Vlorajt : Oxhaku që la gjurmë në pesë shekuj histori shqiptare.

Vlorajt : Oxhaku që la gjurmë në pesë shekuj histori shqiptare.

Ne kete shkim kombinojme historinë, kulturën, aristokracinë dhe kujtesën kombëtare.

Hyrje

Në historinë shqiptare ekzistojnë familje që kanë lënë gjurmë të thella në jetën politike, kulturore dhe kombëtare të vendit.

Por pak prej tyre kanë pasur ndikimin, jetëgjatësinë dhe peshën historike të Vlorajve.

Për më shumë se katër shekuj, kjo familje ishte pjesë e ngjarjeve më të rëndësishme të Shqipërisë dhe të Perandorisë Osmane, duke nxjerrë vezirë, pashallarë, diplomatë, patriotë, intelektualë dhe burra shteti.

Nga kjo derë dolën figura që ndikuan në fatet e kombit shqiptar, ndërsa kulmi i prestigjit të saj u kurorëzua me kontributin e Ismail bej Vlora - në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë dhe me veprën monumentale të Eqrem bej Vlorës, kujtimshkruesit më të madh të Shqipërisë së vjetër.

Historia e Vlorajve nuk është thjesht historia e një familjeje.

Është historia e një pjese të vetë Shqipërisë.

Familja Vlora, e njohur edhe si Oxhaku i Vlorajve ose Bejlerët e Vlorës, ishte një nga familjet feudale më të rëndësishme të Perandorisë Osmane në trojet shqiptare.

Sipas gojëdhënës që përcjell Eqrem bej Vlora në kujtimet e tij, themeluesi i familjes ishte një djalë i krishterë nga Kanina, biri i një njeriu të quajtur Golem. Pas pushtimit osman ai pranoi fenë islame dhe mori emrin Mehmet bin Abdullah.

Më pas u bë dizdar, ose komandant i Kalasë së Kaninës.

Megjithatë, gjatë periudhës osmane, vetë familja pretendonte një origjinë më prestigjioze. Sipas kësaj tradite, paraardhësi i tyre ishte Gjergj Sinan Pasha, i ardhur nga Konia e Anadollit. Madje besohej se familja kishte prejardhje nga sejidët, pasardhësit e Profetit Muhamed.

Eqrem bej Vlora e konsideronte këtë version më tepër një produkt të politikës dhe prestigjit të kohës sesa një fakt historik të provuar.

Ai shkruante me ironi se në atë epokë nuk konsiderohej e hijshme që një familje që kishte qenë për katër shekuj përfaqësuese e sulltanit në Shqipëri të kishte prejardhje nga një bari ose malësor i panjohur i Labërisë.

Gjergj Sinan Pasha dhe fillimi i dinastisë

Figura e parë e dokumentuar që shfaqet në historinë e familjes është Gjergj Sinan Pasha.

Sipas traditës së ruajtur nga Eqrem Vlora, ai ndërtoi një teqe bektashiane në vitin 1501 dhe ngriti rezidencën e tij në Kalanë e Kaninës rreth vitit 1498.

Pas vdekjes së tij, posti i sanxhakbeut të Vlorës kaloi te i biri Mehmet Beu.

Në vitin 1515 Mehmet Beu u shkarkua nga detyra me urdhër të Vezirit të Madh Ajaz Pasha, gjithashtu me prejardhje nga Vlora, për shkak të paaftësisë në administrim.

Pas tij u emërua Hysen Beu, i cili humbi jetën gjatë rrethimit të Rodosit në vitin 1522.

Në vitin 1524, me kërkesën e popullsisë lokale, Mehmet Beu u rikthye në detyrë.

Pas vdekjes së tij, në vitin 1538, pushtetin e mori Kara Sinan Pasha, një nga figurat më të njohura të familjes, për të cilin kronikat osmane flasin me admirim.

