Search this site

John Galsworthy ishte një nga shkrimtarët më të mëdhenj të shekullit të 20-të, dhe vepra e tij ka mbetur një burim i pasur për studime dhe refleksione. "Lulet e Mollës" dhe "Saga e Forsajtëve" janë vetëm dy nga shumë krijimet e tij që mbajnë një ndjeshmëri të thellë ndaj dilemave shoqërore dhe emocionale. Galsworthy u dallua për aftësinë e tij për të parë dhe përshkruar kompleksitetin e shpirtit njerëzor, veçanërisht kur përballohej me përçarjet sociale dhe pasiguritë e jetës. A keni lexuar ndonjë nga veprat e tij? Si e keni përjetuar ndjenjën e dashurisë dhe dramës që ai përcjell në shkrimet e tij? John Galsworthy (1867-1933) ishte një shkrimtar, dramaturg dhe humanist britanik, i njohur më së shumti për veprën e tij epike Saga e Forsajtëve . Ai u nderua me Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 1932  për narrativën e tij të fuqishme dhe përshkrimin e shkëlqyer të jetës dhe shoqërisë britanike të kohës së tij. Fatkeqësisht, ai u nda nga jeta vetëm dy muaj më vonë, më 31 janar 1933 . Origjina dhe Jeta e Tij John Galsworthy lindi më 14 gusht 1867  në Kingston upon Thames, Angli, në një familje të pasur. Fillimisht studioi drejtësi në New College, Oxford , por nuk e ushtroi kurrë këtë profesion. Në vend të kësaj, ai u përkushtua letërsisë dhe u bë një nga kritikët më të rëndësishëm të sistemit klasor britanik. Galsworthy ishte gjithashtu një aktivist për të drejtat e njeriut , duke mbështetur reformat sociale dhe përmirësimin e kushteve të të burgosurve. Veprat më të njohura të Galsworthy-t Ai shkroi një sërë romanesh, tregimesh të shkurtra dhe dramash. Disa nga veprat e tij më të rëndësishme janë: 1. Saga e Forsajtëve (The Forsyte Saga) – 1906-1921 Një trilogi epike që përshkruan historinë e familjes Forsajt në një periudhë tranzicioni social. Librat kryesorë janë: Pronari  (The Man of Property, 1906) Në një lak ndriçues  (In Chancery, 1920) Në dhomën e qetësisë  (To Let, 1921) Kjo sagë pasqyron ndryshimet në shoqërinë britanike dhe konfliktet mes brezave. Më vonë, Galsworthy vazhdoi historinë me dy trilogji të tjera: A Modern Comedy  dhe End of the Chapter . 2. Lulet e Mollës (The Apple Tree, 1916) Një tregim prekës për një dashuri tragjike, i frymëzuar nga "Gjethet e barit" të Walt Whitman-it. Historia flet për një romancë të pamundur dhe pasojat e saj, duke përdorur natyrën si një simbol të emocioneve njerëzore. 3. Shpirtrat e Lirë (The Freelands, 1915) Një roman që trajton çështjet sociale dhe tensionet mes klasave shoqërore. 4. Ishulli i bardhë (The White Monkey, 1924) Vazhdim i Sagës së Forsajtëve , i cili përqendrohet në brezin e ri dhe ndryshimet në shoqëri pas Luftës së Parë Botërore. 5. Teatrot e tij Galsworthy ishte edhe dramaturg i suksesshëm. Dramaturgjia e tij trajtonte tema sociale dhe morale. Disa nga dramat më të njohura janë: Drejtësia  (Justice, 1910) – një kritikë ndaj sistemit penal britanik Loja e Silver Box  (The Silver Box, 1906) – trajton hipokrizinë sociale Përtej  (Loyalties, 1922) – flet për paragjykimet dhe klasën shoqërore Trashëgimia e Galsworthy-t Galsworthy u bë një figurë e rëndësishme në letërsinë britanike të shekullit të 20-të, duke ndikuar në mënyrën se si paraqiteshin çështjet sociale dhe psikologjia njerëzore në romanet e tij. Stili i tij realist dhe analiza e thellë e shoqërisë vazhdojnë të vlerësohen edhe sot. Pergatiti .Li liana Pere.

Charles Darwin ishte një shkencëtar britanik, i njohur për teorinë e evolucionit me anë të seleksionimit natyror. Ja një pasqyrë e përgjithshme mbi jetën, veprën dhe ndikimin e tij: Kush ishte Darwin? Charles Robert Darwin lindi më 12 shkurt 1809 në Shrewsbury, Angli, dhe vdiq më 19 prill 1882 në Kent. Ai vinte nga një familje e pasur dhe intelektuale. Babai i tij, Robert Darwin, ishte mjek, ndërsa gjyshi i tij, Erasmus Darwin, ishte filozof dhe natyralist. Arsimi dhe formimi i tij Darwin u arsimua fillimisht në Shkollën Shrewsbury. Në vitin 1825, u regjistrua në Universitetin e Edinburgut për të studiuar mjekësinë, por nuk ishte i interesuar për këtë fushë. Më vonë, ai u transferua në Universitetin e Kembrixhit, ku studioi teologji me synimin për t’u bërë prift. Megjithatë, pasionet e tij kryesore ishin natyra dhe biologjia. Në Kembrixh, ai u njoh me profesorë dhe natyralistë që e udhëzuan drejt shkencës. Ku jetoi? Darwin kaloi pjesën më të madhe të jetës në Shrewsbury dhe më vonë në Down House, Kent, ku kreu shumicën e studimeve të tij mbi evolucionin. Gjatë rinisë së tij, ai udhëtoi në shumë vende të botës, veçanërisht gjatë ekspeditës me anijen HMS Beagle (1831-1836), që e çoi në Amerikën e Jugut, Ishujt Galapagos dhe shumë vende të tjera. Veprat kryesore 1. "Origjina e Llojeve" (1859) – Libri më i famshëm i tij, ku paraqiti teorinë e evolucionit me seleksionim natyror. 2. "Zbritja e Njeriut dhe Përzgjedhja në Lidhje me Seksin" (1871) – Zgjeroi idetë e tij për evolucionin te njerëzit. 3. "Shprehja e Ndjenjave te Njeriu dhe Kafshët" (1872) – Hulumtoi evolucionin e emocioneve. 4. "Ndryshimi i Kafshëve dhe Bimëve nën Domestikim" (1868) – Analizoi rolin e seleksionimit artificial. Lidhja e ideve të Darwin me filozofinë Darwin pati një ndikim të madh në filozofi, veçanërisht në mënyrën se si njerëzit e kuptojnë natyrën dhe rolin e tyre në univers: Kundërshtimi i ideve tradicionale – Darwin sfidoi botëkuptimin fetar të krijimit të drejtpërdrejtë nga Zoti. Ndikimi në ekzistencializëm – Filozofë si Nietzsche dhe Sartre përdorën idetë e tij për të argumentuar mbi mungesën e një qëllimi të paracaktuar të jetës. Ndikimi te pragmatizmi – Filozofët si William James dhe John Dewey përdorën evolucionin për të shpjeguar zhvillimin e ideve dhe shoqërive. Ndikimi në botëkuptimin modern Shkenca – Evolucioni është themeli i biologjisë moderne dhe gjenetikës. Psikologjia – Idetë e Darwin ndihmuan në zhvillimin e psikologjisë evolucionare. Sociologjia – Konceptet e tij u përdorën (ndonjëherë gabimisht) në teoritë sociale si darvinizmi shoqëror. Etika dhe feja – Ai ngriti pyetje të reja mbi moralin dhe ekzistencën e Zotit. Në përmbledhje, Darwin ishte një shkencëtar i madh që ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si e kuptojmë jetën dhe zhvillimin e saj në Tokë. Idetë e tij vazhdojnë të jenë të rëndësishme edhe sot. Evolucioni, si koncept shkencor, ka pasur ndikim të madh në shumë fusha të jetës dhe ka ndihmuar në zhvillimin e njohurive në biologji, psikologji, mjekësi, dhe fusha të tjera. Shpjegimi i evolucionit dhe aplikimi i tij në shkencë ka çuar në rezultate të shumta dhe të rëndësishme. Biologjia : Teoria e evolucionit nga seleksioni natyror, e propozuar nga Charles Darwin, ka shpërthyer kuptimin që kishim për ndryshimin e specieve gjatë kohës. Aplikimet e kësaj teorie janë parë në studimin e biodiversitetit dhe adaptimeve të specieve, si dhe në kërkimin mbi sëmundjet infektive, pasi evolucioni i mikroorganizmave ndihmon në zhvillimin e antibiotikëve dhe vaksinave. Mjekësia : Njohuritë mbi evolucionin kanë ndihmuar në zhvillimin e kurave për sëmundje të ndryshme. Studimi i evoluimit të viruseve dhe baktereve ka çuar në krijimin e antibiotikëve dhe ilaçeve antivirale. Po ashtu, teoritë evolutive kanë ndihmuar në kuptimin e mekanizmave të trashëgimisë dhe të shfaqjes së sëmundjeve gjenetike. Psikologjia : Evolucioni ka ofruar një kuptim të mekanizmave të sjelljes dhe zhvillimit të trurit të njeriut, duke ndihmuar në shpjegimin e aftësive sociale, emocionale, dhe mendore të individëve. Kjo ka çuar në zhvillimin e terapive psikologjike dhe kuptimin më të thellë të sjelljes njerëzore. Teknologjia dhe inxhinieria : Një nga aplikimet më interesante të evolucionit është në fushën e algoritmeve evolucionare. Këto janë teknika që imitojnë proceset natyrore të seleksionimit për të optimizuar dhe përmirësuar sisteme komplekse, siç janë zhvillimi i softuerëve dhe kërkimin në fushën e inteligjencës artificiale. Në përgjithësi, evolucionin e kemi parë si një rritje të kuptimit tonë mbi jetën dhe natyrën, dhe aplikimi i tij në shkencë ka sjellë përparime të mëdha, veçanërisht në mjekësi, bioteknologji, dhe inxhinieri. Ajo është e ndërlidhur ngushtë me kërkimin shkencor dhe ka ndihmuar për të përmirësuar jetën e njeriut.

