Studime Historik Religion qe frymezonKush e shkroi Biblën?

Rubrika :Kerkime Studime Histori Kulturè Religion qe frymezon

Kush e shkroi Biblën?

Studiuesit e kanë shqyrtuar këtë çështje për shekuj me radhë, por shumë pyetje vazhdojnë të mbeten pa përgjigje.

Përgjatë shekujve, miliarda njerëz kanë lexuar Biblën. Studiuesit kanë kaluar jetën duke e studiuar atë, ndërsa rabinët, pastorët dhe priftërinjtë janë përqendruar në interpretimin, mësimin dhe predikimin e përmbajtjes së saj.

Si tekst i shenjtë për dy nga fetë më të mëdha të botës, judaizmin dhe krishterimin, si edhe për tradita të tjera fetare, Bibla ka pasur gjithashtu një ndikim të jashtëzakonshëm në letërsi, veçanërisht në botën perëndimore. Ajo është përkthyer në afro 700 gjuhë dhe, megjithëse shifrat e sakta të shitjeve janë të vështira për t’u përcaktuar, konsiderohet gjerësisht libri më i shitur në botë.

Por, pavarësisht ndikimit të padiskutueshëm të Biblës, misteret rreth origjinës së saj vazhdojnë të ekzistojnë. Edhe pas afro 2,000 vjetësh histori dhe pas shekujsh kërkimesh nga studiuesit biblikë, ende nuk e dimë me siguri se kush i shkroi tekstet e ndryshme të saj, kur u shkruan dhe në çfarë rrethanash.

Dhiata e Vjetër: teoria e një autori të vetëm

Dhiata e Vjetër, ose Bibla Hebraike, rrëfen historinë e popullit të Izraelit përgjatë rreth një mijëvjeçari. Ajo nis me krijimin e botës dhe të njerëzimit nga Zoti dhe përmban tregime, ligje dhe mësime morale që përbëjnë bazën e jetës fetare si për hebrenjtë, ashtu edhe për të krishterët.

Për të paktën 1,000 vjet, tradita hebraike dhe ajo e krishterë besonin se pesë librat e parë të Biblës — Zanafilla, Eksodi, Levitiku, Numrat dhe Ligji i Përtërirë — ishin shkruar nga një autor i vetëm.

Këta pesë libra njihen së bashku si Torah (hebraisht: “udhëzim”) dhe Pentateuku (greqisht: “pesë rrotulla”).

Autori besohej të ishte Moisiu, profeti hebraik që udhëhoqi izraelitët nga robëria në Egjipt dhe i drejtoi përmes Detit të Kuq drejt Tokës së Premtuar.

Megjithatë, që në kohët e hershme, lexuesit vunë re se në të ashtuquajturit Pesë Librat e Moisiut kishte ngjarje që Moisiu nuk mund t’i kishte parë vetë. Një shembull i qartë është vdekja e tij, e cila përshkruhet pranë fundit të Ligjit të Përtërirë.

Një pjesë e Talmudit, përmbledhja e ligjeve hebraike të regjistruara midis shekujve III dhe V pas Krishtit, e shpjegonte këtë mospërputhje duke sugjeruar se Jozueu, pasuesi i Moisiut si udhëheqës i izraelitëve, mund të kishte shkruar vargjet që përshkruanin vdekjen e Moisiut.

“Ky është vetëm një mendim ndër shumë të tjerë,” thotë Joel Baden, profesor në Yale Divinity School dhe autor i The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis. “Por ata tashmë po bëjnë pyetjen: a ishte e mundur apo jo që Moisiu t’i kishte shkruar ato?”

Me fillimin e Iluminizmit, në shekullin XVII, shumica e studiuesve fetarë filluan ta vinin më seriozisht në dyshim jo vetëm autorësinë e Moisiut, por edhe idenë se Bibla mund të ishte vepër e një autori të vetëm.

Pesë librat e parë përmbanin materiale kontradiktore dhe të përsëritura dhe shpesh dukej sikur tregonin versione të ndryshme të historisë së izraelitëve, madje brenda të njëjtit seksion.

Sipas Badenit, një shembull klasik është historia e Noes dhe Përmbytjes në Zanafillë 6:9.

“E lexon dhe thua: nuk e di sa kafshë mori Noeu në arkë,” shpjegon ai. “Në një fjali thuhet dy nga çdo kafshë. Në një tjetër, dy nga disa kafshë dhe 14 nga disa të tjera.”

Në mënyrë të ngjashme, teksti e përshkruan kohëzgjatjen e Përmbytjes si 40 ditë në një pjesë dhe 150 ditë në një tjetër.

Dhiata e Vjetër: shkolla të ndryshme autorësh

Për të shpjeguar kontradiktat, përsëritjet dhe veçoritë e ndryshme të Biblës, shumica e studiuesve sot pajtohen se tregimet dhe ligjet e saj u përcollën fillimisht gojarisht, përmes prozës dhe poezisë, gjatë shumë shekujve.

Duke filluar rreth shekullit VII para Krishtit, grupe ose “shkolla” të ndryshme autorësh i hodhën këto tradita në shkrim në periudha të ndryshme. Më pas, në një moment — ndoshta gjatë shekullit I para Krishtit — ato u bashkuan në veprën e vetme, me shumë shtresa, që njohim sot.

Ndër burimet kryesore që studiuesit mendojnë se përbëjnë pesë librat e parë të Biblës, njëri besohet se është shkruar nga një grup priftërinjsh, të cilët në studimet biblike përcaktohen me shkronjën “P”.