Nga Kara Sinan Pasha deri te Sulejman Pasha në vitin 1828, rreth tetëmbëdhjetë anëtarë të familjes Vlora shërbyen pothuajse pa ndërprerje si përfaqësues të sulltanit në Vlorë.

Pushteti dhe ndikimi

Për shekuj me radhë Vlorajt kontrolluan prona të mëdha në Shqipërinë Jugore, veçanërisht në zonën bregdetare të Vlorës.

Ata zotëronin toka, çifligje dhe prona që shtriheshin në pjesë të konsiderueshme të krahinës.

Por fuqia e tyre nuk mbështetej vetëm në pasuri.

Familja prodhoi figura të rëndësishme shtetërore dhe ushtarake që arritën deri në nivelet më të larta të administratës osmane.

Për shumë kohë, emri Vlora u identifikua me pushtetin politik në Shqipërinë Jugore.

Ibrahim Pashë Vlora

Një nga figurat më të rëndësishme të shekullit XVIII ishte Ibrahim Pashë Vlora.

Nga viti 1787 deri në vitin 1810 ai shërbeu si sanxhakbej i Vlorës dhe konsiderohej ndër personalitetet më me ndikim në jug të Shqipërisë.

Në kohën e tij familja ruajti prestigjin dhe autoritetin që kishte fituar gjatë shekujve.

Mahmud Bej Vlora dhe kryengritja kundër Tanzimatit

Në shekullin XIX, Vlorajt u shndërruan nga përfaqësues të administratës osmane në mbrojtës të interesave shqiptare.

Mahmud Bej Vlora ishte një nga drejtuesit kryesorë të kryengritjes kundër reformave të Tanzimatit.

Pas shtypjes së kryengritjes ai u arrestua dhe u internua në Konia të Azisë së Vogël.

Edhe familja e tij, përfshirë Ismail Qemalin e ri, u internua në Selanik.

Kjo periudhë shënon fillimin e përplasjes së Vlorajve me pushtetin osman në emër të interesave kombëtare shqiptare.

Selim Pashë Vlora

Një tjetër figurë e rëndësishme ishte Selim Pashë Vlora.

Ai mori pjesë në të njëjtën kryengritje kundër Tanzimatit dhe, pas dështimit të saj, u internua në Thesali.

Ai konsiderohet një nga patriotët më të hershëm të familjes.

Mustafa Pashë Vlora dhe Lidhja e Prizrenit

Mustafa Pashë Vlora ishte një nga figurat më aktive të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Ai ishte:

Anëtar i Komitetit të Fshehtë të Janinës.

Anëtar i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare në Stamboll.

Përfaqësues në delegacionin që paraqiti kërkesat shqiptare para Portës së Lartë më 1 nëntor 1878.

Kryetar i degës së Lidhjes së Prizrenit në Vlorë.

Pas shtypjes së Lidhjes u arrestua dhe u burgos për tre vjet në Çanakkale.

Ismail Qemali – Kulmi i familjes Vlora

Asnjë emër nuk lidhet më fort me Vlorajt sesa ai i Ismail Qemali.

Më 28 Nëntor 1912, në Vlorë, ai ngriti flamurin kombëtar dhe shpalli Pavarësinë e Shqipërisë.

Me këtë akt, familja Vlora u bë pjesë e përjetshme e historisë kombëtare shqiptare.

Syrja Bej Vlora

Një tjetër figurë e rëndësishme ishte Syrja Bej Vlora, babai i Eqrem bej Vlorës.

Ai ishte aktiv në jetën politike shqiptare dhe kontribuoi në çështjen kombëtare gjatë periudhës së fundit të Perandorisë Osmane.

Ferid Pashë Vlora

Një nga figurat më të shquara të familjes në nivel ndërkombëtar ishte Ferid Pashë Vlora.

Nga viti 1903 deri në vitin 1908 ai shërbeu si Vezir i Madh i Perandorisë Osmane, posti më i lartë pas sulltanit.