— Paul A. Samuelson Paul Samuelson – Mjeshtri i Ekonomisë Moderne dhe Arkitekti i Gjuhës Shkencore Ekonomike. Një nobelist që solli ndryshim. Në historinë e mendimit ekonomik, Paul Anthony Samuelson mban vendin e një reformatori metodologjik:  Ai i solli ekonomisë precizionin matematikës pa e ndarë nga qëllimi njerëzor.  Metoda e tij ishte e qartë dhe ambicioze: të bëjë nga ekonomia një disiplinë të testueshme dhe të përdorshme — një shkencë që nuk thotë vetëm se çfarë ndodh, por pse ndodh dhe si mund të përmirësohet. > “Nëse mund ta shpjegosh qartë, do të thotë se e ke kuptuar.” — Paul A. Samuelson Lindur në Gary, Indiana, Samuelson u formua intelektualisht në University of Chicago dhe Harvard,  dhe më pas krijoi karrierën e tij te Massachusetts Institute of Technology (MIT).  Aty ai zhvilloi bindjen se ekonomia duhet të kombinojë racionalitetin deduktiv me njohjen empirike. Një mendje që guxon të mendojë ndryshe, të shohë përtej tabelave, numrave dhe teorive të thata – një mendje që kërkon kuptim.  Paul Samuelson ishte pikërisht kjo mendje: ekonomisti që i dha sistem ekonomisë, por edhe kuptim shoqërisë.  Ai nuk e pa kurrë ekonominë si një mekanizëm të verbër të tregut, por si një organizëm të gjallë, ku çdo pulsim i çmimit, çdo frymëmarrje e konsumit dhe çdo lëvizje e politikave publike përfaqësonte jetën reale të njerëzve. Profesionalisht, ai ishte një akademik i rrallë, një shkencëtar i mendimit ekonomik që kaloi jetën mes auditorëve dhe kërkimit shkencor në Massachusetts Institute of Technology (MIT), ku për dekada formoi breza të tërë ekonomistësh që sot udhëheqin botën. Ai ishte pedagog, studiues, këshilltar qeveritar, dhe mbi të gjitha – një ndërtues paradigme. Në kërkimet e tij, Samuelson nuk kërkoi thjesht t’i jepte përgjigje pyetjeve të vjetra të ekonomisë, por të ngrinte një gjuhë të re për t’i formuluar ato. Ai ishte i pari që futi me dinjitet matematikën si mjet themelor në analizën ekonomike, duke treguar se logjika e saktë mund të shërbejë si urë mes teorisë dhe jetës reale.  Në librin e tij madhor Foundations of Economic Analysis (1947), ai ndërtoi themelet e ekonomisë moderne si shkencë e plotë, e mbështetur në barazi, ekuilibër dhe racionalitet, por gjithmonë me një ndjesi të thellë njerëzore pas çdo ekuacioni. Kërkimet e tij përfshijnë fusha që prekin çdo kënd të ekonomisë: nga teoria e mirëqenies dhe analiza e tregut të punës, te modelet e politikave fiskale dhe monetare.  Ai ishte një nga arkitektët intelektualë të ekonomisë pas Luftës së Dytë Botërore – një periudhë që kërkonte jo vetëm rindërtim fizik, por edhe moral, teorik, dhe social. Pikërisht për këtë vizion të gjerë dhe për përpjekjet për ta ngritur analizën ekonomike në nivelin e një shkence të vërtetë,  "Samuelson u nderua në vitin 1970 me Çmimin Nobel në Shkencat Ekonomike".  Komiteti i Nobelit e përshkroi me fjalë që mbeten të pavdekshme:  “Për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”.  Por përtej këtij vlerësimi formal, çmimi ishte një pranim se ekonomia kishte hyrë në epokën e saj moderne,  falë mendjes së një njeriu që dinte të shihte përtej numrave. Ai e pa ekonominë si një reflektim të qenies njerëzore – një mënyrë për të kuptuar se si njeriu kërkon ekuilibër, drejtësi, dhe mirëqenie. Në çdo formulë të tij fshihet një mendim estetik, një përpjekje për harmoni, një pyetje e heshtur mbi vetë natyrën e njeriut:  A mund të ketë ekonomi pa etikë?  A mund të ketë zhvillim pa drejtësi? Në këtë kuptim, Samuelson nuk ishte vetëm ekonomist, por një filozof i rendit botëror, një humanist që na mëson se pas çdo tregu, qëndron një njeri; pas çdo politike, një shpresë; dhe pas çdo analize . Në horizontin e mendimit modern, ku ekonomia shpesh shfaqet si një gjuhë e ftohtë numrash,  Paul Samuelson doli si një ekonomist i madh  i sistemit racional — një njeri që e pa ligjin ekonomik si ritëm të jetës, dhe tregun si pasqyrë. Paul Anthony Samuelson lindi më 15 maj 1915, në Gary, Indiana, në një familje hebreje emigrantësh nga Lituania. Prindërit e tij, Frank Samuelson dhe Ella Lipton, ishin njerëz të punës, të përkushtuar ndaj dijes dhe ndershmërisë, me një kulturë që ndërthurte disilinën e hebrenjve të Europës Lindore me ëndrrën amerikane. Në qytetin industrial ku hekuri e tymi ishin melodia e përditshme, Paul i vogël kërkonte një tjetër melodi – atë të strukturave të padukshme që lëvizin njerëzit, tregjet dhe shoqëritë. Ai e mësoi herët se ekonomia nuk është thjesht për para, por për mënyrën si jetohet dhe si ndahen mundësitë. Në University of Chicago, ku hyri në moshën 16-vjeçare, Samuelson përthithi atmosferën e debatit intelektual me etjen e një filozofi të ri. Ai mësoi nga mendje si Frank Knight dhe Jacob Viner, por nuk u mjaftua me dogma – ai kërkoi pse-në pas çdo ligji ekonomik. Pas studimeve në Chicago, ai shkoi në Harvard University, ku përfundoi doktoratën në ekonomi në vitin 1941. Në Harvard, ai përvetësoi mendimin keynesian, por e përpunoi me saktësinë matematikore të një fizicisti. Ishin këto vite që formësuan gjuhën e tij të dyfishtë: racionalen e matematikës dhe sensibilen e filozofisë morale. Në vitin 1940, Samuelson u bashkua me Massachusetts Institute of Technology (MIT), ku do të qëndronte gjatë gjithë jetës. Aty krijoi një laborator mendimi që do të formonte breza ekonomistësh që udhëhoqën politika publike, institucione ndërkombëtare dhe qeveri. Ai ishte këshilltar për Presidentin Kennedy, Presidentin Johnson dhe shumë institucione ndërkombëtare si Federal Reserve dhe Treasury Department. Puna e tij përfshinte modelet e rritjes ekonomike, analizën e mirëqenies, teorinë e tregtisë ndërkombëtare, inflacionin dhe papunësinë. Në çdo analizë, qëllimi i tij ishte i njëjtë: të gjejë ekuilibrin midis teorisë dhe jetës. Samuelson përdori matematikën për të përshkruar mekanizmat ekonomikë me saktësi shkencore.  Po ta analizojmë shohim se : Ai tregoi se ligjet ekonomike janë të qëndrueshme, si ligjet e natyrës, por i nënshtrohen motivimeve njerëzore. Mësimi i saj: logjika mund të bashkëjetojë me ndjeshmërinë; shkenca mund të kuptojë njeriun. Ai i solli idetë ekonomike në një gjuhë të thjeshtë, duke bërë që çdo student të kuptojë se tregu, inflacioni dhe punësimi nuk janë mistere, por pjesë të përditshmërisë sonë. Mësimi i tij: dijet nuk janë për elitën, por për të gjithë që kërkojnë të kuptojnë botën.   Udhëtoi në strukturat matematikore të vendimmarrjes ekonomike. Ai tregoi se edhe brenda llogaritjeve të thata fshihet  Paul Samuelson nuk ndërtoi thjesht teori; ai ndërtoi mënyra të reja të të menduarit. Idetë e tij ndikuan në mënyrën se si qeveritë hartojnë politikat fiskale, si bankat qendrore masin inflacionin, si mësuesit shpjegojnë ekonominë. Në çdo cep të globit, ku një student hap librin e tij, ekonomia ndalon së qeni numër dhe bëhet reflektim. Në mendimin e tij, çdo treg ishte një arenë ku njeriu përpiqet të harmonizojë dëshirat me kufijtë, ashtu si Aristoteli shihte politikën si kërkim i virtytit mes dy ekstremeve. Samuelson ishte një Aristotel i epokës moderne, që besoi se arsyeja ekonomike duhet të jetë gjithmonë në shërbim të së mirës së përbashkët. Veprat kryesore : 1. Foundations of Economic Analysis (1947) — vepra themel. Koment: Përligjën formalizimin matematikor të teorisë ekonomike; vendosi standardet e analizës së ekuilibrit dhe optimizimit. Është punë metodologjike: nga ajo rrjedh transformimi i ekonomisë në një fushë ku hipotezat janë të matshme dhe testueshme. 2. Economics: An Introductory Analysis (1948, dhe edicione të mëvonshme) — teksti pedagogjik më i ndikuar i shekullit XX. Koment: Në këtë libër Samuelson sintetizoi idetë neoklasike dhe keynesiane, duke ofruar një kornizë të qartë mësimore. Libri e bëri ekonominë të qasshme pa sakrifikuar rigorin. 3. Linear Programming and Economic Analysis (1958) — bashkëpunim me Dorfman dhe Solow. Koment: Zgjeroi mjetet e optimizimit në ekonominë aplikuese; ndikoi mënyrën si planifikohen alokimet dhe politikat e efikasitetit. 4. Artikujt dhe analizat (rreth 400 artikuj) — kontribuime të përhapura në teori makroekonomike, mirëqenie, teoria e tregtisë dhe politikë publike. Koment: Vepra artikullore çoi idetë e tij nga modeli te politika, duke treguar bashkëlidhjen mes analizës dhe aplikimit. Krahasim filozofik — vendi i Samuelson-it në traditë Për të kuptuar thellë Samuelsonin, duhet të vendosim metodën dhe qëllimin e tij krahas traditave filozofike dhe ekonomike që e paraprinë dhe me të cilat ai dialogoi. 1. Me Aristotelin (etikë praktike dhe teleologji) Krahasimi: Aristoteli shqyrtonte "mirën e përbashkët" dhe formën më të mirë të jetës; Samuelson, në nivel modern, e kanalizoi këtë shqetësim në terma të mirëqenies sociale dhe teorive normative ( p.sh . analiza e mirëqenies, parimet e alokimit). Dallimi metodologjik: Aristoteli ishte filozof normativ; Samuelson u kujdes të formulojë kriteret normative në terma që mund të mateshin dhe të vlerësoheshin empiricisht. 2. Me Adam Smith (moraliteti dhe "dora e padukshme") Krahasimi: Smith vuri theksin te mekanizmat spontanë të tregut dhe te lidhja midis moralit dhe interesit vetjake; Samuelson formalizoi mjete për të analizuar këto mekanizma dhe për të kuptuar kufizimet dhe dështimet e tregut ( p.sh . mallrat publike, externalitetet). Dallimi: Smith ishte shkencëtar-moralist i natyrës së tregut; Samuelson ofroi instrumente matematikore për të vlerësuar kur dhe pse ndërhyrja shtetërore është e nevojshme. 3. Me John Maynard Keynes (teoria makro dhe pasiguritë) Krahasimi: Keynes propozoi një paradigmë të re makro që thekson rolin e pritshmërive dhe politikës fiskale; Samuelson u angazhua ta bëjë këtë paradigmë të qartë dhe të aftë për përdorim formal (neoklasik–keynesian synthesis). Dallimi: Keynes ishte shpesh më afër intuicionit dhe kontekstit historik; Samuelson e kanalizoi këtë në modele ku efektet makroekonomike mund të diskutohet me terminologji precise. 