Një burim i dytë njihet si “D”, nga fjala Deuteronomist, që lidhet me autorin ose autorët e pjesës më të madhe të Ligjit të Përtërirë.

“Dy burimet nuk janë realisht të lidhura me njëri-tjetrin në ndonjë mënyrë domethënëse,” shpjegon Baden, “përveç faktit se të dy japin ligje dhe tregojnë historinë e hershme të Izraelit.”

Sipas disa studiuesve, përfshirë Badenin, burimi i tretë kryesor i materialit të Torës mund të ndahet në dy shkolla të ndryshme, të përcaktuara sipas emrit që përdorin për Zotin: Jahve (Yahweh) dhe Elohim.

Tregimet që përdorin emrin Elohim klasifikohen si “E”, ndërsa të tjerat quhen “J”, nga Jahve.

Studiues të tjerë nuk pajtohen me idenë e dy burimeve të plota për materialin jo-priftëror. Në vend të kësaj, ata propozojnë një proces shumë më gradual, në të cilin materiale nga shumë burime më të vogla u ndërthurën dhe u shtresëzuan gjatë një periudhe të gjatë.

Dhiata e Re: Kush i shkroi Ungjijtë?

Ashtu si Dhiata e Vjetër rrëfen historinë e izraelitëve gjatë mijëvjeçarit që i parapriu lindjes së Jezu Krishtit, Dhiata e Re përshkruan jetën e Jezusit — nga lindja dhe mësimet e tij deri te vdekja dhe ringjallja.

Kjo histori përbën bazën themelore të krishterimit.

Duke filluar rreth vitit 70 pas Krishtit, afërsisht katër dekada pas kryqëzimit të Jezusit, sipas Biblës, u shfaqën katër rrëfime të shkruara në mënyrë anonime për jetën e tij. Ato do të bëheshin ndër dokumentet qendrore të besimit të krishterë.

Të emërtuar sipas dishepujve ose apostujve më të afërt me Jezusin — Mateu, Marku, Luka dhe Gjoni — katër Ungjijtë kanonikë tradicionalisht konsideroheshin dëshmi të drejtpërdrejta të jetës, vdekjes dhe ringjalljes së Jezusit.

Por për më shumë se një shekull, studiuesit përgjithësisht kanë rënë dakord se Ungjijtë, ashtu si shumë libra të tjerë të Dhiatës së Re, nuk janë shkruar në të vërtetë nga personat me të cilët lidhen tradicionalisht.

Në fakt, duket se tregimet që përbëjnë bazën e krishterimit fillimisht u përcollën gojarisht nga brezi në brez, përpara se të mblidheshin dhe të hidheshin në shkrim.

Studiuesi i Biblës Bart Ehrman, në librin e tij Jesus, Interrupted, shkruan se emrat u vendosën në titujt e Ungjijve — “Ungjilli sipas Mateut”, për shembull — por këta tituj ishin shtesa të mëvonshme të bëra nga redaktorë dhe skribë, për t’u treguar lexuesve se cilët mendonin ata se ishin autoritetet pas versioneve të ndryshme.

Letrat e Palit

Tradicionalisht, 13 nga 27 librat e Dhiatës së Re i janë atribuar apostullit Pal.

Pali u bë i njohur për konvertimin e tij në krishterim pas takimit me Jezusin në rrugën për në Damask dhe për letrat që shkroi, të cilat ndihmuan në përhapjen e besimit të krishterë në të gjithë botën mesdhetare.

Megjithatë, studiuesit sot pranojnë si autentike vetëm shtatë nga letrat e Palit:

Romakëve

1 Korintasve

2 Korintasve

Galatasve

Filipianëve

1 Selanikasve

Filemonit

Besohet se këto janë shkruar rreth viteve 50–60 pas Krishtit, duke i bërë ato dëshmitë më të hershme të njohura të krishterimit.

Autorët e letrave të tjera të mëvonshme mund të kenë qenë ndjekës të Palit, të cilët përdorën emrin e tij për t’u dhënë veprave autoritet dhe besueshmëri.

Një libër me shumë zëra

Në shekullin IV pas Krishtit, krishterimi ishte vendosur si feja dominuese në botën perëndimore, ndërsa Dhiata e Re dhe Dhiata e Vjetër ishin bërë tekstet e saj më të shenjta.

Në shekujt që pasuan, Bibla do të bëhej gjithnjë e më qendrore në jetën dhe besimin e miliona njerëzve në mbarë botën.

Megjithatë, misteri mbi origjinën e saj dhe debati kompleks mbi autorësinë e saj vazhdojnë edhe sot.

Pyetja “Kush e shkroi Biblën?” nuk ka një përgjigje të vetme.

Sipas kërkimeve moderne, Bibla nuk duket të jetë vepra e një njeriu të vetëm, por rezultat i një procesi të gjatë historik, në të cilin tradita gojore, tregimet, ligjet, poezia dhe tekstet e krijuara nga autorë e komunitete të ndryshme u mblodhën, u redaktuan dhe u ndërthurën gjatë shumë shekujve.

Burimi: HISTORY – Sarah Pruitt

Titulli origjinal: Who Wrote the Bible?

Publikuar: 17 korrik 2020

Përditësuar: 28 maj 2025

Linku: https://www.history.com/articles/who-wrote-the-bible⁠.