Më parë kishte qenë ministër i Brendshëm dhe njëkohësisht anëtar i Shoqërisë së të Shtypurit të Shkronjave Shqipe.

Eqrem Bej Vlora – Aristokrati i Kujtesës

Më i dituri dhe më i njohuri ndër pasardhësit e kësaj familjeje ishte pa dyshim Eqrem Bej Vlora (1885–1964).

Ai ishte:

Shkrimtar

Diplomat

Politikan

Studiues

Kujtimshkrues

Libri i tij monumental “Kujtime 1885–1925” mbetet një nga burimet më të rëndësishme për historinë shqiptare.

Ai përshkroi me hollësi jetën politike, shoqërore dhe kulturore të Shqipërisë gjatë një periudhe vendimtare.

Në veprën e tij jetojnë ende odat shqiptare, bejlerët, fiset, diplomatët europianë, kryengritësit dhe burrat e shtetit.

Trashëgimia e Vlorajve

Për më shumë se pesë shekuj, Vlorajt mbetën një nga familjet më me ndikim në historinë shqiptare.

Ata prodhuan sanxhakbej, vezirë, patriotë, diplomatë, intelektualë dhe burra shteti.

Nga Sinan Pasha i shekullit XV deri te Eqrem Bej Vlora në shekullin XX, kjo familje la një gjurmë të pashlyeshme në historinë kombëtare.

Historia e Vlorajve është historia e ngritjes, lavdisë, sakrificës dhe shërbimit ndaj Shqipërisë.

Dhe nëse Ismail Qemali bej Vlora i dha Shqipërisë shtetin, Eqrem Bej Vlora i dha kujtesën.

Njëri ngriti flamurin e lirisë.

Tjetri ruajti në letër shpirtin e një Shqipërie që po zhdukej.

Eqrem Bej Vlora

Aristokrati i Kujtesës Shqiptare

Më 25 maj 1964, në Vjenë, u nda nga jeta një prej figurave më të veçanta të historisë shqiptare: Eqrem Bej Vlora. Me vdekjen e tij nuk u shua vetëm një njeri, por një epokë e tërë kujtimesh, përvojash dhe dëshmish mbi Shqipërinë e shekujve XIX dhe XX.

Ai ishte një urë e gjallë midis Perandorisë Osmane, Rilindjes Kombëtare, Pavarësisë së Shqipërisë dhe Europës moderne.

Eqrem bej Vlora mbetet një nga intelektualët më të kulturuar që ka nxjerrë kombi shqiptar, një kronikan i jashtëzakonshëm i kohës së vet dhe një aristokrat që e deshi Shqipërinë jo me slogane, por me mendim, kujtesë dhe dhimbje.

Eqrem Bej Vlora lindi më 1 dhjetor 1885 në Vlorë, në një nga familjet më të njohura dhe më me ndikim të Shqipërisë. Ai ishte pjesë e familjes Vlora, një derë e madhe që kishte luajtur rol të rëndësishëm në administratën osmane dhe në jetën politike shqiptare.

Nga ana familjare ishte nip i burrit të shtetit Ismail bej Vlora (Qemali), arkitektit të Pavarësisë së Shqipërisë.

Megjithatë, ndryshe nga i afërmi i tij i famshëm, Eqrem beu nuk zgjodhi rrugën e tribunës politike, por atë të intelektualit, diplomatit dhe studiuesit.

Arsimin e mori në institucionet elitare të Perandorisë Osmane dhe më pas në Europën Qendrore, ku u njoh me kulturën, filozofinë dhe mendimin perëndimor.

Ai zotëronte disa gjuhë të huaja dhe ishte një nga shqiptarët më të arsimuar të kohës së vet.

Një shqiptar mes Lindjes dhe Perëndimit

Jeta e Eqrem bej Vlorës përfaqësonte takimin e dy botëve. Në shpirt mbeti shqiptar, ndërsa në formim ishte europian. Ai njihte zakonet, traditat dhe psikologjinë e Shqipërisë tradicionale, por njëkohësisht admironte disiplinën, kulturën dhe institucionet e Europës.