4. Me René Descartes dhe traditën racionaliste (metoda deduktive, matematika si mjet) Krahasimi: Si Descartes, Samuelson besonte te metoda e qartësisë dhe deduksionit; matematika është mjeti për të arritur qartësinë. Dallimi: Samuelson kombinon këtë deduksion me testimin empiric — pra, nuk mjafton teoria elegante: ajo duhet të përballet me të dhënat. 5. Me utilitarizmin (Bentham, Mill) dhe filozofinë e mirëqenies Krahasimi: Shumë nga konceptet e mirëqenies dhe vlerësimit social në ekonominë e Samuelson-it reflektojnë preokupime utilitare: vlerësimi i politikave sipas ndikimit në mirëqenie. Dallimi: Samuelson synon ta bëjë këtë vlerësim metodik dhe të matshëm, duke shmangur retorikën morale pa kriterë. 6. Me filozofinë e shkencës moderne (Popper, Kuhn) Krahasimi: Samuelson kërkonte theorie që mund të testohen dhe t’i nënshtrohen rishikimit — një frymë që afrohet me idetë e falsifikimit dhe testimit.  Transformimi që ai solli (formalizimi i ekonomisë mund të shihet si një ndryshim paradigme (Kuhn-i) në mënyrën e ushtrimit të disiplinës. Dallimi: Ekonomia mbart kompleksitetin e sjelljes njerëzore, pra testimi dhe falsifikimi shpesh ndeshen me vështirësi empirike; Samuelson punoi për të ulur këtë hendek përmes mjeteve matematike dhe metodave te sa Pse mori Çmimin Nobel — theks filozofik dhe metodologjik Komiteti i Nobelit (1970) nderoi Samuelson-in “për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”. Çfarë do të thotë kjo në terma filozofikë? Formalizim metodik:  Ai transformoi ekonominë nga një fushë pjesërisht deskriptive/filozofike në një disiplinë me modele të qarta, hipoteza dhe metoda testimi — kjo i afroi ekonomisë kriteret e një shkence empirike. Sinteza teorike: Përmes teksteve dhe modeleve të tij, ai krijoi korniza që lidhin mikroekonominë me makroekonominë, dhe teorinë me politikat — duke e bërë teorinë të përdorshme për zgjidhje reale. Pedagogjia dhe përhapja: Libri i tij mësimor bëri që gjuhë e re (matematika dhe analiza) të përhapej globalisht, duke formuar gjenerata që praktikonin ekonominë me këtë qasje. Qëllimi humanist:  Në thelb të metodës së tij qëndronte vetë kërkesa etike: që analiza të shërbente për mirëqenie; kështu, formalizimi nuk ishte për elegancë të thatë, por për të bërë më të efektshme politikën publike. Pra, Nobel-i ishte vlerësim i një ndryshimi epistemologjik:  Samuelson i dha ekonomisë një identitet shkencor, ndërkohë që ruajti vëmendjen për ndikimin social të teorisë. Samuelson qëndron si urë: ai merr seriozisht kërkesën për saktësi (matematika, testimi), por e vendos atë " Gjithnjë në shërbim të pyetjes normative — si të përmirësojmë jetën njerëzore përmes politikës ekonomike. Ky kombinim e bën trashëgiminë e tij të dyfishtë: metodologjike dhe humane." > “Në fund të fundit, ekonomia nuk është për xhepat — është për njerëzit.” — Paul A. Samuelson “Ekonomia është një mënyrë për të kuptuar botën, jo vetëm për ta matur atë.” — Paul A. Samuelson Paul Samuelson mbetet  Mjeshtri i Ekonomisë Moderne dhe Arkitekti i Gjuhës Shkencore Ekonomike Në historinë e mendimit ekonomik,  Paul Anthony Samuelson mban vendin e një reformatori metodologjik: ai i solli ekonomisë precizionin matematikës pa e ndarë nga qëllimi njerëzor. Metoda e tij ishte e qartë dhe ambicioze: të bëjë nga ekonomia një disiplinë të testueshme dhe të përdorshme — një shkencë që nuk thotë vetëm se çfarë ndodh, por pse ndodh dhe si mund të përmirësohet. > “Nëse mund ta shpjegosh qartë, do të thotë se e ke kuptuar.” — Paul A. Samuelson I Lindur më 15 maj 1915 në Gary, Indiana, Samuelson u formua intelektualisht në University of Chicago dhe Harvard, dhe më pas krijoi karrierën e tij te Massachusetts Institute of Technology (MIT). Aty ai zhvilloi bindjen se ekonomia duhet të kombinojë racionalitetin deduktiv me njohjen empirike — një qëndrim që lidh metodën shkencore me kërkesën morale për zgjidhje praktike. Për të kuptuar thellë Samuelsonin, duhet të vendosim metodën dhe qëllimin e tij krahas traditave filozofike dhe ekonomike që e paraprinë dhe me të cilat ai dialogoi. 1. Me Aristotelin (etikë praktike dhe teleologji) Krahasimi: Aristoteli shqyrtonte "mirën e përbashkët" dhe formën më të mirë të jetës;  Samuelson, në nivel modern, e kanalizoi këtë shqetësim në terma të mirëqenies sociale dhe teorive normative ( p.sh . analiza e mirëqenies, parimet e alokimit). Dallimi metodologjik: Aristoteli ishte filozof normativ; Samuelson u kujdes të formulojë kriteret normative në terma që mund të mateshin dhe të vlerësoheshin empiricisht.  Samuelson formalizoi mjete për të analizuar këto mekanizma dhe për të kuptuar kufizimet dhe dështimet e tregut ( p.sh . mallrat publike, externalitetet). Samuelson nuk ishte filozof tradicional; ai ishte metodolog i shkollës së mendimit që kërkon të bashkojë qartësinë e matematikës me ndjeshmërinë normative të filozofisë politike dhe ekonomike.  Në praktikë, ai ndërtoi një ndërfaqe midis argumentit filozofik (për çfarë duhet të synojë shoqëria) dhe metodës shkencore (si ta matim dhe si ta testojmë atë synim). Komiteti i Nobelit (1970) nderoi Samuelson-in “për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”.  Çfarë do të thotë kjo në terma filozofikë? Ai transformoi ekonominë nga një fushë pjesërisht deskriptive/filozofike në një disiplinë me modele të qarta, hipoteza dhe metoda testimi — kjo i afroi ekonomisë kriteret e një shkence empirike. Përmes teksteve dhe modeleve të tij, ai krijoi korniza që lidhin mikroekonominë me makroekonominë, dhe teorinë me politikat — duke e bërë teorinë të përdorshme për zgjidhje reale. Libri i tij mësimor bëri që gjuhë e re (matematika dhe analiza) të përhapej globalisht, duke formuar gjenerata që praktikonin ekonominë me këtë qasje.  Në thelb të metodës së tij qëndronte vetë kërkesa etike: që analiza të shërbente për mirëqenie. Samuelson qëndron si urë: ai merr seriozisht kërkesën për saktësi (matematika, testimi), por e vendos atë gjithnjë në shërbim të pyetjes normative — si të përmirësojmë jetën njerëzore përmes politikës ekonomike. Ky kombinim e bën trashëgiminë e tij të dyfishtë: metodologjike dhe humane. > “Në fund të fundit, ekonomia nuk është për xhepat  — është për njerëzit.” — Paul A. Samuelson  Referencat: Burime kryesore: Paul A. Samuelson, Foundations of Economic Analysis, Harvard University Press, 1947. Paul A. Samuelson, Economics: An Introductory Analysis, McGraw-Hill, 1948. R. Dorfman, P. A. Samuelson & R. Solow, Linear Programming and Economic Analysis, McGraw-Hill, 1958. Nobel Prize Committee, The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences 1970 – Paul A. Samuelson, NobelPrize.org . R. E. Backhouse, Foundations of Modern Economics: Paul Samuelson and the Transformation of Economic Analysis, Oxford University Press, 2017. M. Blaug, The Methodology of Economics, Cambridge University Press, 1992. D. Colander & H. Landreth, The Coming of Keynesianism to America, Edward Elgar, 2001. D. W. Hands, Reflection Without Rules: Economic Methodology and Contemporary Science Theory, Cambridge University Press, 2001. Kreditim autorësh Artikull origjinal: © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author. Prestige Magazine.  Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Personalitete/Sami Frashëri (1850-1904) ishte rilindas i shquar, di jetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Sami Frashëri (1 qershor 1850-18 qershor 1904), rilindës, erudit dhe dijetar i përmasave botërore Sami Frashëri (1850-1904) ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare 01/06/2018 Personalitete Sami Bej Frashëri, njëri ndër personalitetet më të shquara të kombit, por edhe i kulturës botërore u lind më 1 qershor të vitit 1850, në fshatin Frashër të Përmetit. Ka vdekur më 18 qershor 1904, në Stamboll. Ai ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në literaturën e huaj është i njohur me emrin Shemseddin Sami. Lindi në Frashër të Përmetit më 1 qershor 1850. Ishte një nga djemtë e Halit bej Dakollarit. Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Më 1865 së bashku me pesë vëllezërit e tij dhe dy motrat u vendos në Janinë. Këtu së bashku me vëllanë, Naimin, Sami Frashëri kreu shkollën e mesme greke “Zosimea”, ku përveç kulturës së përgjithshme, përvetësoi krahas greqishtes së re e të vjetër edhe gjuhën latine si dhe gjuhën frënge dhe atë italiane. Në Tetovë, nga Mahmut Efendiu (Kalkendelenli Mahmut Efendi), mësoi arabisht, persisht dhe turqisht . Më 1872 u vendos në Stamboll ku zhvilloi një veprimtari të gjerë patriotike për çlirimin dhe bashkimin kombëtar të popullit shqiptar dhe bashkëpunoi me përfaqësuesit më përparimtarë të lëvizjes demokratike-borgjeze turke. Ishte një ndër organizatorët kryesorë të “Komitetit Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare” dhe me themelimin e “Shoqërisë së të shtypurit me shkronja shqip” (1879) u zgjodh kryetar i saj. Samiu drejtoi revistat e para në gjuhën shqipe “Drita” dhe pastaj “Dituria” (Stamboll, 1884-85) ku shkroi një numër të madh artikujsh. Për nevojat e shkollës shqipe hartoi librat “Abetare e gjuhës shqipe” (1886), “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (gramatika, 1886) dhe “Shkronjë” (Gjeografia, 1888) në gjuhën shqipe. Nga veprat më të shquara të këtij mendimtari të shquar, patriot, demokrat dhe iluminist është “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, botuar më 1899 pa emër autori në Bukuresht. Ky traktat u bë manifesti i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, vepra që sintetizoi programin e lëvizjes, strategjinë dhe taktikën e saj. Në të u shprehën idealet demokratike të zhvillimit politik e shoqëror të vendit, të