Search Results

Rrevista Prestige #inspiration #artificialintelligence #elonmusk #SundarPichai Ndërmjet optimizmit dhe Rrezikut: Pichai - Musk dhe Lufta për Kontrollin e Inteligjencës Artificiale në një të Ardhme që Po Troket Përballë dy vizioneve – Paralajmërimi i Pichait dhe frika e Muskut Nga Liliana Pere – Revista Prestige Në skenën globale të teknologjisë, diskutimi për inteligjencën artificiale po merr një intensitet të ri. Dy figura që kanë peshë të madhe në këtë debat janë Sundar Pichai, shefi i Alphabet/Google, dhe Elon Musk, sipërmarrësi që është njëkohësisht admirues dhe kritik i IA-së. Edhe pse të dy punojnë rreth një objekti – inteligjencës artificiale – qëndrimet e tyre reflektojnë dy vizione krejtësisht të ndryshme për përdorimin dhe rreziqet e kësaj teknologjie. Si publiciste dhe opinioniste, mendoj se ky kundërvënien mes tyre nuk është thjesht një debat teknologjik: është një test i vlerave tonë shoqërore mbi pushtetin, kontrollin dhe së ardhmes. --- 1. Paralajmërimi i Pichait: “Mos u besoni verbërisht – IA është e brishtë” Në intervistën e tij me BBC-në, Sundar Pichai ka dërguar një mesazh të qartë: inteligjenca artificiale, sa e fuqishme, është ende “të prirë ndaj gabimeve” (“prone to errors”). Ai insiston se përdoruesit duhet ta kombinojnë përdorimin e IA-së me burime më tradicionale informacioni — nuk duhet që teknologjia të jetë burimi i vetëm, por një mjet ndihmës. Një nga pikat më interesante në qasjen e tij është “ekosistemi informativ” që ai promovon: sipas Pichait, është e domosdoshme që përdoruesit të kenë qasje të gjerë në informacion të verifikuar, jo vetëm në përgjigje gjeneruar nga modelet e IA-së. Për më tepër, Pichai nuk e mohon se Google vetë është duke investuar fort në IA — përkundrazi, nën drejtimin e tij, Google planifikon të lançojë modelin Gemini 3.0 dhe ka integruar funksionalitetin “AI Mode” brenda Google Search, për t’iu afruar përdoruesve një përvojë bisedore sikur të flisnin me një ekspert. Por paralelisht me entuziazmin për potencialin e IA-së, Pichai nxit një kujdes të lartë: Ai u bën thirrje përdoruesve që të kuptojnë kufizimet e teknologjisë dhe të mos i besojnë verbërisht të gjitha përgjigjeve që IA prodhon. Ai paralajmëron gjithashtu për mundësinë e një flluskë investimi në IA (“AI bubble”), duke thënë se as Google nuk është imun në rast të një rënieje në treg. Nga ana e sigurisë, ai tregon se Google po ndërmerr hapa konkretë: po rrit investimet në “sisteme besueshmërie”, po punon në verifikimin e përmbajtjeve të IA-së, dhe po zhvillon mjete që zbulojnë nëse imazhet janë gjeneruar artificialisht. Pichai ka pranuar më parë edhe gabime të mëhershme: kur Gemini AI (version i mëparshëm) prodhoi përgjigje të paragjykuara (“bias”) në tekst dhe imazh, ai e quajti sjelljen “krejtësisht të papranueshme” dhe premtoi rishikime dhe përmirësime. Ky qëndrim i Pichait reflekton një optimist realist: ai beson fuqimisht në potencialin transformues të IA-së, por njëkohësisht e sheh atë si mjet që duhet menaxhuar me përgjegjësi. Ai nuk propozon dekelerim të zhvillimit, por një qasje me maturi — teknologji + verifikim + edukim publik. --- 2. Frika e Muskut: “Rreziku i një diktature të IA-së nuk është teorik – është mundësi reale” Nga ana tjetër e skenës shfaqet Elon Musk, zëri më alarmist në fushën e IA-së. Frika e tij kryesore: koncentrimi i pushtetit në duart e pak protagonistëve, veçanërisht kur bëhet fjalë për kompanitë që zhvillojnë inteligjencë shumë të avancuar — si DeepMind, pjesë e Alphabet (Google). Sipas raporteve, në e-maile të brendshme që janë bërë publike në kontekstin e përplasjes së tij me OpenAI, Musk ka shprehur shqetësimin se DeepMind i mundshëm “mund të krijojë një diktaturë AGI (artificial general intelligence)”. Në dokumentarin Do You Trust This Computer?, Musk tha se një IA super-inteligjente mund të bëhet “një diktator i pavdekur” – sepse, ndryshe nga një udhëheqës njerëzor, një entitet IA nuk vdes. Sipas tij, nëse një grup shumë i vogël kontrollon teknologjinë e AGI-së, ai mund të ketë pushtetin absolut për kohë të pacaktuar. Kjo frikë nuk është për Musk thjesht spekulative — është pjesë e një bindjeje më të gjerë se IA duhet të rregullohet me kujdes. Ai ka folur shpesh për nevojën e mbikëqyrjes ndërkombëtare, për rregulla dhe për struktura që të parandalojnë dominimin e pak aktorëve me kapacitet të madh ekonomik dhe teknik. Sipas Musk, rreziku nuk është vetëm teorik — është ekzistencial: një IA e paqeverisur apo e përqendruar tek një entitet mund të kthehet në strukturë kontrolli që shmang çdo përgjegjësi njerëzore. --- 3. Analiza e kontrastit: Dy qasje, një sfidë shoqërore Tani, le të analizojmë çfarë na mëson ky debat mes Pichait dhe Muskut, dhe cilat janë pasojat për shoqërinë tonë. 3.1. Kujdesi për ekuilibrin Pichai na fton në një qasje ekuilibri: teknologjia është shumë e dobishme, por pa verifikim dhe pa burime të larmishme, ajo mund të keqinterpretohet ose keqpërdoret. Musk është alarmist: ai e percepton IA-në si një forcë që mund të përqendrojë pushtetin dhe të sfidojë strukturat demokratike. Në fakt, të dy argumentet janë të vlefshme: IA ka fuqinë për të transformuar botën, por ky transformim mund të jetë pozitiv ose negativ, varësisht kush e kontrollon dhe me çfarë qëllimi. 3.2. Rregullimi dhe përgjegjësia Toni i Pichait sugjeron se vetë industria duhet të ndërtojë mekanizma sigurie dhe verifikimi: Google po punon për të minimizuar gabimet dhe paragjykimet në modelet e saj, dhe investon në mjete për zbulimin e përmbajtjeve artificiale. Kjo është një qasje “nga brenda”: inkurajim i inovacionit por me kontrolle. Musk, nga ana tjetër, kërkon rregulla globale. Ai beson se pa një hierarki ndërkombëtare ose strukturë që shmang monopolin teknologjik, rreziku që AI të bëhet mjet dominimi është i madh. Kjo është një qasje “nga jashtë”: insiston në regulatorë dhe institucione ndërkombëtare, jo vetëm vetë-ndërgjegjësim i firmave. 3.3. Realiteti aktual dhe perspektiva për të ardhmen Në praktikë, skenari i Pichait duket më realistik në afat të shkurtër – Google dhe kompani të tjera AI janë të motivuara komercialisht për të pasuruar teknologjinë, por ekzistojnë gjithashtu presione morale dhe reputacioni për të mos lejuar abuzime. Por paraqitja e paralajmërimit të Muskut nuk duhet të injorohet: ai na kujton se teknologjia më e fuqishme nuk është pa rreziqe, dhe që disavantazhet më të mëdha mund të lindin kur pushteti është i centralizuar. Në botën reale, ne kemi nevojë për të dy qasjet: 1. Inovacion + siguri: siç propozon Pichai, ku kompanitë vazhdojnë të zhvillojnë IA, por me paralajmërime dhe verifikim. 2. Rregullim dhe transparencë: siç kërkon Musk, për të siguruar që askush i vetëm nuk do të ketë kontroll absolut mbi IA-në. --- 4. Konkluzion – Reflektimi ynë. Si opinioniste dhe redaktore kryesorenë Revista Prestige, mendoj se debati mes Pichait dhe Muskut është një nga pikëkthesat më të rëndësishme të kohës tonë. Nuk është thjesht një çështje teknologjike — është një çështje vlerash: si duam që bota e ardhshme me inteligjencë artificiale të jetë? A duam një botë ku AI na ndihmon, por nuk na zëvendëson? A duam që pushteti i IA-së të jetë i shpërndarë apo të përqendrohet tek pak aktorë me burime të mëdha? Si mund të ndërtojmë një sistem ku inovacioni ecën me sigurinë dhe kuqëndrimi moral nuk ngelet pas? Mund të jemi të optimistë për potencialin e IA-së — si transformuese, krijuese, frymëzuese — por paralel me optimizmin duhet të vendosim kërkesën për përgjegjësi. Mesazhi i përbashkët i Pichait dhe Muskut, pa u dukur kështu në sipërfaqe, është më i fuqishëm se çdo marketing teknik dhe në cdo strukture dhe individ: “Ne nuk mund të harrojmë kontrollin. E ardhmja është tani, dhe ajo varet nga zgjedhjet që bëjmë.” Ja versioni i titulluar dhe i përgatitur për botim me burimet e cituara, sipas stilit editorial për Revista Prestige: --- Burimet e përdorura në analizë: 1. BBC – Intervistë ekskluzive me Sundar Pichai: https://www.bbc.com/news/technology-66230437 2. NDTV – Pichai mbi gabimet e IA-së dhe përdorimin paralel me burime të tjera informacioni: https://www.ndtv.com/world-news/ai-prone-to-errors-use-alongside-other-tools-google-ceo-sundar-pichai-9657080 3. Financial Express – Integrimi i Gemini 3.0 dhe AI Mode në Google Search: https://www.financialexpress.com/life/technology/dont-rely-on-ai-blindly-it-is-prone-to-make-errors-google-ceo-sundar-pichais-new-warning/4048652/ 4. Business Standard – Investimet e Google në sigurinë dhe verifikimin e IA-së: https://www.business-standard.com/companies/news/google-sundar-pichai-ai-bubble-warning-125111800842_1.html 5. Tom’s Hardware – Elon Musk mbi rrezikun e diktaturës së IA-së dhe DeepMind: https://www.tomshardware.com/tech-industry/artificial-intelligence/musks-concerns-over-google-deepmind-ai-dictatorship-revealed-in-emails-from-2016-communications-released-during-the-recent-openai-court-case 6. Business Insider – Musk mbi IA-në dhe rrezikun ekzistencial: https://www.businessinsider.com/elon-musk-says-ai-could-lead-to-robot-dictator-2018-4 7. Yahoo Tech – Gemini dhe kufizimet e IA-së: https://tech.yahoo.com/ai/gemini/articles/dont-blindly-trust-ai-tells-050218563.html 8. Anews.com.tr – Pichai mbi përdorimin paralel të IA-së dhe burimeve tradicionale: https://www.anews.com.tr/tech/2025/11/18/pichai-dont-blindly-trust-ai-tools

Rrevista Prestige #inspiration #writer Rubrika:Shkrimtar të mëdhenj që na frymezojnë. Titulli: Lev Tolstoi – Zëri i Ndërgjegjes dhe i Jetës “Të gjithë besojnë se duhet të jetojnë, por shumë pak besojnë se duhet të jetojnë drejt.” Kjo thënie e Lev Tolstoit duket si një fener që ndriçon tërë veprën e tij dhe jetën e tij. Ajo na thotë menjëherë se ai nuk ishte vetëm një shkrimtar, por një udhëheqës moral, një njeri i cili kërkonte kuptimin e vërtetë të jetës, larg titujve, pasurisë dhe luksit që mund të ofronte aristokracia ruse. Lev Nikolajevic Tolstoi lindi më 9 shtator 1828 në Vasilskoe, në një familje fisnike. Babai i tij, Nikolla, ishte pronar i thjeshtë i tokës, ndërsa nëna, Mariya, e kultivuar dhe e ndjeshme, i transmetoi dashurinë për leximin dhe reflektimin që në fëmijëri. Fëmijëria e tij mes natyrës së qetë dhe pasurisë së moderuar e formoi si një shikues të hollë të jetës dhe të padrejtësive që ndodhnin përreth tij. Pas një periudhe të shkurtër studimesh universitare në Kazan, në Fakultetin e Jurisprudencës, Tolstoi nuk përfundoi studimet. Arsyeja nuk ishte mungesa e dijes, por dëshira për të mësuar nga jeta dhe përvoja e drejtpërdrejtë. Ai besonte se të kuptosh njeriun, shoqërinë dhe moralin nuk mund të mësohet vetëm nga librat, por nga eksperiencat dhe reflektimi personal. Eksperiencat e tij ushtarake, sidomos gjatë Luftës Kaukaziane, do të formonin vizionin e tij për paqen dhe humanizmin. Ai pa mizoritë dhe vuajtjet e njerëzve, duke kuptuar se lufta nuk është heroizëm, por tragjedi njerëzore. Veprat e tij janë monumentale: nga “Lufta dhe Paqja” dhe “Ana Karenina”, ku eksplorohen konfliktet njerëzore dhe shoqërore, tek eseja “Vdekja e Ivan Iljit”, që flet për vdekshmërinë dhe domethënien e jetës. Romani më i njohur dhe shpesh konsiderohet kryevepra e tij është “Lufta dhe Paqja”, i cili përshkruan jetën e disa familjeve aristokrate ruse gjatë luftërave napoleonike, duke kombinuar histori personale me reflektime mbi historinë, shoqërinë dhe moralin. Ai është i famshëm për thellësinë psikologjike të personazheve, kompleksitetin e ngjarjeve dhe pasqyrimin e thellë të jetës dhe të historisë. Në jetën e tij ka episode që tregojnë humanizmin e tij. Ai organizoi shkolla për fëmijët e fshatarëve në pronën e tij, duke u përpjekur që edukimi të shërbente për të zhvilluar jo vetëm dijen, por edhe moralin. Ai përjetoi konflikte të brendshme me gruan e tij, Sofja Andrejevna, duke reflektuar për dashurinë, përgjegjësinë dhe sakrificat që kërkon jeta. Dhe përvoja e tij në luftë e bëri të kuptojë më mirë vuajtjen e njerëzve dhe domosdoshmërinë e paqes. Thënie të tij e përforcojnë vizionin: “Në qetësi dhe dashuri gjendet e vërteta e jetës” dhe “Vdekja mësohet më mirë duke jetuar me ndërgjegje.” Ato janë si udhërrëfyes për çdo lexues që kërkon të kuptojë thellësinë e jetës njerëzore. Figura e Tolstoit sot shihet si një simbol i ndërgjegjes dhe i reflektimit mbi jetën. Ai na kujton se vlerat e vërteta nuk matet nga pasuria apo pushteti, por nga aftësia për të jetuar drejt, për të kuptuar dhe dashur të tjerët. Letërsia e tij, e ngarkuar me emocion dhe ngjyrime të jetës, krijon një peizazh ku njeriu dhe natyra lidhen në harmoni, ku moraliteti bëhet një udhërrëfyes i veprimit dhe bukuria estetike shërben për të reflektuar mbi kuptimin e jetës. Tolstoi sot nuk është thjesht një shkrimtar i së kaluarës; ai është një thirrje për të jetuar me ndërgjegje, për të ndjerë, për të dashur dhe për të vepruar drejt. Në botën e shpejtësisë dhe të konsumit të pafund, zëri i tij është një ftesë për qetësi, reflektim dhe për një jetë më të thjeshtë, më humane dhe më të vërtetë. Autor,Publicist .Liliana Pere