Në shkrimet e tij gjejmë një vështrim të rrallë: Shqipëria nuk paraqitet si një mit romantik, por si një vend real, me virtyte dhe mangësi, me krenari dhe dobësi. Pikërisht kjo sinqeritet e bën veprën e tij kaq të vlefshme edhe sot.

Ai e donte Shqipërinë me dashurinë e njeriut që e njeh thellësisht. Nuk e idealizonte, por përpiqej ta kuptonte.

Dëshmitari i një shekulli të trazuar

Pak shqiptarë kanë qenë dëshmitarë të kaq shumë ngjarjeve historike sa Eqrem bej Vlora.

Ai pa nga afër fundin e Perandorisë Osmane, shpalljen e Pavarësisë, Luftërat Ballkanike, Luftën e Parë Botërore, periudhën e Mbretërisë Shqiptare, Luftën e Dytë Botërore dhe ardhjen e komunizmit.

Në kujtimet e tij gjenden portrete të princërve, diplomatëve, pashallarëve, kryengritësve dhe udhëheqësve politikë që formësuan fatin e Ballkanit.

Veprat e tij nuk janë vetëm kujtime personale; ato janë dokumente historike të dorës së parë që ndihmojnë studiuesit të kuptojnë Shqipërinë e një kohe që nuk ekziston më.

Mërgimi dhe heshtja

Pas Luftës së Dytë Botërore, me vendosjen e regjimit komunist, Eqrem bej Vlora mbeti jashtë Shqipërisë.

Për regjimin e ri ai përfaqësonte një klasë që duhej zhdukur nga kujtesa kombëtare.

Emri i tij u ndalua, veprat u lanë në harresë dhe familja e tij u godit politikisht.

Ai jetoi vitet e fundit në Vjenë, larg vendlindjes dhe larg Shqipërisë që kishte përshkruar aq me pasion në librat e tij.

Ka një simbolikë të fortë në fundin e jetës së tij: një njeri që kishte parë ngritjen dhe rrëzimin e perandorive mbylli sytë në mërgim, duke mbajtur brenda vetes kujtimin e një Shqipërie që po humbiste në mjegullën e historisë.

Aristokrati i kujtesës

Sot, dekada pas vdekjes së tij, Eqrem bej Vlora vlerësohet si një nga kujtimshkruesit më të rëndësishëm shqiptarë.

Në faqet e tij jetojnë ende rrugët me pluhur të Shqipërisë osmane, kullat e bejlerëve, odat e Jugut, zakonet, krenaria, kontradiktat dhe drama e një kombi që kërkonte identitetin e vet.

Ai nuk ishte revolucionar. Nuk ishte as ideolog. Ishte diçka më e rrallë: një njeri i kujtesës.

Një aristokrat i mendimit që e kuptonte se kombet nuk ndërtohen vetëm me fitore dhe mite, por edhe me aftësinë për të kujtuar veten me ndershmëri.

Ndikimi dhe trashëgimia

Ndikimi i Eqrem bej Vlorës sot qëndron te dëshmia e tij e sinqertë. Ai na mëson se historia nuk është propagandë dhe as legjendë. Historia është kujtesë, analizë dhe guxim për të parë të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme.

Ashtu si një pasqyrë e vjetër që ruan ende fytyrat e brezave të shkuar, veprat e Eqrem bej Vlorës ruajnë Shqipërinë që ekzistonte para se ta mbulonin ideologjitë, luftërat dhe harresa.

Prandaj ai mbetet një figurë e pazëvendësueshme në kulturën shqiptare.

Jo sepse ishte i pagabueshëm.

Por sepse pati guximin të shkruante.

Dhe në histori, shpesh mbijetojnë jo ata që bërtasin më fort, por ata që lënë dëshmi që koha nuk mund t'i fshijë.

Nga: Rrevista Prestige