zhvillimit të arsimit, të kulturës e të shkencës. Sami Frashëri hartoi dhe një fjalor të gjuhës shqipe i cili mbeti i pabotuar. Gjithashtu ai la në dorëshkrim një përmbledhje këngësh popullore shqiptare. Çështjen shqiptare Sami Frashëri e mbrojti edhe në organet e ndryshme të shtypit që drejtoi, sidomos në gazetën turke “Terxhuman-i Shark”. Sami Frashëri është autor i 57 veprave në gjuhën shqipe, turke dhe arabe duke përfshirë këtu edhe revistat e gazetat që i drejtoi duke botuar vetë në to. Çështjen shqiptare dhe historinë e popullit shqiptar Sami Frashëri i trajton edhe në veprat në gjuhën turke e sidomos në artikujt e botuar në shtypin e kohës, si edhe në veprat letrare me motive nga jeta shqiptare. Si dijetar i madh Sami Frashëri dha kontributin e tij të vyer në disa fusha të shkencës ku u dallua si përfaqësues i mendimit të përparuar materialist, jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për vendet e Lindjes. Është autor i fjalorit normativ të gjuhës turke (Kamus-i türki, 1901) i cili ruan vlerën e vet të madhe edhe në ditët e sotme. Fjalori “Kamus-i türki” përmban mbi 40 mijë fjalë e shprehje gjuhësore dhe është pajisur me një parathënie të gjatë të shkruar nga vetë Samiu ku parashtron parimet e tij mbi fjalorin e një gjuhe letrare. Samiu është edhe autor i disa fjalorëve dygjuhësh frëngjisht-turqisht 1882); turqisht-frëngjisht 1885); arabisht-turqisht (Kamus-i arabi). Vepra madhore e Sami Frashëri në gjuhën turke është Enciklopedia e tij “Kamus-ul alâm” (1900) në 6 vëllime, ku Samiu u jep një vend tëdukshëm botës shqiptare, figurave të rëndësishme që ka nxjerrë populli shqiptar gjatë historisë së tij. Në enciklopedinë e Samiut gjenden njoftime për institucionet shtetërore, arsimore, fetare etj., si edhe të dhëna gjeografike jo vetëm për qytetet dhe qendrat administrative më të rëndësishme të Shqipërisë, por edhe për fshatrat më të njohura. Si shkrimtar Sami Frashëri shkroi në gjuhën turke drama e romane. Vepra më e rëndësishme tregimtare Sami Frashëri “Besa”, e botuar më 1875 (?) e ka marrë subjektin nga jeta shqiptare. Ajo u shfaq në teatrin perandorak në Stamboll më 1874, një vit para se të botohej. Për popullarizimin e dijeve shkencore shkroj disa libra dhe broshura, të ciat i përmblodhi në “Bibliotekën e xhepit”, hartoi tekste të ndryshme, botoi antologji me pjesë të zgjedhura nga letërsia botërore dhe kryesisht orientale, ai la në dorëshkrim 11 vepra kryesisht nga fusha e gjuhësisë dhe e letërsisë. Sami Frashëri ishte edhe një gazetar i talentuar. Ai ka bashkëpunuar me shkrime dhe ka qenë redaktor dhe kryeredaktor në disa gazeta si psh: “” (“Mëngjezi” 1876), ku për një kohë ishte kryeredaktor, (“Java”) etj. Në punën krijuese të Sami Frashëri një vend të rëndësishëm zënë edhe përkthimet, e kryesisht ato nga frëngjishtja. Ai shquhej për kulturën e tij të gjerë në shumë fusha. Biblioteka personale e tij kishte 20,000 vëllime. Për veprimtarinë patriotike edhe për frymën përparimtare që përshkon veprat e tij Porta e Lartë e ndoqi dhe e persekutoi Sami Frashërin, duke e internuar e izoluar. Vitet e fundit atij i qe ndaluar të dilte nga shtëpia. Atdhetari i shquar vdiq në Stamboll. Titujt e veprave: Gjave (1876) Shqipëria ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet (1899) [2] Besa dramë (osmanisht) [2] Kamus-i Turki fjalor (osmanisht- Kamus al alam enciklopedia e parë osmane e gjeografisë dhe historisë.[2] Kamus-i Fransevi, 1882 Fjalor osmanisht-frëngjisht Kamus-i Fransevi, 1885 Fjalor osmanisht-frëngjisht Kamus-i Arabi, Fjalor arabisht-osmanisht Dheu Është Flori[2] Dashuria e Talatit për Fitneten Himmetu-l-Himam fi neshri-l-Islam SAMI FRASHËRI (1850 – 1904) FIGURA MË E SPIKATUR E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE NGA EDITORI 7 JANAR, 2023 12 MINUTA PËR TË LEXUAR 2 COMMENTS Një historiografi e Sami Frashërit, e përkthyer nga gjuha turke SAMI FRASHËRI (1850 – 1904) FIGURA MË E SPIKATUR E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE DHE HISTORISË MODERNE TURKE Shemsettin Sami Frashëri, i njohur ndër shqiptarët si Sami Bej Frashëri, ka qenë dhe mbetet një nga figurat më të spikatura jo vetëm të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, por edhe të vetë historisë moderne turke. Me veprat e tij madhore: /Kamus’i Fransevi (1882-1905, fjalor frengjisht – turqisht), Kamus’i Fransevi (1885, fjalor turqisht – frengjisht), Kamus’ul Alam (6 vëllime, 1889 – 1898, enciklopedi e përgjithshme), Kamus’i Arabi (1898, fjalor arabisht – turqisht, i papërfunduar), Kamus’i Turki (2 vëllime, 1899 – 1900), / Sami Frashëri, si shkrimtar dhe akademik, zuri një vend të patjetërsuar në historinë e kohës ku ai jetoi dhe punoi. Në vijim pashtriku.org boton një historiografi të Sami Frashërit, të përkthyer nga gjuha turke. ( * ) Përgatitës enciklopedish, fjalorësh dhe shkrimtar turk me origjinë shqiptare. Ky është shkrimtari i romanit të parë të shkruajtur me shkronjat truke “Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1872)”, i enciklopedisë së parë turke “Kamus-ul Alam (1889-1898) dhe i fjalorit të parë [në kuptimin e plotë të fjalës] modern turqisht “Kamus-i Turki (1901). Gjithashtu ka shkruar edhe fjalorët “Kamus-i Fransevi” frengjisht dhe “Kamus-i Arabi” arabisht. Së bashku me vëllain e tij të madh Abdyl Frashërin, kanë bërë alfabetin e parë të gjuhës shqipe duke përdorur shkronjat latine dhe ato greke në 1879. Kurse në 1886 ka shkruar një libër mbi gramatikën e gjuhës shqipe. Vëllai i tij, Naim Frashëri, pranohet si themeluesi i poezisë shqiptare. Njëkohëshit (Shemsettin Sami) është edhe babai i Ali Sami Jen, themeluesi i klubit sportiv Galatasaray. Ka lindur në vitin 1850 në Shqipërinë jugore, në një fshat të quajtur Frashër të rrethit të Beratit. Ai është djali i dytë nga gjashtë fëmijët e Halit’it (i ati) të familjes Frashëri. Kurse dy prej fëmijëve të tjerë, Naimi dhe Abduli kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm në historinë e Shqipërisë. Arsimin e mesëm e ka mbaruar në shkollën e mesme Zosimea në Janinë, e cila ndodhet në Greqinë e sotme. Krahas greqishtes së vjetër (dhe te re), frengjistes dhe italishtes, ai mësoi edhe turqisht, arabisht dhe persisht. Meqenëse familja e tij ishte e besimit bektashi, ai zgjodhi të ndiqte rrugën e tyre. Ka punuar një kohë si sekretar (shkruajtës i letrave) i guvernatorit në Janinë. Në 1871 shkoi në Stamboll dhe filloi të punojë në një shtypshkronjë. Gjatë kësaj kohe gjithashtu u mor me botimin (pjesë-pjesë) e romaneve “Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1872-1873)”. Ka punuar edhe në gazetat “Siraxh” dhe “Hadika” te Ebuzzija Teufik’it. Këto gazeta më vonë u mbyllën meqënëse filluan të shkruanin kundër osmanllinjve të rinj. Pas famës që fitoi me shfaqjen e tragjedisë “Majori Plak” të përkthyer nga frengjishtja në 1874, shkruajti dhe vuri në skenë shfaqjen “Besa”, e cila trajtonte problemet e Shqipërisë së asaj kohe. Në 1874 u dërgua në Trablusgarp për të drejtuar punimet në gazetën e vilajetit. Shemsettini qëndroi atje, nëntë muaj. Përpara kësaj detyre ai udhëtoi për në Itali. Me t’u kthyer në Stamboll në 1876 së bashku me Mihran Efendi Nakashjan filluan të botonin gazetën “Sabah”. Kjo gazetë fitoi një popullaritet të madh në një kohë të shkurtër dhe u arrit të botohej me tirazh shumë të madh, gjë që nuk ishte parë, deri në atë kohë, në shtypin turk. Në 1877 qëndroi për një kohë në Rodos dhe punoi si mbajtës i vulave të guvernatorit. Pas kthimit, shkrimin e tij “Shundan Bundan” [Nga këtu për atje] që shkruante tek gazeta Sabah e vazhdoi tek gazeta Tercuman’i Shark. Gjatë kësaj kohe u mor shumë edhe me çështjet e Shqipërisë. Nga njëri krah përkrahte “Lëvizja për Bashkimin Shqiptar” të drejtuar nga vëllai i tij Abduli, nga krahu tjetër dilte kundër ndarjes së Shqipërisë nga Shteti Osman. Në 1880 me urdhër të Sulltan Abdulhamid’it u thirr në pallat dhe filloi punën në Komisionin e Kontrollit Ushtarak si sekretar. Këtë punë e vazhdoi deri në fund të jetës së tij dhe nga përfitimet ekonomike që mori këtu, pati më shumë kohë dhe mundësi për t’iu kushtuar edhe më shumë librave të tij. Gjatë këtyre viteve përktheu librin “Robinson Kruzo” të Daniel Defoe’s dhe librin “Të mjerët” të Viktor Hygo’s. Në vitet 1882-1883 botoi veprën e tij të madhe të parë “Kamus-i Fransevi” (fjalor frengjisht-turqisht) dhe në 1885 një pjesë të po kësaj vepre në turqisht-frengjisht. Si rezultat i kësaj vepre, Sulltan Abdulhamid’i e dekoroi atë me medaljen e nderit. Duke filluar nga viti 1889 dhe për nëntë vjet shkruajti (vetë) dhe botoi enciklopedinë “Kamus-ul Alam” pas së cilës u bë edhe një nga shkrimtarët më me zë në Turqi. Akoma pa e përfunduar “Kamus-ul Alam” në 1896-1897 botoi pjesë-pjesë fjalorin me të gjerë arabisht-turqisht. Arriti të botojë vetëm 504 faqe deri tek shkronja “xhim”. Në 1898 pas rregullimeve që i bëri Shemsettin Sami, u botuan nëpër gazeta një seri artikujsh. Në 1899 filloi të shkruaj fjalorin e parë turqisht-turqshit “Kamus-i Turki” sipas parimeve moderne të asaj kohe. Në 1901 pasi e botoi këtë vepër të madhe, ia dedikoi veten plotësisht kërkimeve mbi gjuhën turke. Në 1902 përgatiti përkthimin e “Kutadgu Bilik” dhe në 1903 të “Orhun Abideleri”. Ai ndërroi jetë në shtëpinë e tij në Erenköy, akoma pa e mbaruar veprën e tij “Ortaçağ Kipçakçası” (Kipçak, është një fis turk që gjatë shekujve XI-XV ka jetuar në brigjet e Detit të Zi, kurse në ditët e sotme jetojnë në Egjipt dhe Siri). Edhe pse me origjinë shqiptare dhe i interesuar drejtpërsëdrejti me çështjet e Shqipërisë, ka mbrojtur përherë modernizimin e shtetit Osman dhe ka theksuar shumë rëndësinë e turqishtes si gjuhë e përbashkët e perandorisë. Për studimin e turqishtes, modernizimin dhe mësimin e saj në fusha të ndryshme, jo vetëm në kohën e Shemsettin Samiut, por