#RevistaPrestige #inspiration #personality Rubrika: Personalitete që i kujtojme me respekt e na frymezojnë Qamil Poda: Një jetë që u bë frymë për shekujt, Komandanti i flotes detare, Kolonjari patëriot Në “Revista Prestige” ne besojmë se historia nuk është thjesht një radhë ngjarjesh, por një thesar i shpirtit njerëzor. Ka jetë që nuk shuhen në faqe kalendari, por hapen si dritare që frymëzojnë breza. Një prej tyre është jeta e Qamil Podës — një jetë që nuk mbaroi me vitet e saj, por fill Filloi të lulëzojë në frymën e atyre që e kujtojnë. Ai është shembulli i asaj se si njeriu mund të bëhet udhërrëfyes për një komb, mishërim i guximit, mendjes dhe përkushtimit, një figurë e rrallë që e ngre kujtesën kombëtare në piedestalin e frymëzimit. Më 22 nëntor 1925, në Kolonjë, lindi Qamil Poda, pjesëtar i familjes Poda — një familje që i ka dhënë historisë shqiptare figura me peshë të jashtëzakonshme. Rrënjët e kësaj familjeje lidhen ngushtë me Zylyftar Podën, një nga figurat e nderuara të rezistencës shqiptare gjatë shekullit XIX. Që në fëmijëri, Qamili u rrit mes rrëfimeve të rezistencës dhe amanetit për atdheun; ai kuptoi herët se trashëgimia e një emri nuk është fat, por përgjegjësi. Fëmijëria e tij nuk ishte e shoqëruar nga komoditet, por nga edukimi i brendshëm moral, një edukim që do ta drejtonte në rrugën që bën dallimin mes njeriut të zakonshëm dhe atij që lë gjurmë. Kur ishte vetëm 17 vjeç, në vitin 1942, në kohën kur Shqipëria gjendej nën pushtimin italian, Qamil Poda u bashkua me lëvizjen antifashiste në radhët e gjimnazistëve të Tiranës. U rrethua nga shokë idealistë: Adnan Qatipi, Myslym Keta, Alqi Kondi, Janaq Kilica, Sul Domi, Gjik Kuqali, të cilët nën drejtimin e Gogo Nushit dhe Beqir Ballukut formonin atë gjeneratë të artë të rinisë që e pa lirinë si detyrë jetësore. Aktiviteti i tij antifashist solli arrestimin nga pushtuesit italianë, por ai u arratis dhe vazhdoi rrugën që e kishte nisur, duke iu bashkuar çetave të rezistencës në Tiranë dhe më pas në Pezë, ku gjeti frymën e rezistencës së babë Myslymit. Në vijim, ai u rreshtua në Brigadën e Tretë Sulmuese, nën komandën e Heroit të Popullit Rrahman Perllaku, një ndër formacionet më luftarake të LANÇ-it, që u shqua për betejat kundër pushtuesve gjermanë dhe bashkëpunëtorëve të tyre. Në malet, në shi, në bora dhe në terrin e luftës, ai formoi veten jo thjesht si një luftëtar, por si njeri që kuptoi kuptimin e sakrificës: liria nuk është dhuratë, por dritë që ndizet me gjak. Pas fitores së luftës, Shqipëria kishte nevojë për njerëz të ditur që do të ndërtonin strukturat shtetërore dhe ushtarake. Qamil Poda u përfshi në këtë proces me seriozitet të jashtëzakonshëm. Në vitin 1946, ai u dërgua për studime në Akademinë e Artilerisë në Sumi (Kiev, Ukrainë), një institucion i rëndësishëm i Bashkimit Sovjetik, ku studioi deri në vitin 1949. Aty mori bazën e fortë të formimit të tij profesionist në strategji, taktikë dhe sisteme artilerie. Por nuk ndaloi me kaq. Disa vite më vonë, në periudhën 1956–1959, u diplomua në Akademinë e Shtatmadhorisë së Marinës “Voroshillov-Kuznjecov” në Leningrad (Shën Petersburg), një akademi elitare e forcave detare sovjetike. Pikërisht aty, në brigjet e Nevas, ku lindnin komandantët më të zotë të flotave të Lindjes, u formua mendja strategjike detare e Qamil Podës. Kur u kthye në Shqipëri, filloi një epokë e re për të — epoka e shërbimit të lartë në Forcat e Armatosura, ku ai do të ngjitej në nivelet më të larta të udhëheqjes. Flota Luftarake Detare, një nga institucionet më strategjike të shtetit, ishte në një moment kritik. Shqipëria e viteve ’70 kërkonte të rrite kapacitetet e veta, të forconte patrullimin detar, të modernizonte bazat në Pashaliman, Porto Palermo dhe repartet e tjera. Sipas buletinit zyrtar të Ministrisë së Mbrojtjes, Qamil Poda fillimisht shërbeu si Zëvendëskomandant i Flotës, dhe në shtator 1973 u emërua Komandant i Flotës Luftarake Detare të Shqipërisë, funksion të cilin e mbajti deri në korrik 1981, duke pasuar komandantin e njohur, Kundëradmiralin Abdi Mati. Në këto vite, ai udhëhoqi fluksin e ndërtimeve, kontrollin e patrullimeve, ngritjen e kapaciteteve teknike dhe operacionale të flotës. Njohuria e tij e thellë taktike dhe strategjike e shndërroi Flotën Luftarake Detare të Shqipërisë në një strukturë që gëzonte respekt të lartë institucional. Në fakt, në çdo bazë detare që vizitoi, ai linte gjurmë: nga sistemimi i anijeve patrulluese, tek përgatitja e kuadrove, tek ngritja e disiplinës ushtarake. Ai e dinte se deti është prova e karakterit, sepse horizonti kërkon sy të kthjellët dhe vendimet kërkojnë mendje të ftohtë. Për Podën, deti nuk ishte vetëm terren: ishte një filozofi e gjithë jeta. Ai thoshte shpesh se “deti është libri që nuk mbarohet kurrë”, dhe këtë libër ai e lexoi çdo ditë të udhëheqjes së tij. Pas mbylljes së periudhës së tij në komandim, ai nuk u shkëput nga shërbimi publik. Përkundrazi, në vitet pas pensionit, Qamil Poda u bë një figurë e rëndësishme në Organizatën e Veteranëve të LANÇ, ku punoi pa u lodhur për ruajtjen e kujtesës së brezit të luftës dhe për transmetimin e vlerave tek brezat e rinj. Ai u bë zëri i qetë, i mençur dhe i thellë i një epoke që tashmë vetëm mund të rrëfehej. Përmendet gjithashtu kontributi i tij në takimet me Divizionin e Kukësit dhe me përfaqësues të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ku përvoja e tij e dhënë me maturi u vlerësua si urë mes dy brezave luftëtarë. Në vitin 2019, me rastin e 94-vjetorit të Forcave Detare, dekorohet me “Medaljen e Artë të Shqiponjës”, një dekoratë e rrallë që i jepet figurave që kanë lënë gjurmë të thella në historinë ushtarake dhe shtetërore. Përveç kësaj medaljeje, dokumentet flasin për rreth 20 urdhra dhe medalje të tjera që Poda mori gjatë jetës, si për aktivitetin e tij luftarak, ashtu edhe për kontributin e tij profesional në detari. Sot, emri i Qamil Podës është i gdhendur jo vetëm në kujtesën e veteranëve e të strukturave ushtarake, por edhe në vetë gjeografinë e qyteteve shqiptare: dy rrugë, një në Tiranë dhe një në Durrës, mbajnë emrin e tij — testament i faktit që jeta dhe vepra e tij janë tashmë gurë themeli të identitetit tonë modern. Në fund, duhet thënë se Qamil Poda nuk ishte vetëm një komandant; ai ishte një filozof i detit, një mjeshtër i disiplinës dhe një njeri që e kuptoi se sakrifica është forma më e lartë e dashurisë për atdheun. Jeta e tij ishte një dialog i vazhdueshëm mes njeriut dhe detit, mes historisë dhe mbijetesës, mes qetësisë dhe furtunës. Ai tregoi se guximi nuk është vetëm betejë me armë në dorë, por betejë me vetveten — me limitet, frikën, barrën e përgjegjësisë dhe sfidën e të qenit shërbëtor i kombit. Prandaj, Qamil Poda mbetet i pavdekshëm jo sepse jetoi 56 apo 80 apo 100 vite; ai mbetet i pavdekshëm sepse jeta e tij vazhdon të frymojë, si një dritë e qetë në horizontin e historisë sonë kombëtare. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Enika Abazi Rubrika: Personalitet që na tregon mëson  dhe frymëzon 1. Portret 2.Intervistë. Enika Abazi është një profesore dhe mendimtare shqiptare, e lindur në Tiranë, e formuar në një familje ku dija mbrohej si traditë dhe frymë. E diplomuar në Ekonomi në Shqipëri dhe doktoruar në marrëdhënie ndërkombëtare në Universitetin Bilkent ne Turqi, ajo ndërtoi një profil akademik që bashkon analizën e thellë teorike me kulturën kritike të reflektimit. Në rrafshin e mendimit dhe të hulumtimit, Enika Abazi lëviz si një udhëtare e mendjes dhe diplomacisë, duke ndërtuar ura midis universiteteve dhe institucioneve kërkimore, midis vendeve dhe kulturave. Ajo sheh dijen jo si një arkivë ngurtë, por si një rrjedhë të gjallë,  duke bërë nga çdo detaj akademik një hap drejt mirëkuptimit global. Në vitet 1988-1991, si menaxhere e njësisë së burimeve njerëzore dhe materiale në Nënmarrjen e Pajisjeve Elektronike në Shqipëri, ajo ndërtoi strukturat që mundësuan funksionimin e harmonishëm të organizatës. Kjo përvojë i dha mundësinë të kuptonte rëndësinë e burimeve dhe planifikimit strategjik në çdo fushë të veprimit. Në vitet 1991-1999, si shefe e Departamentit të Marrëdhënieve Dypalëshe dhe Partneriteteve në Ministrinë e Marrëdhënieve Ekonomike me Jashtë dhe Tregtisë, ajo krijoi urat diplomatike midis Shqipërisë dhe botës. Kjo eksperiencë e mësoi rëndësinë e dialogut dhe negociatës, duke e formuar si një udhëheqëse të aftë në kontekste komplekse. Në vitin 1994, si kërkuese shkencore në École des Affaires Européennes, Paris, ajo nisi rrugëtimin ndërkombëtar të hulumtimit të saj akademik. Ajo kuptoi se shkenca e politikës ndërkombëtare kërkon ndjeshmëri kulturore dhe përqasje analitike të hollësishme. Në vitin 2001, si kërkuese shkencore pranë COPRI, Kopenhagë, Enika zhvilloi analiza për paqen dhe konfliktet, duke reflektuar mbi mënyrat se si politika ndërkombëtare mund të ndikojë jetët njerëzore. Kjo përvojë i hapi horizontin për bashkëpunime ndërkombëtare dhe hulumtime të thella. Nga 1996-1997, ligjëruese në Universitetin e Tiranës, dhe më pas 1997-2005 si asistent kërkimor dhe mësimdhënëse në Universitetin Bilkent, Ankara, ajo ndërtoi baza të forta pedagogjike dhe kërkimore. Përmes këtyre viteve, ajo mësoi se edukimi ndërkombëtar mund të jetë ura më e fuqishme për zhvillimin e një shoqërie. Në vitet 2005-2008, si pedagoge dhe kërkuese shkencore në Universitetin e Nju Jorkut, Tiranë, dhe bashkëpunëtore pranë Institutit Shqiptar të Studimeve Ndërkombëtare, ajo integronte teori dhe praktikë. Ajo kuptoi se hulumtimi i thellë akademik mund të shërbejë si udhërrëfyes për politika të qëndrueshme. Në vitet 2006-2007, si ligjëruese dhe më pas dekan themeluese në Universitetin Aleksandër Moisiu, Durrës, ajo ndërtoi një institucion të ri me standarde ndërkombëtare. Kjo përvojë e mësoi rëndësinë e vizionit dhe udhëheqjes për të ndikuar pozitivisht shoqërinë. Nga 2008-2013, në Universitetin Europian të Tiranës, dhe në periudha të tjera si ligjëruese dhe bashkëdrejtues e doktoraturës në Universitetin e Pizës (2007-2011), Enika hodhi themele për një hulumtim ndërdisiplinor dhe pedagogjik. Ajo kuptoi se çdo student dhe bashkëpunim shkencor është një mundësi për reflektim . Në vitet 2012-2014, si profesor i ftuar në Universitetin e Lillës, Francë, dhe më pas në Kolegjin Doktoral SESAM (2014), ajo zhvilloi mentorime për studentët dhe doktorantët ndërkombëtarë. Kjo periudhë e forcoi vizionin e saj për bashkëpunimin akademik si mjet për ndryshim global. Nga 2014-2015, si lektore me kohë të pjesshme në Sciences Po Rennes, Enika ndihmoi në krijimin e ura akademike midis Francës dhe Ballkanit. Ajo kuptoi se hulumtimi dhe mësimdhënia janë dy anët e së njëjtës monedhë të ndikimit. Që nga viti 2015 deri sot, si ligjëruese në Universitetin e Lillës dhe kërkuese shkencore në Institutin e Kërkimeve të Paqes, Paris, dhe drejtuese e Pax Universitas, ajo ndërton ura reflektimi dhe bashkëpunimi ndërkombëtar. Ky rol i lejon të shfaqë harmoninë midis dijes, pedagogjisë dhe ndikimit global,. Intervista  Prof.Enika Abazi - Liliana Pere.  E dashur e nderuar Znj Enika fillojmë intervisten. 1.Pyetje. Si ka qenë rruga juaj akademike — nga Shqipëria drejt universiteteve europiane? Përgjgje:  Rruga ime akademike nuk është thjesht një listë diplomash dhe titujsh. Ajo ofron një peizazh emocioni dhe përballjesh në kërkim të vet-arritjes intelektuale, frymëzuar dhe mbështetur fort nga familja si fillim dhe me vonë edhe nga bashkëpunimi me Albert Doja, me të cilin do të ndaja edhe jetën. Nuk do ta quaja të lehtë këtë rrugëtim. Jam e shartuar nga historia. Jam produkt i edukimit të periudhës komuniste në Shqipëri, ku mbarova studime për "ekonomi të planifikuar" – një paradigmë që, ironikisht, po bëhej histori para syve të mi. Kur ra muri, jo vetëm muri i Berlinit, por edhe ai i sigurive tona intelektuale, e gjeta veten në një vakum të padëshiruar. Dijet që kisha marrë me mund, si gurët e një tempulli të shembur, nuk kishin më vlerë në një rend të ri që po lindte. Duhej të rifilloja nga zero. Tranzicioni nuk ishte thjesht një proces ekonomik; ishte një kërkim i dhimbshëm i vetvetes. U nisa në një lundrim nëpër kurse dhe studime pasuniversitare në anët e ndryshme të Evropës, duke u përpjekur të bëja një vend në botën e re që po lindte. Por, them me krenari që ja dola. Fati, ose ndoshta më shumë përkushtimi im, më nxiti të investohem në studimet e doktoratës, që u bë e mundur nga një bursë e Universitetit të Bilkentit. Atje, zgjodha një drejtim  të ri Studimet e Marrëdhënieve Ndërkombëtare. Doktora nuk ishte thjesht një gradë ishte një çelës që më hapi derën drejt një karriere të re akademike. Rrugëtimi ishte me plot të papritura. Çdo sfide vendoste një gur në identitetin tim të ri. Nga kërkimet shkencore në Danimarkë, mësova rigorozitetin e kërkimit shkencor; drejtimi i punimeve doktorale në Itali, më dha përvojën për tu bërë udhërrëfyese për të tjerët, mësimdhënia në auditoret e SHBA-së dhe Francës, me mbushën me ide të reja që lindnin nga shkëmbimi me mendje kureshtare. Sot, këtë rrugëtim nuk e shoh si një karrierë, por si një dëshmi të qartë dhe të prekshme të asaj se dija dhe përkushtimi, kur ushqehen me dashuri të pakushtëzuar, kanë fuqinë të rindërtojnë një jetë nga themelet. Nuk është thjesht për të mbijetuar, por për të lulëzuar, duke u bërë dikush krejtësisht e re. 2. Pyetje: Cili ishte momenti kur filluat të ndiheni jo vetëm studente, por kërkuese e mendimit kritik dhe pyetjeve të mëdha? Pas përfundimit të doktoraturës fillova ta ndiej veten vërtet të formuar, në momentin kur nisa të shkruaja artikuj shkencorë mbi problematika të ndryshme që më kishin preokupuar prej kohësh. Shkrimi akademik dhe procesi i botimit në revista shkencore më mësuan se kërkimi nuk është vetëm një akt individual analize dhe argumentimi, por një dialog i hapur me të ngjashmit dhe botën. Çdo artikull është një përballje me veten dhe me të tjerët — fillimisht përmes komenteve të peer revieewers, e më pas nëpërmjet reagimeve të komunitetit akademik dhe të publikut të interesuar. Ishte një proces që të mëson të japësh e të marrësh, të pranosh kritikën si pjesë të rritjes dhe të ndjesh se dija fitohet jo vetëm duke kërkuar, por edhe duke vlerësuar. Në këtë rrugëtim, shkrimi i një artikulli të bën të rimendosh vlerat, arsyet dhe kufijtë e vetë dijes, të bën të ndjesh se kuptimi i vërtetë nuk përfundon me një diplomë — ai fillon kur guxon të flasësh me zërin tënd. 3. Si kanë ndikuar kujtimet nga fëmijëria dhe rrënjët familjare në mënyrën se si u formuat si njeri dhe si mendimtare? Përgjigje. Kujtimet e fëmijërisë janë për mua një thesar i çmuar, jo thjesht copëza kohe, por gjurmë të thella që kanë ndërtuar mënyrën se si e shoh botën dhe vetveten. Prindërit e mi, Safa dhe Safije — një koincidencë e bukur emrash që mbartnin të njëjtën rrënjë — ishin të përkushtuar që unë dhe motrat e mia të kishim një të ardhme të denjë. Babai, i prekur nga pasojat e regjimit, përsëriste një thënie që u bë si amanet: “Vetëm shkollën s’ta merr dot kush.” Ishte mënyra e tij për të më dhënë forcë dhe për të më mësuar se dija është mburoja më e sigurt kundër padrejtësive. Nëna besonte me gjithë zemër se një vajzë duhet të jetë e pavarur. Ajo ma përçoi këtë bindje me fjalët: “Shkolla është byzylyk floriri.” Për të, arsimi ishte një dhuratë e shenjtë që i garantonte vajzës dinjitet dhe qëndrim të drejtë në jetë. Fëmijëria ime ishte e mbushur me libra. Në çdo dhomë kishte rafte që frymonin histori dhe dije. Ishin librat e gjyshit tim, Osman Myderrizi — autor i Fjalorit të parë të shqipes (1954), studiues i letërsisë shqiptare me germa arabe dhe deputet në parlamentin e parë shqiptar. Ai thoshte shpesh: “Nuk mërzitem hiç, se jetoj midis njerëzve të mençëm,” një fjali që ka mbetur si udhërrëfyes edhe në jetën time. 4.Pyetje:  A ka pasur një ngjarje, një libër apo një figurë që ndezi për herë të parë brenda jush etjen për dije dhe për kuptim të thellë të jetës? Pergjigje:  Etja për dije nuk lindi nga një moment i vetëm, por nga një mozaik librash dhe përjetimesh që më rritën emocionalisht dhe shpirtërisht. U rrita midis faqeve të librave, ku humbisja e gjeja veten njëkohësisht. Secili libër më dha një dritare të re për të parë botën. “Zemra” e De Amicis më mësoi të ndiej thellë për njerëzit, të njoh mirësinë dhe dhimbjen e tjetrit. “Fëmijët e sotëm” i Nesinit më mësoi përgjegjësinë në moshë të vogël. “Bubi kaçurrel” i Bushakës më frymëzoi me shpirtin e tij të lirë, plot guxim e kureshtje. “Cipolino” i Rodarit më dha forcën të kundërshtoj padrejtësinë. “Djemtë e rrugës Pal” të Molnárit më mësuan sakrificën e pastër. Këta libra, këta personazhe, ushqyen tek unë një ndjeshmëri të thellë për botën dhe një dëshirë për ta kuptuar jetën në mënyrë më të gjerë, më të drejtë dhe më të njerëzore. Aty lindi kuptimi i parë i dijes — jo vetëm si njohje, por si ndjenjë, si drejtësi dhe si mundësi për ta bërë botën më të mirë. 5.Pyetje: ka një ide filozofike, një autor, apo një koncept që e ka tronditur mënyrën se si e kuptoni botën? Përgjigje: Ideja që më ka tronditur në mënyrën se si e kuptoj botën është “Miti i Sizifit” i Albert Kamysë.  Para se të përballesha me këtë ese të gjatë, për mua suksesi dhe qëllimi kishin një kuptim të drejtë, linear — një varg arritjesh që të çonin drejt një pike kulmore, ku gjithçka merr kuptim. Camus e përmbysi këtë mënyrë të të menduarit. Sizifi, i dënuar të ngjisë përditë një gur në majë të malit, vetëm që ai të rrokulliset sërish poshtë, është heroi absurd. Ai e njeh kotësinë e detyrës së tij, por pikërisht në vetëdijen për këtë absurditet qëndron madhështia e tij. Nuk është dënimi që e bën Sizifin tragjik, por ndërgjegjja e tij për të — dhe zgjedhja për të vazhduar megjithatë.  Ky lexim më mësoi se e vërteta nuk është një realitet i gatshëm që pret të zbulohet, por diçka që ne vetë e ndërtojmë me këmbëngulje dhe vendosmëri, përmes përpjekjes për t’i dhënë kuptim botës, edhe kur ajo duket pa kuptim. Brenda absurdit gjendet, paradoksalisht, një liri e thellë: çlirimi nga nevoja për “përgjigje të gatshme”. Në këtë kuptim, Camus më bëri të kuptoj se jeta merr vlerë jo sepse ofron kuptime një here e përgjithmonë të dhëna, por sepse na lejon t’i krijojmë vetë ato — përmes përvojës, zgjedhjeve dhe guximit për të vazhduar të ngjisim “gurët tanë” çdo ditë. Dhe pikërisht aty, në këtë përpjekje të pafundme, qëndron bukuria e jetës. 6.Pyetje: Si e përjetuat drejtimin e institucioneve te larta akademike në Shqipëri ? Çfarë mbetet si përvojë nga drejtimi i Universitetit te Durrësit, UET ? Përgjigje: Në maj të 2006-s, nisa një udhëtim të pazakontë. Konkurrova dhe fitova të drejtën të punoja për themelimin e një Fakulteti të ri të Ekonomisë dhe Shkencave të Administrimit në Universitetin e Durrësit Aleksandër Moisiu. E nisa karrierën si Dekane pa asnjë fakultet ekzistues, por me detyrën të krijoja gjithçka nga zero, duke përfshirë dhe rekrutimin e ekipit. Angazhimi ishte i pamatshëm. Çdo ditë ishte një kapitull i ri: gjetja e stafit mësimor dhe administrativ, përshtatja e ndërtesës buzë detit, hartimi i programeve të reja të studimit, krijimi i logos së universitetit, regjistrimi i studentëve të parë, apo ndërtimi i bibliotekës dhe laboratorëve. Çdo detaj ishte një shtysë përpara, e mbushur me një shpresë të thellë se po ndërtoja diçka të qëndrueshme dhe të denjë për të ardhmen. Kjo fazë ishte e papritur dhe më intensivja në karrierën time, një përzierje e përditshme aventure, frymëzimi dhe sfidash. Lodhja ishte e madhe, por ajo zhbëhej plotësisht nga një ndjenjë e thellë vetë-përmbushjeje. Pas netësh pa gjumë dhe përpjekjesh të palodhshme, fakulteti hapi dyert për studentët e parë. Ishte një moment plot emocione, dëshmi e fuqisë së një vizioni për një të ardhme më të mirë. Kjo përvojë më mësoi më shumë për veten time, për vlerën e këmbënguljes dhe fuqinë transformuese të një ideje. Më frymëzoi më së shumti mënyra se si të rinjtë e pranuan institucionin si një hapësirë ku talenti dhe potenciali i tyre mund të lulëzonte. Themelimi i këtij fakulteti mbetet një nga pikat kulmore të jetës time profesionale. Vazhdova këtë udhëtim edhe në UET dy vjet më vonë, ku përjetova të njëjtin vrull krijues, por këtë herë e përballova me më shumë përvojë dhe besim. 7.Pyetje: A mund te ekzistoje një universitet i lire në një shoqëri të politizuar? Ku e sheh vendin e akademikut në një sistem që shpesh nuk e duron pyetjen? Përgjigje: Një universitet i lirë në një shoqëri të politizuar nuk është një paradoks. Një universitet i tillë është një hapësirë ku dija nuk dorëzohet dhe mendimi nuk pranohet të deformohet. Vendin e akademikut në këtë relitet e shoh si një front të mendimit të lirë dhe kritik brenda një shoqërie që nuk e duron pyetjen. Akademiku nuk është thjesht një transmetues i dijes, por një njeri që guxon të vëzhgojë, të sfidojë, të pyes dhe të kërkojë të vërtetën, edhe kur ajo nuk është e rehatshme për pushtetin apo opinionin publik të politizuar. Në një sistem të tillë, roli i tij nuk është i lehtë: kërkon kurajo, këmbëngulje dhe ndonjëherë durim të pafund për të mbajtur hapësirën e diskutimit të hapur. Por pikërisht aty qëndron fuqia e akademikut — në aftësinë për të krijuar një ambient ku dijet, pyetjet dhe dialogu kritik mund të lulëzojnë, duke i kujtuar shoqërisë se progresi nuk lind nga heshtja, por nga kureshtja dhe sfidimi i së keqes. 8.Pyetje: Çfarë ju shtyu të largoheni nga Shqipëria? A ishte një largim i dhimbshëm apo një zgjidhje për vazhdim të natyrshëm? Përgjigje: Jam larguar nga Shqipëria disa herë që pas rënies së regjimit komunist, kryesisht për qëllime kualifikimi dhe zhvillimi profesional. Por largimi për në Lillë ishte ndryshe. Me bashkëshortin tim, Albert Doja, nuk kemi ndarë vetëm jetën familjare—ne kemi ndarë një rrugëtim të tërë, të ndërthurur mes dashurisë, punës dhe pasionit për të bërë gjëra të vlefshme. Lidhja jonë nuk ka nisur thjesht si dy njerëz që gjetën njëri-tjetrin, por si bashkëpunëtorë që ndanin të njëjtat ide dhe kërshëri intelektuale. Disa nga punimet që kemi botuar nuk janë thjesht bashkëpunime akademike. Kur Albert u emërua profesor i universiteteve në Universitetin e Lillës, rrugëtimi ynë mori një kthesë të re. Nuk ishte vetëm një hap i rëndësishëm në karrierën e tij, por edhe një ftesë e heshtur që dëshmonte se jeta jonë, pavarësisht ndryshimeve, do të vazhdonte bashkë. Pa hezitim, unë iu bashkova—jo vetëm sepse vendi i im ishte pranë tij, por sepse Lillë u bë një hapësirë e re ku ne vazhduam të ëndërronim, të punonim dhe të krijonim së bashku. 9.Pyetje: Çfarë do të thotë të jesh pedagoge dhe kërkuese në një mjedis akademik ndërkombëtar krahasuar me realitetin shqiptar? Përgjigje. Për mua, mjedisi akademik e kam parë gjithmonë si një ambjent unik, ku të mendosh, të kërkosh dhe të debatosh janë mënyra për të kuptuar dhe sfiduar realitetin. Ky ambient nuk njeh kufij gjeografikë. Në thelb, ne jemi një bashkësi njerëzish të ndarë nga distancat, por të bashkuar nga një ideal i përbashkët: kërkimi i së vërtetës përtej interesave të ngushta dhe kufijve të pushtetit. Gjithmonë do të ketë pengesa që e shtrembërojnë këtë mjedis. Por thelbi i tij mbetet i pandryshuar: kërkimi për liri mendimi dhe ndriçim të mendjes. 10.Pyetje: A është e mundur të ndërtohet ende një marrëdhënie e vërtetë mes mësuesit dhe studentit në këtë bote të shpejtë dhe të shpërqendruar? Pergjigje. Marrëdhënia midis profesorit dhe studentit në botën e sotme është një dinamikë komplekse dhe në zhvillim të vazhdueshëm, e ndikuar thellësisht nga teknologjia, shndërrimet sociale dhe filozofia moderne e arsimit të lartë. Sot, marrëdhënia mes profesorit dhe studentit nuk është më vertikale, ku profesori është burimi i pamohueshëm i diturisë dhe studenti një enë e zbrazët në pritje që të mbushet me dije. Sot ajo funksionon si një partneritet i bazuar në ndërthurjen e dy modeleve: modeli horizontal, ku profesori është udhërrëfyes dhe këshilltar, dhe studentët pjesëmarrës aktiv, që së bashku kontribuojnë në krijimin e njohurive, dhe modeli hapësinor, ku komunikimi vazhdon edhe jashtë aulës përmes këshillimit akademik, orientimit profesional dhe ndërtimit të rrjetit të karrierës. Është një marrëdhënie që, kur funksionon si duhet, është transformuese për të dyja palët, duke i shtyrë kufijtë e të kuptuarit dhe duke krijuar një mjedis ku dija nuk transferohet, por krijohet së bashku. 11.Pyetje: Cilat janë disa nga studimet tuaja më të dashura apo me sfiduese që ndihen ende të gjalla brenda jush? Pergjigje. Studimet e mia më të dashura dhe të rëndësishme në karrierën time akademike e intelektuale janë disa por këtu po i referohem veç tre prej tyre, secila me një objekt dhe një horizont të veçantë kërkimi, por që në thelb lidhen me njëra-tjetrën përmes temës së përbashkët të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe vendit të Shqipërisë e Kosovës në sistemin ndërkombëtar e rajonal. Çështja e Kosovës dhe studimi i saj në kuadrin e qasjeve të marrëdhënieve ndërkombëtare, Përfytyrimet ndërkombëtare mbi Ballkanin dhe ndikimin e tyre në politikat ndaj rajonit, si dhe integrimi europian i Shqipërisë, sfidat dhe hendeku që ndan vendin nga Evropa. Interesi im për çështjen e Kosovës është i lidhur ngushtë me mënyrën se si ajo është trajtuar në teorinë dhe praktikën e marrëdhënieve ndërkombëtare. Në këtë drejtim, më tërheq veçanërisht analiza e mënyrës se si konceptet e sovranitetit, vetëvendosjes dhe ndërhyrjes ndërkombëtare janë aplikuar në rastin kosovar, sidomos gjatë periudhës së luftës së viteve 1998–1999. Kosova përfaqëson një laborator të rrallë për të kuptuar ndërthurjen midis realpolitikes, normave ndërkombëtare dhe dinamikave rajonale të sigurisë. Interesohem të kuptoj në ç’mënyrë përfytyrimi ndërkombëtar i Kosovës ndikon ende në statusin e saj politik, në proceset e njohjes e integrimit në strukturat euroatlantike. Një tjetër fushë studimore që e konsideroj thelbësore është ajo e përfytyrimeve ndërkombëtare të Ballkanit, ose mënyra se si rajoni është imagjinuar, përshkruar dhe kategorizuar nga fuqitë e mëdha. “Ballkani” ka qenë për një kohë të gjatë një konstrukt diskursiv, shpesh i ngarkuar me konotacione negative, prapambetje apo konfliktualitet. Studimi i këtyre përfytyrimeve, ndërthurja e analizës diskursive me atë politike, më ka lejuar të eksploroj marrëdhënien midis imazhit të krijuar për Ballkanin dhe trajtimit që ai merr në arenën ndërkombëtare. Përmes këtij këndvështrimi, mund të kuptohen më mirë stereotipet e qëndrueshme dhe barrierat simbolike që ende ndikojnë në marrëdhëniet midis Evropës “perendimore” dhe Evropës “juglindore”. Fusha e tretë që më ka tërhequr është ajo e integrimit evropian të Shqipërisë dhe analizës së faktorëve që vazhdojnë të mbajnë një hendek të dukshëm midis vendit dhe standardeve të Bashkimit Europian. Studimet nuk kufizohet vetëm në aspektin institucional të reformave, por edhe në dimensionin socio-politik dhe kulturor të procesit të europianizimit. Më intereson të shqyrtoj se si diskursi i integrimit është bërë pjesë e identitetit politik shqiptar, shpesh më shumë si projekt aspirativ sesa si realitet i konsoliduar. Po ashtu, kam dashur të kuptoj pse, pavarësisht retorikës pro-evropiane, Shqipëria mbetet ende e ndarë nga Evropa përmes problemeve strukturore si korrupsioni, dobësia e institucioneve, mungesa e shtetit të së drejtës, etj. Në tërësi, këto tri fusha studimore formojnë një trekëndësh analitik që më kane ndihmuar të shoh marrëdhënien midis rajonit tonë dhe botës më gjerë — midis përfytyrimit dhe realitetit, midis aspiratës dhe kufizimeve, midis identitetit politik dhe pushtetit ndërkombëtar. Ato përbëjnë për mua jo vetëm tema studimore, por edhe mënyrën e të kuptuarit më thellë të historisë dhe të ardhmes së hapësirës shqiptare e ballkanike brenda rendit ndërkombëtar bashkëkohor. 12.Pyetje: Çfarë është dija për ju sot? Një instrument, një mision apo një mënyrë për të jetuar me ndershmëri? Përgjigje: Dija nuk është vetëm instrument, as vetëm mision — ajo ofron kuptimin për botën. Si instrument, ajo na jep mundësinë të kuptojmë, të ndërtojmë e të transformojmë realitetin. Si mision, na thërret të kërkojmë të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme. Por përtej këtyre, dija është një mënyrë jetese: një përkushtim i brendshëm në kërkimi të kuptimit, të dyshimit dhe të respektit për kompleksitetin e botës. Të jetosh me dijen do të thotë të mos pranojsh lehtë as të njohurën, as të rehatshmen — por të jetosh me pyetje, me kureshtje dhe me integritet. Në këtë kuptim, dija për mua është forma më e lartë e ndershmërisë njerëzore. 13.Pyetje: A ka më vend për intelektualin në një bote që gjithnjë e më pak dëgjon dhe më shumë reagon? Pergjigje. Në një botë që gjithnjë e më pak dëgjon dhe gjithnjë e më shumë reagon, intelektuali e gjen veten në një pozitë të vështirë, por jo të panevojshme. Roli i tij nuk është më ai i zërit që udhëzon turmat, por i mendjes që rikthen reflektimin. Edhe pse zëri i arsyes shpesh humbet në zhurmën e rrjeteve sociale dhe emocioneve kolektive, pikërisht aty lind nevoja për intelektualin — si kujtesë kritike, si zë që nuk përshtatet me reagimin e shpejtë, por e sfidon atë me thellësinë e mendimit. 14.Pyetje: Si mund të mbetet i lire mendimtari në një kohë të mbushur me ideologji të padukshme dhe rrëfime të parafabrikuara? Përgjigje. Intelektualët historikisht kanë shërbyer si arkitektët kryesorë të ideologjive. Përmes analizës sistematike të strukturave shoqërore, sistemeve ekonomike dhe organizatave politike, ata zhvillojnë kornizat koherente të mendimit që më vonë bëhen ideologji. Zhvillimi i teorisë komuniste nga Karl Marksi, artikulimi i parimeve liberale nga John Locke dhe kontributet e Simone de Beauvoir në ideologjinë feministe, të gjitha e demonstrojnë këtë rol krijues. Çdo ideologji ofron një version të thjeshtuar të realitetit. Vlera e saj varet nga aftësia për të zgjidhur probleme reale pa shkatërruar liritë themelore të njeriut. Kontributet intelektuale më të qëndrueshme shpesh dalin nga ruajtja e këtij tensioni krijues. Ky akt balancues përfaqëson si barrën ashtu edhe privilegjin e punës intelektuale. 15.Pyetje: Çfarë mesazhi do të jepnit për të rinjtë shqiptaret që kërkojnë rrugën e tyre përmes pasigurisë, emigrimit dhe mungesës së busullës? Përgjigje. Mesazhi im për të rinjtë shqiptarë që kërkojnë rrugën e tyre mes pasigurisë dhe emigrimit është i thjeshtë: duajeni atdheun. Dashuria per atdheun nuk është një ndjenjë romantike, por vetëdije dhe përkatësi. Siç thoshte Kennedy: “Mos pyesni çfarë bën atdheu për ju, por çfarë mund të bëni ju për atdheun.” Edhe nga larg, dashuria për vendin mund të kthehet në kontribut, në energji krijuese dhe në përpjekje për ta bërë Shqipërinë më të drejtë e më të denjë. Vetëm kështu mund të rindërtojmë shpresën dhe besimin se Shqipëria nuk është thjesht një vend për t’u lënë pas, por një vend për t’u rikthyer dhe për të ndërtuar.  16.Pyetje: Çfarë do t’i thoshit vetes suaj 20-vjecare nëse do ta kishit përballë sot? Vetes sime 20-vjeçare do t’i thosha: shiko të shkuarën me qartësi, jo me gjykim — sepse çdo rrugë që dikur dukej e pamundur, sot është bërë pjesë e udhës sate. 17.Pyetje: Së fundi, pas një jete të përkushtuar dijes dhe lirisë së mendimit – çfarë mbetet për ju si thelb dhe trashëgimi shpirtërore? Përgjigje. Trashëgimia shpirtërore që mbetet është të mos ndalem kurrë së kërkuari, së dyshuari dhe së ndriçuari — sepse aty qëndron dinjiteti dhe të qenit të vërtetë me veten. Në fund, më shumë sesa çfarë kam mësuar, rëndësi ka si kam menduar, si kam mbrojtur të drejtën për të menduar ndryshe dhe si kam ruajtur ndershmërinë intelektuale përballë kompromiseve të kohës. Dija është një udhëtim që më ka çuar drejt përulësisë — sepse sa më shumë kupton, aq më qartë e shoh pafundësinë e asaj që ende nuk di.  Faleminderit per intervisten znj liliana. Ju faleminderit ju , e dashur e nderuar Prof Enika.

Platformat dixhitale – Tribuna që zgjojnë mendimin dhe zhvillimin nëpërmjet teknologjisë Në epokën dixhitale, platformat e dijes dhe komunikimit janë bërë ura që lidhin njerëzit me informacionin, kulturën dhe inovacionin. Ato nuk janë më thjesht media, por tribuna që nxisin mendimin, edukimin dhe frymëzimin. Në këtë realitet të ri global, teknologjia bëhet mjet i emancipimit, jo i konsumit. Pikërisht këtu qëndron edhe misioni i Revistës Prestige – të zgjojë mendimin përmes dijes dhe të ndërtojë ura përmes vlerave. Një platformë ku drita e dijes bashkohet me fuqinë e teknologjisë për t’i shërbyer njeriut. Çfarë është platforma dixhitale Prestige Anëtare e Akademisë Globale Dixhitale me 1,105 citime, Revista Prestige shërben si një referencë akademike globale, duke ofruar përmbajtje të besueshme dhe të thellë për kërkime dhe studime ndërkombëtare. Revista Prestige lindi nga një vizion i qartë dhe një mision i thellë: të ndërtojë një platformë që nuk konsumon përmbajtje, por kultivon mendim, vlera dhe frymëzim. Ajo nuk kërkoi tribuna, sepse u bë vetë tribunë – për mendimin, shpirtin dhe vlerat njerëzore. E ngritur me qetësi dhe përkushtim të madh, Revista Prestige bashkon teknologjinë me njerëzoren, dijen me inovacionin, progresin me kujtesën publike. Ajo është një urë që lidh njerëzit me dijen, kulturën dhe identitetin. Sot, Revista Prestige është një platformë referuese në hartën globale të institucioneve të dijes. Ajo bashkon katër shtylla thelbësore: kërkimin, studimin, promovimin dhe publicitetin – jo si zbukurim, por si shërbim ndaj njerëzimit. Me mbi 1,500 artikuj të publikuar dhe më shumë se 1,105 përmendje akademike në platformën ndërkombëtare Academia.edu, Revista Prestige është një dritare e hapur drejt një horizonti të ri kulturor dhe intelektual. Kjo nuk është thjesht statistikë – është dëshmi e seriozitetit dhe përkushtimit që e ka karakterizuar që në ditën e parë. Sherben si reference per akademine globale dixhitale. Në këtë univers letrar dhe intelektual, lexuesit takojnë filozofë, nobelistë, shkencëtarë, humanistë, artistë dhe figura frymëzuese nga Shqipëria dhe bota. Revista Prestige është vendi ku librat bëhen urë, artikujt bëhen dritë, dhe çdo personalitet – një kapitull në rrëfimin e së vërtetës, dijes dhe dashurisë për jetën. Në këtë hapësirë, dija nuk është thjesht informacion – është ndriçim i brendshëm Themeluesja dhe botuesja e saj eshtë: Exp. IT. Liliana Pere – inxhiniere informatike, kërkuese, autore publiciste – është themeluesja dhe botuesja e Revistës Prestige. Akredituar nga Organizata e Kombeve te Bashkuara. Ajo bashkepunon me disa figura akademike te nderuara, studiuese, si Prif.Aurela Anastasi,Prof. Shefkije Islamaj, Prof.Alma Canaj dge me shume intelektuale te tjerë. Ajo ka ndërtuar një platformë që bashkon teknologjinë me humanizmin, duke e kthyer dijen në një urë shërbimi për komunitetin global. Si Anëtare e Akademisë Globale Dixhitale dhe Ambasadore e Paqes, Dr. Pere ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në promovimin e edukimit, barazisë dhe inovacionit në mbarë botën. Nën drejtimin e saj, Prestige është kthyer në një model të ndërthurjes së shkencës, artit dhe shpirtit njerëzor. Çfarë gjen tek Prestige? Në Revistën Prestige gjen një urë lidhëse të dijes, kulturës, artit dhe shkencës, studime një hapësirë ku takohen analiza, studime, promovime dhe reflektime të thella për figura të rëndësishme shqiptare dhe botërore. Është një univers që frymëzon, edukon dhe ngre mendimin në një nivel më të lartë – ku fjala shërben si dritë dhe si vlerë. Frymë nga Margaret Fuller > “If you have knowledge, let others light their candles in it.” (Nëse ke dije, le të ndriçojnë edhe të tjerët qirinjtë e tyre me të.) > “Today a reader, tomorrow a leader.” (Sot një lexues, nesër një udhëheqës.)

