyror.

Në këtë horizont ku shkenca dhe përjetimi shpirtëror takohen, polifonia labe shfaqet si një formë e veçantë e ndërveprimit vibrues midis njeriut dhe natyrës. Duket sikur shpirti i labit dhe ritmi i mjedisit përreth janë në dialog të vazhdueshëm, ku melodia njerëzore pasqyron pulsimin e tokës, të erës dhe të shiut. Vetë gjuha shqipe, në strukturën e saj fonetike, ruan gjurmë të këtij raporti parësor me natyrën, ku fjalë si shi apo bubullimë nuk janë vetëm emërtime, por imitime tingullore të fenomeneve natyrore, pra forma gjuhësore të vibrimit.

Kënga labe, në thelbin e saj, nuk ka qenë thjesht shprehje estetike apo argëtuese, por një akt komunikimi ontologjik. Ajo funksiononte si një gjuhë ndërmjetëse përmes së cilës njeriu i Labërisë i drejtohej krijimit dhe krijuesit, duke ndjekur të njëjtën logjikë vibrimi me të cilën natyra shfaqte veten. Në këtë mënyrë, kënga bëhej rezonancë: një përputhje frekuencash midis njeriut, mjedisit dhe një rendi më të lartë, ku zëri njerëzor shndërrohej në mjet lidhës midis tokësores dhe kozmikes dhe banorët e quajtën këtë vibrim, këtë shumëzërësh labçe-vënçe. Kur themi për labçe-vënçe, po flasim për mënyrën se si labët e përjetojnë, e kuptojnë dhe jetojnë polifoninë e tyre. Nuk është thjesht një emër folklorik, por një mënyrë autentike e vibrimit të shpirtit, e ruajtjes së identitetit dhe truallit ku lind kjo këngë, ky vibrim hyjnor. Kur kënga labe arrin pikën e saj kulmore, ajo bëhet një valë universale. Kjo gjë ndodh me këngët “Cili je ti more burrë”, “Hamid Guga një pëllëmbë”, “Dil Pasha se jam për udhë”, “Vajzë e valëve”, “Lule Naim Shqipëria”, apo “Po flet jugu me verinë” këndohen jo vetëm për tingull, por për të thirrur ndjenjat, për t’i dhënë formë emocioneve që janë gati të shpërthejnë. Kot nuk thonë në Labëri “më dridhet shpirti”, apo “më dridhet mishi” kur e dëgjoj këtë këngë. Madje kur kënga shoqërohet me valle, vibrimi i hapave është më i fortë, më kumbues. Vibrimi është më tokë, qiell e shpirt. Polifonia këndohet dhe mësohet me pjesëmarrje dhe ndijim, jo me shkrim. Kënga nuk i përket individit, por grupit, dhe lidhet fort me tokën, gjuhën dhe historinë e Labërisë. Kështu, labçe-vënçe ruan gjallërinë dhe autenticitetin e polifonisë si emocion vibrues i përjetuar nga komuniteti.

5. Mjeshtri Vendim Kapaj: dëshmi nga brenda traditës

Një dëshmi me vlerë të veçantë është ajo e Vendim Kapajt, mjeshtër i fyellit të Labërisë, i cili ka pohuar publikisht se Feti Brahimi e krijoi këngën labe “Janinës ç’i panë sytë” ndërsa ishte duke prashitur misrin në kooperativë, pranë një lumi, në një moment kur dëgjohej gurgullima e ujit dhe shiu ende nuk kishte nisur. Ky rrëfim ka rëndësi të jashtëzakonshme shkencore, sepse tregon aktin krijues në kushtet reale të mjedisit, jo në skena, jo në kisha, jo nga mitet. Kënga lind gjatë punës, në kontakt të drejtpërdrejtë me tokën dhe ujin. Feti Brahimi nuk imiton zhurma, as mite. Ai përthith një gjendje mjedisore: ritmin e punës, gurgullimën e ujit, heshtjen para shiut. Kënga lind si përgjigje e brendshme e trupit ndaj këtij ekuilibri natyror. Si inxhiniere hidroteknike, e konsideroj këtë gjë thelbësore. Uji krijon ritëm, vazhdimësi dhe rezonancë. Ai nuk kopjohet, por ndikon në sistemin nervor dhe perceptimin akustik. Kënga është përkthim njerëzor i këtij ritmi, jo imitimi i tij.