në të gjitha kohërat kanë qenë të pakët personat si ai. Fjalori turqisht-turqisht “Kamus-i Turki” është shkruajtur me turqishten osmane dhe përbëhet nga tre gjuhe (turqisht, arabisht, persisht). Fjalëve arabisht dhe persisht, ashtu si edhe në fjalorët e vjetër, i është kushtuar një kujdes i veçantë në përdorimin e tyre në gjuhën e përditshme. Këtyre fjalëve nuk u është dhënë kuptimi i tyre i vërtetë, por kuptimi sipas gjuhës së përdorur turke. Gjithashtu i është kushtuar kujdes i veçantë edhe fjalëve të huazuara nga gjuhët perëndimore. Por ajo që është më e rëndësishmja është se kujdesi më i veçantë i është kushtuar turqishtes (shtylla kurrizore e osmanishtes) dhe etimologjisë së saj. Shemsettin Sami ka mbrojtur përherë çështjen e thjeshtimit dhe turqizimit të gjuhës, prandaj për këtë, shumë herë ka kërkuar që nëse nevojitet t’i kthehet përseri burimeve të turqishtes së vjetër (madje edhe të turqishtes së lindjes [Çağatayca]). Libri “Shqipëria çfarë ishte, çfarë është, çfarë do të bëhet” pishtari i Rilindjes Kombëtare, i përket Shemsettin Samiut. Duke iu mbështetur kësaj vepre, ky bashkë me Naimin dhe Abdulin quhen si kokat e mendjes kombëtare shqiptare. Në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, në njërin prej shesheve të tij, gjendet edhe busti i Samiut. Libri “Shqipëria çfarë ishte, çfarë është, çfarë do të bëhet” për herë të parë në 1899 u shkruajt në gjuhën shqipe (pa emrin e autorit). Më vonë u botua në frengjisht dhe në 1904 pas vdekjes së Shemsettin Samit ky libër u botua në Sofje (bashkë me emrin e tij si autor) i përkthyer nga gjuha shqipe në turqisht fjalë për fjalë. Historianët turq, në përgjithësi nuk e pranojnë këtë si vepër të Shemsettin Samit, por këtë ngjarje e vlerësojnë si një përpjekje e tij për të rritur edhe më shumë famën e tij në Rilindjen Kombëtare (shqiptare). Duke marrë parasysh interesin e madh që ka treguar Shemsettin Samiu në çështjet turke dhe ato osmane, mendohet se kjo e vërteton në një farë mënyre këtë mendim. Përkundër kësaj nuk ka asnjë pikë dyshimi për autorësinë e tij në veprat e tij shqipe. Romani “Taashuk-i Talat dhe Fitnat” i Shemsettin Samit që nga 1872 filloi të botohej pjesë – pjesë në gazetën “Hadika”. Dhe në verën e vitit 1873 përfundoi botimi i tij. Ky roman që tregon për dashurinë e Talat’it me Fitnat’it, në letërsinë turke vlerësohet si romani i parë turqisht. Vepra e Shemsettin Samit (romani) i shkruar me shkronja turke, është një çështje që nuk është vërtetuar plotësisht nëse ky është romani i parë ose jo. Por, për nga popullariteti që ka fituar, ky është padyshim romani i parë. V e p r a t – Roman Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1873) – Teatër Besa (1874) Sejdi Jahja (1875) Gave (1876) Mezalim-i Endulus (nuk është botuar) Vixhdan (nuk është botuar) – Përkthime Florian, Galatée (1773) Dumanoir & d’Ennery – Majori Plak (1874) Daniel Defoe – Robinson Kruzo Viktor Hygo – Të mjerët (1880, mungon vëllimi i fundit) Ali bin Ebi Talib – Esh’ar-i Muntehabe (1900, përkthime nga Divan’i i Ali bin Ebu Talib) – Fjalor dhe Enciklopedi Kamus-i Fransevi (1882-1905, fjalor frengjisht-turqisht) Kamus-i Fransevi (1885, fjalor turqisht-frengjisht) Kamus-ul Alam (6 vëllime, 1889-1898, enciklopedi e përgjithshme) Kamus-i Arabi (1898, fjalor arabisht-turqisht, i papërfunduar) Kamus-i Turki (2 vëllime, 1899-1900) – Librat e gramatikës (gjuhësore) Usul-i Tenkit dhe Tertib (1886) Nev’usul Sarf-i Turki (1891, gramatika moderne turqisht) Elif-ba Turki (1898, libër për mësimin e arabishtes, sipas metodës së re] Usul-i Xhedid-i Kauaid-i Arabije (1910, libër për mësimin e arabishtes, sipas metodës së re) Tatbikat-i Arabije (1911) Përveç këtyreve, ka shkruajtur edhe libra të vegjël mbi astronominë, gjeologjinë, historia e Islamit, antropologjinë, gratë, mitologjinë, gramatikën. Ka mbledhur anekdoda në një botim me dy vëllime “Letaif”. Ka mbledhur fjalë të urta në një botim me katër vëllime “Emsal”. Ka botuar për ciklet shkollore alfabete dhe libra leximi. Njëkohësisht ka botuar edhe disa vepra në shqip së bashku me librin e gramatikës “Abetarja e Shkronjëtorja”. ____________ *) E përktheu dhe e përshtati në shqip: Andi Kallushi, 07. 08. 2010 Burimet: – Shkrimi më me vlerë i shkruar për Shemsettin Samin është bërë nga Prof. Dr. Ömer Faruk Akun dhe kjo është botuar nga Alfa Yayınları Istanbul (1998). – Islam Ansiklopedisi, M.E.B. vëllimi i 11’të, faqet 411-422. http://www.turkceciler.com/semsettin_sami.html *** Një përgjigjie për mohuesit e pellazgëve PELLAZGËT KANË FOLUR KËTË GJUHË QË FLASIM NE SOT, KA THËNË SAMI FRASHËRI “Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. ” – kështu ka shkruar Sami Frashëri në librin “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”. Në vazhdim lexoni një fragment të shkëputur nga ky libër: “Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. Shqiptarët flasin një nga më të vjetra e më të bukura gjuhë të dheut. Gjuhët që kanë qënë të ngjashme dhe bashkëkohëse me gjuhën shqipe janë zhdukur prej mijëra vjetësh, dhe nuk fliten më në asnjë vend të botës. Në vendin e tyre fliten gjuhët që rrjedhin prej tyre. Shqipja si gjuhë është e ngjashme me greqishten e vjetër, me latinishten, me sanskritishten gjuhë e vjetër e Indisë, me zendishten gjuhë e Persisë së vjetër, me keltishten, me teutonishten etj. Por këto gjuhë që numëruam më sipër janë me të reja se gjuha shqipe dhe kanë mijëra vjet që nuk fliten më, dhe rrojnë të shkruara vetëm në faqet e disa librave shumë të vjetër. Këto gjuhë quhen “gjuhë të vdekura”, dhe shqipja, gjuha jonë që është më e vjetër nga ato është e gjallë dhe flitet edhe sot si në kohën e Pellazgëve. Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. *** Gramatika e gjuhës shqipe, lakimi dhe zgjedhimi, hollësia e nyjeve, dhe e përemrave e të tjera bukuri të kësaj gjuhe, që jo vetëm asnjë nga gjuhët e sotme nuk i ka, por as gjuhët e vjetra nuk i kanë, na tregojnë që shqipja është një gjuhë shumë e vjetër dhe na vjen nga kohët e qëmotëshme e ruajtur e paprishur dhe e pandryshuar. Shënja e kombit është gjuha. Çdo komb njihet me anë të gjuhës. Ata njerëz që harrojnë apo nuk flasin më gjuhën e tyre, me kalimin e kohës bëhen qytetarë të atij kombi që i flasin gjuhën. Shumë qytetërime që janë zhdukur mos pandehni se vdiqën ose u vranë të gjithë, jo, por u përzien me kombe të tjerë dhe morën gjuhën e tyre dhe u bënë pjesë e tyre. Kështu u zhdukën Maqedonasit, Thrakët, Frigasit, dhe shumë popullësi të tjera që nuk ishin pellazgë d.m.th. shqiptarë si ne, pra këto popullësi sot nuk janë por u zhukën dhe u harruan sepse humbën gjuhën e tyre. Por shqiptarët e atij vendi që sot quhet Shqipëri e kanë ruajtur fort mirë gjuhën e tyre, dhe kështu edhe sot në këtë vend flitet gjuha e Pellazgëve të lashtë. – Si kanë mundur shqiptarët të ruajnë gjuhën e tyre të plotë e të paprishur për një kohë kaq të madhe? – Si ka mundësi që gjuha shqipe nuk është prishur dhe nuk është ndryshuar edhe pse nuk ka pasur shkronja dhe libra, dhe duke mos qënë e shkruar dhe duke mos e mësuar nëpër shkolla, kur gjuhë të shkruara dhe të krijuara me kujdes të madh janë prishur aq shumë sa sot quhen gjuhë të tjera? Përgjigja e këtyre pyetjeve është fare e lehtë: Shqiptarët e kanë mbajtur gjuhën dhe kombin e tyre jo me shkronja, jo me dituri dhe sa me qytetërim, por vetëm me pastërti, duke qënë gjithmonë vetëm dhe duke mos u përzjerë me të tjerë, dhe duke mos futur të huaj në vendin e tyre. Të qëndruarit larg nga e gjithë bota, nga dituritë, nga tregëtia me një fjalë të jetuarit nëpër male, u ka ruajtur shqiptarëve kombin dhe gjuhën. Se përse shqiptarët nuk kanë menduar të shkruajnë gjuhën e tyre, kjo është një çudi e madhe. Nuk flasim për ato fise të vegjël dhe të shpërndarë të Pellazgëve dhe të Ilirëve të vjetër, sepse ata duke jetuar nëpër male nuk kishin nevojç që të shkruanin dhe as nuk u vinte ndër ment një gjë e tillë. Por Maqedonasit që kishin një mbretëri të sofistikuar, ashtu edhe mbretëria e Pirros në Epir dhe e Teutës në Iliri përse nuk patën nevojë që të shkruajnë gjuhën e tyre? Filipi i Maqedonisë që donte që të zgjeronte mbretërinë e tij dhe të pushtonte Greqinë, përse nuk bëri të shkruhej gjuha e tij ashtu si greqishtja? Aleksandri i Madh le të themi që nuk pati kohë, por Ptolemenjtë që zgjuan diturinë dhe gjuhën greke në Aleksandri, si nuk menduan për gjuhën e tyre që ti bënin një palë shkronja, duke parë të gjithë kombet e Azisë dhe të Egjiptit që shkruanin cilido në gjuhën e tij? Romakët mësonin filozofinë në gjuhën greke, por kishin bërë shkronja edhe për gjuhën e tyre latinishten, kështu që shumë gjëra i shkruanin dhe i lexonin në këtë gjuhë. Johan George von Hahn (1811-1869), filologu i madh gjerman, ka shkruar shumë të vërteta për Shqipërinë, dhe ka gjetur në një vend të Shqipërisë një gur të shkruar shqip me disa shkronja të cilat u ngjajnë shumë shkronjave fiqinishte edhe duken të marra prej atyre por pa qenë vetë ato. Por këto shkronja nuk janë parë gjetkë, dhe as dihet që të kenë qenë të përdorura në Shqipëri. Disa varre dhe të tjerë gurë të shkruara me shkronja greke në Azinë e Vogël afër Angoresë, si edhe disa të tjerë të shkruara me shkronja latine në Etruri të Italisë, gjuha e të cilëve (gjuha e shkruar mbi varret dhe gurët) nuk është as greqisht as latinisht, duken të jenë shkruar në gjuhën shqipe prej Frigasve dhe Etruskëve të vjetër, të cilët ishin Pellazgë d.m.th. shqiptarë. Kuptohet që shqiptarët e vjetër kanë shkruar gjuhën e tyre me ato shkronja që njihnin, kështu që ata shkruanin herë me shkronja arabe, herë me shkronja greke dhe latine. Kjo ka ndodhur sepse shqiptarët nuk kanë menduar kurrë që të përgatitnin një palë shkronja për të shkruar gjuhën e tyre: dhe gjuha shqipe kishte mbetur deri në kohën tonë gjuhë e pashkruar.”