GJUHA STANDARDE SHQIPE DHE E ARDHMJA E SAJ Prof. Dr. Shefkije Islamaj Në 53 vjetorin e Kongresit të Drejtshkrimit Në ditët e Kongresit të Drejtshkrimit (20-25 nëntor 1972) Çdo gjuhë standarde ka historinë e saj, të tashmen e saj, por ka edhe të ardhmen e saj. (1) Zhvillimi i gjuhës letrare shqipe është i shënuar me një histori të gjatë përpjekjesh, vështirësish, pengesash e veprimtarish të shumta e sakrifikuese të atdhetarëve, veprimtarëve e zelltarëve tanë gjuhësorë, letrarë e kulturorë edhe përmes një procesi të gjatë standardizues që u intensifikua sidomos në gjysmë e dytë të shekullit 19-të në kohën e Rilindjes Kombëtare për të vazhduar përgjatë shekullit 20 deri në vitin 1972 kur përfundimisht u ligjësua në pikëpamje shoqërore, politike, kulturore por në rend të parë shkencore Kongresi i Drejtshkrimit i Gjuhës Shqipe dhe i gjuhës së përbashkët letrare që po mbush 5 dhjetëvjetëshat e vet pikërisht këto ditë kur po mbahen edhe aktivitete të shumta shënuese në Tiranë, Prishtinë, Shkup e më gjerë. Jo vetëm në historinë tonë kulturore, por edhe në historitë kulturore të Ballkanit e përtej tij, proceset standardizuese gjuhësore, më herët ose më vonë ose shumë më vonë, gjithmonë janë nxitur nga idetë e ndërgjegjes kombëtare dhe nga ndjenjat e përkatësisë kombëtare. Dhe këto ide janë bërë forcë lëvizëse në historinë e një populli siç janë bërë edhe në historinë e popullit shqiptar. Duke pasur parasysh historinë e gjuhës letrare shqipe, duke e njohur kontekstin e saj historik e politik e duke i ditur rrugën e ecejaket e saj në këtë histori si edhe proceset e saj standardizuese që sollën krijimin e saj, nuk mund të mos themi se kjo histori, ky rrugëtim, këto procese nuk kanë ecur lehtë e pa vështirësi llojesh të ndryshme, përkundrazi. Krijimi i një gjuhe letrare, procesi i normimit dhe i standardizimit të saj gjithmonë, pra gjithmonë, bart, pos përmasës kryesore gjuhësore e shkencore, edhe përmasat si këto: ideologjike, politike dhe simbolike që ndërlidhen ngushtë mes vete dhe shoqërohen me kritikën gjuhësore dhe me mendimin për gjuhën. Kështu është krijuar dinamizmi tipik i të arsyetuarit të hapur mbi gjuhën dhe mbi bazën mbi të cilën është ndërtuar ajo dhe rrjedhimisht edhe mbi bazën e drejtshkrimit të saj. Në këtë mënyrë u krijua një marrëdhënie e ndërsjellë midis përpjekjeve për standardizimin e gjuhës dhe ndryshimeve shoqërore e politike, sepse është e kuptueshme pse standardizimi i gjuhës shqipe është gjithmonë i lidhur edhe me botëkuptimin mbi gjuhën si simbol identiteti, i identitetit tonë kombëtar e jo vetëm si mjet a instrument i marrëveshjes mes nesh, që, natyrisht, është përbërësi themelor i saj. Kritika shkencore, prandaj, duhet të jetë më objektive, më reale e më paanshme dhe të marrë parasysh shumë faktorë, faktorët historikë, politikë, shoqërorë, kulturorë dhe jo vetëm ata gjuhësorë, që kanë ndikuar në jetën tonë kombëtare dhe në krijimin standardit tonë gjuhësor, që do të thotë se duhet të marrë parasysh të shkuarën, të sotmen e sidomos të ardhmen e saj, të gjuhës standarde, por jo vetëm – duhet të marrë parasysh edhe të ardhmen e vetë kombit. Përthyerjet historike të shumë kombeve, siç po dëshmohet edhe sot, nuk kanë përfunduar, ato po përsëriten e përsëriten, prandaj kohezioni brendakombëtar vazhdon të mbetet fjalë kyçe në jetën tonë kombëtare. Sot për sot dhe kushedi sa kohë. Ne nuk jemi as francezë, as gjermanë, as anglezë dhe jeta jonë, historia jonë nuk shëmbëllejnë me të tyret. E as gjuha e historia e saj. Dhe arsyet dihen. Dhe referimi me to nuk na ndihmon shpesh. Gjuha standarde shqipe vazhdon edhe sot të mbetet identifikuese dhe ruajtëse e identitetit shqiptar. Ndërkaq kritika negative ndaj gjuhës standarde dhe normës së saj shpesh jep përfytyrimin e dëshirës për një eksperiment ose eksperimentim pa farë strategjie a projektimi rrjedhojat largvajtëse të të cilit mund të parakuptohen e të mendohen. Një gjuhë standarde për të qenë e aftë të përmbushë funksionet e saj, funksionet e synuara me normimin e saj, e kjo do të thotë që të bëhet një mjet i përbashkët dhe i vlefshëm komunikimi, për një komunitet më të gjerë shoqëror, që ka një ndjenjë të zhvilluar përkatësie, që ka një identitet të përbashkët, që ka një ndjenjë të përbashkët ndjeshmërie gjuhësore, një mjet që mund të veprojë e të aktualizohet me sukses në shumë fusha të jetës së tij duhet të ketë një pranim të gjerë. Gjuha standarde shqipe këtu e 50 vjet e ka këtë pranim. Kundërshtimi i saj i përket një grupi individësh që shfrytëzon të drejtën e tij legjitime për t’u mos pajtuar me qëndrime a vendime të caktuara në rrethanat e sotme demokratike të shoqërisë shqiptare. Dhe është e drejtë e tij siç është e drejtë edhe e shumicës të ngulmojë në vlefshmërinë e standardit dhe sidomos, pra sidomos në të drejtën e patjetërsueshme që shqiptarët kudo që janë të kenë një gjuhë të përbashkët, një gjuhë standarde të ligjësuar, të vlerësuar e të dëshmuar se ajo ka kryer e po i kryen të gjitha funksionet e një gjuhe standarde, të një gjuhe të pasur, moderne, të epshme për t’u modifikuar e për t’iu përshtatur zhvillimeve të reja e të përshpejtuara shoqërore, ekonomike, teknologjike, shkencore, kulturore e të tjera. Përcaktimi, krijimi dhe përdorimi i drejtë i një gjuhe standarde parakupton gatishmërinë e pjesëtarëve të një bashkësisë të gjerë etnike, shoqërore, që e pranon simbolikisht dhe objektivisht gjuhën standarde si sistem të përbashkët gjuhësor dhe që rrjedhimisht tregon gatishmëri edhe për ta mësuar dhe zbatuar në situatat komunikuese të përcaktuara me normën e saj. Në gjithë hapësirën e saj në fushat e përcaktuara të përdorimit të saj zbatohet norma e gjuhës standarde me sukses, me më pak kujdes ose me shkujdesje. Dhe kjo është plotësisht e kuptueshme për rrethanat dhe kontekstin tonë historik, shoqëror, politik, arsimor e kulturor. Cili është niveli i përvetësimit dhe i zbatimit të kësaj norme në këto 50 vjet është një çështje tjetër që do diskutim të gjerë dhe që do mobilizimin e të gjitha institucioneve të rëndësishme e përgjegjëse. Çdo normë gjuhësore duhet të mësohet, askush nuk lind me gjuhën standarde. Se zotërimi i plotë i normës gjuhësore nga të gjitha shtresat e parapara të folësve dhe të shkruesve do të ndodhë shpejt dhe në mënyrë të lehtë, pa pasur parasysh as rrethanat tona historike, politike, shoqërore të shqiptarëve të shpërndarë në disa shtete dhe pa komunikime e kontakte mes vete gjatë, si dhe faktorë të tjerë të shumtë ndikues e përdallues në këto pesëdhjetë vjet tona historie aspak të lehtë në gjithë hapësirën tonë të përbashkët gjuhësore, ka qenë dhe mbetet ide dhe parashikim utopist. Prandaj zotërimi a përvetësimi dhe zbatimi i normë gjuhësore të shqipes standarde ka marrë kohë e do të marrë kohë edhe më tej për arsyet që u theksuan dhe për të tjera që nuk u theksuan. Por, shtrohet pyetja kush e di e kush mund ta thotë saktë e me siguri se ç’ kohë u janë dashur popujve të tjerë të zhvilluar dhe dukshëm më të zhvilluar se ne, ose më të pazhvilluar, për ta zotëruar standardin e tyre? Gjuha standarde shqipe ka tashmë historinë e saj, po e jeton të tashmen e saj dhe po ndërton të ardhmen e saj dhe kjo e ardhme është shumë e besueshme: - sepse arritjet 50 vjeçare gjuhësore e shkencore, arritjet në fushën e pranimit, të përvetësimit e të zbatimit të gjuhës standarde e të normës së saj të kodifikuar në këtë Kongres na lejojnë të themi se gjuha standarde shqipe përmbush të gjitha kriteret që janë përcaktuar nga studiuesit e krijimit të gjuhëve standarde: funksionin përbashkues - gjuha standarde shqipe bashkon të gjithë shqiptarët e të dyja dialekteve; funksionin veçues - gjuha standarde shqipe përfaqëson identitet të veçantë, simbol që identifikon bashkësinë shqipfolëse, shqiptarët, në raport me bashkësitë gjuhësore jo shqipe; funksionin simbolik – gjuha standarde për shqiptarët është simbol i identitetit kombëtar; funksionin e autoritetit – gjuha standarde, pasojisht zotërimi dhe zbatimi i saj, si për shqiptarin si subjekt shoqëror, ashtu edhe për shqiptarët si bashkësi etnike, do të thotë autoritet; funksionin qytetërues – me standardizimin e gjuhës shqiptarët janë bërë komb modern; funksionin komunikues dhe kulturor – gjuha standarde shqipe kultivon dhe zhvillon shprehjen gjuhësore dhe kulturën gjuhësore në përgjithësi përmes sistemit arsimor, administratës, medies, letërsisë, etj.; funksionin shoqëror-politik – gjuha standarde i siguron gjuhës shqipe statusin e gjuhës kombëtare, zyrtare dhe shtetërore por, për një status të tillë të gjuhës standarde është me rëndësi të madhe qëndrimi ynë ndaj saj, vetëdija jonë për rëndësinë e saj dhe qëndrimi ynë ndjenjor ndaj saj, të cilat ia sigurojnë asaj jo vetëm statusin shoqëror-kulturor por edhe statusin shoqëror-psikologjik.(2) Gjuha standarde shqipe i përmbush mirë këto funksione, prandaj ajo ka të ardhmen e saj. -sepse gjuha standarde shqipe ka edhe treguesit e tjerë të rëndësishëm shoqërorë: historinë, që shprehet përmes vetëdijes për bashkekzistencën dhe vazhdimësinë e pashkëputshme të dialekteve të saj, të gegërishtes e të toskërishtes, përmes vlerave të përbashkëta kulturore që shprehin këto dy idioma të shtresëzuara e të mbrujtura në gjuhën standarde; gjallësinë – gjuha shqipe është standardizuar në një moment të historisë së saj, por ajo po tregon qëndrueshmëri dhe hapje ndaj ndryshimeve që ka sjellë e po sjell koha, që po sjell zhvillimi i shqiptarëve në gjithë hapësirën e tyre dhe që po sjellin zhvillimet në përgjithësi në gjithë botën; dhe përshtrirjen – gjuha shqipe është standardizuar dhe pranuar nga gjithë shqiptarët kudo janë, pra, edhe nga gegëfolësit.(3) Këta tregues janë përgjigjja më e mirë që i bëhet kritikës negative por janë edhe tregues projektues të së ardhmes së saj. -sepse gjuha standarde ka kaluar tashmë disa dhjetëvjetësha dhe gjatë kësaj kohe ajo është studiuar gjerësisht si në rrafshin teorik ashtu edhe në rrafshin praktik. Mund të thuhet, prandaj se gjuha standarde shqipe sipas teorisë bazë për krijimin e gjuhëve standarde përmbush të gjithë treguesit që përbëjnë një gjuhë standarde: qëndrueshmërinë elastike të standardit të saj, si tendosje dinamike midis kodifikimit dhe normës reale, që do të thotë se ajo është stabilizuar me kodifikim përkatës, kurse norma e saj e përcaktuar me këtë kodifikim ka treguar elasticitetin e duhur për t’iu përshtatur ndryshimeve e zhvillimeve të kohës dhe të folësve të saj për të cilët u krijua, pra për shqiptarët kudo qofshin ata. Kjo dëshmon se ajo do të ketë të ardhmen e saj (4). -sepse çdo kthim prapa do të thotë mohim i gjithë asaj pune të gjatë, të madhe dhe të kuptimshme të zelltarëve e të lëvruesve të shqipes pothuajse dy shekujsh, do të thotë mohim i pesë dhjetëvjetëshave jete të standardit të shqipes të realizuar e të dëshmuar në të gjitha funksionet e tij në gjithë hapësirën shqiptare, do të thotë mohim i aftësisë së shqiptarëve për të bërë një gjuhe letrare të përbashkët në shkallë kombëtare, do të thotë mohim i aftësisë për të pasur vetëdije se u duhet një gjuhë e përbashkët standarde, do të thotë mohim i aftësisë për të vlerësuar rëndësinë e të qenët bashkë nga pikëpamja gjuhësore, do të thotë mohim i aftësisë për t’u rreshtuar me të gjithë ata popuj, afër e larg gjeografisë shqiptare, që kanë zgjidhur historikisht, politikisht dhe kulturalisht çështjen e gjuhës së përbashkët gjuhësore me kohë, do të thotë në të vërtetë mohim i së vërtetës së madhe se shqiptarët kanë pasur e kanë vetëdije, aftësi e gatishmëri të kenë një gjuhë të përbashkët standarde, ta zhvillojnë gjuhën e tyre standarde dhe të mblidhen rreth një gjuhe të përbashkët standarde (5) siç janë mbledhur rreth një flamuri e rreth një kombi. Edhe për këtë arsye gjuha standarde ka të ardhmen e vet. -sepse gjuha standarde është edhe gjuhë politike: po cila gjuhë standarde nuk është gjuhë politike përderisa krijimi i gjuhës standarde është pjesë e politikës gjuhësore të çdo shteti e të çdo shoqërie, sepse ajo është pjesë e politikës së përgjithshme kulturore, arsimore, kombëtare, është pjesë e politikës së jashtme dhe e politikës së brendshme që ndjek një shtet. Prandaj gjuha standarde shqipe ka të ardhmen e saj! -sepse historia jonë kulturore dhe kombëtare ka dëshmuar prirjen e fuqishme përafruese e përbashkuese që ka karakterizuar proceset standardizuese në historinë e gjuhës shqipe dhe në historinë e shqiptarëve dhe faktet për këtë prirje janë shumë kokëforta sepse janë nxitur jo vetëm nga arsyet gjuhësore e kulturore, por edhe nga arsyet shoqërore, politike, ekonomike. E kjo i siguron gjuhës standarde shqipe të ardhmen e saj. Dhe si përfundim: Gjuha standarde shqipe sot me veçoritë e funksionet e një varianti standard të krijuar gjatë procesit të gjatë standardizues paraqet gjuhë të pranueshme dhe të autoritetshme për të gjithë shqiptarët kudo janë, ndërsa vëmendja e atyre që merren me planifikimin gjuhësor në gjithë hapësirën gjuhësore shqiptare, e atyre që studiojnë gjuhën shqipe dhe gjuhën standarde shqipe, duhet të drejtohet rreth kujdesit të munguar ndaj saj, kujdesit të munguar institucional, pra kujdesit shtetëror e shoqëror. Jo vetëm institucionet shkencore që merren me planifikimin gjuhësor, jo vetëm gjuhëtarët që studiojnë gjuhën, po edhe lëvruesit e gjuhës - shkrimtarët, përkthyesit, publicistët, gazetarët dhe të gjithë përdoruesit e saj duhet të ndërgjegjësohen për rëndësinë e madhe që ka përdorimi i drejtë i gjuhës standarde dhe i gjuhës në përgjithësi, i njërës prej vlerave më të mëdha kombëtare që kemi.(6) Gjuha standarde ka të ardhmen e saj sepse këtë të ardhme do ta ndërtojmë bashkërisht siç kemi krijuar historinë e saj bashkërisht e siç po e jetojmë të tashmen bashkë. FUSNOTAT 1.Kumtesë e lexuar në Konferencën shkencore "Një komb - një gjuhë", kushtuar 50-vjetorit të Kongresit të Drejtshkrimit, organizuar nga Instituti Albanologjik, Prishtinë, 23.11.2022. 2.Shih: Shefkije Islamaj, “Gjuha shqipe e standardizuar”, Gazeta “Dita”, 8 tetor 2022, f. 16-17, Tiranë. 3.Po aty, f. 16-17. 4. Po aty, f. 16-17. 5.Po aty, f. 16-17. 6.Po aty, f. 16-17. Prof.Sh efkije Islamaj. Albanologe

KONGRESI I MANASTIRIT NË KUJTESËN E FISHTËS Në Kongresin e Manastirit (14 – 22 nëntor, 1908) u morën vendime të rëndësishme, për çështjen e alfabetit, apo për ato politike, që ndihmuan për ngritjen në një shkallë më të lartë të kulturës e arsimit shqiptar, si edhe për bashkimin e mëtejshëm në luftën për çlirimin kombëtar. At’ Gjergj Fishta, me një ndikim të fuqishëm në unifikimin e alfabetit të shqipes, duke e rikujtuar këtë ditë, shkruante: “Ishim nga të gjitha skajet e Shqipnisë dhe të kolonive shqiptare ndër dhena të hueja. U treguam me të vërtet shqiptar sepse kurnjani nuk donte me i lëshue asnji fije penit nga mendimi i vet atij tjetrit. Kongresi duhej të shpërndahej pa marrë kurrnji vendim. – U tërbova nga inati, U çova në kambë e u fola: – O burra shqyptarë, po a me të vërtetë do t’i lamë marre vedit para të gjithë botës? – Po a mendoni ndopak se çka do t’u thomi shqyptarëve kur të na pvesin se çka keni ba ju dijetarët atje në Manastir? – Çka do t’u thomi na njerzve të pashkollë që nuk dijnë as me shkrue as me këndue?… Na jemi që mendojmë me ba Shqypninë e si do ta bajmë atë kur na nuk duem me u marrë vesht ndërmjet vedit se si duhet me u shkrue germa A e ajo I? – Burra po u flas me zemër në dorë se asht marre e turp e faqe e zezë me i lanë marre vedit para popullit shqyptar e para tanë botës, që pret dishka prej nesh e na të kthejmë pa kurrgja në dorë ndër shpija tona. – Po ulnju burra, ulnju sheshit e pse të kalojmë edhe nji ditë ma shumë në kët vend, mos ta lamë duerbosh popullin që na pret!… – Aferim! P.Gjergj!… Aferim të kjoftë, bërtiti më të madhë një hoxhë me mjekërr. Ai u çue në kambë e erdh drejt te un, e më puthi në ballë e më tha: – Kështu flet shqiptari që e di që asht shqiptar!… Ulnju burra, – u tha, – ulnju këtu në shesh të zgjedhim një komisjon e në krye të vemë Pader Gjergj Fishten e vetëm komisjoni do të caktojë se shka duhet të bajmë sot-për të mirën e popullit shqiptar neser… Fjala e tij u ndigjue me duartrokitje e më caktuen Kryetar të Komisionit të Kongresit të Manastirit, i cili do të delte bosh sikur mos të ishte tregue toleranca e eme që të pranojshm dy alfabete njiherit, atë të Stambollit që kërkonte Mit’hat Frashëri dhe kët që u vendos. Kjo sjellje e eme në Kongres të Manastirit më ka kushtue mjaft shtrejt në jëtë sepse Abat Doçi, të cilin un e përfaqsova në atë Kongres m’u idhnue. E kur u ktheva më tha: Pater Gjergj, un të kam dijtë si nieri që nuk ban kompromis në jetë! … Por Shqypnija nuk mund të bahej ndryshe…”

Rrevista Prestige #personality #FanNoli #inspiration Si u emërua Fan Noli peshkop i Kishës Ortodokse Shqiptare. Fan Noli u ngrit në hierarkinë kishtare shqiptare në një periudhë të ngarkuar me zhvillime kombëtare dhe fetare. Udhëtimi i tij nisi më 8 mars 1908, kur ai u shugurua prift në SHBA nga kryepeshkopi ortodoks rus i Nju Jorkut, Platoni. Pikërisht aty, në mërgatën shqiptare të Bostonit, Noli mbajti liturgjinë e parë në gjuhën shqipe dhe u bë figurë qendrore e komunitetit, duke e lidhur kishën me identitetin kombëtar. Shumë vite më vonë, në shtator të vitit 1922, shqiptarët e besimit ortodoks shpallën autoqefalinë e Kishës së tyre në Kongresin e Beratit, një akt historik që kërkonte krijimin e një hierarkie vendase. Në këtë kohë, u bë e qartë se Kisha e re shqiptare kishte nevojë për figura të forta, të ditura dhe me autoritet shpirtëror e kombëtar, dhe natyrisht vëmendja u drejtua te Fan Noli, njeriu që kishte mishëruar për vite të tëra idealin e një kishe shqiptare dhe të pavarur. Kështu, më 21 nëntor 1923, në një mbledhje të rëndësishme të kongresit kishtar shqiptar, ai u emërua peshkop i Korçës dhe mitropolit i Durrësit. Vendimi erdhi pas diskutimeve të gjera dhe vlerësimit të rolit të tij në gjuhën, kulturën dhe diplomacinë shqiptare. Delegatët e kongresit e panë Nolin si personin që mund të forconte identitetin e kishës së re dhe të mbronte pavarësinë e saj nga ndikimet e huaja, ndaj emërimi i tij u prit si një hap natyral në konsolidimin e autoqefalisë. Kështu, nga shugurimi i parë si prift në Amerikë deri te përzgjedhja e tij si peshkop në Shqipëri, ngritja e Fan Nolit ishte rezultat i një procesi historik ku përziheshin thirrja shpirtërore, idealizmi kombëtar dhe nevoja për një udhëheqës të mençur në kohë ndryshimesh të mëdha Programi i Kishës së Fan Nolit – “Autoqefalia Shqiptare” Kisha që udhëhoqi Fan Noli kishte një program të qartë kombëtar e fetar, i cili në atë kohë quhej Programi i Autoqefalisë Shqiptare. Ky program nuk ishte thjesht fetar – ishte një projekt i madh kombëtar. Çfarë përfshinte ky program? 1. Liturgji në gjuhën shqipe Qëllimi kryesor ishte që shërbesat të bëheshin në shqip, e jo në greqisht apo gjuhë të tjera, në mënyrë që besimtarët të kuptonin fenë e tyre dhe të ruhej identiteti kombëtar. 2. Pavarësia nga Patrikana e Kostandinopojës Kisha e Nolit synonte pavarësinë administrative, shpirtërore dhe kulturore, që shqiptarët të mos vareshin nga hierarkët e huaj. 3. Formimi i hierarkisë shqiptare Programi kërkonte që peshkopët, mitropolitët dhe priftërinjtë të ishin shqiptarë dhe të shërbenin interesat e komunitetit shqiptar. 4. Bashkimi i besimtarëve Noli punoi që ortodoksët shqiptarë të mos përçaheshin sipas ndikimeve të huaja (greke, sllave), por të bashkoheshin në një kishë të vetme kombëtare. 5. Roli kombëtar i kishës Kisha e Nolit promovonte arsimin, kulturën, gjuhën dhe identitetin kombëtar, duke e parë fenë si pjesë të rilindjes shqiptare. 6. Modernizimi i jetës fetare Programi i tij synonte t’i jepte kishës një frymë të re: – më shumë edukim, – më pak formalizma, – më shumë lidhje me botën perëndimore. Zakonisht referohej si: “Programi i Autoqefalisë së Kishës Ortodokse Shqiptare” © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Rrevista Prestige #artist #Inspiration Ariana Grande sjell stilin e Glinda-s — dhe Dior-in arkivor — në Governors Awards 2025 Burimi: W Magazine – Artikulli nga Matthew Velasco, botuar më 17 nëntor 2025 Kanë mbetur vetëm pak ditë deri në publikimin në kinema të Wicked: For Good, dhe Ariana Grande po e shfrytëzon çdo paraqitje për të kombinuar stilin vintage me “method dressing”. Në Governors Awards 2025, ajo vazhdoi të ndërtojë estetikën e saj të frymëzuar nga Glinda me një pamje të re të rrënjosur thellë në historinë e modës. Së bashku me Cynthia Erivo në eventin e yllëzuar në Los Anxhelos, Grande u shfaq në tapetin e kuq me një fustan Dior arkivor. I siguruar nga Happy Isles, fustani vjen nga epoka e John Galliano-s për shtëpinë franceze – konkretisht koleksioni vjeshtë 2007. Ai përfshin një trupore të ngushtë me një supe të zhveshur dhe një fund të gjatë deri në tokë me drapërime të strukturuara. Pëlhura rozë-blush është e mbushur me rruaza rubini, topazi dhe kristale. Fustani ka edhe histori të mëparshme: ai është veshur nga Claire Danes në një editorial të Vanity Fair në gusht 2007. Grande, nga ana e saj, zgjodhi një pamje tërësisht glamuroze — bizhuteri Swarovski, flokë të kapur në një model të skulpturuar dhe grim që i jepte nuanca Hollywood-it të vjetër. Edhe pse më “i butë” se disa prej veshjeve të tjera të saj të fundit, fustani i referohet një epoke klasike. Në koleksionin e vjeshtës 2007, Galliano u frymëzua nga siluetat historike të Dior-it të viteve ’40 dhe ’50. Në javët e fundit, Grande dhe stilisti i saj Law Roach kanë krijuar një garderobë që përzien histori Hollywood-i me couture vintage: fustane të rralla të viteve ’50 nga Gilbert Adrian, Givenchy i epokës Alexander McQueen, si edhe krijime moderne nga Thom Browne, Sarah Burton dhe Balenciaga e Pierpaolo Piccioli. Me Dior-in vintage të Galliano-s, Ariana Grande vërteton sërish se stili i saj për Wicked: For Good është një përzierje perfekte e karakterit dhe trashëgimisë së modës.