6. Ligji i Schumann-it dhe pulsi i Tokës

Ligji i Schumann-it përshkruan rezonancën elektromagnetike të Tokës, me frekuencë bazë rreth 7.83 Hz. Kjo rezonancë nuk është mistike, por fizike. Ajo përfaqëson pulsin konstant të planetit. Njeriu është organizëm bioelektrik. Trupi reagon ndaj fushave elektromagnetike dhe ndryshimeve atmosferike. Para shiut, presioni bie, ajri bëhet më i dendur dhe tingulli përhapet ndryshe. Këto kushte ndikojnë drejtpërdrejt në prodhimin dhe perceptimin e zërit. Kënga labe nuk “mat” Schumann-in, por harmonizohet intuitivisht me këtë ritëm natyror. Isoja krijon një fushë rezonante ku trupi njerëzor bëhet pjesë e pulsit të Tokës

7. Para shiut: momenti kyç

Para se të bjerë shiu, ajri ndryshon dhe gjithçka duket e ndjeshme. Drita bëhet më e zbehtë, heshtja më e thellë, dhe çdo tingull duket se pret të gjejë rrugën drejt shpirtit. Labëria e ka ditur këtë prej shekujsh: kur presioni i ajrit bie dhe lagështia rritet, zëri ngrihet nga brendësia e njeriut, jo vetëm nga goja. Tingujt labë bëhen dridhje që depërtojnë pingul në hapësirë, lidhin tokën me qiellin, shpirtin me universin. Nuk është rastësi që shumë këngë të fuqishme labe lidhen me momentin para shiut. Ky është çasti kur natyra është në pritje, kur gjithçka është e tendosur, por ende e heshtur. Zëri njerëzor ngrihet vertikalisht, “pingul”, dhe krijon ndjesinë e lidhjes mes tokës dhe qiellit. Kjo nuk është metaforë poetike, por përvojë fizike dhe psikofiziologjike. Kur tingujt ngrihen perpendikular, njeriu ndien një lidhje të drejtpërdrejtë me universin. Çdo pikë shiu duket si vulë mbi atë harmoni. Nuk është rastësi që shiu vjen pas këngës; ai nuk bie vetëm për shkak të motit, por për shkak se atmosfera, frekuencat dhe dridhjet e zërit janë futur në të njëjtin ritëm. Ai është përgjigje, jo rastësi, dhe vulos lidhjen e lashtë midis njeriut, zërit dhe tokës.

Nga ana antropologjike, kjo ka kuptim të madh. Labëria ka jetuar gjithmonë në përputhje me natyrën dhe ka përdorur këngën si mënyrë për të rregulluar emocionet kolektive. Kur kënga arrin frekuencën 963, ajo pushon së qeni thjesht tingull, por ajo bëhet valë që përputhet me pulsin e Tokës, me atë rezonancë të lashtë që shkencëtarët e quajnë ligji i Schumann, 7.83 Hz. Në këtë harmonizim, ndjeshmëria emocionale zgjohet, dhe njerëzit e ndjeshëm, si poetët labe, e ndiejnë thellë momentin para shiut. Tingujt perpendikular të zërit ngrihen vertikalisht, depërtojnë mbi fushën e ndjenjave dhe prekin çdo qelizë të trupit. Kënga “Janinës ç’i panë sytë” e krijuar para shiut nga Feti Brahimi, është interpretuar jo vetëm nga grupi i Lapardhasë, por dhe nga grupet dhe profesorët e huaj, si gjermanë, francezë, anglezë, etj. Ajo nuk është thjesht këngë, as thjesht performancë. E kënduar prej të huajve kjo këngë e lindur në këtë truall të Labërisë, është shndërruar në një dialog midis kulturave, midis njeriut dhe qiellit. Tingulli ngrihet perpendicular, prek trupin dhe shpirtin, harmonizohet me frekuencën e Zotit dhe pulsin e Tokës, dhe krijon një moment kur emocioni bëhet përvojë kolektive.

Tingujt perpendikular, harmonitë e jashtëzakonshme dhe frekuenca 963 janë një rrjedhë e përbashkët: një simfoni ku kultura, ndjenja dhe natyra bëhen një. Jo më kot shumëzërëshi ynë është tashmë vlerë e njerëzimit.