Profili i Ervis Gega Dodi Ngritja e paprecedentë e një artisti shqiptar për të udhëhequr një institucion të madh kulturor evropian. Ervis Gega-Dodi, një figurë e njohur në botën e artit, është emëruar Drejtor i Fondacionit të nderuar "Villa Musica", fondacionit më të madh shtetëror të muzikës në Gjermani. Ky emërim shënon një moment historik unik, pasi ajo është gruaja e parë me origjinë shqiptare që mban një pozicion kaq të lartë në historinë e Fondacionit. Por si arriti ketu violinistja e talentuar Ervis Gega ? Le ta pershkruajme shkurt udhëtimin e saj profesional. Ervis Gega Dodi është një violiniste e shquar shqiptare. Në vitin 1990, Gega u largua nga Shqipëria së bashku me familjen e saj. Studimet e larta për violinë i kreu në Londër. Në vitin 1996, Ervisi mori diplomën prestigjioze të recitalit koncert me çmimin më të lartë "Premier Prix" nga Shkolla e Muzikës dhe Dramës Guildhall. Për më shumë se një dekadë, ajo ka qenë pedagoge në universitete të ndryshme të muzikës në Gjermani dhe e angazhuar në evente solo, duke marrë vlerësime të vazhdueshme si nga mediat gjermane ashtu edhe nga ato shqiptare. Aktualisht èshtè me banim në Bon me familjen e saj.Ajo eshte nje familjare model dhe nje nene e urte e shkelqyer. Ervis Gega është violinistja më e re në Akademinë e Muzikës së Dhomës "Villa Musica", e njohur si pedagoge e nderuar që nga viti 2006.U nderua me titullin Profesor në Gjermani në vitin 2013. Violinistja dhe docentja Ervis Gega Dodi, nderohet me çmim në Gjermani 2018 - Universiteti-Johannes Gutenberg Mainz në Gjermani nderoi violinisten dhe docenten Ervis Gega Dodi me çmimin më të lartë për mësimdhënësit e muzikës. Ambasada e Shqipërisë në Gjermani, bën të ditur se çmimi iu dha Gega Dodit me motivazionin “rezultate të shquara” në veprimtarinë mësimdhënëse të docentes së muzikës me origjinë shqiptare. Veprimtarinë si docente Ervis Gega-Dodi e zhvillon krahas veprimtarisë koncertale në sallat më të shquara koncertale të Gjermanisë dhe jashtë saj. Loja e saj virtuoze në violinë është vlerësuar gjithashtu me çmime të larta. Në një botë ku ekselenca nderohet, Ervis Gega shkëlqen si një drite talenti artistik. Kontributet e saj në botën e muzikës, si interpretuese dhe edukatore, nënvizojnë ndikimin e saj të qëndrueshëm në peizazhin kulturor. Teksa luan në kompleksitetin e identitetit të saj të dyfishtë dhe triumfon , Ervis Gega mbetet një simbol i shpresës dhe i artit për muzikantët aspirantë kudo. Rrugëtimi i Ervis Gegës ilustron jo vetëm aftësinë e saj muzikore, por edhe qëndrueshmërinë dhe përkushtimin e saj ndaj profesionit si violinist, artiste ekselente ne muziken boterore. Nga lënia e atdheut për të ndjekur pasionin e saj e deri te njohja ndërkombëtare si virtuoze, historia e saj magjeps audiencën me talentin dhe mjeshtërinë e saj, Ajo qëndron si një dëshmi e fuqisë transformuese të muzikës dhe shpirtit të palëkundur të talentit dhe persosmerise ne ngjitje. Ervis Gega-Dodi, merr një pozicion Drejtor, kaq të lartë në Fondacionin Villa Musica. Në zemër të Gjermanisë, një violiniste dhe nje grua e shquar ka marrë drejtimin e një prej fondacioneve më prestigjioze muzikore në vend. Emërimi i saj i fundit si gruaja e parë në historinë e Fondacionit që mban një pozicion kaq të shquar shënon një moment historik. Një simfoni e ekselencës E themeluar me një mision për të nxitur talentet e rinj muzikorë nga të gjitha anët e globit, Villa Musica qëndron si një drite shprese për artistët e rinj. Me një formacion vjetor prej 140 koncertesh nëpër vende të ndryshme, ky fondacion jo vetëm që shfaq talente të jashtëzakonshme, por gjithashtu ofron bursa për studentët e talentuar. Për më tepër, Villa Musica ofron mbështetje në formën e instrumenteve muzikore të njohura për periudha të caktuara, duke pasuruar rrugëtimin artistik të muzikantëve premtues. Udhëheqja e Harmonisë Në kuadër të rolit të saj, zonja Gega-Dodi është përfshirë në mënyrë të ndërlikuar në Festivalin. Rhrin Vokal si pjesë e detyrave të saj. Le tè mesojme detyrat konkrete aktuale te Ervisit: 1.Drejtore Artistike e Fondacionit Villa Musica. 2. Drejtore Artistike e Filarmonise se Bonnit. 3. ⁠Professore ne Universitetin Johannes Guttenberg Mainz. 4. ⁠Professore ne Konservatorin Peter Cornelius. 5. ⁠Drejtuse Artistike e Cmimit te Muzikes se Dhomes „ Hans Gal Preis“ te Akademise se Shkencave Mainz. 6. ⁠Drejtore Artistike E Festivalit „ Rhein Vokal“ Artist që performon në violinë Një Testament për Talentin dhe Arritjen Duke vlerësuar aftësitë e saj të jashtëzakonshme dhe angazhimin e palëkundur, Sekretari i Shtetit për Kulturën, Z. Jürgen Hardeck, e cilësoi Prof. Ervis Gega si një menaxher thellësisht të suksesshëm, një violiniste shumë të talentuar dhe një pedagoge të nderuar. Ekspertiza e saj e shumëanshme dhe përkushtimi i pashembullt shkëlqejnë në gjithçka që ajo ndërmerr, duke frymëzuar ata që e rrethojnë. Një Maestro muzikor! Në një botë ku vlerësimet shpesh dominohen nga burrat, ngjitja e Ervis Gega-Dodit në zenitin e Fondacionit Villa Musica nuk është thjesht një fitore personale, por një triumf për gratë në art. Udhëtimi i saj shërben si një motivim për artistët aspirues dhe një testament i fuqisë së pasionit, talentit dhe këmbënguljes në ndjekjen e ëndrrave. Kur explorojme dhe lèvrojme në një botë muzikore që kapërcen kohën dhe hapësirën shikoime se ngjarja madhështore që ndodhi në Steinhalle të Muzeut Shtetëror, Villa Musica mahniti audiencën me një koncert magjepsës më 21 shtator në orën 19:00. Por kjo nuk është e gjitha - ky koncert shënon festën debutuese për drejtorin e ri muzikor, Ervis Gega, duke premtuar një mbrëmje të mbushur me talent dhe shkëlqim e saj muzikor të jashtëzakonshëm. Thyerja e barrierave beri qe te ngrihet ne kete detyre një artiste e talentuar shqiptare për të udhëhequr një institucion të madh kulturor evropian. Ervis Gega-Dodi, një figurë e njohur në botën e artit, është emëruar Drejtor i Fondacionit të nderuar "Villa Musica", fondacionit më të madh shtetëror të muzikës në Gjermani. Ky emërim shënon një moment historik unik, pasi ajo është gruaja e parë me origjinë shqiptare që mban një pozicion kaq të lartë në historinë e Fondacionit. Fondacioni Villa Musica është një institucion i nderuar që ushqen talentet e reja muzikore nga e gjithë bota. I njohur për organizimin e 140 koncerteve në vit në ambiente të ndryshme, Fondacioni ofron bursa financiare për studentët e shquar dhe i mbështet ata me instrumente të njohur për një periudhë të caktuar. Për më tepër, përgjegjësitë e zonjës Gega-Dodi përfshijnë mbikëqyrjen e Festivalit të këngëve "Rhein Vokal", duke shfaqur aftësitë e saj të gjithanshme drejtuese. Gjatë një konference për shtyp, Sekretari i Shtetit për Kulturën, z. Jürgen Hardeck, vlerësoi Prof. Ervis Gega si një menaxher tepër të suksesshëm, një violinist shumë të talentuar dhe një pedagog të dalluar. Kompleti i saj i larmishëm i aftësive dhe përkushtimi i palëkundur kanë kontribuar padyshim në ngjitjen e saj të jashtëzakonshme në këtë rol me ndikim në peizazhin kulturor. Udhëtimi i Ervis Gega-Dodit ilustron fuqinë e potencialit te saj muzikor, aftèsite dhe thyerjes barrirave të tavaneve prej xhami në fushën e artit dhe kulturës. Udhëheqja e saj vizionare dhe ndikimi i thellë në Fondacionin Villa Musica sinjalizojnë një epokë të re gjithëpërfshirjeje dhe përsosmërie në sferën kulturore evropiane. Le të marrim frymëzim nga historia e Ervis Gega-Dodit, duke treguar se talenti, pasioni dhe këmbëngulja nuk njohin kufij. Emërimi i saj nuk është thjesht një triumf personal, por një dëshmi e mundësive të pakufishme kur kapërcehen veshtiresi dge pergatitja eshte e madhe dhe teper serioze, dhe mundësitë përqafohen me besim dhe vendosmëri. Përqafoni frymën e madhèshtise, talentit, punes e mençurisè dhe virtuozitetit të mishëruar nga Ervis Gega-Dodi, Realiteti i suksesshem i Ervisit na lumturon, dëshmon ndikimin transformues të një artisti shqiptar në ballë të formësimit të narrativës kulturore të Evropës. Le të shërbejë udhëtimi i saj si një drite shprese dhe inkurajimi për artistët aspirantë, duke dëshmuar se rruga drejt suksesit është farkëtuar nga qëndrueshmëria, origjinaliteti dhe besimi i palëkundur në aftësitë e dikujt. Arritja e shquar historike e Ervis Gega-Dodit si Drejtor i Fondacionit Villa Musica në Gjermani simbolizon një triumf të diversitetit, talentit dhe këmbënguljes në peizazhin kulturor evropian. Udhëheqja e saj paralajmëron një epokë të re gjithëpërfshirjeje dhe përsosmërie, duke frymëzuar brezat që do të vijnë për të thyer barrierat, për të sfiduar pritshmëritë dhe për të luftuar për madhështi në ndjekjet e tyre artistike. Bashkohuni me ne për të festuar rrugëtimin e jashtëzakonshëm të Ervis Gega-Dodit dhe ndikimin transformues që ajo vazhdon të ketë në botën e muzikës dhe kulturës. Albumi Fotografik Pergatiti:Dr Liliana Pere.

Imagjinoni botën e teknologjisë informatike—një sferë e mbushur me inovacione, algoritme komplekse dhe mundësi të pafundme. Brenda këtij domeni dinamik, kërkimi i njohurive dhe mendjemprehtësisë nuk njeh kufij. Megjithatë, mes vorbullës së informacionit dhe përparimeve, një individ shquhet për qasjen e saj unike për të zotëruar ndërlikimet e AI. Vëtrimi dhe marrja e njohurive në fushën e teknologjisë informatike nuk eshte pa sfida. Ashtu si shumë profesionistë aspirantë, u ndesha me momente vetëdyshimi dhe pasigurie. Deti i gjerë i pafundem, algoritmeve dhe gjuhëve të programimit shpesh dukej i frikshëm, duke hedhur hije hezitimi në rrugën drejt perparimit. Megjithatë, vendosmëria dhe etja e palëkundur për dije jane shtysë përpara. Gjatë një momenti të introspeksionit që ajo gjeti një mjet të fuqishëm - një mjet që jo vetëm do të rriste aftësitë e saj njohëse, por gjithashtu do të transformonte të gjithë qasjen e saj ndaj të mësuarit: ndërgjegjësimin. Në një botë të karakterizuar nga lidhje e vazhdueshme dhe mbingarkesa e informacionit, koncepti i ndërgjegjes mund të duket si një luks i largët. Megjithatë, për ekspertet, integrimi i praktikave të ndërgjegjes në rutinën e tyre të studimit iehte një ndryshim i lojës. Duke kultivuar një qasje rë ndërgjegjshme, qe te mëson të përqendrojë vëmendjen e saj, të shfrytëzojë kreativitetin e saj dhe publicitetin e apasionuar ne kete kombinim dhe krijimit te Webe- ve Revistes etj, dhe të lundrojë në peizazhet e ndërlikuara të AI me hir dhe mjeshteri dhe inovacion. Mindfulness, me theksin e tij në të qenit i pranishëm në moment dhe nxitja e vetëdijes, i mundësoi asaj të përmirësonte aftësitë e saj për zgjidhjen e problemeve dhe të kultivonte një kuptim më të thellë të algoritmeve komplekse. Nëpërmjet meditimit të ndërgjegjes dhe ushtrimeve të qëllimshme të frymëmarrjes, ajo gjeti një ndjenjë qartësie dhe qetësie mes kaosit të studimeve të teknologjisë informatike. Ndërsa expertiza fillon kërkimin e saj për të zotëruar funksionet e brendshme të AI, nderkaq bëhet frymëzim për profesionistët e tjerë në këtë fushë. kembengulja dhe puna e palodhur ne spektrin e informatikes shërben si një testament për fuqinë transformuese të ndërgjegjes në rritjen e aftësive njohëse, promovimin e alternatives se AI dhe nxitjen e një lidhjeje më të thellë me botën e teknologjisë informatike. Në një rrëfim të endur me përkushtim, fleksibilitet dhe vetëdije, u shfaq natyrshem rezultati dhe perparimi, si një shembull i shkëlqyer i mjeshtërisë së ndërgjegjshme në fushën e AI. Historia e saj nënvizon rëndësinë e përqafimit të ndërgjegjes si një mjet për sukses, si në aspektin akademik ashtu edhe në atë profesional. Puna e Ekspertes është një kujtesë se mes botës me ritme të shpejta të teknologjisë informatike, ndërgjegjja mund të shërbejë si një dritë udhëzuese - një spirancë që na mbështet në momentin e tanishëm dhe ushqen potencialin tonë njohës. Si profesioniste në këtë fushë, përqafimi i praktikave të ndërgjegjësimit jo vetëm që mund të përmirësojë performancën tonë, por edhe të pasurojë boten tone profesionale dhe ate te tonë të përgjithshme. Pra, ndërsa gërmoni më thellë në sferat e AI, algoritmeve dhe teknologjisë informatike, mbani mend historinë e nje zonje me nje kalvar te gjate mundimesh pune e perpjeljes per te mesuar si një dëshmi e fuqisë transformuese të zotërimit të ndërgjegjshëm. Lëreni vëmendjen të jetë busulla juaj, duke ju udhëhequr drejt një të ardhmeje ku njohuria, kreativiteti dhe mirëqenia konvergojnë në harmoni të përsosur. Nëpërmjet navigimitt magjepsës të ekspertes Pere, na kujtohet ndikimi i thellë i vëmendjes në fushën e studimeve të teknologjisë informatike. Si profesionistë që përpiqen për përsosmëri në këtë fushë, le të përqafojmë fuqinë e vëmendjes ndërsa lundrojmë në peizazhet gjithnjë në zhvillim të AI dhe inovacionit. Nga. Liliana Pere.