Rrevista Prestige #InspirationModaGala Editorial: Kur Moda Kthen Sytë e Botës — Konkurenca e Elegancës mes Melania Trump dhe Georgina Rodriguez në Gala-n e 19 Nëntorit Mbrëmja e 19 Nëntorit 2025 në Shtëpinë e Bardhë nuk ishte thjesht një event protokollar. Ishte një spektakël diplomacie dhe mode, i organizuar nga Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, dhe Zonja e Parë, Melania Trump, në nder të Princit të Kurorës së Arabisë Saudite. Një gala që mblodhi së bashku politikanë të rangut të lartë, figura të njohura të biznesit, aristokraci moderne dhe emra të botës së artit e sportit. Një natë ku çdo fjalë ishte e matur, por çdo veshje fliste shumë më tepër. Në mesin e të ftuarve të nderit, një çift tërhoqi menjëherë vëmendjen e mediave ndërkombëtare: Cristiano Ronaldo dhe partnerja e tij, Georgina Rodriguez. Prania e tyre sinjalizoi një hop nga protokolli drejt glamurit global, duke sjellë energjinë e yjeve të tapetit të kuq në një mjedis të injektuar me formalitet politik. E megjithatë, qendra e vërtetë e skenës u nda mes dy grave që kanë pushtuar botën secila në mënyrën e saj: Melania Trump dhe Georgina Rodriguez. Konkurenca e tyre e elegancës nuk ishte e shpallur, por ishte aty — e dukshme, e ndjeshme dhe absolutisht e pashmangshme. Melania, nikoqire e mbrëmjes, zgjodhi të interpretojë diplomacinë vizuale me një fustan smerald të Elie Saab. Ngjyra nuk ishte rastësi: e gjelbra, simbol i flamurit saudit, ishte një tribut i sofistikuar për të ftuarin kryesor. Fustani bust pa rripa, linjat e pastra dhe silueta madhështore i garantuan një prani të pakundërshtueshme. Ajo dukej si ndërmjetëse mes kulturash — e qetë, aristokratike dhe plot vetëbesim. Georgina, në anën tjetër, zgjodhi t’i fliste historisë së modës. Fustani i saj i zi nga Guy Laroche — i njëjti që Hilary Swank veshi në Oscar 2005 — ishte një deklaratë e guximshme. Një zgjedhje që mbartte simbolikë, nostalgji dhe një respekt për momentet ikonike të tapetit të kuq. Me shpinën e zhveshur dhe linja të strukturuara me finesë, ajo solli sensualitet të përmbajtur dhe modernitet të pastër. Pjesëmarrësit, nga senatorë amerikanë te diplomatët sauditë, nga drejtues kompanish te personalitete të njohur globale, nuk mund t’i shpëtonin kësaj konkurence të heshtur që gjallëroi eventin. Ishte një kontrast i bukur: Melania, përfaqësuese e protokollit perfekt; Georgina, simbol i yllit ndërkombëtar që shkëlqen jashtë çdo kornize zyrtare. Në fund, kjo nuk ishte një garë për të fituar një kurorë. Ishte një soare ku moda u bë gjuhë, ku secila grua komunikoi përmes stilit të saj atë që fjalët nuk arritën ta thonin. Dhe pikërisht aty qëndron magjia: dy botë të ndryshme që u takuan për një natë dhe e ngritën glamurin e Washington-it në një nivel krejt tjetër. Sepse kur diplomacia vjen në fustane të tilla… atëherë çdo detaj merr peshë. Dhe modelet e natës së 19 Nëntorit e dëshmuan këtë më së miri. Autor.LP © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Rrevista Prestige #DitaeAlfabetit #KongresiiManastirit #NjeAlfabetNjëGjuhëNjëKomb #inspirim 22 Nëntori – Dita e Alfabetit dhe lindja e gjuhës sonë të bashkuar 22 Nëntori është një nga datat më të shënuara të historisë sonë kulturore, sepse pikërisht në këtë ditë përkujtojmë miratimin e alfabetit të gjuhës shqipe, një prej vendimeve më madhore që vulosi identitetin tonë kombëtar. Ky vendim u mor në Kongresin e Manastirit, një tubim historik që u zhvillua nga 14 deri më 22 nëntor të vitit 1908, në qytetin e Manastirit (Bitola e sotme), atëherë një qendër e rëndësishme kulturore në Perandorinë Osmane. Në ndërtesën e shoqërisë atdhetare “Bashkimi”, për nëntë ditë me radhë, u mblodhën delegatë nga të gjitha trevat shqiptare, për të marrë një vendim të përbashkët që do t’i hapte rrugën unifikimit kulturor dhe arsimor të shqiptarëve. Në atë kohë, shqipja shkruhej me disa alfabete të ndryshme – arab, grek, turk dhe disa variante të latinishtes – gjë që e pengonte zhvillimin e arsimit, botimeve dhe krijimin e një identiteti të qartë kombëtar. Kongresi i Manastirit u thirr pikërisht për ta zgjidhur këtë problem. Përfaqësues të klubeve patriotike, shoqërive kulturore, institucioneve arsimore dhe kolonive shqiptare të diasporës u bashkuan në këtë mision historik. Në krye të Kongresit u vu Mit’hat Frashëri, i zgjedhur kryetar për autoritetin dhe erudicionin e tij; Gjergj Qiriazi shërbeu si nënkryetar, ndërsa sekretar i punimeve ishte Luigj Gurakuqi, një ndër penat më të ndritura të kohës. Ndër pjesëmarrësit spikati edhe Parashqevi Qiriazi, e vetmja grua delegatë, figura që dëshmon për rolin e hershëm të vajzave dhe grave shqiptare në arsim e kulturë. Kongresi kishte një qëllim të qartë: të përzgjidhte një alfabet të përbashkët që do t’i shërbente gjithë shqiptarëve. Gjatë seancave u diskutuan disa variante. Mjaft peshë kishin propozimet e Shoqërisë “Bashkimi” dhe Shoqërisë “Agimi”, dy prej qendrave më të rëndësishme të kulturës shqiptare të asaj kohe. Pas debateve të gjata dhe argumentimeve të thelluara, delegatët arritën në përfundimin se alfabeti me bazë latine ishte më i përshtatshmi: i thjeshtë, praktik, i lehtë në mësimdhënie, i pranueshëm për botimet dhe më i lidhur me traditën perëndimore ku synonte të ecte Shqipëria. Lista e plotë të delegatëve të Kongresit të Manastirit (1908) dhe funksionet e tyre, bazuar në burimet historike. Kongresi pati 50 delegatë, përfaqësues të klubeve, shoqërive patriotike, shkollave, kolonive shqiptare dhe figurave intelektuale. --- 🇦🇱 KONGRESI I MANASTIRIT (14–22 NËNTOR 1908) Delegatët dhe funksionet e tyre KRYESIA E KONGRESIT 1. Mit’hat Frashëri Kryetar i Kongresit Përfaqësues i “Bashkimit” të Selanikut 2. Gjergj Qiriazi Nënkryetar Përfaqësues i Manastirit, drejtues i Shoqërisë “Bashkimi” 3. Luigj Gurakuqi Sekretar i Kongresit Përfaqësues i Shkodrës (Klubi “Gjuha Shqipe”) 4. Parashqevi Qiriazi Delegatë (e vetmja grua) Përfaqësuese e arsimit dhe Institutit Femëror të Manastirit --- DELEGATËT SIPAS SHOQËRIVE DHE TREVA VE Në vijim janë të gjithë delegatët e njohur historikisht dhe funksionet e tyre gjatë Kongresit. --- PËRFAQËSUES TË SHOQËRISË “BASHKIMI” (Manastir) Gjergj Qiriazi – drejtues i shoqërisë Elif Frashëri – anëtar Nuri Sojliu – anëtar Refik Toptani – anëtar --- PËRFAQËSUES TË SHOQËRISË “AGIMI” (Shkodër) Ndre Mjeda – poet dhe gjuhëtar Dom Ndue Bytyçi – delegat --- PËRFAQËSUES TË KLUBIT “BASHKIMI” (Selanik) Mit’hat Frashëri – kryetar i Kongresit Bajo Topulli – veprimtar i çështjes kombëtare Fehim Zavalani – patriot dhe publicist --- PËRFAQËSUES TË KLUBIT TË SHKUPIT Bedri Pejani – delegat, një nga figurat e Rilindjes Rexhep Mitrovica – delegat --- PËRFAQËSUES TË KLUBIT TË PRISHTINËS Dom Llazar Mjedja – delegat --- PËRFAQËSUES TË DIBRËS Hilë Mosi – poet dhe veprimtar Rrok Berisha – delegat --- PËRFAQËSUES TË KOSOVËS (përfshirë Mitrovicë, Pejë, Gjakovë) Sami Shpata Sylejman Vokshi Riza Kryeziu (Gjakova) – patriot i njohur Avni Zhaboli Hajdar Dushi --- PËRFAQËSUES TË KORÇËS Mihal Grameno – shkrimtar, gazetar Sotir Peci – pedagog, kontribues i alfabetit Ibrahim Pasha – delegat --- PËRFAQËSUES TË GJIROKASTRËS Aristidh Rusi – delegat Jani Vruho – botues dhe publicist --- PËRFAQËSUES TË BERATIT Ilia Kacorri – delegat Loni Logori – delegat, poet dhe veprimtar -- PËRFAQËSUES TË VLORËS Thoma Avrami – publicist, poet i Rilindjes Jani Minga – atdhetar --- PËRFAQËSUES TË ELBASANIT Dervish Hima – publicist dhe veprimtar Aqif Pashë Elbasani – delegat --- PËRFAQËSUES TË DRENIÇËS DHE PRIZRENIT Mustafa Mulla – delegat Ismail Boletini (nuk ishte fizikisht, por mbështeti Kongresin) --- PËRFAQËSUES TË KOLONIVE SHQIPTARE JASHTË ATDHEUT Kolonia e Bukureshtit (Rumania) Asdreni (Aleksandër Stavre Drenova) – poet i himnit kombëtar Dhimitër Beratti – publicist dhe veprimtar Pandeli Evangjeli – personalitet politik Kolonia e Sofjes (Bullgari) Kostandin Kristoforidhi (përmendur si nderim, i ndikuar për alfabetin) Atë Pëllumb Prifti – delegat Kolonia Shqiptare e SHBA Përfaqësues me letër, jo fizikisht prezent (sipas dokumenteve) --- ANËTARËT E KOMISIONIT PËR PËRZGJEDHJEN E ALFABETIT Komisioni teknik i Kongresit për shqyrtimin dhe miratimin e alfabetit ishte i përbërë nga: Luigj Gurakuqi – drejtues Ndre Mjeda – ekspert gjuhësor Sotir Peci – pedagog dhe gjuhëtar Mit’hat Frashëri – kryetar i Kongresit Parashqevi Qiriazi – eksperte e metodikës së arsimit --- 🇦🇱 ROLI I SECILIT FUNKSION Kryetari – drejtonte seancat, orientonte diskutimet, ndërmjetësonte debate. Nënkryetari – mbështeste drejtimin dhe koordinonte punën mes delegatëve. Sekretari – mbante procesverbalet, dokumentonte vendimet dhe përpilonte aktet përfundimtare. Delegatët – përfaqësonin krahinën/shoqërinë e tyre, propozonin alfabetin, votonin variantet. Komisioni teknik – shqyrtonte propozimet dhe hartoi versionin final të alfabetit latin. ✨️✨️ Kështu, më 22 nëntor 1908, Kongresi e miratoi zyrtarisht alfabetin latin, që sot është themeli i gjuhës së shkruar shqipe. Ky vendim nuk ishte vetëm një zgjedhje teknike, por një akt i thellë kulturor dhe politik. Alfabeti latin i dha popullit shqiptar një mjet të unifikuar komunikimi, duke bërë të mundur hapjen e shkollave shqipe, botimin e librave, gazetave dhe revistave, dhe krijimin e një vetëdije të qartë kombëtare. Dita e Alfabetit është në thelb dita kur shqiptarët morën në duar fatin e gjuhës së tyre dhe ndërtuan themelet e identitetit modern të kombit. Prandaj, 22 Nëntori nuk është thjesht një datë historike; është një simbol i bashkimit përmes gjuhës, një kujtesë se fjala shqipe është ura që lidh të shkuarën me të ardhmen, dhe është shpirti i një kombi që e ka gjuhën flamurin e tij të brendshëm. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Rrevista Prestige #inspiration #KellyBrook Gruaja më e bukur në botë tregon se përse nuk do të humbasë “kurrë” peshë! Kelly Brook, aktorja angleze e shpallur nga shkencëtarët e Teksasit si gruaja më e bukur në botë, duket se ndihet rehat me peshën dhe trupin e saj, edhe pse nuk i ka më përmasat e famshme 86-61-86. Së fundmi, një mjek i sugjeroi të merrte Mounjaro, një ilaç për humbje peshe, përpara pjesëmarrjes në programin “I’m a Celebrity…Get Me Out Of Here!” në xhunglën australiane, por ajo refuzoi. Në një rrëfim të hapur për podkastin “How to Fail”, Brook tha se për trupin e saj është e rezervuar: ajo e do ashtu siç është, vazhdon të shijojë makarona dhe një gotë verë, dhe nuk heq dorë nga aktiviteti fizik – madje mori pjesë në një maratonë këtë vit, në moshën 45-vjeçare. Për të, trupi është partneri i saj më i besueshëm, një ndihmës që e ka mbështetur në sfidat e jetës dhe për këtë arsye meriton respekt dhe dashuri, jo presion për ndryshim. Brook thekson se kjo dashuri për trupin reflektohet edhe tek marrëdhënia me burrin e saj dhe tek mënyra se si e sheh veten: me krenari, jo me kritika të rënda apo krahasime të shoqërisë. Së fundmi, aktorja është fokusuar tek mirëqenia dhe energjia e brendshme, duke treguar se bukuria dhe shëndeti nuk maten me kilogramë apo centimetra, por me respektin dhe dashurinë për trupin që ke. Ky qëndrim i Kelly Brook është një mesazh i qartë për gratë kudo: prano trupin tënd, kujdesu për të, por mos e detyro kurrë të përshtatet me pritshmëritë e të tjerëve. Revista Prest7ge.LP

Muzikologu dhe Akademiku Vasil S. Tole – Një jetë në Rrugëtimin e Tingullit, Mendimit dhe në Shërbim të Artit dhe Historisë dhe Muzikës” Në historinë e muzikes shqiptare, ka njerëz që jetojnë për të krijuar, dhe për të riformuar vetë kuptimin e krijimit. Akademik Vasil S. Tole, biri i Përmetit fisnik, është një nga ata që ka arritur ta përkthente identitetin kombëtar në tinguj, dhe tingujt - në mendim filozofik për qenien shqiptare. Ai është simbol i harmonisë ndërmjet shkencës dhe shpirtit, ndërmjet arsyes muzikore dhe ndjesisë njerëzore. I lindur në Përmet, në atë qytet ku guri dhe kënga bëjnë një simfoni të heshtur, Tole e mori frymën e parë të artit në një mjedis ku muzika nuk mësohej - por jetohej. Familja e tij, me traditë në kulturë dhe arsim, u bë për të burimi i parë i ndriçimit shpirtëror. Origjina e tij përfaqëson unitetin platonik të shpirtit me vendin e vet – një njeri që e gjen kuptimin në kthimin drejt rrënjëve. Siç thoshte Heidegger, “të banosh do të thotë të mendosh vendin”. Dhe Vasil Tole ka menduar gjithmonë Shqipërinë përmes vendit të vet – Përmetit. Nga “Tefta Tashko Koço” në Korçë, te Universiteti i Arteve në Tiranë, e deri në studimet në Essen dhe Athinë, ai ndërtoi një urë ndërmjet traditës shqiptare dhe universales. Ashtu si Beethoveni që dëgjoi brenda vetes atë që bota nuk arrinte ta dëgjonte, edhe Tole kërkoi gjithmonë “muzikën që s’është shkruar ende” – muzikën që ndodhet midis heshtjes dhe fjalës. Arsimi i tij është dëshmi e dialektikës së njohjes, ku çdo shkallë studimi është një ngritje drejt formës më të lartë të të bukurës – të bukurës që Aristoteli e quante “shkëlqim i së vërtetës” Qoftë si pedagog, drejtues, apo si kërkues, ai ka ditur të mbajë ekuilibrin mes krijuesit të lirë dhe shkencëtarit të disiplinuar. Si një Orfe modern, ai ka ditur ta bëjë muzikën jo mjet për arratisje, por për rilindje shpirtërore të kombit. Përvoja e tij është shembulli i ekzistencës autentike sipas Kierkegaard-it: njeriu që e gjen kuptimin jo në famë, por në përgjegjësinë ndaj shpirtit të njerzve. Krijimtaria e Vasil Toles është një urë ndërmjet kohëve. Muzika e tij është kujtim dhe parashikim njëherësh – ajo flet për çfarë kemi qenë, dhe çfarë mund të bëhemi. Në veprat e tij, tingulli popullor i Jugut përzihet me strukturën intelektuale të muzikës bashkëkohore, duke krijuar një dialektikë mes shpirtit dhe arsyes. Si Bartók-u për hungarezët, Tole është për shqiptarët arkeolog i shpirtit tonë muzikor. Ai nuk e ruan traditën si muze, por e ringjall si frymë. muzika e tij është një akt ontologjik, një përpjekje për ta bërë të dukshme thelbësinë e njeriut përmes tingullit – pra, për ta përkthyer “qenien në melodi”. Në qetësinë e tij, në përkushtimin ndaj studentëve e kolegëve, ndjehet fisnikëria e rrallë e njeriut që mendon para se të flasë dhe ndien para se të gjykojë. Në këtë kuptim, Vasil Tole ngjan me Leonardo da Vinci-n, jo për ngjashmëri veprash, por për unitetin e mendimit dhe artit: një mendje që nuk kërkon lavdi, por kuptim. Dhe si Sokrati, ai e ndjen detyrën për t’i dhënë dritë brezave të rinj. Në thelb, jeta dhe vepra e akademik Vasil S. Toles janë një reflektim mbi vetë kuptimin e ekzistencës shqiptare. Ai e ka ngritur muzikën nga art në akt filozofik, nga krijim në ndriçim. Në çdo partiturë të tij dëgjohet një thirrje e heshtur: “Njih veten përmes tingullit.” Dhe në këtë kuptim, Tole është jo vetëm kompozitor, por filozof i heshtjes që flet me gjuhën e tingujve. Akademik Vasil S. Tole është një nga figurat më të rëndësishme të jetës akademike dhe kulturore shqiptare. Pas përfundimit të studimeve në Institutin e Lartë të Arteve (1987), ai nisi karrierën e tij si punonjës kulturor në Shtëpinë e Kulturës “Naim Frashëri” në Përmet (1987–1991), ku përhapi dashurinë për artin dhe muzikën ndër breza të rinj. Që prej vitit 1991, ai është pedagog i kompozicionit dhe i folklorit muzikor shqiptar në Fakultetin e Muzikës, Universiteti i Arteve, Tiranë. Në këtë institucion ai ka formuar qindra studentë, duke mbjellë tek ta ndjenjën e kërkimit artistik dhe të ruajtjes së trashëgimisë muzikore kombëtare. Në vitin 1994, ai mbrojti disertacionin e doktoratës me temë “Aspekte historike në evolucionin e muzikës popullore instrumentale të Shqipërisë së Jugut”, duke hedhur bazat e studimeve moderne etnomuzikologjike shqiptare. Më pas, kreu specializime pasuniversitare në Folkwang Hochschule (Essen, Gjermani, 1994–1995)* dhe studime postdoktorale në Universitetin e Athinës (1996), duke pasuruar horizontin e tij krijues dhe kërkimor. Në periudhën 1997–1999 ai shërbeu si drejtor i Teatrit të Operas dhe Baletit të Tiranës, ku kontribuoi në rigjallërimin e repertorit kombëtar. Më vonë, për disa vite, ka qenë Sekretar Shkencor i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, ndërsa që nga viti 2019 është Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë (AShSh) – një pozicion që e ka ushtruar me përkushtim, vizion dhe integritet. Përvoja e tij është një udhëtim i gjatë drejt urtësisë, ku çdo detyrë nuk është pushtet, por mision për të shërbyer dijes dhe shpirtit të kombit. Siç thoshte Kant, “vlera e njeriut qëndron jo në atë që arrin, por në qëllimin e përkushtimit të tij”. 🎼 Vepra dhe krijimtaria muzikore e shkencore Akademik Vasil S. Tole ka ndërtuar një opus të gjerë krijimtarie, që përfshin muzikë simfonike, muzikë dhome, vepra për instrumente solo, balete dhe botime shkencore. Në veprat e tij ndjehet një bashkim i ndjesisë shqiptare me gjuhën universale të muzikës moderne. Ai është autor i shumë librave, monografive dhe punimeve shkencore, që janë bërë referenca për studimet etnomuzikologjike në vend. Botimet kryesore: 1. “Muzika dhe Letërsia” – Onufri, 1997 2. “Sazet, muzika me saze e Shqipërisë së Jugut” + CD – Teknotrade, 1998 3. “Folklori muzikor-polifonia shqiptare” – vëllimi I, Sh.B.L.U., 1999 4. “Folklori muzikor – strukturë dhe analizë” – Sh.B.L.U., 2000 5. Artikuj të shumtë në shtypin periodik, artistiko-shkencor dhe revista ndërkombëtare 6. Punime të prezantuara në kongrese, simpoziume dhe festivale ndërkombëtare në Holandë, Francë, Itali, Austri, Greqi etj. 7. Punime teorike për polifoninë shqiptare, strukturën e melodisë popullore, dhe rolet arketipale të muzikës tradicionale në formimin e identitetit kulturor. Veprat e tij janë katedrale tingujsh, ku muzika dhe fjala bëhen një. Ai kërkon në çdo notë shpirtin e humbur të njeriut modern, duke e rikthyer në qendër të jetës estetike shqiptare. ✨️✨️✨️ Krijimtaria e Akademik Toles është vlerësuar me një sërë çmimesh dhe nderimesh kombëtare e ndërkombëtare, që dëshmojnë ndikimin dhe nivelin e lartë të veprës së tij artistike dhe kërkimore: Çmimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë (1990) – për kompozitorin e ri më të mirë Çmime në “Ditët e Muzikës së Re Shqiptare” – 1993, 1994, 1995, 1997 Çmime në “Festivalin e Romancave Shqiptare” – 1996, 1999 Çmimi i Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sporteve (1998) – për baletin me një akt Vlerësime nga organizata ndërkombëtare për studime muzikore dhe etnomuzikologji Anëtarësime nderi në organizata si: Shoqata Ndërkombëtare e Muzikës (UNESCO) Shoqata Gjermane e të Drejtave Autoriale të Muzikës (GEMA) Këshilli Ndërkombëtar i Muzikës (CIM) Shoqata Amerikane për Etnomuzikologji (SEM) CIOFF – Këshilli Ndërkombëtar i Festivaleve Folklorike Çmimet nuk janë qëllim, por pasojë e dritës që ai përhap. Siç thotë Schopenhauer, “arti është pasqyra e vullnetit kozmik” – dhe në këtë pasqyrë, vepra e Toles ndriçon me qetësinë e shpirtit që e di se ka shërbyer me dashuri. Vlerësimet e tij janë shenjë e përjetësisë në kohë, dëshmi se arti i vërtetë nuk vdes, por transformohet në kujtesë kolektive. __‐--------------------------------------------- Per Academia globale dignitale: Abstrakti dhe referencat. Ky shkrim reflektiv - analizeshqyrton jetën, veprën dhe ndikimin e Akademikut Vasil S. Tole, një prej figurave më përfaqësuese të muzikologjisë, krijimtarisë dhe mendimit estetik shqiptar bashkëkohor. Duke ndjekur një qasje hermeneutike, trajtimi përqendrohet në lidhjen midis origjinës përmetare të autorit, arsimimit ndërkombëtar, dhe veprimtarisë së tij në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, ku ai shërben si Zëvendëskryetar. Përmes analizës së veprave të tij muzikore dhe teorike, si dhe nëpërmjet një leximi filozofik të ndikimit të tij mbi polifoninë dhe identitetin kulturor shqiptar, Tole paraqitet si një figurë sintetizuese midis traditës dhe modernes, midis artit dhe dijes, argumentohet se muzika në veprën e Toles nuk është vetëm formë estetike, por kategori ontologjike, një mënyrë e të menduarit mbi qenien dhe përkatësinë kombëtare. Përmes simbiozës midis folklorit dhe akademizmit, ai ka ndërtuar një “metafizikë të tingullit shqiptar” që ngre artin në nivel filozofik dhe etik, duke dëshmuar se arti i vërtetë është shërbesë për shpirtin e komunitetit. --- Referencat (sipas stilit MLA 9th edition) Tole, Vasil S. Muzika dhe Letërsia. Onufri, 1997. Tole, Vasil S. Sazet: Muzika me saze e Shqipërisë së Jugut. Teknotrade, 1998. Tole, Vasil S. Folklori muzikor – Polifonia shqiptare, vëll. I. Sh.B.L.U., 1999. Tole, Vasil S. Folklori muzikor – Strukturë dhe analizë. Sh.B.L.U., 2000. Tole, Vasil S. “Aspekte historike në evolucionin e muzikës popullore instrumentale të Shqipërisë së Jugut.” Disertacion për gradën “Doktor i Shkencave Etnomuzikore.” Universiteti i Arteve, 1994. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Profili biografik i akademikut Vasil S. Tole. Tiranë: AShSh, 2024. Hufschmidt, Wolfgang. Musik und Gesellschaft. Essen: Folkwang Hochschule, 1995. Heidegger, Martin. Bauen Wohnen Denken. Neske Verlag, 1951. Nietzsche, Friedrich. Die Geburt der Tragödie. Leipzig: E.W. Fritzsch, 1872. Schopenhauer, Arthur. Die Welt als Wille und Vorstellung. Leipzig: Brockhaus, 1819. Kant, Immanuel. Kritik der Urteilskraft. Berlin: Lagarde, 1790.

Wesley Clark – Komandanti i NATO-s që shndërroi tragjedinë e Kosovës në agimin e lirisë Wesley Clark është një nga ata njerëz që historia i vendos në kryqëzimin mes fatit të popujve dhe vendimeve të mëdha. Ai është një gjeneral amerikan me karrierë brilante, një mendje strategjike e shkolluar në West Point dhe një figurë që do të mbetet përgjithmonë e lidhur me fatin e shqiptarëve të Kosovës. Në vitet 1997–2000 ai mbante detyrën më të lartë ushtarake të Aleancës së Atlantikut të Veriut, Komandant Suprem i Forcave Aleate të NATO-s në Evropë, një pozicion ku peshonin jo vetëm hartat e luftës, por edhe përgjegjësitë morale të një kontinent të tërë. Në vitin 1999, kur Kosova po kalonte nëpër njërën prej tragjedive më të mëdha të historisë së saj moderne dhe kur shqiptarët ishin vënë përballë zhdukjes, Clark ishte njeriu që kuptoi se ajo që po ndodhte nuk ishte thjesht konflikt, por shuarje e jetëve të pafajshme. Ai pa qartë se nuk ishin vetëm territore që kërcënoheshin, por ishin njerëzit që humbisnin shtëpitë, nënat që mbanin fëmijët në krahë, familjet që kërkonin shpëtim nën qiellin e hapur. Në atë orë të rëndë, kur hezitimi i botës i zgjaste plagët e Kosovës, ai mori mbi vete udhëheqjen e ndërhyrjes që do të hapte rrugën e çlirimit. Wesley Clark ishte arkitekti i fushatës ajrore të NATO-s, nisësi i operacionit që ndali makinerinë e dhunës dhe u dha shqiptarëve të drejtën të marrin frymë sërish. Vendimet e tij nuk ishin thjesht taktika ushtarake, por një akt i thellë njerëzor, një thirrje e brendshme se e drejta duhet mbrojtur pa vonesë. Ai e pa Kosovën jo si një zonë të tymosur lufte, por si një popull të plagosur që meritonte mbrojtje dhe dritë. Nën drejtimin e tij u shpëtuan jetë, u rikthye dinjiteti dhe u hap kapitulli i lirisë së Kosovës. Sot Wesley Clark është gjeneral në pension, një zë me peshë në analizën e sigurisë globale, një figurë publike që vazhdon të flasë hapur për Kosovën me të njëjtin respekt dhe të njëjtën mbështetje që tregoi në kohën më të vështirë. Ai ka mbetur një mik i sinqertë i shqiptarëve, një njeri që e ndjek ende rrugëtimin e Kosovës dhe e mbron të drejtën e saj për stabilitet e zhvillim. Edhe pse nuk mban më një detyrë ushtarake, autoriteti moral që fitoi në vitin 1999 mbetet i paprekur dhe i gjallë. Për shqiptarët, Wesley Clark nuk është vetëm gjenerali që udhëhoqi NATO-n, por njeriu që u bë dritë në një epokë errësire. Ai është simbol i guximit që nuk u tremb nga përgjegjësia, i ndërgjegjes që nuk pranoi të heshtte dhe i vendimit që ndryshoi përgjithmonë fatin e një populli. Mirënjohja ndaj tij nuk është vetëm kujtim, por pjesë e shpirtit tonë kolektiv, një ndjenjë që nuk shuhet sepse është e gdhendur në vetë qenien tonë historike. Autor.Liliana Pere.

Përse sot në ditën e tij duhet ta kujtojmë e nderojmë Robert Elsie-n? Sepse ai nuk ishte thjesht një studiues i vendit tonë, por një dashuri e rrallë që Shqipëria e takon një herë në shekuj. Ai e deshi gjuhën tonë me gjithë zemrën, e gërmoi thellë në rrënjët e saj, e ngriti në podiumet akademike të botës dhe i dha asaj lavdinë që shpesh ia mohuam vetë. E kujtojmë Robert Elsie-n sepse: Ai përjetësoi Shqipërinë përmes fjalëve, imazheve, përkthimeve e veprave, duke i dhënë kombit tonë një pasqyrë ku të shihte veten me dinjitet. Ai e bëri të njohur kulturën shqiptare për botën, në kohë të vështira, kur zërat tanë nuk dëgjoheshin askund. Ai ringjalli epikën e kombit tonë, duke i kthyer shqiptarëve “Lahutën e Malësisë” si një himn nderimi ndaj vetes. Ai zgjodhi të prehet në Alpet Shqiptare, mes maleve që aq shumë i deshi, për të thënë me heshtje: “Jam njëri prej jush”. E kujtojmë me respekt të thellë, sepse në një botë ku shumë harrojnë nga vijnë, ai zgjodhi të na kujtojë ne se kush jemi. E kujtojmë sepse vepra e tij është amanet i ndritshëm për çdo brez që do ta dojë Shqipërinë me dije, me shpirt dhe me përkushtim. Robert Elsie nuk ishte thjesht mik i shqiptarëve. Ai ishte shqiptaria vetë, në përkthim, në mendim, në dashuri. Dhe për këtë, do ta kujtojmë gjithmonë. Robert Elsie – Ambasadori i madh i kulturës shqiptare në botë Në nderim të lindjes së tij, 29 qershor 1950 Nga Liliana Pere | Revista Prestige Një jetë e tërë për Shqipërinë Në rrjedhën e historisë shqiptare, emrat e huaj që i janë përkushtuar shpirtërisht dhe akademikisht vendit tonë janë të paktë. Ndër ta qëndron i pashlyeshëm Robert Elsie , studiuesi dhe përkthyesi kanadez që ia kushtoi jetën promovimit të gjuhës, letërsisë, historisë dhe kulturës shqiptare në gjithë botën. I lindur më 29 qershor 1950 në Vancouver të Kanadasë , Elsie ndoqi studimet e larta në University of British Columbia , ku u diplomua në filologji klasike dhe gjuhësi më 1972. Më pas, udhëtoi drejt Evropës për specializime në Universitetin e Lirë të Berlinit , École Pratique des Hautes Études në Paris, Institutin e Dublinit për Studime të Larta , dhe më në fund, Universitetin e Bonit , ku mori doktoratën në gjuhësi krahasimtare dhe keltologji më 1978. Vizita e tij në Shqipëri në fund të viteve ’70 do të bëhej një pikë kthese jetësore . Aty nisi dashuria dhe lidhja e pazgjidhshme me gjuhën shqipe dhe kulturën shqiptare , të cilën nuk e la më deri në frymën e fundit. Një urë mes Shqipërisë dhe botës Robert Elsie përfaqësonte atë që Shqipërisë i mungonte prej kohësh: një zë i besueshëm, i ditur dhe i paanshëm që të fliste për ne në gjuhët e botës . Ai e tha vetë qartë: “T’ia transmetoj botës së jashtme njohuritë që kam për këtë vend, që kjo botë të kuptojë se ç’është Shqipëria, kush janë shqiptarët, historia e tyre, kultura e tyre… Shqipëria mbetet një vend shumë i panjohur.” Veprat kryesore – thesari që na la trashëgim Gjatë jetës së tij, Elsie botoi mbi 60 libra dhe dhjetëra artikuj shkencorë. Ja disa nga studimet më të rëndësishme , të cilat janë referencë edhe sot për akademikë e studiues në mbarë botën: 1. “A History of Albanian Literature” – Columbia University Press (1995) 🔹 Vepra më e rëndësishme e tij, në dy vëllime, që përmbledh gjithë rrugëtimin e letërsisë shqipe që nga Buzuku deri te autorët modernë. “Qëllimi im ishte të paraqes letërsinë shqiptare pa filtra ideologjikë, thjesht si letërsi, ashtu siç meriton çdo popull i qytetëruar.” – R. Elsie 2. “Albanian Literature: A Short History” (2005) 🔹 Një version më i shkurtër dhe më praktik për lexuesin e gjerë ndërkombëtar. 3. “Albanian Folktales and Legends” (1994) 🔹 Përmbledhje me legjenda e përralla të përkthyera në anglisht – një vepër që hapi dritare të reja mbi imagjinatën shqiptare. 4. “An Elusive Eagle Soars: Anthology of Modern Albanian Poetry” (1993) 🔹 Antologji me poezi të përkthyera nga shqipja, përfshirë autorë si Lasgush Poradeci, Migjeni, Ali Podrimja, Eqrem Basha, Visar Zhiti etj. 5. “Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture” (2001) 🔹 Një fjalor i jashtëzakonshëm që pasqyron botën shpirtërore dhe mitologjike të shqiptarëve. 6. Përkthimi i “Lahutës së Malcís” në anglisht (2005) 🔹 Një nga punët më të vështira të përkthimit – vepra epike e Gjergj Fishtës që e përfaqëson identitetin heroik të shqiptarëve. “Fishta është Homeri shqiptar, dhe ai meriton të dëgjohet nga bota.” – R. Elsie 7. Krijimi i www.robertelsie.com 🔹 Një arkiv virtual me bibliografi, përkthime dhe artikuj – ende sot një pasuri unike për studiuesit shqiptarë. Dëshira e fundit u bë realitet – prehu në Theth Më 2 tetor 2017 , Elsie ndërroi jetë nga një sëmundje e rrallë e neuroneve motorike . Ceremonia lamtumirëse u zhvillua në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë , e më pas trupi i tij u përcoll për në Theth – vendi që ai e quante "Shangri-La e ashpër e Shqipërisë" . Në librin e tij me Gerda Mulder " Një pasion për Thethin ", ai përshkruante Thethin përmes shkrimeve të udhëtarëve si Edith Durham , Karl Steinmetz , Franz Nopcsa dhe Rose Wilder Lane . Partneri i tij gjerman, Stephan Trierweiler , deklaroi se nuk kishte një testament të shkruar për varrosjen, por ai vetë zgjodhi që dëshira e fundit e Elsie-t të përmbushej: “E zgjodha Thethin si vendin më të dashur për albanologët. Ai u largua pa keqardhje, pa lënë asnjë vepër të pabotuar. Fjalët e fundit në shtratin e vdekjes ishin: ‘Vdekja është kaq e mërzitshme. Kaq e ngadaltë. Vetëm pret për të.’” Një zë që na përfaqësoi kur nuk kishim zë Elsie vizitoi çdo cep ku flitej shqip: në Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi, Greqi, Kalabri, Kroaci, Bullgari, Turqi dhe Ukrainë . Regjistroi dialekte, dokumentoi kulturën gojore dhe ndërtoi një urë të gjallë mes vendit tonë dhe botës akademike. Ai shërbeu si përkthyes në Ministrinë e Jashtme të Gjermanisë , ishte përkthyes në konferenca të nivelit të lartë për BE-në, OKB-në dhe NATO-n , dhe ndihmoi në ndërmjetësime historike. Nderime dhe mirënjohje Në vitin 2013 , Presidenti Bujar Nishani i dha Medaljen e Mirënjohjes . Presidenti Ilir Meta e përkujtoi me këto fjalë: “Do të jemi gjithmonë mirënjohës për gjithçka bëri me kaq shumë dashuri dhe pasion për promovimin e kombit tonë.” Akademiku nga Kosova, Rexhep Smajli , tha: “Ai u bë një dritare dhe zë për kulturën shqiptare në kohë të vështira.” Profesori Robert Austin nga Universiteti i Torontos e përshkroi: “Elsie ishte studiuesi më i frytshëm shqiptar deri më tani. Nuk mund ta studiosh Shqipërinë pa u angazhuar me veprën e tij.” Trashëgimia që nuk vdes Robert Elsie nuk është më fizikisht mes nesh, por vepra e tij është më e gjallë se kurrë. Ai është pasqyra më e ndritur e dashurisë për kulturën shqiptare nga një i huaj , që u bë i yni me përkushtim, njohje të thellë dhe dashuri të pakushtëzuar. Nga Liliana Pere Revista Prestige – Qershor 2025, në nderim të 74-vjetorit të lindjes së Robert Elsie-t