8. Vajtimi si burim i këngës

Kënga “Janinës ç’i panë sytë” ka qënë dikur vajtim, por Feti Brahimi i dha tjetër frymë. Shumë këngë labe lindin nga vajtimi. Dhimbja kërkon formë të qëndrueshme për të mos u shpërbërë. Kënga është forma e duhur. Kjo është një dukuri universale antropologjike, por në Labëri ajo ruajti formën e saj më të pastër. Vajtimi është proto-këngë, jo imitim, jo huazim. Por ka edhe një dimension më të thellë: disa ligjërime në vajtime të Labërisë janë kthyer me shekuj në këngë të përjetshme. Ligjërimet e dhimbjes, të artikuluara në formë ritmike dhe melodike, u shndërruan gradualisht në këngë. Vajtimi nuk është imitim, por transformim emocional në tingull. Këngë të tilla janë : “Dil moj bejko në bedena”, treshja e Dukatit me këngët “O Sinan Labi o lule”, “Moj Maro moj Marinë”, “Petoshatë një ulërimë”, apo kënga “Meço palla” e grupit të Tepelenës, ku fjalët: “e dija lisi me hije/ dhe i vdekur do më vije”, janë më drithëruese në këngë se në vajtim.

Fjalët e dhimbjes, mallit dhe pritjes janë shkrirë në tinguj që ngrihen pingul mbi hapësirë, duke u bërë pjesë e rezonancës së shpirtit. Ato nuk këndohen vetëm për nostalgji, por këndohen sepse dridhja e tyre përputhet me frekuencën universale, me atë ritëm të brendshëm që njeriu dhe natyra ndajnë në heshtje. Në këtë mënyrë, vajtimet dhe këngët labçe-vënçe janë një urë mes së kaluarës dhe të tashmes, mes shpirtit të njeriut dhe pulsit të Tokës, ku në gji të saj janë ështrat e të fjeturve të përjetshëm, ndërsa mbi të, shpirtrat e tyre brenda zemrës së këngës. Kot nuk ka thënë Noli se “kur të vdes më varrosni me një këngë labe.”

9. Kundërshtimi i tezës së Eqerem Çabejt mbi zilet dhe këmborët

Teza e Eqerem Çabejt, që thotë se “thelbin e kësaj kënge e goditim më mirë duke e quajtur këngë barinjsh... Përshtypja akustike që krijon kënga labe mund te krahasohet me tingullin e këmborëve të bagëtive", është problematike në disa nivele.

Teza e Eqerem Çabejt, sipas së cilës kënga labe mund të krahasohet me tingullin e këmborëve të bagëtive dhe të quhet “këngë barinjsh”, është e pasaktë dhe redukton një fenomen të jashtëzakonshëm muzikor. Tingullimi polifonik i këngës labe nuk ka asnjë lidhje me zilet metalike: harmonitë dhe intervalet ndër-zanore lindin mbi ligjet fizike të frekuencës dhe bashkëveprimet natyrore të zërave, jo mbi efektet mekanike të metaleve. Megjithatë, nuk mund të mohohet se kënga përmban elemente imitative të natyrës si ato zogjve, ujërave dhe tingujve të mjedisit, por kjo është një gjuhë muzikore që buron nga perceptimi njerëzor, jo nga zilet. Historikisht, kënga labe ka ekzistuar shumë para përdorimit të zileve dhe para kategorizimit të barinjve si kategori sociale. Ajo ka origjinë thellësisht komunitare, rituale dhe muzikologjikisht e strukturuar. Përpjekjet për ta reduktuar këtë traditë në një “këngë barinjsh”, ose për ta krahasuar me tinguj metalikë janë jo vetëm historikisht të pasakta, por edhe shkencërisht të pamjaftueshme, pasi shmangin dimensionet reale të polifonisë, të ritmit dhe të ligjeve fizike të akustikës që e bëjnë këngën labe të veçantë dhe të papërsëritshme.

10. Sirenat greke: mit alegorik, jo burim muzikor

Jam po aq kategorikisht kundër tezës së akademikut Vaso Tole që përpiqet të gjejë rrënjët e këngës labe te kënga e sirenave greke. Sirenat janë qenie mitologjike, jo subjekte historike. Ato nuk përfaqësojnë një praktikë reale këndimi, por një alegori filozofike mbi rrezikun e zërit të shkëputur nga komuniteti dhe arsyeja. “Kënga” e sirenave nuk është muzikë e transmetueshme. Ajo është metaforë e tundimit dhe humbjes së orientimit.

Një traditë muzikore reale nuk mund të lindë nga një mit. Mitet nuk transmetojnë teknikë vokale, rol zërash, strukturë harmonike apo funksion social. Këto janë produkte të jetës komunitare, jo të imagjinatës mitike.

Dallimi është thelbësor: kënga e sirenave është individuale, përvetësuese dhe shkatërruese, ndërsa kënga labe është kolektive, gjithëpërfshirëse dhe ndërtuese. Isoja labe, si bosht rezonant i këngës, është dëshmi e pakundërshtueshme e kësaj natyre komunitare.