Maria MONTESSORI (1870-1952) - ishte një shkencëtare italiane, mësimdhënëse, pedagoge, filozofe, mjeke, neuro-psikiatëre e fëmijëve, e njohur ndërkombëtarisht për metodën e saj edukative - “Metoda Montessori” - e zbatuar në mijëra kopshte, shkolla fillore, të mesme dhe të larta në mbarë botën. Pasuria e mendimeve të saj përfaqëson ende edhe sot një model të rëndësishëm për t’u ndjekur. Mesazhet janë të thjeshta, por të fuqishme. Me rastin e përvjetorit të vdekjes të saj, 6 maj 1952, po listoj 10 parimet bazë të “Metodes pedagogjike Montessori” 1. “Edukimi është një proces natyral që merret nga fëmija, nuk përfitohet nga dëgjimi i fjalëve, por nëpërmjet përvojave të fëmijës në ambientin ku ndërvepron. Fjalët mund të harrohen, ose edhe të mos dëgjohen. Ajo që mëson më së shumti është shembulli praktik. 2. "Vetëdija për vlerat personale”. Kjo gjë e lejon një fëmijë të eksperimentojë, të provojë, të gabojë e t’ia nisë sërish nga e para, do të thotë që ai do të bëhet i vetëdijshëm për aftësitë e veta dhe do të mësojë këmbënguljen, në mënyrë që të mos dorëzohet. 3. “Është e nevojshme që të rriturit t'i lenë fëmijët të lirë në zgjedhjet e tyre. Është e nevojshme që ta respektojmë fëmijën, duke e lënë të shprehë natyrën dhe prirjet e veta. Ai nuk është pasqyrim i dëshirave të të riiturit. 4. “Heshtja mpreh ndjeshmëritë tona. Duke ndenjur në heshtje, jo vetëm mund të dëgjojmë me më shumë vëmendje fjalët e tjetrit, por ia dalim të kuptojmë thellësisht realitetin që na rrethon. Është e rëndësishme që ta lejojmë fëmijën ta jetojë edhe këtë dimension, duke ruajtur gjithmonë kundrejt tij një marrëdhënie dashamirëse dhe mbështetëse. Favorizimi i heshtjes, megjithatë, nuk do të thotë ta imponojmë atë, duke i mbyllur gojën fëmijës, por duke i krijuar kushtet deri sa ky tipar të manifestohet spontanisht: duke i ofruar fëmijës një ambient jo të zhurmshëm, duke mos e ndërprerë verbalisht kur kryen me interes një aktivitet, duke e lejuar të vëzhgojë një insekt që i tërheq vëmendjen apo një gur në tokë. Lërini fëmijët që të zbulojnë, bukurinë, ëmbëlsinë e heshtjes. Mos e impononi, mos e mbushni me fjalë e tinguj të kotë. 5. “Nëse për njerëzimin ekziston një shpresë shpëtimi dhe ndihme, kjo ndihmë vjen veçse nga fëmija, sepse tek ai ndërtohet njeriu. Duhet të kuptojmë që fëmija është një punëtor dhe qëllimi i punës së tij është të prodhojë NJERIUN”. Të vëzhgoni një fëmijë ju mëson, i jep përgjigje shumë pyetjeve që i bëni vetes. Vëzhgojini fëmijët me vëmendje! 6. “Premisa e parë për zhvillimin e fëmijës është përqendrimi. Fëmija që përqendrohet është pafundësisht i lumtur”. Kur shihni që fëmijët tuaj janë të përqendruar në ndonjë aktivitet, mos i ndërprisni. Lejoni që përqendrimi i tij të shprehet duke e bërë të lumtur. 7. “Asnjëherë mos e ndihmoni një fëmijë, ndërkohë që po bën një detyrë, për të cilën ndjen se mund të ketë sukses”. Shfaqni besim në aftësitë e tij. Kjo gjë e bën të sigurt, i rrit vetëbesimin, rrit nevojën e tij për të vepruar dhe për t’u përmirësuar. 8. “Një provë e korrektësisë së veprimeve tona edukative, është lumturia e fëmijës”. Buzëqeshja e fëmijëve tuaj tregon se jeni shumë të zotë në rolin tuaj si prindër. 9. “Thonë se duhet t’u mësojmë fëmijëve të duan mamin, babin, mësuesen; duhet t’u mësoni atyre të duan të gjithë e gjithçka. Po kush është ky zot i dashurisë, që dëshiron t’u mësojë fëmijëve të duan? Ai që i gjykon si teka të gjitha veprimet e fëmijëve dhe që mendon se si të mbrohet prej tyre? Duhet të jemi të edukuar, nëse dëshirojmë të edukojmë.” Si mund të mësojmë dashurinë, nëse nuk dimë si të dashurojmë? Keqardhjen nëse nuk ndjejmë keqardhje? Duhet të bëhemi vetë nxënës, para se të mund të mësojmë fëmijët. 10. “Më shumë se sa eletriciteti, që bën dritë në errësirë, më shumë se sa ajri që e çon zërin tonë në hapësirë, më shumë se çdo energji tjetër që njeriu ka zbuluar e shfrytëzuar, ka rëndësi dashuria: ndër të gjitha gjërat, ajo është më e rëndësishme. Fëmija është burim dashurie.

Kate Middleton 'nuk do të kthehet' në të njëjtin rol mbretëror. Nga Vann Princi William dhe Kate Middleton pa dyshim mezi presin një vit plot mundësi. Diagnoza, trajtimi dhe shërimi i kancerit të Kate e bënë vitin 2024 një vit të vështirë për Princin dhe Princeshën e Uellsit. Sigurisht, ajo që ndodhi ka ndikuar shumë jo vetëm tek ata, por edhe te fëmijët e tyre, princi George, princesha Charlotte dhe princi Louis. Gjatë mundimeve dhe shtrëngimeve të vitit të kaluar, Uilliami dhe Kate i dhanë përparësi jetës familjare, me mbretin e ardhshëm që e quajti vitin 2024 "të tmerrshëm". Tani, korrespondentja mbretërore Rebecca English ka dhënë një histori mahnitëse se Kate Middleton do të kthehej në detyrat mbretërore, por jo në të njëjtën shkallë si përpara diagnozës së saj c.a.n.c.e.r. Princi Uilliam dhe Kate Middleton do të vazhdojnë t'u japin përparësi fëmijëve të tyre Tani, një vit pasi Kate Middleton u zhduk nga pikëpamja e publikut në janar 2024, gjërat po duken shumë më të ndritshme. Ajo njoftoi vjeshtën e kaluar se ishte pa kancer, por që atëherë i ka marrë gjërat ngadalë, siç duhet. Pavarësisht nga statusi i tyre i rëndësishëm në Familjen Mbretërore, ajo dhe bashkëshorti i saj, Princi William, gjithmonë kanë pasur prioritet mirëqenien e fëmijëve të tyre. Gjatë gjithë c.a.n.c.e.r tr:eatme:nt dhe rikuperimin e Kate, çifti bëri çdo përpjekje për të strehuar fëmijët e tyre nga ndikimet negative. Edhe pse fëmijët e tyre janë mbretërorë dhe më i madhi i tyre, Princi George, një ditë do të jetë mbret, William dhe Kate duan t'u sigurojnë fëmijëve të tyre një fëmijëri sa më normale që të jetë e mundur. "Është shumë e frikshme për fëmijët" Siç u tha më parë, viti 2024 ka qenë një vit i vështirë për Familjen Mbretërore. Princi George, Princesha Charlotte dhe Princi Louis kanë jetuar të gjithë në merak, ndoshta duke mos e ditur se si po bën nëna e tyre apo çfarë është c.a.n.c.e.r. Si rezultat, Seward deklaroi se William dhe Kate do të sigurohen që fëmijët e tyre të kenë disa dhurata ekstra të mëdha në vitin 2025. Edhe pse William dhe Kate duan një jetë më të rregullt për fëmijët e tyre, jeta mbretërore do t'i arrijë në mënyrë të pashmangshme ata. Si anëtarë të lartë të Familjes Mbretërore, çifti mban përgjegjësi të rëndësishme. Kate Middleton është "e prirur për t'i dhënë përparësi familjes së saj edhe më shumë" Është e paqartë se si, kur dhe si Kate Middleton do të rrisë detyrimet e saj mbretërore në muajt e ardhshëm. Mbetet për t'u parë nëse ajo dhe William do të udhëtojnë ndërkombëtarisht së bashku, por koha e trazuar u ka dhënë atyre një perspektivë krejtësisht të re mbi jetën, e cila mund të ketë ndikim në jetën e Kate në të ardhmen. Në një postim për Daily Mail, shkrimtarja mbretërore Rbbeca English citoi burime që deklaruan se William dhe Kate kanë një pikëpamje krejt tjetër për jetën, duke shtuar se "trauma" ka "ndryshuar" princeshën e Uellsit si person. Kate Middleton do t'i 'japë përparësi fëmijëve mbi detyrat mbretërore', pohon burimi Për më tepër, një burim pohoi se Kate nuk do të ndjekë më të njëjtin program si ajo para sëmundjes së saj. Rebecca English gjithashtu deklaroi se Kate nuk kishte «asnjë plan, ende, për ndonjë turne mbretëror të huaj në shkallë të plotë». Megjithatë, princesha «mund ta shoqërojë të shoqin në një udhëtim të shkurtër, nëse ndihet në lartësinë e saj». Në të njëjtën kohë, William pritet të vazhdojë detyrën e tij mbretërore si zakonisht, potencialisht edhe duke marrë më shumë angazhime pasi babai i tij, mbreti Charles, i nënshtrohet c.a.n.c.e.r tr:eatme:nt. Edhe pse mund të udhëtojë vetëm jashtë shtetit për ekskursione më të shkurtra, fakti që nuk do të ndërmarrë udhëtime më të gjata jashtë vendit është «një shenjë tjetër e përparimit të Katerinës» Ju lutemi të ndani këtë artikull nëse besoni se Kate Middleton do të bëjë një mbretëreshë të shkëlqyer!

Gruri – Buka e duarve tona Editorial i Revista Prestige Me rastin e "Festës së Grurit" Gruri është jetë, është mardhënje e njeriut me tokën. Dora e njeriut, mbjell grurin dhe mbi të – toka e ngrohtë, e gatshme të japë jetë. Gruri është më shumë se një kulturë bujqësore. Ai është simboli i jetës që ringjallet, i punës që shpërblehet dhe i shpresës që nuk shuhet kurrë. Në Shqipëri, në fushat e arta të Myzeqesë, ku toka frymon me ritmin e stinëve, gruri është mbret dhe shenjtëri. Në çdo kallëz gruri fshihet një histori dashurie: njeriu që e mbjell me durim, dielli që e rrit, shiu që e lag, dhe kombajna që e korr me tinguj të gëzimit. Aty është buka jonë, dora e nënës që e gatuar me zemër, tryeza që bashkon familjen, jeta që vazhdon. Toka na thërret – dhe ne i japim gaz! Këmbët zbathur në dhe, duart të nxira nga puna, fytyra të lodhura por të ndritura nga krenaria. Kështu vjen festa: jo me drita të rreme, por me dritën e vërtetë të një kombi që nderon punën dhe tokën. Kur kombajnat ndizën dhe korrin arat e verdha, është sikur vetë toka këndon një këngë mirënjohjeje. Buka është energji. Ajo nuk vjen thjesht nga furra – ajo vjen nga përkushtimi, nga bashkëjetesa shekullore mes njeriut dhe natyrës. Në çdo fetë buke është gjyshja që e mbulon me napë, babai që zgjohet herët për të vaditur, fëmija që mëson të çmojë çdo kokërr. Prandaj Festën e Grurit e kremtojmë me krenari. Sepse ajo është festa e të gjithëve. Është festa e jetës, punës, tokës dhe dashurisë së vërtetë për natyrën. Është momenti kur i themi vetes dhe njëri-tjetrit: "Hambaret le t’i mbushim plot, 🌾 Gruri është bukë, jetë Gruri është baze  ushqimi.