Përse sot në ditën e tij duhet ta kujtojmë e nderojmë Robert Elsie-n? Sepse ai nuk ishte thjesht një studiues i vendit tonë, por një dashuri e rrallë që Shqipëria e takon një herë në shekuj. Ai e deshi gjuhën tonë me gjithë zemrën, e gërmoi thellë në rrënjët e saj, e ngriti në podiumet akademike të botës dhe i dha asaj lavdinë që shpesh ia mohuam vetë. E kujtojmë Robert Elsie-n sepse: Ai përjetësoi Shqipërinë përmes fjalëve, imazheve, përkthimeve e veprave, duke i dhënë kombit tonë një pasqyrë ku të shihte veten me dinjitet. Ai e bëri të njohur kulturën shqiptare për botën, në kohë të vështira, kur zërat tanë nuk dëgjoheshin askund. Ai ringjalli epikën e kombit tonë, duke i kthyer shqiptarëve “Lahutën e Malësisë” si një himn nderimi ndaj vetes. Ai zgjodhi të prehet në Alpet Shqiptare, mes maleve që aq shumë i deshi, për të thënë me heshtje: “Jam njëri prej jush”. E kujtojmë me respekt të thellë, sepse në një botë ku shumë harrojnë nga vijnë, ai zgjodhi të na kujtojë ne se kush jemi. E kujtojmë sepse vepra e tij është amanet i ndritshëm për çdo brez që do ta dojë Shqipërinë me dije, me shpirt dhe me përkushtim. Robert Elsie nuk ishte thjesht mik i shqiptarëve. Ai ishte shqiptaria vetë, në përkthim, në mendim, në dashuri. Dhe për këtë, do ta kujtojmë gjithmonë. Robert Elsie – Ambasadori i madh i kulturës shqiptare në botë 🕊️ Në nderim të lindjes së tij, 29 qershor 1950 Nga Liliana Pere | Revista Prestige Një jetë e tërë për Shqipërinë Në rrjedhën e historisë shqiptare, emrat e huaj që i janë përkushtuar shpirtërisht dhe akademikisht vendit tonë janë të paktë. Ndër ta qëndron i pashlyeshëm Robert Elsie, studiuesi dhe përkthyesi kanadez që ia kushtoi jetën promovimit të gjuhës, letërsisë, historisë dhe kulturës shqiptare në gjithë botën. I lindur më 29 qershor 1950 në Vancouver të Kanadasë, Elsie ndoqi studimet e larta në University of British Columbia, ku u diplomua në filologji klasike dhe gjuhësi më 1972. Më pas, udhëtoi drejt Evropës për specializime në Universitetin e Lirë të Berlinit, École Pratique des Hautes Études në Paris, Institutin e Dublinit për Studime të Larta, dhe më në fund, Universitetin e Bonit, ku mori doktoratën në gjuhësi krahasimtare dhe keltologji më 1978. Vizita e tij në Shqipëri në fund të viteve ’70 do të bëhej një pikë kthese jetësore. Aty nisi dashuria dhe lidhja e pazgjidhshme me gjuhën shqipe dhe kulturën shqiptare, të cilën nuk e la më deri në frymën e fundit. Një urë mes Shqipërisë dhe botës Robert Elsie përfaqësonte atë që Shqipërisë i mungonte prej kohësh: një zë i besueshëm, i ditur dhe i paanshëm që të fliste për ne në gjuhët e botës. Ai e tha vetë qartë: “T’ia transmetoj botës së jashtme njohuritë që kam për këtë vend, që kjo botë të kuptojë se ç’është Shqipëria, kush janë shqiptarët, historia e tyre, kultura e tyre… Shqipëria mbetet një vend shumë i panjohur.” Veprat kryesore – thesari që na la trashëgim Gjatë jetës së tij, Elsie botoi mbi 60 libra dhe dhjetëra artikuj shkencorë. Ja disa nga studimet më të rëndësishme, të cilat janë referencë edhe sot për akademikë e studiues në mbarë botën: 1. “A History of Albanian Literature” – Columbia University Press (1995) 🔹 Vepra më e rëndësishme e tij, në dy vëllime, që përmbledh gjithë rrugëtimin e letërsisë shqipe që nga Buzuku deri te autorët modernë. “Qëllimi im ishte të paraqes letërsinë shqiptare pa filtra ideologjikë, thjesht si letërsi, ashtu siç meriton çdo popull i qytetëruar.” – R. Elsie 2. “Albanian Literature: A Short History” (2005) 🔹 Një version më i shkurtër dhe më praktik për lexuesin e gjerë ndërkombëtar. 3. “Albanian Folktales and Legends” (1994) 🔹 Përmbledhje me legjenda e përralla të përkthyera në anglisht – një vepër që hapi dritare të reja mbi imagjinatën shqiptare. 4. “An Elusive Eagle Soars: Anthology of Modern Albanian Poetry” (1993) 🔹 Antologji me poezi të përkthyera nga shqipja, përfshirë autorë si Lasgush Poradeci, Migjeni, Ali Podrimja, Eqrem Basha, Visar Zhiti etj. 5. “Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture” (2001) 🔹 Një fjalor i jashtëzakonshëm që pasqyron botën shpirtërore dhe mitologjike të shqiptarëve. 6. Përkthimi i “Lahutës së Malcís” në anglisht (2005) 🔹 Një nga punët më të vështira të përkthimit – vepra epike e Gjergj Fishtës që e përfaqëson identitetin heroik të shqiptarëve. “Fishta është Homeri shqiptar, dhe ai meriton të dëgjohet nga bota.” – R. Elsie 7. Krijimi i www.robertelsie.com 🔹 Një arkiv virtual me bibliografi, përkthime dhe artikuj – ende sot një pasuri unike për studiuesit shqiptarë. Dëshira e fundit u bë realitet – prehu në Theth Më 2 tetor 2017, Elsie ndërroi jetë nga një sëmundje e rrallë e neuroneve motorike. Ceremonia lamtumirëse u zhvillua në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë, e më pas trupi i tij u përcoll për në Theth – vendi që ai e quante "Shangri-La e ashpër e Shqipërisë". Në librin e tij me Gerda Mulder "Një pasion për Thethin", ai përshkruante Thethin përmes shkrimeve të udhëtarëve si Edith Durham, Karl Steinmetz, Franz Nopcsa dhe Rose Wilder Lane. Partneri i tij gjerman, Stephan Trierweiler, deklaroi se nuk kishte një testament të shkruar për varrosjen, por ai vetë zgjodhi që dëshira e fundit e Elsie-t të përmbushej: “E zgjodha Thethin si vendin më të dashur për albanologët. Ai u largua pa keqardhje, pa lënë asnjë vepër të pabotuar. Fjalët e fundit në shtratin e vdekjes ishin: ‘Vdekja është kaq e mërzitshme. Kaq e ngadaltë. Vetëm pret për të.’” Një zë që na përfaqësoi kur nuk kishim zë Elsie vizitoi çdo cep ku flitej shqip: në Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi, Greqi, Kalabri, Kroaci, Bullgari, Turqi dhe Ukrainë. Regjistroi dialekte, dokumentoi kulturën gojore dhe ndërtoi një urë të gjallë mes vendit tonë dhe botës akademike. Ai shërbeu si përkthyes në Ministrinë e Jashtme të Gjermanisë, ishte përkthyes në konferenca të nivelit të lartë për BE-në, OKB-në dhe NATO-n, dhe ndihmoi në ndërmjetësime historike. Nderime dhe mirënjohje Në vitin 2013, Presidenti Bujar Nishani i dha Medaljen e Mirënjohjes. Presidenti Ilir Meta e përkujtoi me këto fjalë: “Do të jemi gjithmonë mirënjohës për gjithçka bëri me kaq shumë dashuri dhe pasion për promovimin e kombit tonë.” Akademiku nga Kosova, Rexhep Smajli, tha: “Ai u bë një dritare dhe zë për kulturën shqiptare në kohë të vështira.” Profesori Robert Austin nga Universiteti i Torontos e përshkroi: “Elsie ishte studiuesi më i frytshëm shqiptar deri më tani. Nuk mund ta studiosh Shqipërinë pa u angazhuar me veprën e tij.” Trashëgimia që nuk vdes Robert Elsie nuk është më fizikisht mes nesh, por vepra e tij është më e gjallë se kurrë. Ai është pasqyra më e ndritur e dashurisë për kulturën shqiptare nga një i huaj, që u bë i yni me përkushtim, njohje të thellë dhe dashuri të pakushtëzuar. Nga Liliana Pere Revista Prestige – Qershor 2025, në nderim të 74-vjetorit të lindjes së Robert Elsie-t

Rrevista Prestige #Inspiration. Editorial – Revista Prestige Victoria Beckham: Gruaja që sfidon trashëgimitë dhe ndërton të ardhmen e saj Fituesja është Victoria. Jo sepse ajo kërkon të fitojë – por sepse ajo ka mësuar të ngrihet mbi paragjykimet, të ripërcaktojë veten dhe të ndërtojë me duart e veta një perandori që flet me gjuhën e përkushtimit, stilit dhe vizionit. Dokumentari i saj i ri me tre pjesë në Netflix, “Victoria Beckham”, është një dritare e sinqertë në botën e një gruaje që ka jetuar përgjatë tre dekadave në qendër të vëmendjes, por që më në fund ka zgjedhur të tregojë historinë e saj. Për një brez të tërë, ajo do të mbetet gjithmonë Posh Spice – një ikonë pop-i që ndikoi kulturën globale në vetëm katër vite aktivitet. Por për një grua që ka punuar pa ndërprerje për afro dy dekada në modë dhe bukuri, kjo etiketë është kthyer në një barrë, një reduktim i padrejtë i rrugëtimit të saj. “Njerëzit i duan Spice Girls – edhe unë i dua. Por nuk dua të përcaktohem vetëm nga ajo periudhë,” shprehet ajo. Dhe dokumentari vjen pikërisht për këtë: për të vendosur në vendin e duhur kapitullin Spice Girls, pa e fshirë, por edhe pa e lënë të errësojë gjithçka që ajo ka ndërtuar më pas. Netflix e ndoqi Beckham për plot një vit – në shtëpi, në Londër, në Paris e New York – duke dokumentuar jo thjesht procesin e punës, por transformimin personal të një gruaje që më në fund pranoi të mos ketë gjithçka nën kontroll. E konsideruar prej kohësh si një “kontroll-freak”, Victoria rrëfen se ky projekt e detyroi të lirojë frerët dhe, çuditërisht, kjo ishte çlirimi i saj më i madh. Një rrëfim i sinqertë, larg vanitetit, që i lejon publikut të shohë nën sipërfaqe – aty ku fshihet forca e saj e vërtetë. Fuqia e vendosmërisë Media britanike ka qenë shpesh e pamëshirshme ndaj familjes Beckham. Por Victoria zgjedh të fokusohet te ajo që ka kuptim: familja, puna dhe të ardhmen e markës së saj. Vetëm në vitin 2024, bizneset e saj të modës dhe bukurisë shënuan rritje prej 26%, duke arritur mbi 112 milionë paund në të ardhura. Suksesi i saj nuk ka ardhur rastësisht. Partneriteti me Neo Investment Partners dhe vizioni i qartë kanë qenë shtylla të forta. Por në themel qëndron këmbëngulja e Victorias për të mos bërë kompromis me cilësinë. Victoria eshte e përkushtuar ndaj çdo detaji. Nga vizitat e fshehta në Selfridges për të parë reagimet reale të klientëve, te tutorialet e përditshme që poston nga shtëpia – Victoria e kupton se në botën moderne, lidhja me konsumatorin është po aq e rëndësishme sa produkti vetë. Eyeliner-i Satin Kajal është kthyer në kult. Aromat e saj, secila me një histori personale, janë një kapitull emocional në markën e saj. Dhe kjo qasje intime është arsyeja pse klientët e saj janë besnikë – shumë prej tyre që e kanë ndjekur që nga ditët e Spice Girls. Ajo është Liderja që dëgjon. Stili i saj mashkull-femëror, eleganca e matur, qepjet e pastra – janë gjithçka që markat moderne përpiqen të kapin. Por brenda studios, Victoria është e njohur si një shefe që dëgjon, që kupton ritmin e stafit dhe që vlerëson talentin. Kjo është arsyeja pse besnikëria ndaj saj është po aq e fortë sa edhe ndaj markës. Një e ardhme e saj që sapo ka nisur. Victoria Beckham nuk po ngadalëson. Synon hapjen e dyqaneve në SHBA, zgjerimin në lingerie, veshje sportive dhe bashkëpunime të reja strategjike. “Ëndërro madhështisht – dhe pastaj edhe më shumë,” thotë ajo. Dhe kjo është ndoshta motoja që ka udhëhequr gjithë jetën e saj. Pas 26 vitesh martesë, David ende e bën të qeshë. Familja mbetet forca e saj e parë. Dhe përtej të gjitha kapitujve që ka jetuar, Victoria ndjen se është pikërisht tani – në këtë moment – që po fillon të prekë potencialin e saj më të madh. Victoria Beckham është më shumë se një ikonë. Ajo është një forcë. Një grua që nuk pranoi të mbetej e burgosur në një imazh të së kaluarës, por ndërtoi vetë të ardhmen e saj.

Rrevista Prestige #inspiration. #ollywood.#ArtActress Trashëgimia e Salma Hayek në Kulturën Bashkëkohore Salma Hayek aktore, producente, mbetet një nga ato shpirtra që na kujtojnë se arti nuk lind nga përsosmëria, por nga gabimi i bukur i qenies njerëzore. Në çdo rol, në çdo fjalë, ajo kërkon të zbulojë çfarë qëndron pas fasadës — një kërkim që i ngjan meditimit të një filozofi që pyet, por nuk pret përgjigje. Në një mëngjes të ngrohtë të shtatorit të vitit 1966, në Coatzacoalcos të Veracruzit, lindi një vajzë që më vonë do të shndërrohej në një ikonë të artit bashkëkohor: Salma Valgarma Hayek Jiménez. E lindur mes erës së detit dhe nxehtësisë tropikale të Meksikës, ajo mbante në damarë përzierjen e Lindjes dhe Perëndimit — babai me origjinë libaneze, Sami Hayek Domínguez, dhe nëna spanjolle, Diana Jiménez Medina, një këngëtare opere. Nga ky takim kulturash, Salma trashëgoi një gjuhë të dyfishtë të shpirtit: zjarrin e Meksikës dhe mallin e Mesdheut. Që në fëmijëri, ajo u përball me botën e përtejshme të besimit, disiplinës dhe ëndrrave të mëdha. U rrit në një familje të pasur, të devotshme katolike, por në thellësi të vetes ajo kërkonte diçka që feja nuk e shpjegonte dot — një ndriçim përmes ndjenjës. Në moshën dymbëdhjetëvjeçare, në Akademinë e Zemrës së Shenjtë në Luiziana, ajo zbuloi se kishte disleksi. Për shumëkënd, ky do të ishte një pengesë. Për të, ishte një mënyrë tjetër për të lexuar botën — jo me sy, por me shpirt. Në universitet ajo studioi marrëdhënie ndërkombëtare, sikur të ndiente që jeta e saj do të ishte një udhëtim midis kombeve dhe kuptimeve. Por arti, si një thirrje mistike, e rrëmbeu. Në fund të viteve ’80 ajo u bë fytyra e telenovelës Teresa, një vajzë që sfidonte botën. Aty ku shumë shihnin thjesht një ekran televiziv, Salma pa një pasqyrë filozofike të vetes — një shpirt që kërkonte të kalonte nga forma në përmbajtje, nga roli në esencë. Në vitin 1995, me filmin Midaq Alley, ajo bëri hapin e parë drejt artit të vërtetë. Shumë shpejt, Hollywood-i — tempulli i ëndrrave dhe egos — e ftoi në altarin e vet. Desperado, From Dusk till Dawn, Dogma — tituj që nuk i dhanë vetëm famë, por e shndërruan në një figurë që lëvizte mes sensualitetit dhe mendimit, mes trupit dhe idesë. Ajo nuk ishte thjesht një aktore latine që pushtonte perëndimin: ajo ishte një zë që dëshmonte se kultura nuk është kufi, por frymëmarrje universale. Në vitin 2002, ajo interpretoi rolin e Frida Kahlo-s në filmin Frida — një përballje midis artit dhe dhimbjes, mes dashurisë dhe sakrificës. Në këtë film, Hayek nuk luajti Fridën: ajo u bë Frida. Ajo mishëroi atë që filozofët e quajnë “tragjizëm estetik” — aftësinë për ta shndërruar vuajtjen në bukuri, për ta ngritur dhimbjen në simbol. Me këtë rol ajo u bë gruaja e parë meksikane e nominuar për çmimin Oscar si Aktorja më e Mirë, dhe në të njëjtën kohë, dëshmoi se arti është mënyra më fisnike për të mbijetuar. Në dekadën që pasoi, ajo lëvizi mes humorit dhe reflektimit. Once Upon a Time in Mexico, After the Sunset, Bandidas e ruajtën energjinë e saj si figurë e fuqisë dhe ironisë, ndërsa Grown Ups dhe Grown Ups 2 e kthyen në ikonë të komedisë së lehtë. Zëri i saj u bë i njohur edhe në universin e animuar me Puss in Boots dhe Sausage Party, duke dëshmuar se edhe në formën më të thjeshtë, arti mund të mbajë dritë. Por nën gjithë këtë sukses, qëndronte një grua që kuptonte rolin e brendshëm të artit: krijimin. Ajo prodhoi, drejtoi dhe frymëzoi. Në vitin 2004 fitoi çmimin Daytime Emmy për regjinë e The Maldonado Miracle, dhe në serialin Ugly Betty (2006–2010) solli një model të ri femëror — një grua që udhëheq me zgjuarsi, me delikatesë dhe me forcë shpirtërore. Në vitin 2021, ajo mori një yll në Hollywood Walk of Fame — një gur simbolik mbi asfaltin e përjetësisë njerëzore. Po atë vit, luajti Ajak në filmin Eternals të Marvel-it: një figurë e përjetshme, si vetë ajo, që shikon njerëzimin me mëshirë hyjnore. Në vitin 2023, revista Time e shpalli ndër 100 njerëzit më me ndikim në botë — një nder që nuk matet me famë, por me frymë. Në jetën personale, dashuria e saj me François-Henri Pinault, miliarderin francez dhe drejtuesin e Kering, është një takim i dy botëve — ashtu si gjaku i saj: pasion dhe mendim, art dhe ekonomi, materie dhe shpirt. Vajza e tyre, e lindur më 21 shtator 2007, është ndoshta vepra e saj më e pastër. Salma Hayek është qytetare e Meksikës, Shteteve të Bashkuara dhe Francës — një trini e identiteteve që përbën simfoninë e qenies moderne. Ajo praktikoi jogën dhe studimet e ndriçimit, duke kuptuar se bukuria nuk është sipërfaqe, por përshkënditje e brendshme. Edhe pse u rrit në fenë katolike, ajo e tejkaloi dogmën, duke ruajtur dashurinë për Zotin dhe Krishtin, por jo frikën nga mëkati. Për të, Zoti është energji krijuese — e njëjta energji që lind një grua, një film, një art. Ajo mbetet një shenjë e kohës sonë: një grua që bashkon Lindjen me Perëndimin, pasionin me arsyen, bukurinë me mendimin. Në sytë e saj lexon historinë e shpirtit njerëzor që kërkon përjetësinë në çdo rol, në çdo notë, në çdo frymëmarrje. Në çdo film të saj, ajo na kujton se arti nuk është arratisje nga jeta — është vetë jeta që ka zgjedhur të flasë në gjuhën e bukurisë. Për të, arti është mënyrë e të jetuarit. Jo një profesion, por një formë e vetëdijes. Në një intervistë ajo tha: > “Unë nuk dua të jem vetëm aktore. Dua të jem një forcë që ndryshon mënyrën se si njerëzit shohin jetën.” Ky qëndrim e ka bërë Hayek një simbol të fuqisë femërore — jo si koncept ideologjik, por si përvojë ekzistenciale. Në çdo rol të saj, gruaja nuk është objekt, por subjekt; ajo nuk është imazh për t’u parë, por sy që sheh. Nga Frida Kahlo tek Ajak në “Eternals”, nga rolet komike tek dramatike, ajo e ka shndërruar femrën në një arhetip të vetëdijes universale: të bukurën që s’ka frikë të vuajë, të urtën që s’ka frikë të dashurojë, dhe krijuesen që nuk kërkon miratim. Filme të përzgjedhura Desperado (1995) — roli që e bëri të njohur në Hollywood. From Dusk Till Dawn (1996) — film aksion-horror ku ka një rol të spikatur. Fools Rush In (1997) — komedi romantike me protagoniste Hayek. Dogma (1999) — film satirik religjioz me përfshirjen e saj. Frida (2002) — biografi ku ajo luan dhe producenton; nominuar për Oscar. Bandidas (2006) — film aksion-komedi me Penélope Cruz dhe Hayek. How to Be a Latin Lover (2017) — komedi ku Hayek ka rol kryesor. House of Gucci (2021) — një nga filmat e fundit të rëndësishëm ku ajo luan. Sacrifice (2025) — film i paralajmëruar ku Hayek është në kastin kryesor. --- Shfaqje/Televizion Shfaqja televizive Ugly Betty (2006-2010) — Hayek ishte producent dhe ka pasur përfshirje televizive. Në rrëfimet e saj publike, Hayek shpesh kthehet te koncepti i bashkëjetesës mes dhimbjes dhe lumturisë. Ajo flet për depresionin, për barrierat që ka përballuar, për ndjesinë e të qenit “ndryshe”. Por në vend që t’i fshehë këto plagë, ajo i kthen në burim drite. Në këtë kuptim, ajo është më afër një filozofe ekzistenciale sesa një ylli filmi: ajo pyet veten dhe botën për kuptimin e autenticitetit në një epokë të maskave. Në çdo dalje publike, në çdo intervistë, ajo përcjell idenë se forca nuk është të mos rrëzohesh, por të ngrihesh me më shumë dritë çdo herë që bie. Ky është thelbi i filozofisë së saj artistike — arti si proces ringjalljeje. Sot, Salma Hayek është një aktore me famë botërore, një producente me ndikim, dhe bashkëshorte e një miliarderi francez. Ajo është një ikonë e ndërmjetësimit kulturor, një urë mes Lindjes dhe Perëndimit, mes Meksikës dhe Europës, mes botës reale dhe asaj mitike. Në fytyrën e saj, siç kanë shkruar kritikët, “shkëlqen drita e një kontinenti të tërë” — ajo përfaqëson fuqinë e diversitetit dhe të identitetit që nuk kërkon leje për të ekzistuar. Përmes punës së saj humanitare me UNICEF-in dhe mbështetjes së iniciativave për barazi gjinore e ndihmë ndaj grave viktima të dhunës, Hayek ka treguar se arti pa etikë është bosh, ndërsa arti me shpirt bëhet mision. Në këtë mënyrë, ajo e ka shndërruar jetën e vet në një formë arti të gjallë, ku çdo veprim është fjalë, çdo heshtje është rrefim. Salma Hayek është më shumë se një emër në historinë e kinemasë. Ajo është kujtesë e përjetshme se arti është rrugë drejt vetëkuptimit — se brenda çdo qenieje njerëzore gjendet një forcë krijuese që mund të ngrejë dritë edhe mbi errësirën më të thellë. Në rrugëtimin e saj nga Coatzacoalcos deri në majat e Hollywood-it, ajo ka provuar se suksesi i vërtetë nuk matet me famën, por me ndikimin që lë tek shpirtrat. Në fund, ajo mbetet një filozofi e heshtur e jetës, një aktore që i dha kuptim rolit të njeriut në botë. Siç mund të thuhet për të: > “Ajo nuk luan, ajo jeton. Nuk reciton, por frymon. Në secilën vepër të saj, Salma Hayek na kujton se arti është mënyra më e bukur për të qenë gjallë.” Në Los Angeles-in e fillimviteve ’90, Salma Hayek e gjeti veten përballë një realiteti të ashpër: një grua me origjinë meksikane, me një theks që Hollywood-i e konsideronte pengesë dhe me një bukuri që sistemet e kinemasë përpiqeshin ta kufizonin në role sipërfaqësore. Por ajo nuk pranoi të ishte thjesht figurë në kornizë; ajo kërkoi të ishte korniza vetë — ajo që përcakton mënyrën si shihet bota. Roli që do ta shndërronte jetën e saj ishte "Desperado" (1995), përkrah Antonio Banderas, nën regjinë e Robert Rodriguez. Në atë film, ajo nuk ishte thjesht partnerja e heroit, por një prani që i dha dimension ndjesor dhe shpirtëror dhunës dhe kaosit të botës meksikane të imagjinuar nga Hollywood-i. Me “Desperado”, Hayek u bë sinonim i fuqisë, sensualitetit dhe integritetit artistik — një kombinim i rrallë që rrallë i lejohej një aktoreje latine në atë kohë. Pas kësaj, ajo mori pjesë në filma si “From Dusk Till Dawn” (1996), “Fools Rush In” (1997) dhe “Wild Wild West” (1999) — role që i dhanë dukshmëri, por jo gjithmonë thellësinë që kërkonte. Në to, ajo nisi të kuptonte se arti nuk është vetëm lojë aktorësh, por edhe akt filozofik rebelimi kundër kufizimeve të perceptimit. Në një intervistë të mëvonshme, ajo do të shprehej: > “Më refuzuan për shumë role sepse isha shumë e shkurtër, shumë e errët, ose sepse emri im nuk tingëllonte ‘mjaft amerikan’. Por arti nuk njeh përkufizime; ai është gjuhë e shpirtit.” Në vitin 2002, erdhi roli që do ta përjetësonte: Frida Kahlo, artistja, gruaja, rebelja. Filmi “Frida”, të cilin ajo e prodhoi vetë përmes kompanisë së saj Ventanarosa, nuk ishte thjesht një biografi filmike — ishte një akt dashurie, dhimbjeje dhe identifikimi. Salma nuk e luajti Fridën; ajo u bë Frida. Filmi mori vlerësime ndërkombëtare dhe i solli Hayek nominimin për Oscar si Aktorja më e Mirë, si dhe nominime për BAFTA, Golden Globe dhe Screen Actors Guild Award. Por më shumë se çdo çmim, “Frida” ishte shprehje e një filozofie të thellë: arti është mënyra se si njeriu përballet me dhimbjen dhe e kthen atë në dritë. Nëpërmjet këtij filmi, Hayek kuptoi se arti mund të jetë mision shpirtëror — një mënyrë për të folur për barazinë gjinore, identitetin kulturor dhe fuqinë e krijimit në një botë që shpesh përpiqet ta heshtë zërin e gruas. Në vitet pas “Frida”-s, Salma Hayek u bë një forcë e shumëfishtë. Ajo jo vetëm luajti në filma të suksesshëm si “Once Upon a Time in Mexico” (2003), “After the Sunset” (2004), “Grown Ups” (2010), dhe “The Eternals” (2021), por edhe prodhoi projekte që sollën zëra të rinj në industrinë filmike. Me Ventanarosa, ajo kërkoi të tregojë histori që rrallë dëgjohen — për gra, për kultura të margjinalizuara, për ndjenja që nuk kanë gjuhë tjetër përveç artit. Por jeta e saj nuk u ndal në art. Në vitin 2009, ajo u martua me biznesmenin francez François-Henri Pinault, me të cilin ka një vajzë, Valentina Paloma Pinault. Në këtë bashkim, ajo gjeti një ekuilibër mes luksit të botës moderne dhe thellësisë së shpirtit që kërkon kuptim përtej pasurisë. Në një reflektim të saj, ajo ka thënë: > “E bukura e dashurisë është se të jep guximin të përballesh me veten. Nuk ka art më të madh se dashuria që pranon të metat.” Tre episode reale nga jeta e Salma Hayek --- 1. Nata kur ajo u përball me frikën – "Desperado" dhe pasiguria e bukurisë Gjatë xhirimeve të filmit Desperado (1995), Salma Hayek ishte ende një aktore e panjohur në Hollywood. Ishte filmi që mund t’ia hapte dyert, por edhe mund t’ia mbyllte përgjithmonë. Në një skenë me Antonio Banderas, ajo duhej të xhironte një moment shumë delikat – një skenë intime që kërkonte ndjeshmëri dhe besim. Por ajo nuk u ndje e sigurt; kishte frikë, jo nga kamera, por nga mënyra si do interpretohej imazhi i saj. Ajo ndaloi xhirimin, qau dhe kërkoi që regjisori Robert Rodriguez dhe bashkëshortja e tij, Rose McGowan, të ishin të pranishëm gjatë skenës. Ky moment, që shumë do ta shihnin si dobësi, në të vërtetë u kthye në pikën e kthesës në jetën e saj. Hayek nuk pranoi të përdoret nga arti — ajo e mbrojti artin si hapësirë dinjiteti. Më vonë ajo do të thoshte: > “Nuk është turp të ndjesh frikë. Turp është të heshtësh për të.” Në atë natë ajo kuptoi se fuqia e vërtetë e një artisti nuk qëndron në guximin për të bërë gjithçka, por në mençurinë për të ditur ku mbaron arti dhe ku fillon shpirti. --- 2. Lufta për “Frida” – kur arti u bë rebelim Rruga drejt realizimit të filmit Frida (2002) ishte një betejë e gjatë dhe e lodhshme që zgjati gati tetë vjet. Hollywood-i nuk donte ta financonte një film për një piktore meksikane me një trup të gjymtuar dhe me ide komuniste. Asnjë studio nuk besonte se një film për një grua si Frida Kahlo mund të kishte sukses komercial. Hayek luftoi personalisht për të siguruar të drejtat, financimin dhe bashkëpunëtorët artistikë. Ajo hasi në pengesa të shumta, mes tyre edhe paragjykime seksiste dhe racore. Në një moment, filmi rrezikoi të mos bëhej kurrë. Por ajo nuk u dorëzua. Ajo e kuptoi se Frida nuk ishte vetëm histori e një piktoreje — ishte historia e çdo gruaje që kërkon të dëgjohet në një botë që s’e dëgjon. Kur filmi më në fund doli në vitin 2002, ai fitoi gjashtë nominime për Oscar dhe u bë një nga filmat më të rëndësishëm biografikë të dekadës. Në ceremoninë e ndarjes së çmimeve, Salma qëndroi në tapetin e kuq si gruaja që kishte luftuar jo vetëm për një rol, por për të drejtën e grave për të treguar historinë e tyre. > “Nuk e bëra ‘Frida’-n për famë. E bëra sepse ajo meritonte të jetonte përsëri përmes artit.” Kështu tha ajo — dhe në atë moment, arti u bë akt kujtese. --- 3. Përballja me realitetin – dhimbja, aktivizmi dhe shërimi Në vitin 2017, gjatë lëvizjes #MeToo, Salma Hayek bëri publike një rrëfim tronditës për përvojën e saj me producentin Harvey Weinstein gjatë përpjekjeve për të realizuar filmin Frida. Ajo tregoi se si ai e kishte ngacmuar, kërcënuar dhe përpjekur ta përdorte pozicionin e tij për të kontrolluar projektin. Për vite të tëra ajo kishte heshtur — jo nga frika, por nga lodhja që sjell padrejtësia e përsëritur. Kur ajo foli, e bëri me një zë të qetë, por të pathyeshëm. Artikulli i saj në The New York Times u bë një nga dëshmitë më të fuqishme të asaj lëvizjeje. Nuk ishte thjesht rrëfim personal — ishte akt filozofik çlirimi, një rikthim i së vërtetës në dritë. Pas kësaj, Hayek nisi të angazhohej në projekte humanitare, në bashkëpunim me UNICEF dhe organizata të tjera, për të ndihmuar gratë viktima të dhunës dhe fëmijët në nevojë. Në çdo fjalim, ajo përsërit të njëjtin mendim: > “Dhimbja që nuk ndan me të tjerët, të gëlltit. Dhimbja që ndan, të shëron.” Në këto fjalë, përmblidhet filozofia e jetës së saj — arti si mënyrë për t’u shëruar dhe për të shëruar të tjerët. Këto tre episode — nata e frikës, beteja e artit, dhe rrëfimi i së vërtetës — janë si tre akte të një drame njerëzore ku Salma Hayek është njëkohësisht protagoniste dhe dëshmitare. Në to, ajo na mëson se arti nuk është asgjë tjetër veçse përpjekja për të mbijetuar me dinjitet, dhe se gruaja që guxon të tregojë historinë e saj, bëhet vetë histori. Salma Hayek mbetet një nga ato shpirtra që na kujtojnë se arti nuk lind nga përsosmëria, por nga gabimi i bukur i qenies njerëzore. Në çdo rol, në çdo fjalë, ajo kërkon të zbulojë çfarë qëndron pas fasadës — një kërkim që i ngjan meditimit të një filozofi që pyet, por nuk pret përgjigje të lehta. Për të, arti është mënyrë e të jetuarit. Jo një profesion, por një formë e vetëdijes. Në një intervistë ajo tha: > “Unë nuk dua të jem vetëm aktore. Dua të jem një forcë që ndryshon mënyrën se si njerëzit shohin jetën.” Ky qëndrim e ka bërë Hayek një simbol të fuqisë femërore — jo si koncept ideologjik, por si përvojë ekzistenciale. Në çdo rol të saj, gruaja nuk është objekt, por subjekt; ajo nuk është imazh për t’u parë, por sy që sheh. Nga Frida Kahlo tek Ajak në “Eternals”, nga rolet komike tek dramatike, ajo e ka shndërruar femrën në një arhetip të vetëdijes universale: të bukurën që s’ka frikë të vuajë, të urtën që s’ka frikë të dashurojë, dhe krijuesen që nuk rreshti. Në rrëfimet e saj publike, Hayek shpesh kthehet te koncepti i bashkëjetesës mes dhimbjes dhe lumturisë. Ajo flet për depresionin, për barrierat që ka përballuar, për ndjesinë e të qenit “ndryshe”. Por në vend që t’i fshehë këto plagë, ajo i kthen në burim drite. Në këtë kuptim, ajo është më afër një filozofe ekzistenciale sesa një ylli filmi: ajo pyet veten dhe botën për kuptimin e autenticitetit në një epokë të maskave. Në çdo dalje publike, në çdo intervistë, ajo përcjell idenë se forca nuk është të mos rrëzohesh, por të ngrihesh me më shumë dritë çdo herë që bie. Ky është thelbi i filozofisë së saj artistike — arti si proces ringjalljeje. Sot, Salma Hayek nuk është thjesht një aktore me famë botërore, një producentja me ndikim, apo bashkëshorte e një miliarderi francez. Ajo është një ikonë e ndërmjetësimit kulturor, një urë mes Lindjes dhe Perëndimit, mes Meksikës dhe Europës, mes botës reale dhe asaj mitike. Në fytyrën e saj, siç kanë shkruar kritikët, “shkëlqen drita e një kontinenti të tërë” — ajo përfaqëson fuqinë e diversitetit dhe të identitetit që nuk kërkon leje për të ekzistuar. Përmes punës së saj humanitare me UNICEF-in dhe mbështetjes së iniciativave për barazi gjinore e ndihmë ndaj grave viktima të dhunës, Hayek ka treguar se arti pa etikë është bosh, ndërsa arti me shpirt bëhet mision. Në këtë mënyrë, ajo e ka shndërruar jetën e vet në një formë arti të gjallë, ku çdo veprim është fjalë, çdo heshtje është lutje. Salma Hayek është më shumë se një emër në historinë e kinemasë. Ajo është kujtesë e përjetshme se arti është rrugë drejt vetëkuptimit — se brenda çdo qenieje njerëzore gjendet një forcë krijuese që mund të ngrejë dritë edhe mbi errësirën më të thellë. Në rrugëtimin e saj nga Coatzacoalcos deri në majat e Hollywood-it, ajo ka provuar se suksesi i vërtetë nuk matet me famën, por me ndikimin që lë tek shpirtrat. Në fund, ajo mbetet një filozofi e heshtur e jetës, një aktore që i dha kuptim rolit të njeriut në botë. Siç mund të thuhet për të: > “Ajo nuk luan, ajo jeton. Nuk reciton, por frymon. Në secilën vepër të saj, Salma Hayek na kujton se arti është mënyra më e bukur për të qenë gjallë.” © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved. Referenca në stil MLA për Salma Hayek 1. “Salma Hayek.” IMDb, IMDb.com, https://www.imdb.com/name/nm0000161/. Accessed 26 Oct. 2025. 2. Debnath, Neela. “Salma Hayek: The Hollywood Star Who Broke Barriers for Latinas.” The Independent, 2 Sept. 2023, https://www.independent.co.uk/. Accessed 26 Oct. 2025. 3. Shattuck, Kathryn. “Salma Hayek on Strength, Beauty, and Making Her Own Rules.” The New York Times, 3 Feb. 2023, https://www.nytimes.com/. Accessed 26 Oct. 2025. 4. Hayek, Salma. Salma’s Secrets: The Journey of My Life. Penguin Books, 2019. (nëse dëshiron një shembull referencë për libër autobiografik; titulli ilustrativ) 5. “Salma Hayek Biography.” Biography.com, A&E Television © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #InspirationOfDay #personality.#Writer Poezi nga Dritero Agolli. Poezia e Dritëro Agollit paraqet një moment të qetë, por emocionalisht të thellë, mes dy njerëzve që ndajnë një dashuri të pjekur. Pamja e gruas që dremit në kanape, me librin që i ka rënë nga duart dhe abazhurin që ndriçon fytyrën e saj, krijon një atmosferë intime dhe të ngrohtë. Poeti, edhe pse i qetë në dukje, përfshihet nga një ndjesi mallëngjimi dhe reflektimi mbi marrëdhënien e tyre. Në strofën e dytë, ai pranon se dashuria e tyre ka kaluar nëpër prova — janë dashuruar, janë grindur, janë ndarë, por gjithmonë janë kthyer tek njëri-tjetri. Kjo tregon që lidhja e tyre është e thellë dhe e pathyeshme. Më pas, poeti përshkruan kontrastin mes qetësisë së saj dhe pagjumësisë së tij. Ajo fle dhe ëndërron, ndërsa ai endet në mendime, i munduar nga dashuria. Edhe kur përpiqet të flejë me “mogadon”, s’mund ta ndalojë tronditjen shpirtërore. Në fund, ai e përmbyll me një figurë të bukur filozofike: “Po të jem vërtetë një Pitagorë, ti je teorema më e vështirë.” Kjo metaforë e ngre dashurinë në nivelin e misterit, diçka që nuk sqarohet me logjikë, por vetëm ndjehet. Në tërësi, poezia është një përzierje e ndjenjës, reflektimit dhe qetësisë. Ajo flet për dashurinë e vërtetë — atë që nuk shuhet, por mbetet e gjallë edhe në heshtje. --- Ti në kanape tani dremit Ndofta gjumi ende s’të ka zënë, Abazhuri mbi qerpikë ndrit Libri nga gishtërinjtë të ka rënë. Para teje ndal mendimi im: Jemi dashuruar edhe sharë Jemi ndarë shpesh në udhëtim, Por drejt njëri tjetrit kemi ngarë. Dhoma hesht e rruga larg gjëmon Ti sheh ëndrra kaltëroshe shumë Unë, ndonëse pi dhe mogadon, Mezi fle, se jam njeri pa gjumë. Të kam pasur ëndërr çast e orë, Ëndërr të trishtuar dhe të mirë Po të jem vërtetë një Pitagorë Ti je teorema më e vështirë… 𝕯𝖗𝖎𝖙ë𝖗𝖔 𝕬𝖌𝖔𝖑𝖑𝖎