11. Kundërshtimi ndaj derivimit bizantin

Po aq problematike janë edhe teoritë e akademikut Vaso Tole që e lidhin ison labe me koralet e kishave bizantine. Muzika bizantine është monodike, e kodifikuar dhe e orientuar drejt tekstit liturgjik. Kënga labe është polifonike, e lirë në kohë dhe e orientuar drejt përjetimit emocional. Isoja nuk është sfond harmonik, por hapësirë rezonance. Ajo nuk i shërben melodisë. Ajo e mban të hapur fushën akustike ku zërat e tjerë mund të ngrihen. Kjo logjikë nuk ekziston në muzikën kishtare.

12. Qëndrim kundër termit iso-polifoni

Tradita këngëtare e Labërisë është një trashëgimi e konsoliduar shumëzërëshe, e formuar nga një praktikë shekullore dhe e ndërtuar mbi role vokale të qarta dhe funksionalisht të dallueshme. Ajo shfaqet kryesisht në forma trezërëse dhe katërzërëse, ku marrësi, kthyesi dhe, kur është i pranishëm, hedhësi përbëjnë boshtin melodik dhe shprehës të këngës.

Këta zëra bartin melodinë, tekstin dhe zhvillimin narrativ, duke përcaktuar identitetin muzikor të veprës. Isoja, ndonëse ka një rol të rëndësishëm në mbështetjen harmonike dhe krijimin e fushës sonore, ushtron funksion shoqërues dhe mbajtës, jo drejtues.

Në analizën etnomuzikologjike, zërat mbajtës ose drone konsiderohen elemente funksionale të strukturës, por jo përcaktuese të tipologjisë polifonike. Edhe studimet shqiptare e trajtojnë ison si pjesë përbërëse, por jo si element përkufizues të sistemit shumëzërësh.

Në këtë kontekst, Shoqata “Labëria” vlerëson se termi “isopolifoni” nuk pasqyron plotësisht strukturën reale dhe hierarkinë funksionale të zërave në traditën labe. Qëndrimi i saj synon ruajtjen e autenticitetit dhe saktësisë shkencore në emërtimin e kësaj trashëgimie, duke respektuar logjikën e brendshme të këndimit shumëzërësh tradicional.

13. Përfundim

Kënga labe nuk ka rrënjë te zilet e bagëtive, te sirenat greke apo te kishat bizantine. Ajo ka rrënjë te toka, uji, trupi dhe shpirti i Labërisë që e quan prej shekujsh labçe-vënçe.

Çdo teori që e mohon këtë autoktoni është jo vetëm e gabuar shkencërisht, por edhe e padrejtë ndaj një kulture që ka ditur të dëgjojë natyrën dhe ta kthejë atë në zë njerëzor. Kënga labe është një gjuhë e Tokës e folur nga njeriu. Dhe si e tillë, ajo meriton të studiohet jo me mite dhe reduktime, por me respekt ndaj kompleksitetit të saj.

14. Referenca

Anderson, E. (Ed.). (1961). The Letters of Beethoven. London: Macmillan.

Aristotle. (1998). Politics (Trans. C. Lord). Chicago: University of Chicago Press.

Çabej, E. (1939). Për gjenezën e literaturës shqipe. Tiranë.

Hall, D. E. (2002). Musical Acoustics (3rd ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole.

Huffman, C. (1993). Philolaus of Croton. Cambridge: Cambridge University Press.

Morricone, E. (2016). Inseguendo quel suono. Milano: Mondadori.

Pahlen, K. (1944). Historia gráfica universal de la música. Buenos Aires: Centuriones.

Plato. (1997). Complete Works. Indianapolis: Hackett.

Rayleigh, J. W. S. (1896). The Theory of Sound (Vols. I–II). London: Macmillan.

Rossing, T. D., Moore, F. R., & Wheeler, P. A. (2002). The Science of Sound (3rd ed.). San Francisco: Addison Wesley.

Schumann, W. O. (1952). Über die strahlungslosen Eigenschwingungen einer leitenden Kugel, die von einer Luftschicht und einer Ionosphärenhülle umgeben ist. Zeitschrift für Naturforschung A, 7, 149–154.

Schumann, W. O., & König, H. L. (1954). Über die Beobachtung von atmosphärischen elektromagnetischen Eigenresonanzen. Naturwissenschaften, 41, 183–184.

Sugarman, J. (1997). Engendering Song. Chicago: University of Chicago Press.

Tirta, M. (2004). Polifonia shqiptare. Tiranë: Akademia e Shkencave.

UNESCO. (2005). Albanian Iso-Polyphony. Proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity.

Nga:

Laureta Petoshati