Rrevista Prestige #lumivjosa #UNESCO #ProgramiBiosfera Lumi Vjosa shpallet pjesë e UNESCO-s në programin “Njeriu dhe Biosfera” Lumi Vjosa është futur zyrtarisht në UNESCO si pjesë e programit “Njeriu dhe Biosfera”, duke u renditur në listën e trashëgimisë botërore natyrore. Vendimi u mor nga Këshilli Koordinues Ndërkombëtar i Programit gjatë Kongresit Botëror mbi Rezervat e Biosferës, i zhvilluar në Kinë. Ky vlerësim i jep Shqipërisë një tjetër arritje të rëndësishme ndërkombëtare në fushën e mbrojtjes së mjedisit, duke kurorëzuar përpjekjet disavjeçare për ruajtjen e lumit të fundit të egër në Evropë. Revista Prestige

Revista Prestige ka nderin t’ju prezantojë: Angelin Preljocaj, Koreografi shqiptar që ktheu lëvizjen në art dhe Shqipërinë në krenari ndërkombëtare Ka artistë që vallëzojnë dhe artistë që, nëpërmjet vallëzimit, shkruajnë poezi me trupin. Angelin Preljocaj është një nga emrat që jo vetëm ndriçon skenat botërore, por edhe mishëron një kulturë që tejkalon kufijtë. Emri i tij u bashkohet së fundmi Akademisë së Arteve të Bukura të Francës,  një nga institucionet më prestigjioze në botë. Ky është një vlerësim jo vetëm për karrierën e tij të jashtëzakonshme, por edhe për rrënjët e tij shqiptare, për trashëgiminë që ai bart dhe për talentin që sfidon çdo kufi kombëtar. Origjina. I lindur në Francë më 1957 nga prindër shqiptarë të ardhur nga Vermoshi dhe Ulqini, Angelin Preljocaj trashëgoi nga familja jo vetëm mallin e emigrimit, por edhe dinjitetin dhe etjen për liri. Prindërit e tij, të arratisur nga regjimi komunist, e rritën me dashurinë për artin, disiplinën dhe rrënjët shqiptare – një trashëgimi që ai e ka përkthyer në art universal. Arsimi . Disiplinë klasike, shpirt novator Preljocaj u formua në baletin klasik në Francë dhe më pas ndoqi studime me mjeshtra si Merce Cunningham në SHBA. Ky kombinim i teknikës klasike me frymën moderne e bëri atë një zë të veçantë në skenën ndërkombëtare, ku vallëzimi nuk ishte më vetëm estetikë, por filozofi, revoltë dhe ndjenjë. Veprat.  Trupi si instrument filozofik Pas themelimit të kompanisë së tij në vitin 1984, Angelin krijoi një gjuhë të re koreografike. Balete si Le Parc, Romeo e Julieta, Blanche Neige, Paysage Après la Bataille, janë shfaqur në skena të mëdha si Opera e Parisit, La Scala e Milanos, New York City Ballet dhe Berlin Ballet. Në to, ai e shndërroi trupin njerëzor në medium të thellë emocional dhe intelektual, ku çdo lëvizje sfidonte gravitetin e mendimit. Jetë personale. Art dhe bashkëjetesë krijuese I martuar me kineasten Valérie Müller, Preljocaj ka bashkëpunuar në projekte filmike që eksplorojnë ndërthurjen e trupit me kinemanë, duke e zgjeruar dimensionin e tij artistik edhe përtej skenës së baletit. Nderimet.  Një emër që lartëson dy kombe Angelin Preljocaj është vlerësuar me: Chevalier de la Légion d’Honneur dekorata më e lartë franceze Grand Prix National de la Danse Benois de la Danse Bessie Award (New York) Anëtar i Akademisë së Arteve të Bukura të Francës (2025) Anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë Ai është një ambasador i kulturës shqiptare dhe i profesionalizmit të lartë artistik, që përfaqëson me dinjitet dy botë – atë nga e ka prejardhjen dhe atë ku e ka ndërtuar emrin.  Kur arti bëhet atdhe i përbashkët Në një botë ku identitetet shpesh ndahen, Angelin Preljocaj është dëshmia që arti na bashkon. Ai nuk është thjesht koreograf.  është një rrëfimtar i një kulture që nuk është e vogël, por e pamatshme në shpirt.  Me këtë arritje të fundit, ai nuk lartëson vetëm emrin e tij, por edhe atë të Shqipërisë, në mënyrën më të bukur: në heshtje, përmes lëvizjes, përmes artit që flet për të gjithë ne. Pergatiti: Liliana Pere.

Toni Morrison – Zëri i Kujtesës Kolektive dhe Dinjitetit në Letërsinë Amerikane Nga: [Liliana Pere]  Kur Fjalët Shpëtojnë Botë të Harruara Letërsia e vërtetë nuk është thjesht art i bukur — ajo është dëshmi, zë dhe rezistencë. Toni Morrison, një nga figurat më madhështore të letrave amerikane bashkëkohore, ndërtoi me fjalë një univers ku historia e popullit afro-amerikan, dhimbja, dashuria dhe kujtesa kolektive nuk vetëm dokumentoheshin, por merrnin jetë. Ajo nuk shkroi për të qenë në qendër, por për të kthyer qendrën drejt atyre që ishin përjashtuar prej saj. Ndër zërat e parë që dëgjoi – gjyshja, kënga dhe zjarri E lindur më 18 shkurt 1931 në Lorain, Ohio, Toni Morrison – me emrin e lindjes Chloe Ardelia Wofford – rritej në një botë të trazuar nga racizmi, varfëria dhe padrejtësia, por gjithashtu në një shtëpi të mbushur me këngë, legjenda, rrëfenja dhe krenari. Babai i saj, George Wofford, punonte me tre punë, ndërsa nëna, Ramah, ishte një rrëfimtare natyrale. Në një incident që shënoi ndërgjegjen e saj për egërsinë e botës – pronari i shtëpisë i vuri zjarr banesës së tyre sepse nuk mund të paguanin qiranë – Morrison mësoi se në këtë botë, mbijetesa shpesh është një akt rebelimi shpirtëror. Morrison studioi Anglisht në Howard University, një institucion historikisht i përkushtuar për edukimin e afro-amerikanëve. Aty mori emrin “Toni” – nga emri i saj i pagëzimit “Anthony” – për t’ia lehtësuar vetes jetën në një ambient të dominuar nga të bardhët. Ajo vazhdoi masterin në Cornell University, ku thelloi dashurinë për letërsinë dhe filloi të ngjizte vizionin e saj estetik. Nga redaktore kaloi  në shkrimtare  – Rruga drejt zërit të vet Pas diplomimit, ajo punoi si pedagoge në Texas dhe më pas në Howard. Pas ndarjes nga bashkëshorti, mbeti nënë beqare me dy djem. Puna në Random House si redaktore – ku u bë gruaja e parë afro-amerikane në atë rol – i dha asaj aftësinë të formësonte zërat e tjerë afro-amerikanë, si Angela Davis dhe Toni Cade Bambara. Por natën, kur fëmijët flinin, ajo shkruante – në fshehtësi dhe në heshtje. “The Bluest Eye” – Tronditja e parë e letrare Romani i saj i parë, The Bluest Eye (1970), është një rrëfim prekës për një vajzë të vogël që dëshiron sy blu për të ndier veten të dashur. Me një gjuhë të thjeshtë, por të ngarkuar me simbole, Morrison sfidoi idealet racore të bukurisë dhe përshkroi dëmet psikologjike të racizmit të brendësuar. Kjo vepër shënjonte jo vetëm lindjen e një shkrimtareje, por edhe të një vizioni të ri në letrat amerikane. Krijimtaria: Një cikël i rrëfimit dhe shpëtimit Pas suksesit të saj të parë, erdhën vepra gjithnjë e më të thella: Sula (1973), që eksploron kompleksitetin e femrës dhe miqësinë në një shoqëri patriarkale dhe raciste. Song of Solomon (1977), një epikë që rikthen traditën e oralitetit dhe mitit afrikan, përmes kërkimit për identitetin dhe rrënjët. Beloved (1987), kulmi i letërsisë së saj, fitoi Çmimin Pulitzer. Romani është i frymëzuar nga historia e vërtetë e Margaret Garner, një skllave që vrau vajzën e saj për ta shpëtuar nga skllavëria. Morrison nuk rrëfen vetëm krimin – ajo eksploron dhembjen, pendesën, çlirimin dhe kujtesën që s’pushon së trokituri. Tematika Letërsia e Toni Morrison është në thelb politikisht intime: ajo e sheh historinë si pjesë të qenies, kujtesën si pasuri shpirtërore, dhe identitetin si një luftë të përhershme mes të kaluarës dhe të tashmes. Racizmi, trauma transgeneracionale, kultura afro-amerikane, gjuha si mjet çlirimi dhe gratë – janë disa nga fijezimet që e bëjnë tekstin e saj të rezonojë ndër breza. Analogi, kritikë dhe ndikim Nëse William Faulkner e zhytte lexuesin në psikikën e Jugut të bardhë amerikan, Morrison i dha një zemër të re Amerikës së errët – asaj që kishte heshtur shumë gjatë. Si Virginia Woolf, ajo kuptoi peshën e brendshme të gruas dhe e shfaqi në një letërsi që ndërtoi realitete të reja përmes imagjinatës. Kritikët si Harold Bloom dhe bell hooks e kanë quajtur veprën e saj si "thellësisht revolucionare", jo sepse bërtet, por sepse nën zë rrëfen të vërtetën. Çmime dhe nderime – Dëshmi të një trashëgimie të pavdekshme Çmimi Pulitzer (1988) Çmimi Nobel në Letërsi (1993) – u bë gruaja e parë afro-amerikane që e mori këtë çmim Medalja Presidenciale e Lirisë (nga Barack Obama, 2012) Medalja Kombëtare për Shkencat Humane Çmimi PEN/Saul Bellow për Letërsi Amerikane National Women’s Hall of Fame (2020) Këto nuk janë thjesht trofe, por dëshmi që fjala e saj preku botën. Morrison në Akademi dhe Trashëgimi Kulturore Si profesoreshë në Princeton University për më shumë se dy dekada, ajo jo vetëm mësoi, por edhe frymëzoi një brez të tërë shkrimtarësh e studiuesish. Themeloi Princeton Atelier, një laborator artistik për studentë dhe artistë që bashkëpunojnë për të krijuar art bashkëkohor me ndikim. Mbyllje: Kur kujtesa është akt shërimi Më 5 gusht 2019, bota humbi një zë, por jo një prani. Vepra e Toni Morrison nuk lexohet – ajo dëgjohet, përjetohet, dhe ndoshta edhe shëron. Në një kohë kur historia rishkruhet çdo ditë, ajo na mëson se ka histori që nuk duhen harruar, sepse janë ato që na bëjnë njerëzorë. Burimet (MLA style) "Toni Morrison." Encyclopedia Britannica, 2024. "Toni Morrison Biography." Biography.com , A&E Networks Television, 2024. Morrison, Toni. The Bluest Eye. Holt, Rinehart and Winston, 1970. Morrison, Toni. Beloved. Alfred A. Knopf, 1987. Gates, Henry Louis Jr. "Toni Morrison and the Reconstruction of Race." The New Yorker, Oct. 1996. hooks, bell. Remembered Rapture: The Writer at Work. Holt, 1999. "Toni Morrison Obituary." The New York Times, Aug. 6, 2019. "Toni Morrison." National Women's Hall of fame 2020