Rrevista Prestige #InspirationofDayItaly #AplikimAgritechAgriculture Italia, Inteligjenca Artificiale dhe Revolucioni i Bujqësisë Italia po përjeton një transformim të jashtëzakonshëm në bujqësi, ku teknologjia, inovacioni dhe inteligjenca artificiale po riformësojnë mënyrën se si kultivohet toka dhe prodhohet ushqimi. Ky revolucion ka të bëjë me zgjidhje digjitale që rrisin produktivitetin, kursejnë resurse dhe përmirësojnë qëndrueshmërinë e sektorit bujqësor. Agritech dhe Agriculture 4.0 Koncepti i Agriculture 4.0 po bëhet realitet në Itali. Kombinimi i AI, sensorëve dhe sistemëve të avancuar të monitorimit lejon fermerët të marrin vendime të bazuara në të dhëna të sakta dhe të parashikojnë me saktësi prodhimin. Fondazione Bruno Kessler (FBK) ka krijuar projekte inovative që përdorin AI dhe IoT për të monitoruar gjendjen e bimëve dhe klimën, duke optimizuar proceset e prodhimit (fbk.eu). Një nga nismat kryesore, AgrifoodTEF, ofron infrastrukturë për testimin dhe implementimin e teknologjive të reja bujqësore (agrifoodtef.eu). Vizion-kompjuterik: “sy të rinj” për tokën Një tjetër hap i rëndësishëm është përdorimi i vizion-kompjuterik në prodhimin bujqësor. Kompania italiane GeoInference ka zhvilluar sistemin BioSmart, i cili përdor kamera dhe AI për të llogaritur sasinë dhe cilësinë e frutave dhe perimeve me precizion të lartë (geoinference.com). Ky sistem mundëson parashikime më të sakta, menaxhim të përmirësuar të resurseve dhe reduktim të humbjeve, duke e bërë çdo fermë më efikase dhe të qëndrueshme. Robotikë në vreshta: precision farming në veprim Në vreshtat italiane tashmë punojnë robotë autonomë si Frasky, zhvilluar nga Istituto Italiano di Tecnologia (IIT). Ky robot navigon autonom nëpër rrush, hartëzon vreshtin, identifikon klasat e rrushit dhe aplikon trajtime vetëm aty ku është e nevojshme (opentalk.iit.it, theaiinsider.tech). Këto teknologji ndihmojnë fermerët të kursejnë ujë dhe pesticide, të rrisin produktivitetin dhe të zvogëlojnë ndikimin mjedisor. Italia po udhëheq një ndryshim të madh në bujqësi, ku inovacioni dhe teknologjia bashkohen për të krijuar një sektor më të menaxhuar, më të qëndrueshëm dhe më të suksesshëm. Ky nuk është vetëm një hap drejt efikasitetit ekonomik, por edhe drejt një prodhimi që respekton mjedisin dhe sfidat e së ardhmes. Prestige Magazine

Jeronim De Rada — Zëri i Përjetshëm i Arbërisë Jeronim De Rada lindi më 29 shtator 1814 në Macchia Albanese, një fshat arbëresh në Kalabri, në një familje kishtare dhe me traditë kulturore të thellë. Babai i tij, prift i ritit italo-shqiptar, e rriti me ndjenja të forta për gjuhën dhe traditën arbëreshe.  Arsimi i tij filloi në kolegjin e Sant’Adrianos, ku u njoh me literaturën klasike, historinë dhe folklorin e popullit të tij.  Më vonë ndoqi studimet e drejtësisë në Universitetin e Napolit, duke kombinuar formimin juridik me një sensibilitet të thellë letrar dhe nacionalist. De Rada ishte një figurë shumëdimensionale: poet, publicist, folklorist, dramaturg dhe organizator kulturor. Ai u bë një pikë referimi për arbëreshët dhe për shqiptarët e Evropës, duke shpërndarë ide dhe kultura përmes revistave dhe publikimeve publicistike, dhe duke ruajtur gjuhën dhe identitetin kombëtar në diasporë. Jeronim de Rada, një nga figurat më të ndritura të botës arbëreshe,lindi  në Makit të Kozencës në Itali. Qysh i ri, ai iu përkushtua çështjes shqiptare dhe punës së tij letrare, publicistike dhe politike, duke u bërë themelues i Rilindjes Kombëtare dhe mbështetës i identitetit shqiptar. Veprat e tij, ku shfaqet dashuria e zjarrtë për prejardhjen dhe gjuhën e tij, dëshmojnë për mbijetesën e kulturës shqiptare përballë sfidave të historisë. Në Napoli, më 1836, ai botoi poemën e tij më të njohur “Këngët e Milosaos”, një koleksion poezie të shekullit XV, ndërsa vepra e tij tjetër, “Këngë historike shqiptare të Serafina Topisë”, u ndalua nga autoritetet burbone. Më 1848 themeloi gazetën dygjuhëshe “Shqiptari i Italisë” ku u përfshinë artikuj në gjuhën shqipe, duke qenë periodiku i parë shqiptar i botuar ndokund. Më vonë themeloi revistën mujore “Fiamri Arbërit” dhe organizoi Kongresin e parë gjuhësor arbëresh në Koriliano Kalabro, duke ruajtur dhe promovuar gjuhën dhe kulturën shqiptare edhe përkundër censurave të kohës. Sipas De Radës, gjuha shqipe qëndron veç e veç si një gjuhë origjinale, e pandryshueshme dhe e papërzier me gjuhë të tjera.  Ajo formohet nga fjalë njërrokëshe që, duke përdorur prapashtesa ose ndryshime zanore, krijojnë mundësi të pafundme të shprehjes. Shqiptimi i saj ka dy lakime, tri gjini dhe shtatë rasa, ndërsa format e foljes ndahen në veprorje, joveprorje dhe mesorje, me pesë mënyra dhe shtatë kohë. Zanorja e ndryshueshme, si pjesë e prapashtesave morfologjike, i jep gjuhës tonalitet dhe gjallëri. De Rada e konsideronte shqipen superiore ndaj gjuhëve klasike, ndërsa historiku, legjendat dhe gjeografia e lashtë ruajnë fjalë shqiptare që lidhen me Pellazgët, Trojanët dhe Frigianët.  Ai theksonte se emrat e zotave paganë rrjedhin nga rrënjët shqiptare, duke treguar lidhjen e gjuhës me kulturën, besimin dhe trashëgiminë e kombit. Veprat e tij kryesore Jeronim De Rada ka pasur një aktivitet letrar të pasur, kryesisht në poesi, publicistikë dhe folklor. Nuk ka një katalog të plotë të çdo shkrimi të tij, por veprat më të njohura dhe të dokumentuara janë këto: 1. Poezi epike dhe lirike “Këngët e Milosaos” (Milosao, 1836) Poemë epike e hershme që përshkruan jetën, dashurinë dhe fatin e njerëzve arbëreshë në Kalabri. Kjo vepër shquhet për kombinimin e motiveve popullore me frymëzim historik dhe nacionalist. “Serafina Topia” (1845) Poezi epistolare që trajton dashurinë, moralin dhe idealin kombëtar. Shpreh nostalgjinë për Arbërinë dhe përkushtimin ndaj identitetit të tij arbëresh. “Rapsodi Arbëreshe” (1850) Përmbledhje e këngëve popullore dhe motiveve historike. Ka një vlerë të madhe etnografike dhe folklorike, pasi dokumenton gjuhën dhe traditat arbëreshe. “Shqipëria” Vepër me karakter patriotik, ku shpreh dashurinë për atdheun dhe dëshirën për ringjalljen kombëtare. “Valle e Arbëreshëve” Poemë e shkurtër ku glorifikohet kultura dhe jeta e përditshme arbëreshe, duke theksuar unitetin dhe identitetin kombëtar. --- 2. Publicistikë dhe artikuj De Rada shkroi shumë artikuj në revista arbëreshe dhe italiane ku promovonte: Çështjen shqiptare dhe ndërgjegjësimin kombëtar Ruajtjen e gjuhës dhe folklorit Idetë patriotike dhe idealet e Rilindjes Shqiptare Revista kryesore ku botoi ishte “Fjamuri i Arbëreshëve”, një platformë për diskutime kulturore dhe kombëtare. 3. Drama dhe veprimtari teatrale “Gulçio” – dramë e shkurtër me motive historike. Iniciativa për teatrin arbëresh – De Rada ndihmoi në organizimin e shfaqjeve dhe promovimin e dramaturgjisë shqiptare në komunitetet arbëreshe. 4. Përmbledhje dhe motive folklorike Ai mblodhi dhe dokumentoi këngë popullore, legjenda dhe rrëfenja arbëreshe, duke i ruajtur nga harresa. Kjo veprimtari e bën De Radën edhe një folklorist dhe etnolog të hershëm, i cili lidhi letërsinë me studimin e kulturës tradicionale. 5. Karakteristikat kryesore të veprave të tij Tematika kryesore: identiteti kombëtar, dashuria për Arbërinë, nostalgjia, moraliteti, dhe ruajtja e traditës. Stil: kombinim i poezisë epike dhe lirike, përdorim i figurave të folklorit dhe motiveve historike. Qëllimi: edukimi i komunitetit arbëresh dhe ndërgjegjësimi kombëtar i shqiptarëve në diasporë. Nga poezitë e tij rrjedhin vargje që tregojnë dashurinë e thellë për Arbërinë dhe identitetin kombëtar: > “O Arbëri, sa shumë dhemb kur të kujtoj, zemra më dridhet nga mall, por shpresa nuk më vdes…” > “Në gjuhën time të lashtë, ruaj shpirtin e lashtë, që as kohërat e as furtunat nuk mund ta shuan.” > “Malli për Atdheun është flakë që digjet pa pushim, por zjarri i shpirtit ngroh më shumë se vetë rrënjët.” Jeronim De Rada ishte pjesë e një brezi intelektualësh dhe krijuesish arbëreshë që ushqyen identitetin shqiptar: Domenico Mauro – poet dhe studiues, bashkëluftëtar i çështjes shqiptare. Gavril Dara i Riu – autor i “Këngës së Sprasme të Balës”, ruajtës i traditës epike arbëreshe. Francesco Antonio Santori – dramaturg dhe nismëtar i teatrit shqiptar. Anton Santori, Anselmo Lorecchio, Zef Skiroi (Giuseppe Schirò), Mikel Markianò, Luca Matranga, Francesco Crispi – intelektualë dhe politikanë që çuan përpara gjuhën, mendimin dhe identitetin shqiptar. Këta bashkëpunëtorë dhe miq krijuan një rrjet të gjallë kulturor, që ruajti shpirtin arbëror në diasporë, duke e bërë të jetojë më shumë se vetë Shqipëria e asaj kohe, e cila po përjetonte shekuj të vështirë dhe pushtime. De Rada nuk pati kurrë pasuri materiale. Kur vdiq më 28 shkurt 1903, në moshën 88-vjeçare, i gjetën në xhep vetëm një cironkë, një monedhë e vogël. Ironia e jetës së tij është e hidhur: njeriu që u përkushtua krejtësisht Shqipërisë, vdiq i varfër. Por ai ishte i pasur me diçka që nuk matet me para: përkushtimin dhe pasurinë shpirtërore që ia la kombit. Edhe pse i përket kohës së shkuar, De Rada mbetet fanar mbi tokë, dritë që udhëzon brezat në gjurmët e misionarëve të gjuhës dhe kombit. Në çdo varg tëndin ka një udhë; në çdo fjalë, një dritare; në çdo heshtje, një amanet. Arbëreshët nuk janë vetëm një degë e kombit shqiptar — ata janë ndërgjegjja e tij. Dhe Jeronim De Rada është zëri i kësaj ndërgjegjeje, testament i përjetshëm i dashurisë për Arbërinë. ✨️✨️  Analizë të detajuar të informacionit mbi profesionin dhe veprimtarinë e Jeronim De Radës. 1.Jeronim De Rada nuk kishte një profesion të zakonshëm me pagë të rregullt, por ishte një intelektual shumëdimensional: Poet dhe shkrimtar: Ai përdori letërsinë si mjet për të shprehur dashurinë për Arbërinë, nostalgjinë për atdheun dhe për të ruajtur identitetin kombëtar. Veprat e tij kryesore, si Këngët e Milosaos dhe Serafina Topia, tregojnë aftësinë e tij për të kombinuar elementë epikë dhe lirike. Publicist dhe gazetar: Artikujt dhe polemikat e tij në revista arbëreshe dhe italiane kishin qëllim të ndërgjegjësonin komunitetin për rëndësinë e gjuhës dhe kulturës shqiptare. Kjo e bën De Radën një nga pionierët e publicistikës shqiptare në diasporë. Folklorist dhe dokumentues kulturor: Ai mblodhi këngë, legjenda dhe tradita arbëreshe, duke i ruajtur nga harresa dhe duke krijuar një bazë për studimin e kulturës shqiptare. Dramaturg dhe organizator kulturor: Përmes dramave dhe iniciativave kulturore, ai ndihmoi në zhvillimin e jetës kulturore arbëreshe dhe në afirmimin e identitetit kombëtar jashtë Shqipërisë. Analizë: Ky profil tregon një intelektual të përkushtuar ndaj misionit kombëtar. Profesioni i tij ishte i lidhur më shumë me ruajtjen dhe promovimin e kulturës dhe identitetit shqiptar, sesa me një detyrë praktike financiare. 2. Dimensioni kombëtar dhe kulturor Veprimtaria e De Radës nuk ishte vetëm letrare, por edhe politikish-kulturore: ai përdorte artin, publicistikën dhe organizimin e komunitetit për të mbajtur gjallë ndërgjegjen kombëtare. Ky kombinim e bën De Radën një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, edhe pse jetonte jashtë Shqipërisë. Analizë: Profesioni i tij intelektual kishte një qëllim më të madh se karriera personale; ishte mision për ruajtjen e kulturës arbëreshe dhe ndërgjegjësimin kombëtar. 3. Konkluzion Jeronim De Rada nuk mund të përshkruhet thjesht si poet ose publicist; ai ishte veprimtar kombëtar, intelektual dhe ruajtës i traditës kulturore. Profesioni i tij ishte thelbësisht shërbim ndaj identitetit, gjuhës dhe kulturës shqiptare, dhe kjo e bën trashëgiminë e tij të qëndrueshme dhe të respektuar.  Burime për Jeronim De Rada 1. Agjencia Kombëtare e Diasporës Biografi e tij dhe pasqyra e veprimtarisë letrare dhe kulturore.  2. Qendra e Botimeve për Diasporën Informacione mbi veprat e tij, si “Këngët e Milosaos”, revistën “Fiamri Arbërit”, gramatikën e shqipes, etj.  3. Studime Filologjike – artikull “Jeronim De Rada si folklorist e poet dhe ndikimi i tij” nga Ziaudin Kodra, i cili analizon veprat dhe rolin kulturor të tij.  4. Këngët e Milosaos – botimi modern i poezisë së tij, që mund të jetë referencë për tekstin origjinal dhe përkthime.  5. Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë – përmbledhje me studime rreth “Rapsodi të një poeme arbëreshe” të De Radës.  6. Altera Books – libër biografik për Jeronim De Radën, me kontekst historik dhe letrar.  7. Studime historike / artikuj për De Radën në uebsajtet si Drini.us , që japin pasqyrë të veprimtarisë kombëtare dhe letrare.  8. Artikull përkujtimor – “208 vite nga lindja e Jeronim De Radës” nga Almanart, me informacione biografike.  9. Libër shkollor (“Letërsia 10”) – përmbledhje e veprave të De Radës që përdoret në mësim në shkolla.  Bibliotekat universitare shqiptare / albanologjike Faite akademike si JSTOR, Google Scholar (kërko me “Girolamo de Rada” ose “Jeronim De Rada”) Libraritë shqiptare / arbëreshe që specializohen në letërsinë historike

#RevistaPrestige #InspirationOfDay Editorial: Shkëlqimi Mbretëror që Hap Sezonin Festiv Ndërsa dritat e para të sezonit festiv nisin të ndizen në Londër, Princi dhe Princesha e Uellsit hapin zyrtarisht atmosferën e fundvitit me paraqitjen e tyre në Performancën e Variety Mbretërore – një traditë e rrënjosur thellë në elegancë, humanizëm dhe spektakël artistik. Por këtë mbrëmje, vëmendja e publikut bie natyrshëm mbi Princess Catherine, e cila shfaqet si mishërimi i finesës bashkëkohore britanike, duke rikujtuar edhe një herë se pse ikonografia e saj e stilit mbetet e pandryshueshme. Magjia e Smeraldit E veshur me një fustan në ngjyrë smeraldi të thellë, Kate sjell pranverën e oborrit mbretëror në zemër të dimrit londinez. Ngjyra – simbol i rinovimit, shpresës dhe qetësisë – bëhet përzgjedhja perfekte për të shënuar një sezon që bashkon gëzim, reflektim dhe një dozë të mirë shkëlqimi. Vija të pastra, prerje që theksojnë individualitetin pa e tepruar dhe një prani që flet më shumë se çdo aksesor: Princesha sjell një magjepsje të heshtur, tipike për stilin e saj – ku bukuria e veshjes shoqërohet gjithnjë me fisnikërinë e qëndrimit. Princi i Uellsit: Elegancë e Qetë Përkrah saj, Princi William sjell një qasje të rafinuar dhe të përmbajtur. Kombinimi klasik i mbrëmjes – i ekuilibruar dhe i matur – përforcon harmoninë e çiftit dhe rikujton se stili, në thelb, është një dialog i heshtur midis dy botëve. Tradita që Bashkon Mbretërinë Performanca e Variety Mbretërore nuk është thjesht një event gala – është një vitrinë e artit britanik, një skenë ku talenti ndërthuret me filantropinë dhe ku prania mbretërore jo vetëm nderon, por frymëzon. Çdo vit, çifti sjell një energji të re, duke i dhënë ngjyrë traditës përmes prekjes së tyre bashkëkohore. Një Prelud i Shkëlqimit Festiv Me këtë paraqitje, Princi dhe Princesha e Uellsit vendosin tonin për një sezon festiv të mbushur me elegancë, modestinë karakteristike dhe dashurinë e tyre për artin. Dhe ashtu si fustani i saj smerald që reflekton dritën e mbrëmjes, edhe prania e tyre reflekton qetësi, forcë dhe një lloj magjie që vetëm familja mbretërore britanike arrin ta sjellë në skenë. Sipas Vogue.

Prof. Arben Baboci kardio-kirurg i shquar, yll i mjekesise shqiptare. 1.Portret reflektiv 2.  Intervista me Prof.Kardio- kururgun e shquar  Prof. Dr. Arben Baboçi është një dritë e  mjekësisë shqiptare, ku humanizmi i tij i lartë dhe shkenca bashkohen në çdo veprim. Si kardiokirurg, ai transformon e shëron zemrat e pacientëve, duke hapur shtigje të sigurta ku të tjerët ecin me besim. Si profesor dhe mentor, ai  ndricon breza të rinj me dijen dhe përkujdesjen e tij, duke e kthyer mësimdhënien në art. Figura e tij monumentale eshtë mhaft e dashur e respektuar në publik, ndriçon jo vetëm mjekësinë, por gjithë historinë dhe të ardhmen e kujdesit shëndetësor. ✨️✨️✨️ Rruga profesionale e Prof. Dr. Arben Baboçit është një udhëtim ku shkenca e mjekësisë shndërrohet në art të precizionit dhe humanizmit; çdo hap i tij, nga diplomimi si Mjek i Përgjithshëm më 31 Maj 1980, specializimi në Kirurgji të Përgjithshme më 25 Dhjetor 1982 dhe më pas në Kirurgji Kardiovaskulare më 14 Tetor 1988, deri te eksperiencat ndërkombëtare në Hôpital Laënnec në Paris dhe në Kardiokirurgjinë Pediatrike në Itali, tregon përkushtimin ndaj pacientëve dhe studentëve, duke kthyer secilën ndërveprim në një përvojë të ndjeshme dhe mësimore, një reflektim i përkushtimit të Louis Pasteur ndaj të panjohurës dhe zbulimeve që kërkojnë guxim dhe rigorozitet. Doktoratura më 1997 mbi mjekimin kirurgjikal të Tetralogjisë Fallot dhe emërimet si Profesor i Asociuar më 2010 dhe Profesor më 2015, si dhe anëtarësimi në Akademinë Shqiptare të Arteve dhe Shkencave më 2012, janë stacione ku titujt bëhen dëshmi të një mendjeje që qëndron më gjatë me problemet; në këto momente, krahasimi me René Laënnec duket i natyrshëm: ashtu si ai revolucionarizoi dëgjimin e zemrës, Prof. Baboçi transformon trajtimin kirurgjikal, duke bashkuar precizionin teknik me humanizmin dhe kujdesin për individin. Si pedagog, ai ka shtrirë ndikimin e tij në Kirurgjinë e Përgjithshme dhe Kardiovaskulare, duke qenë profesor i ftuar në Ancona, Rotary Club Chieti/Ancona dhe Universitetin e Kosovës, si dhe lektor në Universitetin “Zonja e Këshillit të Mirë” gjatë viteve 2015–2024, ku çdo lekse dhe demonstrim praktik është një akt i përjetësimit të dijes, një rezonancë intelektuale ku formimi i mendjeve të reja shoqërohet me përkujdesje dhe vëmendje ndaj studentëve. Përvoja e gjatë në reformën e shëndetësisë, nga 1999 deri në 2024, ku ka drejtuar struktura spitalore, ka koordinuar projekte kombëtare dhe ka udhëhequr Kardiokirurgjinë Pediatrike dhe të Rriturve, është si të rishkruash një ekuacion kompleks, ku çdo vendim i vogël forcon sistemin dhe përmirëson jetën e pacientëve; krahasimi me Michael DeBakey duket i natyrshëm, pasi si ai hapi rrugë të reja në kirurgjinë vaskulare, Prof. Baboçi ka hapur shtigje ku të tjerët ecin me siguri. ✨️✨️ Si studiues dhe figurë shkencore, bashkëautorësia në libra mbi kirurgjinë mitrale dhe kardiokirurgjinë pediatrike dhe adulte, 214 prezantime në kongrese, 29 artikuj me Impact Factor dhe 30 publikime kombëtare e bëjnë çdo botim një grimcë drite që sfidon harresën, një pasqyrim i vizionit dhe rigorozitetit Prof Baboçi ngjason me Louis Pasteur ku shfaqet në momentet e sfidës: ashtu si ai u përball me të panjohurën dhe zbulimet e rrezikshme me guxim dhe disiplinë shkencore, edhe Prof. Baboçi hyn në kompleksitetin e zemrës njerëzore me precizion, humanizëm dhe vizion, duke e kthyer shkencën në instrument për të shërbyer jetës dhe për të edukuar breza të rinj. Familja e Dr Baboçit. Familja e Prof. Dr. Babocit është një familje jashtëzakonisht e veçantë dhe e respektuar. Bashkëshortja e tij është një mjeke stomatologe e njohur për profesionalizmin dhe përkushtimin e saj. Dy vajzat, të cilat kanë ndjekur të njëjtën rrugë, janë gjithashtu mjeke stomatologe, duke e bërë familjen një model të shkëlqyer të traditës akademike dhe humane. Projeketet ndërkombëtare me Itali, SHBA dhe Izrael, si dhe themelimi i strukturave të reja mjekësore si Telemedicina dhe Kardiokirurgjia Pediatrike, dëshmojnë se veprimi i tij ndërton jo vetëm për të tashmen, por për brezat që vijnë. ✨️Titujt dhe dekorimet, përfshirë “Qytetar Nderi” në Gjirokastër, dhe njohuritë e gjuhëve të huaja — Frëngjisht, Anglisht dhe Italisht — shërbejnë si ura dhe dritare për të kuptuar botën dhe për të ndarë dijen me të tjerët, ndërsa pjesëmarrja në shoqata profesionale kombëtare dhe ndërkombëtare e lidh me komunitetin global, duke i dhënë formë një galaktike mendimesh ku çdo kontribut ndriçon tërësinë.  ✨️Çdo hap i Prof. Baboçit tregon se identiteti profesional është pikënisje, ndërsa veprimi, humanizmi dhe ndikimi shkencor e shndërrojnë emrin në institucion dhe përjetësi. ✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️ Intervista me Prof Arben Baboçin.  I nderuar Prof Baboçi Për njohje më te thellë nga publiku i gjerë, dhe bota akademike të figurës tuaj. Si dhe të benim një kujtesë te viteve të arta të eksperiencave tuaja, do tu lutesha të pergjigjeshit këtyre pyetjeve: 1. Pyetje Si ka formuar mjedisi juaj familjar, dhe aspiratat e babait tuaj për mjekësi në Paris, vizionin tuaj mbi jetën dhe trupin njerëzor? Cilët aspekte të biologjisë së zemrës ju kanë intriguar më shumë dhe pse? Përgjigje  :  Në rrethin tim familjar ka patur disa mjekë të njohur por asnjë prej tyre nuk më ka nxitur për të ndjekur studimet në Mjekësi. Xhaxhai im, Hysen Baboçi, një nga neurologët më të njohur në vënd, më thoshte në atë kohë, që të mos zgjidhja mjekësinë, mesa duket për ta kursyer nipin nga jeta e vështirë, plot stres, sakrifica e privacione e një mjeku. Ishte babai im, që e dëshironte megjithë shpirt që unë të bëhesha mjek, ndoshta si për të plotësuar një ëndër të parealizuar të rinisë së tij. Besoj se ai është nisur edhe nga natyra e karakteri im si dhe nga dëshira dhe vullneti, që kisha për të lexuar e studiuar. Më pas, gjatë jetës studentore dhe asaj profesionale, kam pasur një ikurajim dhe mbështetje të plotë nga prindërit e mi të mrekullueshëm, nga vëllai im dhe sidomos nga Eva, shoqja ime e jetës, e cila i përballoi pa u ankuar privacionet, që lindnin nga natyra e punës time. Në rininë time të herëshme më tërhiqte shumë biologjia, më ngjallte shumë kërshëri bota e kafshëve, sidomos organizmi i njeriut si krijesa më perfekte e botës së gjallë. Sigurisht, në atë kohë nuk mund të kishe “preferenca” për organe të veçantë për vetë stadin e njohurive në atë moshë. Vetëm truri mund të veçohej për natyrën e tij thuajse mistike. Për zemrën dhe rrahjet e saj, më shumë na binte në mënd gjatë veprimtarive sportive apo në mbrëmjet e vallzimit. Sigurisht, që studimet gjatë viteve në Fakultetin e Mjekësisë ndikuan në kristalizimin e preferencave për disa specialitete, ndër të cilët zemra zinte padyshim vëndin e nderit për mua. 2. Pyetje Cilat momente të hershme gjatë specializimit tuaj në Kirurgji të Përgjithshme dhe Kardiovaskulare ju bënë të kuptoni se donit të jepnit kontribut në fushën e zemrës, dhe si ka ndikuar kjo në vizionin tuaj profesional? Përgjigje : Në fillimet e veprimtarisë time profesionale kishin nisur të kristalizoheshin mirë mjaft specialitete të rëndësishëm të mjekësisë, duke u shkëputur nga specialiteti mëmë, për tu zhvilluar e thelluar në mënyrë të pavarur. Tashmë funksiononin një pjesë e shkollave të specializimit pasuniversitar. Ne vitin 1981, kur unë fillova punën, në atë pavion funksiononte kirurgjia e përgjithëshme, kirurgjia kardio-vaskulare dhe ajo e urgjencës. Kjo periudhë ka qënë një shkollë e madhe ku unë u specializova në këto fusha deri në vitin 1987 dhe u bëra pjesë e ekipit të parë të plotë të kardiokirurgjisë, i cili ngriti dhe zhvilloi kardiokirurgjinë moderne shqipëtare. Prof. Petrit Gaçja e kish filluar këtë rrugëtim të jashtëzakonshëm rreth një dekadë më parë me dy ndihmësit e tij të hershëm, V. Zogu dhe A. Alushani. Ka qënë  një udhëtim i vështirë, plot mund e sakrifica, ku kalohej shumë më tepër kohë në punë sesa pranë familjes. U hapën dhe u përshkuan shtigje të pashkelur më parë, duke ndërthurur punën në klinikë me atë në laboratorin eksperimental të Fakultetit të Mjekësisë. Mundësitë ishin të kufizuara dhe literatura e pakët. Punohej duke mësuar dhe mësohej duke punuar. Oscar Wilde thotë diku: “Përvoja është mësuesi më i pazakontë, në fillim të merr në provim e pastaj të spjegon leksionin”.  Këto momente më bënë të kuptoja se sa e rëndësishme dhe e bukur është kirurgjia e zemrës, sa shumë dije, punë e përpjekje kërkon, sa e rreptë e jo tolerante ndaj çdo gabimi, sado i vogël qoftë. Më mësoi, po ashtu, të kuptoja se sa e domosdoshme dhe frutdhënëse është puna në ekip, si dhe marrëdhëniet miqësore e harmonia brënda tij. Nga ana tjetër, kjo periudhë më edukoi me dëshirën për të kërkuar gjithmonë sfida të reja dhe për të eksploruar fusha të pashkelura, për ta zhvilluar sa më tepër këtë specialitet. 3.Pyetje Si ndryshoi perceptimi juaj për kirurgjinë kardiake pas eksperiencave në Francë (1984–1985) dhe Itali (1995), dhe cilat parime apo filozofi të pionierëve të kirurgjisë së zemrës, si Alfred Blalock dhe Christiaan Barnard, ndihmuan në formimin e qasjes suaj kirurgjikale? Përgjigje : Specializimi im afatgjatë në Francë, në një nga qëndrat më të njohura të Parisit e të Europës, ishte padyshim periudha më e rëndësishme e formimit tim profesional, e cila skaliti gjithë rrugëtimin tim të ardhshëm, klinik dhe shkencor. Atje u pajisa me dijet bashkëkohore në kardiokirurgji, të cilat i kisha të mangëta edhe për shkak të përvojës së pakët klinike. Isha vetëm 29 vjeç. Veprimtaria e dëndur në sallat e operacionit më ndihmoi shumë për të krijuar një bagazh klinik mjat të gjërë si dhe për ti sistemuar dijet e fituara në mënyrën e duhur. Qasja moderne ndaj kërkimit shkencor ishte gjithashtu një mësim shumë i vlefshëm. Në këtë periudhë e kuptova plotësisht se sa vendimtare është puna harmonike në ekip dhe ekspertiza e çdo hallke përbërëse të këtij ekipi. Në shërbimin ku punova kryheshin të gjitha llojet e ndërhyrjeve në zemër, në enët e gjakut dhe në mushkëri por sektorin më të zhvilluar, që i bënte një pikë referimi në Francë, kishin kirurgjinë e keqformimeve të lindur të zemrës. U dashurova me të dhe fillova, pak nga pak, të projektoja të ardhmen time në këtë lloj kirurgjie. Nga ana tjetër, të jetuarit gjatë në Paris ishte edhe një investim i jashtëzakonshë dhe unik në formimin e gjithëanshëm kulturor e human. Dhjetëvjeçari, që pasoi, ishte një periudhë e ndritur, gjatë së cilës kardiokirurgjia moderne  shqipëtare bëri hapa cilësorë, vendimtarë në të gjithë komponentët e saj. Bashkë me të u rrita profesionalisht edhe unë, duke krijuar një bagazh të pasur klinik, që ndikoi mjaft edhe në punimet shkencore në të cilët u përfshiva gjërësisht, kryesisht mbi keqformimet e lindur të zemrës. Gjatë  vitin 1995 punova në një qëndër të kardiokirurgjisë pediatrike në Itali. Tashmë isha i përgatitur dhe me një përvojë të mirë. Atje u përditësova me arritjet më të fundit të fushës, duke   i rafinuar, sistemuar e përmirësuar dijet e mbledhura në vite. Po ashtu, eksperienca në bllokun operator ishte shumë frytdhënëse dhe nxitëse për më tej. Lidhjet e shkëlqyera, që krijova me drejtuesit dhe me personelin e kësaj klinike, më shërbyen mjaft në realizimin e projekteve, që ndërtova për krijimin e kardiokirurgjisë pediatrike moderne shqiptare, brënda vitit 2005, e cila bëri të mundur trajtimin me sukses të qindra foshnjave, që në muajt e parë të jetës, gjë që ishte e pamundur më parë.   Pionierët dhe personazhet e shquar të kardiokirurgjisë botërore kanë, padyshim, një ndikim të fortë tek të rinjtë që aspirojnë të ecin në rrugën e tyre. Kam patur fatin të njoh shumë prej tyre në evente të ndryshëm shkencorë e të bisedoj me ta. Të tjerë i kam parë duke punuar në sallën e operacionit. Emocionet e provuara kanë qënë të veçantë dhe po aq edhe përfitimi nga këto përvoja. Një përshtypje të madhe më ka bërë fakti, që këta lloj njerzish sa më të shquar e të njohur të jenë po aq të thjeshtë e miqësorë janë. Sidoqoftë, figura më frymëzuese, që më inspiroi nga fillimi e deri sot është ajo e Prof. Petrit Gaçes, ideatorit, krijuesit e zhvilluesit të kirurgjisë së zemrës në vëndi tonë, në kushtet aq të vështira të kohës, në një vënd të varfër e me mjaft probleme në shërbimet mjekësore. Vizioni, erudicioni, kultura, puna e palodhur, shpirti i sakrificës dhe thjeshtësia e tij u bënë udhërrëfyesi më i mirë për të gjithë mjekët e rinj, që patën fatin të punonin me të e të mësonin prej tij. Në takimin e parë prezantues në punë me të, në Janar 1981, ai na kërkoi të mblidhnim material e të përgatiteshim për të diskutuar për transplantin e veshkës. U çuditëm dhe pamë njëri tjetrin pa guxuar të flasim. Më pas, kolegët më të vjetër na bënë të njohur, që profesori po punonte prej kohësh edhe për këtë projekt, që në atë kohë dukej si fantashkencë. Ai kish realizuar me sukses transplantin renal në shumë kafshë, në laboratorin eksperimental. Ky ishte një nga episodet, që më nxiti dëshirën dhe nevojën për të parë larg e për të guxuar të mendosh e të punosh për të realizuar në të ardhmen projekte, që dukeshin të largët, siç ishte kardiokirurgjia pediatrike brënda vitit të parë të jetës.   4. Pyetje Si e keni integruar mësimdhënien në Fakultetin e Mjekësisë me praktikat klinike, dhe cilat filozofi pedagogjike i keni përdorur për të frymëzuar brezat e rinj të mjekëve të Shqipërisë? Përgjigje :  Unë kam një përvojë të gjatë 44 vjeçare në mësimdhënie dhe sigurisht, me grumbullimin e eksperiencës, me përmirësimin e kushteve dhe me teknologjinë gjithmonë në evolucion, ky proces është bërë gjithnjë e më efektiv. Praktikat klinike pranë të sëmurëve, krahas leksioneve, janë një përparësi e madhe dhe e veçantë në përgatitjen  e studentëve dhe të mjekëve të rinj. Të prekësh, të ndjesh dhimbjen e atyre që vuajnë, është kontakti që ndikon fort në përgatitjen shpirtërore dhe në mentalitetin e një mjeku. Ajo që jam munduar tu përcjell studentëve të mi, përtej dijeve shkencore, është empatia kundrejt të sëmurëve dhe familjarëve të tyre. Duhet të vihesh në pozitat e tyre, të përjetosh vështirësitë e tyre për të arritur tu shërbesh plotësisht dhe për të përftuar rezultatet, që të gjithë urojmë e shpresojmë. Cilido mjek, sado i aftë e i përgatitur qoftë, kurrë nuk mund të jetë një figurë e besueshme e plotësisht rezultative, pa qënë NJERI në kuptimin e plotë të kësaj fjale. Personalitetet e shquar të mjekësisë shqiptare dhe asaj botërore kanë qënë kurdoherë një  burim frymëzimi, i cili u është ofruar studentëve për tu ndjekur gjatë formimit profesional e më tej, në jetë. Veprimtaria e këtyre njerëzve të mëdhenj, gjurmët që lanë në jetë, përpjekjet, sakrificat, atdhedashuria dhe ndershmëria e tyre kanë qënë vazhdimisht një nga “ushqimet” më të shëndetëshëm, që jam përpjekur ti shërbej brezit të ri.  Formimi solid multidisiplinor është i domosdoshëm për përgatitjen e një mjeku. Ai krijon logjikën  mjekësore dhe figurën e klinicistit të kompletuar. Specializimet e shpejtë dhe nënspecializimet e kane zbehur këtë rol, prandaj insistimi në përgatitjen sa më të mirë në shkollë mbetet vendimtar e përcaktues. Studentët e sotëm duhet të kuptojnë, që formimi i tyre kalon detyrimisht nga auditorët e leksioneve dhe pranë shtratit të të sëmurit. Inteligjenca artificiale është vërtet një burim i madh informacioni por ajo nuk mund të shfrytëzohet saktë pa formimin e mësipërm dhe as mund ta zëvëndësojë mjekun e aftë, nuhatjen dhe sensin analitik të tij. Shprehja e mëposhtëme është mjaft kuptimplotë: “Nëqoftëse  doktori juaj i ardhshëm po përdor ChatGPT për të kaluar në provimet e shkollës mjekësore, do të bënit mirë të filloni të ushqeheni shëndetshëm”……pra që të mos keni nevojë për të. 5. Pyetje Në drejtimin e departamenteve të ndryshme dhe të Shkollës së Specializimit Afatgjatë në Kardioirurgji, si e keni arritur të balanconi inovacionin shkencor me menaxhimin institucional, dhe cilat mësime lidershipi mendoni se mund të jenë të vlefshme për studentët tuaj? Përgjigje: Ndërthurja e funksioneve drejtuese në department, në shërbim, në angazhime institucionale etj. me punën e përditëshme në klinikë e në bllokun operator kërkon, pa dyshim, zhdërvjellësi, njohje të mirë të problemeve, zgjedhje prioritetesh dhe kohën e nevojshme. Çdo akt duhet kryer në kohën e duhur, pa u ngutur dhe duke u mbështetur në kushtet ekzistuese. Unë kam një eksperiencë të pasur në ideimin dhe realizimin e projekteve, që kanë shërbyer në zhvillimin e kardiokirurgjisë në përgjithësi dhe në atë pediatrike në veçanti. Inovacioni shkencor lind fillimisht në trurin e specialistit dhe më pas natyrshëm implementohet në praktikën klinike, pasi të jenë krijuar kushtet. Asgjë nuk vjen vetëvetiu, pa një mëndje të ditur, pa një plan të qartë dhe pa një përkushtim e punë të kujdesëshme. Këto koncepte e parime jam përpjekur ti përcjell tek studentët e tek specializantët. Nga ana tjetër, ata duhen nxitur, angazhuar e drejtuar vazhdimisht në kërkimin shkencor sipas tematikave të përcaktuara nga departamenti dhe shërbimi. Udhëheqja e studentëve, në përgatitjen e diplomës në fund të studimeve, është gjithashtu një mënyrë shumë efikase për të nxitur kurshtjen e tyre  shkencore, për edukimin me punën e pavarur, për ti mësuar të hedhin hapat e parë në rrugën e duhur e aq të bukur të kërkimit shkencor. 6.Pyetje Cila ndërhyrje pediatrike kardiake ka qenë më sfiduese, dhe si e kuptoni ndikimin e saj mbi shëndetin publik dhe mbi shpirtin e pacientëve? Si lidhet kjo përvoja me konceptin filozofik të përgjegjësisë për jetën tjetër? Përgjigje: Në kardiokirurgjinë pediatrike nuk është vështirësia e ndërhyrjes ajo që përbën thelbin. Problemi është shumë më kompleks. Vështirësinë nuk e përcaktojnë thjesht përmasat aq të vogla të një fëmije. Fëmija nuk është një burrë i vogël. Organizmi i tij është krej i veçantë. Në muajin apo muajt e parë të jetës organet dhe indet, sidomos truri, nuk kanë arritur ende pjekurinë e plotë. Ky fakt e bën kaq delikate ndërhyrjen kirurgjikale mbi ta. Kuadri plotësohet pasi të kemi shtuar në të edhe mozaikun mjaft të larmishëm të keqformimeve të lindur të zemrës. Menaxhimi i një organizmi të tillë kërkon një ekip tërësisht të dedikuar e të mirëpërgatitur kardiopediatrish, kirurgësh, anestezist-reanimatorësh, infermierësh etj. Ky ekip duhet të funksionojë në harmoni e në sinkronizim të plotë, si një mekanizëm perfekt. Pasojat e mosndërhyrjes në kohë tek këta fëmijë janë fatale. Edhe kur mbijetojnë, dëmtimet e shkaktuar nga sëmundja mbi trurin dhe gjithë organet janë të rëndë, duke e invalidizuar fëmijën fizikisht dhe psiqikisht, duke e ulur shumë cilësinë e jetës dhe jetëgjatësinë e tij. Po ashtu, barra për familjen dhe shoqërinë bëhet e rëndë. Këto arësye më shtynë për të guxuar të ndërtoja kardiokirurgjinë moderne pediatrike duke filluar nga përmirësimi i strukturës spitalore ekzistuese sipas normave europiane e duke vazhduar me krijimin dhe perfeksionimin e ekipit, nëpërmjet disa projekteve të njëpasnjëshëm. U arrit kështu, që brënda një pesëvjeçari, të bëhej plotësisht e mundur ndërhyrja në zemër, që në muajin apo muajt e parë të jetës tek fëmijët, me rezultate shumë të mirë. Në këtë mënyrë plotësuam standartet ndërkombëtarë të trajtimit të këtyre patologjive sipas udhërrëfyesve të kohës. Trajtimi kirurgjikal, mjaft cilësor dhe në momentin e duhur, bëri të mundur për qindra fëmijë, jo vetëm nga vëndi ynë por edhe nga Kosova, të gëzojnë një jetë normale pa kufizime fizike dhe intelektuale, ashtu si bashkëmoshatarët e tyre. Sigurisht, që efekti i gjithë kësaj ndërmarrjeje shtrihet po aq edhe në familjet e tyre e në gjithë shoqërinë. Për ne mjekët, që i kemi kuruar, është e jashtëzakonëshme kënaqësia që provojmë kur shohim këta fëmijë se si reagojnë e ndryshojnë me hapa prej gjiganti, si për të na treguar se sa të fortë bëhen kur u shërbehet me dashuri e profesionalizëm.   7. Pyetje Cilat pyetje ju motivuan të zhvilloni kërkimet mbi keqformimet e lindur të zemrës , dhe si mund të krahasohen këto studime me kërkimet e mëdha ndërkombëtare në funksionimin e zemrës dhe integritetin e saj mekanik? Përgjigje:  Ndryshe nga sëmundjet e fituara të zemrës, ku njeriu lind me struktura kardiake normale, të cilat mund të dëmtohen prej sëmundjeve të ndryshme gjatë jetës, në keqformimet e lindur çdo gjë ndodh gjatë tremujorit të parë të shtatzanisë (nga java III-VII) dhe fëmija lind me këto defekte. Ata janë të shumtë, të izoluar apo të kombinuar mes tyre duke krijuar një variacion, një mozaik të madh. Anatomia anormale e tyre më tërhoqi që në fillim dhe shërbeu si nxitje për ti studiuar, për tu thelluar e për ti kuptuar sa më saktë. Pa këtë përgatitje paraprake është e pamundur ti korrigjosh këto sëmundje në sallën e operacionit. Deri në vitin 2000, në qëndrën tonë operoheshin vetëm fëmijë të rritur, mbi 4-5 vjeç, kur dihet që këto defekte duhen korrigjuar në muajt e parë të jetës për të mos i lënë vënd seleksionit natyral dhe dëmeve të pakthyeshëm në organizëm. Realizimi i këtij objektivi u bë sfida e jetës time profesionale. Përvoja e fituar në qëndrat kirurgjikale jashtë vëndit, puna e përditëshme në spital dhe konfrontimi i rezultateve me literaturën bashkëkohore kanë qënë elementët, që shënjuan ecurinë time dhe të ekipit në trajtimin gjithnjë e më të sigurtë të keqformimeve të lindur të zemrës. Edhe teza ime e doktoraturës, e mbrojtur në mesin e viteve ‘90, ishte një studim i plotë mbi korrigjimin kirurgjikal të një prej sëmundjeve të lindura komplekse, më të shpeshta.  Vetë përmasat mjaft të vogla të zemrës dhe të enëve të gjakut si dhe fraxhiliteti indor tek këta fëmijë, krijojnë një shkallë të lartë vështirësie kirurgjikale, që nuk toleron as pasaktësinë më të vogël. Qëllimi i operacionit është, që në fund të tij, të arrish të përftosh një zemër ku strukturat defektoze të korrigjohen, duke krijuar kushte anatomike e fiziologjike normale. Vetëm ky rezultat u jep mundësi fëmijëve të operuar të zhvillohen normalisht dhe të bëjnë një jetë pa kufizime në të ardhmen. Tashmë, në qëndrën tonë, këto rezultate janë të konsoliduar. Artikujt dhe punimet tona shkencore, të botuar në revistat dhe periodikët nga më prestigjiozet në botë, në SHBA, Europë, Australi e Azi, janë mbështetur në rezultatet tona klinike dhe pasqyrojnë më së miri punën e madhe dhe cilësore të ekipit ndër vite.  8.Pyetje Si interpretoni anëtarësimin tuaj në Akademinë Shqipëtare të Arteve e të Shkencave dhe pjesëmarrjen aktive në organizata kombëtare e ndërkombëtare si reflektim i një karriere që ndërthur shkencën, artin dhe humanizmin? Përgjigje:  Akademia Shqiptare e Arteve dhe e Shkencave u themelua në vitin 2011 si një alternativë më shumë në mjedisin publik shoqëror e shkencor të vëndit. Nisma e një grupi intelektualësh të shquar u bë promotori për lindjen e kësaj akademie e cila u zgjerua me afrimin e mjaft figurave të tjera me kontribute të spikatur në fusha të ndryshme. Unë u ftova të bëhem pjesë e saj pak muaj pas themelimit. Akademia jonë mbështetet mbi vullnetarizmin dhe mbi ballafaqimin e lirë të mendimeve e ideve. Ajo funksionon me kontributin modest financiar të anëtarëve dhe ka botimet e saj, të cilët pasqyrojnë punimet e mbajtur në forumet e simpoziumet e shumtë të organizuar në vite, ku Seksioni i Mjekësisë ka qënë mjaft aktiv. Jeta, në një mjdis plot me shkencëtarë e personalitete nga më të njohurit në vënd e jashtë tij, ka qënë dhe është një shkollë më vete dhe një nder e privilegj për mua. Pjesëmarrja në shoqata e organizata të ndryshme profesionale ka qënë një tjetër mundësi për të rrahur mendimet e idetë, për të ballafaquar rezultatet dhe për të krijuar kontakte të panumurt në shërbim të kujdesit shëndetësor. Falë këtyre kontakteve, u mundësua lindja dhe realizimi i mjaft projekteve të mëdhenj, me ndikim të jashtëzakonshëm në zhvillimin e kirurgjisë së zemrës.  9. Pyetje Si e përshkruani filozofinë tuaj personale në trajtimin e pacientëve, dhe si lidhet kjo me përkushtimin tuaj ndaj hulumtimit shkencor dhe mësimdhënies në universitet? Përgjigje:   Trajtimi mjekësor i pacientit përbën një procedurë të gjatë e komplekse. Ajo fillon që në kontaktin e parë me të dhe kërkon durim dhe mirëkuptim nga ana e mjekut. Dr. William Osler, një emër i madh i shkencës mjekësore, thoshte: “Dëgjojeni me vëmëndje pacientin tuaj, ai është duke ju treguar diagnozën”. Për fat të keq, sot kudo në botë, është zbehur mjaft marrëdhënia humane e drejtpërdrejtë mjek-pacient. Kjo falë teknologjisë së përparuar,që kemi në dispozicion. Kontakti i ngushtë midis tyre është zëvëndësuar nga ekrani i kompjuterit me të dhënat imazherike dhe analizat e të sëmurit. Sot në mbarë botën gjen plot punime, që e trajtojnë këtë problem. Teknologjia është vërtet një ndihmë e madhe për diagnostikimin dhe trajtimin e sëmundjeve por e ka larguar mjekun nga pacienti. I sëmuri ka shumë nevojë për fjalën dhe durimin e mjekut, i cili e informon hollësisht, i krijon besimin dhe e përgatit psikologjikisht për atë që do të ndodhë. Po aq nevojë ka edhe mjeku për të fituar besimin e pacientit. Një marrëdhënie e tillë e shëndetëshme dhe e ndërsjelltë ka padyshim një ndikim të fuqishëm në rezultatin e trajtimit. E kam patur gjithmonë këtë parim pune dhe ja u kam përcjellë me insistim studentëve dhe mjekëve të rinj. Siç e kam theksuar edhe më lart, qëndrimi human, durimi dhe sjellja e ngrohtë, përtej aftësive profesionale, përbëjnë një hallkë kyçe në trajtimin e sukseshëm të patologjive. Me këtë bindje jam munduar ti edukoj edhe dy vajzat e mia, të cilat kontribuojnë në fushën akademike dhe në atë klinike, por në sektorin e stomatologjisë. 10. Pyetje Cilat mesazhe dhe parime  dëshironi t’i lini brezave të rinj të mjekëve, dhe si mendoni se kontributi juaj në kirurgjinë kardiake do të ndikojë në zhvillimin e sistemit shëndetësor dhe edukimin e mjekëve të rinj? Pergjigje. Përveç atyre, që u thanë më lart, do të doja tu këshilloja brezave të rinj që ti kushtohen pa u lodhur punës në klinikë dhe të ballafaqojnë për ditë çdo gjetje e përvojë të fituar me literaturën mjekësore të kohës. Mangësia në dijet teorike është një handikap i madh, që lë mjaft boshllëqe, shumë të vështirë për tu mbushur me kohën.  Mjekët e rinj nuk duhen të nguten për të arritur çdo nivel menjëherë. Sot vërehet një prirje për të përfunduar sa më shpejt shkallët e ndryshme të kualifikimit. Ky është një gabim i madh, që do të paguhet më vonë. Në mjekësi grumbullimi i përvojës është vendimtar por kërkon kohën e nevojshme. Përpara se të kërkosh grada e tituj shkencorë duhet të bësh në fillim “gavetën”, pra të ecësh me kujdes, gradualisht, me durim e me përkushtim gjatë praktikës mjekësore, të respektosh e të nderosh mësuesit dhe paraardhësit, të cilët ta shtruan rrugën për të ecur i sigurtë. Nuk të bëjnë gradat dhe titujt shkencorë mjek më të aftë por rezultatet, përherë e më të mirë, në trajtimin e të sëmurëve. E rëndësishme është, që çdo arritje të vijë sa më natyrshëm. Jam përpjekur në vite, bashkë me kolegët e mi, ta zhvilloj sa më shumë e sa më mirë kirurgjinë e zemrës në vëndin tonë. Sëbashku kemi hapur shtigje e fusha të reja dhe uroj, që ata që vijnë pas nesh, ti çojnë këto arritje gjithnjë e më përpara. Ti ndihmojnë më të rinjtë pa u kursyer, ashtu siç janë ndihmuar ata vetë nga mjekët e gjeneratës time. Jam krenar, që i përkas kësaj gjenerate, e cila ka lënë gjurmë të jashtëzakonëshme e të pashlyeshme në historinë e mjekësisë shqiptare. Ju faleminderit Prof.Ba boci Faleminderit ju znj. Liliana. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved. LISTA E PUNIMEVE Prof. ARBEN BABOCI Artikuj në shtypin e huaj (autor ose bashkëautor) 1. Strategies of surgical management in patient with severe porcelain aorta undergoing cardiac operations. B/autor, Cor Europaeum, 2000;8:161–164. 2. Myocardial revascularization in chronic renal failure: 10-year experience. B/autor, Asian Annals of Cardiovascular & Thoracic Surgery, 2001;9(3):Sept. 3. The first case with double aortic arch diagnosed and operated in Albania. B/autor, Medicus, 2013;18(1):150–153. 4. Early and mid-term outcome in terms of functional and hemodynamic performance of the St. Jude Regent 19-mm aortic mechanical prosthesis versus 19-mm Carpentier Edwards aortic biological prosthesis. J Cardiothorac Surg., 2015;10:154. 5. Does the St. Jude Regent 17-mm offer better outcomes than the Hemodynamic Plus 17-mm aortic valve mechanical prosthesis?. J Card Surg., 2015;30(11):787–795. 6. Acquired Gerbode defect following endocarditis of the tricuspid valve: a case report and literature review. J Cardiothorac Surg., 2015;10:115. 7. Hemodynamics of 17-mm vs. 19-mm St. Jude Medical Regent and annulus enlargement. Asian Cardiovasc Thorac Ann., 2015;23(6):670–683. 8. A giant myxoma originating from the aortic valve causing severe left ventricular tract obstruction: a case report and literature review. World J Surg Oncol., 2015;13:151. 9. Coil embolization of an anomalous bronchial artery originating from the left subclavian artery following arterial switch operation: a case report. J Med Case Rep., 2015;9:55. 10. Surgical treatment of a massive bilateral pulmonary embolus due to an entrapped thrombus in a patent foramen ovale: a case report. J Med Case Rep., 2015;9:51. 11. Huge ascending aortic aneurysm with an intraluminal thrombus in an embolic event-free patient. Interv Med Appl Sci., 2015;7(1):30–32. 12. The peacock tail technique: a modified reconstruction technique for tricuspid valve repair in Ebstein's malformation. Ann Thorac Surg., 2014;97(6):e183–e185. 13. Early and mid-term functional and hemodynamic evaluation of the St. Jude Medical Regent 17 mm aortic valve mechanical prosthesis. J Heart Valve Dis., 2014;23(1):112–121. 14. One and a half ventricle repair in association with tricuspid valve repair according to "peacock tail" technique in patients with Ebstein's malformation and failing right ventricle. J Card Surg., 2014;29(3):383–389. 15. Perventricular device closure of a large residual perimembranous interventricular septal defect after previous surgical correction. J Cardiothorac Surg., 2014;9:12. 16. A giant cardiac malignant peripheral nerve sheath tumor presenting with total obstruction of the superior vena cava. Ann Thorac Surg., 2014;97(1):e7–e9. 17. Surgical outcome of reoperation due to left atrioventricular valve regurgitation after previous correction of complete atrioventricular septal defect. J Card Surg., 2013;28(6):756–763. 18. Surgical removal of an intravenous leiomyoma with intracardiac extension and pulmonary benign metastases. Heart Lung Circ., 2014;23(2):174–176. 19. Aortic origin of the right pulmonary artery: surgical techniques and outcome. Ann Thorac Surg., 2009;87(2):677–678. 20. A rare coronary anomaly consisting in a single right coronary ostium, in an adult undergoing surgical coronary revascularization. Annals of Medicine and Surgery (In press). 21. Surgical treatment of a giant unruptured aneurysm of the noncoronary sinus of Valsalva. J Cardiothorac Surgery (In press). 22. “Extroverted Cuff", a modified elephant trunk technique for distal anastomosis of ragged descending aorta. J Cardiothorac Surgery (In press). 23. Severe aortic coarctation with left ventricular failure disguising an anomalous origin of the left coronary artery. Heart Surgery Forum (In press). 24. Calcified Amorphous Tumor of the Right Ventricle, Complicated with Thrombosis of the Right Pulmonary Artery in Adult Male: Surgical Treatment. J Med Case Reports (In press). 25. Surgical treatment of post-infarction left ventricular pseudoaneurysm: Case series highlighting various surgical strategies. Annals of Medicine and Surgery, 2017;16:44–51. 26. Early and mid-term outcome of the St. Jude Medical Regent 19mm aortic valve mechanical prosthesis: Functional and hemodynamic evaluation. Heart Lung Circ., 2017;28:S1443–S1450. 27. Perioperative management of a child with hypoplastic left heart syndrome undergoing cryptorchidism surgery. Journal of Medical Sciences, 2022;10(C):272–275. 28. Multidrug-resistant Acinetobacter Baumannii Mediastinitis: Case report and short view. The Journal of Infection in Developing Countries, 2024 (in press). 29. Calcified amorphous tumor of the mitral valve causing stroke: a rare case of heart tumor. Heart and Mind, 2025;9(2):165–168. ---- Artikuj në shtypin e vendit (autor ose bashkëautor) 1. Infarkti akut eksperimental i miokardit. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.3, 1984. 2. Operimet e përsëritura në zemër të hapur gjatë veseve të fituara. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.4, 1987. 3. Pervoja jonë në mjekimin kirurgjikal të sëmundjes së valvulës trikuspidale. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.4, 1987. 4. Vlerësimi hemodinamik i sipërfaqes së orificiumit dhe i kalcifikimeve në vesin mitral. B/autor, Semundjet e Zemrës dhe të Enëve të Gjakut, nr.2. 5. Pervoja e Klinikës I të Kirurgjisë në mjekimin e Tetralogjisë Fallot. Autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.1, 1989. 6. Roli i anuloplastikës mitrale me unazë Carpentier në përmirësimin e rezultateve të kirurgjisë rekonstruktive mitrale. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.1, 1990. 7. Obstruksioni i traktit të defluksionit të ventrikulit të djathtë nga metastaza kardiake, carcinoma tiroide folikulare. B/autor, Buletini i Shkencave Mjekësore, 2007;38:41. 8. Tromboza e atriumit të djathtë. B/autor, Buletini i Shkencave Mjekësore, 2007;38:45. 9. Trajtimi i suksesshëm kirurgjikal i një aneurizme gjigande ekstrakardiake të parupturuar të sinusit jo-koronar të Valsalvës. Autor, Buletini i Shkencave Mjekësore, 2008;39(2):112–116. 10. Korrigjimi kirurgjikal i hershëm i Tetralogjisë Fallot: Eksperienca jonë. Autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2008;7(2):25–29. 11. Koleksion periprostetik pas interventit Bentall. B/autor, Buletini i Shoqatës Shqiptare të Ekokardiografisë, nr.5, Mars 2012:35–37. 12. Mini-torakotomia si teknikë e re për korrigjimin e difektit interatrial. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(1):15–18. 13. Riparimi i suksesshëm i kanalit atrio-ventrikular të pjesshëm të një paciente 50-vjeçare. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(1):39–42. 14. Trajtimi i anomalise Ebstein me plastike të valvulës trikuspidale dhe shunt bidireksional Glenn, sipas korrigjimit 1,5 ventrikular, në paciente me disfunksion të ventrikulit të djathtë. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(2):13–22. 15. Trajtimi i suksesshëm kardiokirurgjikal i tromboembolisë pulmonare akute dhe heqja e trombeve të vendosur në atriumin e majtë dhe të djathtë. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(2):56–59. 16. Mix blood cardioplegia (MBC) in redo patients undergoing mitral valve replacement surgery. B/autor, Buletin of Medical Sciences, 2013;45(1):34–38. 17. Epidemiological data of congenital heart disease in our center. B/autor, Buletin of Medical Sciences, 2013;45(1):101–105. 18. Diagnostikimi dhe korrigjimi kirurgjikal i Koarktacionit të Aortës tek neonatet: eksperienca trevjeçare e QSUT. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2013;XII(1):24–28. 19. Rezultatet e afërta në paciente që i janë nënshtruar zëvendësimit të rrënjës së aortës sipas teknikes Bentall. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2013;XII(1):80. 20. Surgical correction of a pulmonary artery branch originating abnormally from aorta. Autor, Buletin of Medical Sciences, 2013;44(3):25–32. 21. Zemra triatriale (Cor triatriatum). B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2013;XII(2):46–48. 22. Implantimi i protezës së parë aortale “suturless” në vendin tonë: Vështrim i shkurtër panoramic mbi përdorimin e këtyre lloj protezash. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2021;XX(3):82–86. 23. Riparimi i difektit të septumit interventricular dhe rimodelimi i ventrikulit të majtë post IAM dhe post Covid 2019. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2022;XXI(2):60–68. 24. Cardiac trauma: Management strategies short panoramic view. B/autor, Albanian Journal of Trauma and Emergency Surgery, 2023;7(1):1189–1195.

Michael Douglas dhe Catherine Zeta-Jones: një histori dashurie që sfidon kohën. Në një univers ku dritat e Hollywood-it ndriçojnë fort, por shpesh veniten shpejt, rrallë gjen histori dashurie që qëndrojnë të pacenuara nga koha. Michael Douglas dhe Catherine Zeta-Jones janë një nga ato përjashtime të shndritshme — një çift që këtë vit feston 25 vjet martesë, ndërsa romanca e tyre vazhdon të shkëlqejë si një film klasik që nuk humbet kurrë magjinë. Michael, sot 81 vjeç, trashëgimtar i një dinastie filmike dhe me një karrierë që ka lënë gjurmë në kinemanë botërore, u formësua në dramë në University of California, Santa Barbara dhe stërvitjen e perfeksionoi në institucionet prestigjioze të artit skenik në New York. Ndërsa Catherine, 56 vjeçe, ylli britanik që mahniti botën me rolin e saj në The Mask of Zorro dhe fitoi një Oscar për Chicago, u rrit në skenë që nga fëmijëria, duke u përgatitur në Arts Educational Schools London. Por historia që i bashkoi nuk është thjesht bashkim dy karrierash të mëdha — është një kapitull i bukur, romantik dhe paksa i pabesueshëm, si vetë magjia e kinemasë. Takimi i tyre ndodhi në vitin 1998, në Festivalin e Filmit në Deauville, Francë. Catherine sapo ishte ngjitur në majat e famës, ndërsa Michael ishte prej kohësh një emër i ngulitur në historinë e kinemasë. Miqtë e përbashkët i vendosën në të njëjtën tavolinë. Biseda rridhte lehtësisht, ndoshta sepse që të dy e njihnin mirë botën e artit, ndoshta sepse kishte një lloj magnetizmi të qetë që i tërhiqte drejt njëri-tjetrit. Dhe pastaj ndodhi momenti që është bërë pjesë e legjendës së tyre. Në fund të mbrëmjes, me një sinqeritet të çuditshëm por prekës, Michael i tha Catherine-it: “Unë do të jem babai i fëmijëve të tu.” Catherine e kujton gjithmonë me buzëqeshje, sepse përgjigjja e saj ishte po aq e ëmbël sa edhe e prerë: “Ke thënë gjënë e gabuar në takimin e parë.” Megjithatë, ajo fjali — që në dukje e nxituar — nuk e zbehu aspak shkëndijën. Përkundrazi, ajo tregoi zemrën e hapur të Michael-it dhe çiltërsinë e një njeriu që nuk frikësohej të shprehte atë që ndiente. Ai vazhdoi ta kërkonte me delikatesë, me humor, me lule e mesazhe. Catherine, e mahnitur nga sinqeriteti dhe këmbëngulja e tij, filloi ta shihte në një dritë tjetër. Romanca lindi mes udhëtimeve, takimeve të fshehta dhe bisedave të gjata që zbuluan ngjashmëritë e tyre të thella. Pavarësisht diferencës së moshës, ata gjetën harmoninë në vlera, në botëkuptim, në dëshirën për familje. Në vitin 1999, Michael i propozoi Catherine-it në Aspen, në një mbrëmje intime, dhe më 18 nëntor 2000, ata u martuan në një ceremoni madhështore në New York — një dasmë që mediat e quajtën “martesa mbretërore e Hollywood-it”. Sot, ata janë prindër të dy fëmijëve: Dylan Michael Douglas dhe Carys Zeta Douglas. Një familje që ka preferuar ekuilibrin, ruajtjen e intimitetit dhe dashurinë përtej famës. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e tyre qëndron. Sepse ajo nuk lindi në një skenë hollivudiane, por në një takim të vërtetë, nga dy njerëz të vërtetë. Një dashuri që u rrit në heshtje, u forcua me kohën dhe sot, 25 vjet më vonë, vazhdon të jetë një prej rrëfimeve më të bukura të botës së artit.

Aristoteli Filozofia e Aristotelit ka ndikim të gjerë dhe mbulon shumë fusha të tjera të filozofisë dhe mendimit. Ja disa detaje më të thelluara në fusha të ndryshme: 1. Metafizika: Aristoteli është njohur për teorinë e tij të "substancës", e cila është ajo që është realja dhe qëndron pas të gjitha ndryshimeve. Ai e ndau realitetin në dy kategori kryesore: Forma: Përmbajtja ose esenca e diçkaje, që është e përhershme dhe e pandryshueshme. Masa: Çdo objekt është një bashkëngjitje e formës dhe masës (materies), që janë të lidhura ngushtë dhe nuk mund të ekzistojnë pa njëra-tjetrën. Aristoteli gjithashtu përdori konceptin e "çështjes" dhe "përgjigjes" për të shpjeguar se si çdo ndryshim ndodh në natyrë, përmes katër llojeve të shkakëve: Shkaku material: Çfarë është një gjë? Shkaku formues: Si është e strukturuar? Shkaku i veprimit: Pse ndodhi? Shkaku final: Cili është qëllimi? 2. Logjika dhe Dialektika: Aristoteli është i njohur për zhvillimin e logjikës formale dhe krijimin e "silogjizmit", që është një formë deduksioni për të nxjerrë përfundime të vlefshme. Silogjizmi përbëhet nga tri pjesë: Premisa e parë (e përgjithshme) Premisa e dytë (e veçantë) Përfundimi, që është i natyrshëm nëse premisat janë të vërteta. Ai gjithashtu zhvilloi metodat e mendimit të mirë dhe argumentimit që përdoren ende në filozofi dhe shkencë. 3. Etika: Aristoteli është themelues i etikës së virtytit, ku qëllimi i jetës është të arrish eudaimoninë (lumturinë e vërtetë dhe qëndrueshmërinë e brendshme). Sipas tij, kjo arrihet përmes veprimeve të virtytshme. Ai dalloi midis dy lloje të virtyteve: Virtyti moral: Si mund të veprojmë drejt për të arritur ekuilibrin (p.sh., bujaria, guximi). Virtyti intelektual: Si mund të arrijmë të kuptojmë dhe zhvillojmë mendimin e duhur (p.sh., mençuria, arsyetimi). Ai gjithashtu besonte se virtyti është një mes i ekstremeve (p.sh., trimëria është mes frikës dhe guximit të tepruar). 4. Politika: Aristoteli shkroi për organizimin dhe natyrën e shoqërisë në veprën e tij "Politika". Ai e ndau shtetin në tri forma të ndryshme: Monarkia: Qeverisja nga një individ, kur është e mirë. Aristokracia: Qeverisja nga një grup i privilegjuar, kur është e drejtë. Republika: Qeverisja nga shumica e qytetarëve, kur është e barabartë. Ai gjithashtu ishte kritik ndaj formave të keqe të këtyre qeverisjeve: Tiranit (shpërthimi i monarkisë). Oligarkisë (shpërthimi i aristokracisë). Demokracisë (kur shumica keqpërdor pushtetin). Aristoteli besonte se një shoqëri e mirë është ajo që ka një mesatare të shëndetshme të fuqisë politike, dhe qëllimi i politikës është të sigurojë mirëqenien dhe arritjen e eudaimonisë. 5. Shkenca dhe Natyrorja: Aristoteli ishte një pionier në studimin e natyrës dhe krijoi shumë teorira në fushat si biologjia, fizikë, dhe astronomia. Ai zhvilloi një metodë të vëzhgimit të drejtpërdrejtë dhe sistematizimin e informacionit. Disa prej kontributet të tij janë: Biologjia: Ai studionte organizmat dhe e ndau botën në shtazë dhe bime, duke zhvilluar një sistem klasifikimi të gjallëve. Kinematika: Ai diskutoi lëvizjen dhe tërheqjen, megjithatë teoritë e tij në fizikë u tejkaluan më vonë nga Galileo dhe Newton. Astronomia: Ai besonte se Toka ishte qendra e universit, ide që mbizotëronte deri në periudhën e Kopernikut. 6. Estetika: Aristoteli gjithashtu zhvilloi teori për artin dhe estetikën. Në veprën e tij "Poetika", ai shqyrtoi natyrën e tragjedisë dhe veprat dramatike. Ai argumentoi se tragjedia ka dy elementë të rëndësishëm: Katarzisa: Përshtypja e pastrimit emocional që ndjekësit ndjejnë nga veprimet dramatike. Mimesis: Kopjimi i realitetit, që është thelbësor për artin dhe veprat e artit. Në përmbledhje, filozofia e Aristotelit është jashtëzakonisht e gjerë dhe e thellë, duke ofruar një bazë për shumë fusha të studimit dhe duke ndikuar në mendimin filozofik për shumë shekuj. Ja disa thënie të tjera të njohura nga Aristoteli: 1. "Çdo njeri është ai që vepron, ashtu siç është veprimi." 2. "Liria e vërtetë është të veprosh sipas arsyes." 3. "Të gjithë njerëzit kërkojnë lumturi, por disa e kërkojnë atë në mënyra të ndryshme." 4. "Nuk është e mundur të jetosh një jetë të lumtur pa pasur arsyen dhe virtytin." 5. "Eksistenca e një njeriu është e lidhur ngushtësisht me qëllimin e tij dhe kuptimin e jetës." Këto thënie reflektojnë mendimin e Aristotelit mbi natyrën e virtytit, moralit dhe kërkimin e lumturisë si një qëllim jetese. Ja disa thënie të tjera të njohura nga Aristoteli:

Në jetën e Margarita Xhepës pati nje dashuri te madhe: Xhaviti. Ai gjithashtu aktor, por në Teatrin e Kukullave e megjithatë i bashkoi arti zemrat dhe qeniet e tyre. Në intervistën “Në kurthin e Piter Pan” në Tv Klan, Margarita Xhepa përkufizon jetën me bashkëshortin e saj dhe raportin e veçantë mes tyre. I bashkoi arti, jetën e ndërtuan bashkë: Kush ishte dashuria e Margarita Xhepa: Në radhë të parë ishim artistë të dy, edhe ai ishte artist, edhe unë, na bashkoi arti. Vija re tek ai njeri që të parën kishte qytetari, kishte fisnikëri sepse vinte nga një familje fisnikësh, nga një familje me emër të mirë. Kjo ka të bëjë shumë sepse fëmijët kryesorja janë familja, edukata që marrin. Pikërisht mençuria, dëshira për artin na bashkoi. Ai e donte shumë artin, por edhe unë e doja. Të dy punonim, sugjeronim me njëri-tjetrin, ndihmonim njëri-tjetrin. Ka qenë gjë shumë e bukur. Profesioni i përbashkët ndikonte në mirëkuptimin mes tyre. Pavarësisht roleve, kontakteve me njerëz të tjerë, asnjëri nuk bëhej xheloz për tjetrin sepse e dinin që dashuria e vërtetë ishte ndryshe, pikërisht ajo që mbanin në zemrat e tyre. Margarita Xhepa: As na ka shkuar ndërmend sepse edhe ai ishte artist, kishte partnerët e vet, edhe unë, në asnjë mënyrë sepse ajo është një truk fundi i fundit në art që bëjmë, kurse dashuria e vërtetë shprehet ndryshe, por truket që përdorim në film dhe role janë tjetër gjë dhe ne e kuptonim mirë njëri-tjetrin. Kur aktorja ishte 52 vjeçe, Xhaviti u nda nga kjo botë dhe kjo e bëri Margarita Xhepën t’i përkushtohej plotësisht tre djemve, krenarisë së tyre më të madhe. Margarita Xhepa: Tre djem, njëri më i mirë se tjetri e kjo ka qenë dashuri e madhe sepse bashkë me Xhavitin i kemi rritur këta tre djem dhe më vjen mirë që morën diçka por më tepër kanë marrë nga babai i tyre se sa nga unë, kështu them unë kështu që na u bënë të mirë dhe kjo është krenaria e prindërve. Dolën në jetë për veten e tyre, për neve që na kanë dhënë kënaqësi, por edhe për shoqërinë, për punët që bënin.

Çfarë është ndriçimi i peizazhit? Ndriçimi i peizazhit i referohet ndriçimit të kopshteve dhe zonave të tjera publike dhe private të jashtme. Ai përfshin ndriçimin e sigurisë, ndriçimin e rrugëve dhe më shumë. Sa i përket stileve të instalimeve, do të keni shumë mundësi për të ndriçuar peizazhin tuaj. Këtu përfshihen shiritat LED, dritat e globit, dritat e shtyllave, dritat diellore, dritat e sensorëve të lëvizjes, etj.  Ndërsa dritat e peizazhit përballen me sfida mjedisore si pluhuri, stuhitë, shiu, etj., izolimi i ujit dhe pluhurit janë të nevojshëm. Këto kërkesa ndryshojnë nga ndriçimi i zakonshëm i banesave. Dritat e peizazhit vijnë me një strukturë të fortë dhe janë shumë të qëndrueshme, gjë që i bën ato të shtrenjta. Për të ditur më shumë rreth kësaj, kaloni nëpër këtë artikull - Pse është kaq i shtrenjtë ndriçimi i peizazhit? Pse është i rëndësishëm ndriçimi i peizazhit? A do të ndiheni të sigurt duke ecur nëpër shtigje të errëta gjatë natës? Sigurisht që jo. Pra, qëllimi kryesor i ndriçimit të peizazhit është të sigurojë sigurinë dhe dukshmërinë e duhur. Hajdutët dhe grabitësit synojnë zona të errëta. Dhe të kesh një peizazh të ndriçuar përreth mund t'ju shpëtojë nga sulme të tilla. Përveç kësaj, ajo rrit bukurinë e arkitekturës dhe objekteve të tjera përreth. Për shembull, nëse keni pemë ose kopshte të mëdha rreth shtëpisë tuaj, ndriçimi i tyre do ta bëjë hapësirën tuaj tërheqëse vizualisht. Kjo rrit më tej vlerën e pronës. Idetë krijuese të ndriçimit të peizazhit 1. Kombinoni dritat e globit me gurë  Duke pasur gurë në kopshtin tuaj i jep hapësirës tuaj një pamje të mahnitshme. Për të plotësuar këtë pamje, zgjidhni dritat globe. Ndriçimi i butë i shpërndarë i dritave të globit kur bie mbi gurë krijon një rezultat qiellor. Për këtë rast, ju sugjeroj të zgjidhni dritat me ngjyra të ngrohta me temperatura ngjyrash që variojnë nga 2500K deri në 3000K. Kjo do ta bëjë zonën tuaj të banimit të ndihet më komode.  2. Dritat shumëngjyrëshe për të nxjerrë në pah arkitekturat  Në vend që të përdorni ngjyra të thjeshta të bardha, pse të mos shtoni disa ngjyra në peizazhin tuaj? Ju mund të instaloni ndriçues shumëngjyrësh në muret kufitare të shtëpisë tuaj. Kjo do të nxjerrë në pah strukturën e ndërtesës, duke e bërë atë më tërheqëse gjatë natës. Drita me shirit LED është gjithashtu një opsion i mirë këtu. Për shembull, përdorni shirita LED RGB në tokën kufitare të shtëpisë ose shtigjeve tuaja. Ky lloj ndriçimi funksionon më së miri për të dekoruar shtëpinë tuaj gjatë stinëve festive si Halloween ose Krishtlindjet. Krishtlindjet po vijnë së shpejti, prandaj lexoni këtë artikull për të planifikuar paraprakisht ndriçimin tuaj- Një udhëzues kompresiv për dritat LED për Krishtlindje . 3. Shkoni për Uplighting në shtëpinë tuaj Ndriçimi është një tjetër strategji e shkëlqyer për të ndriçuar peizazhin tuaj. Zakonisht, dritat e poshtme përdoren për ndriçimin e përgjithshëm. Por duke përdorur ndriçuesit, ju mund të përmirësoni bukurinë e shtëpisë tuaj në mënyrë më efektive. Ky lloj ndriçimi funksionon më mirë kur keni mure, shkëmbinj ose gurë me teksturë në zonën përreth. Hija e këtyre ndriçuesve sjell një prekje magjike në hapësirën tuaj. 4. Lojë me hije me dritë Krijimi i një efekti hijezues duket i mahnitshëm nëse keni një zonë të madhe të shtëpisë ose kopshtit. Synoni disa pjesë të kopshtit tuaj dhe instaloni dritat e shkurtra si llamba. Mundohuni t'i vendosni këto pajisje mbi shkurre ose bimë me gjatësi të vogël. Mos e ndriçoni të gjithë zonën; mbajini disa hapësira të errëta dhe ndriçoni të tjerat. Ky lloj ndriçimi do të krijojë një efekt të shkëlqyer hijesh. Mund të provoni gjithashtu të eksperimentoni duke instaluar ndriçues me temperatura të ndryshme ngjyrash në kopsht. Një ndriçim i tillë i përshtatet më së miri hoteleve dhe peizazheve turistike.  5. Ngritja mbi bimët  Nëse keni bimë të mëdha rreth peizazhit tuaj, provoni të shtoni ndriçues. Këto drita do të shfaqen pemët nga fundi, duke krijuar një iluzion hapësire. Ju mund t'i përdorni këto si ndriçim të theksuar për peizazhin tuaj. Eksperimentoni me instalimin e dritave të shumta të vogla rreth pemëve të mëdha; zgjedhja e pajisjeve me kënd të rrezeve të ulëta do të funksionojë më mirë. Dhe nëse keni ndonjë sipërfaqe uji, si në foto, reflektimi i dritës do ta bëjë atmosferën më të bukur. Për më shumë informacion rreth këndit të rrezes, mund të kontrolloni Gjithçka që duhet të dini rreth këndit të rrezes . 6. Intensifikoni pamjen rustike shkëmbore me drita të ngrohta  Zonat e peizazhit të parqeve ose vendeve të tjera argëtuese që kanë struktura shkëmbore janë të shkëlqyera për ndriçim. Ju mund të nxirrni në pah strukturën shkëmbore duke zbatuar ndriçimin e theksuar në këto zona. Shkoni për teknikën e fshehjes dhe kërkimit; instaloni ndriçim të vogël të integruar midis shkëmbinjve. Ndezjet e dritës portokalli ose të verdhë me temperatura më të ulëta të ngjyrave do ta plotësojnë këtë pamje. Pasqyrimi i ndriçimit të ngrohtë në shkëmb do të krijojë një iluzion zjarri në shpellë! 7. Krijo një shteg të ujit me drita blu  Shtigjet e zonës tuaj të kopshtit janë një vend tjetër për të shkuar për ndriçim krijues. Dhe nëse keni vendkalime të ngritura, mund të jetë një lëvizje e madhe që ndryshon lojën duke krijuar një efekt të ujit. Për këtë, do t'ju duhet një dritë me shirit LED me ngjyrë blu dhe ta instaloni nën vendkalimet e ngritura, ashtu siç tregon fotografia. Sigurohuni që të ketë hapësirë ​​të mjaftueshme midis peizazhit dhe shtigjeve të ngritura për të marrë efektin lundrues. Megjithatë, mund t'i provoni këto me çdo shirit LED me ngjyrë të ndryshme nga bluja.  8. Ndriçim minimal për një atmosferë të qetë  Nëse nuk dëshironi ndriçim të ndritshëm rreth peizazheve tuaja të banimit, mbajeni atë minimal me ndriçim të butë me theks. Zgjidhni disa pika në zonën tuaj dhe instaloni ndriçues të vegjël në ato pika. Nuk ka nevojë të ndriçoni sipërfaqen totale; vetëm siguroni ndriçim të mjaftueshëm për sigurinë ose ecjen gjatë natës. Ndriçimi i butë i këtyre dritave që dalin nga pemët sjell një atmosferë simpatike. Kjo do t'i bëjë zonat tuaja përreth të duken të qeta dhe komode.  9. Krijoni një mjedis të qetë me ndezjen e qirinjve  Keni një vend ndenjëse në natyrë dhe dëshironi t'i jepni një ambient komod? Shkoni për ndezjen e qirinjve. Do të gjeni shumë pajisje LED për ndriçimin e qirinjve që krijojnë një iluzion si qiri. Vendosja e këtyre dritave mund të funksionojë mirë si ndriçim humori. Ju duhet ta provoni këtë konfigurim të dritës së qirinjve nëse keni një pemë të madhe në shtëpinë tuaj, hotelin ose resortin tuaj. Vizitorët do të duan të kalojnë orë të tëra në një zonë kaq të bukur dhe romantike të ndriçuar.  10. Ndriçimi i modelit magjik në rrugë Përdorimi i pajisjeve LED të dizajnuara për shtigjet është një mënyrë e shkëlqyeshme për të ndriçuar shtigjet tuaja rezidenciale ose tregtare. Ju do të gjeni llamba kalimi me madhësi të ndryshme që krijojnë modele të gjithanshme të dritës. Dizajni i këtij ndriçimi do të sjellë një prekje magjike në shtigjet tuaja. Vizitorët, veçanërisht fëmijët, do të magjepsen kur shohin një mjedis të tillë drite. Dhe nëse shkoni për një ndriçim të tillë për parqe, do të krijojë një atmosferë të mirë për shëtitjet e natës. Për të marrë ndriçimin e rrugëve ose rrugëve të nivelit të lartë, kontrolloni këtë- 10 prodhuesit kryesorë të dritave LED në Kinë . 11. Përdorni Dritat Diellore By The Path  Kur ndriçoni një peizazh ose një zonë tjetër të jashtme, fatura e energjisë elektrike është një shqetësim i madh pasi këto pajisje qëndrojnë gjatë gjithë natës. Në këtë rast, marrja e ndriçimit diellor është vendimi më i mirë. Ju mund të përdorni dritat diellore në shtegun e shtëpisë tuaj, restoranteve, vendpushimeve ose në çdo zonë tjetër publike. Dritat do të ruajnë energji gjatë ditës dhe do të shkëlqejnë gjatë natës. Përveç kësaj, këto pajisje vijnë në shumë dizajne tërheqëse. Kështu, do të kurseni faturat tuaja të energjisë elektrike dhe do të zbukuroni hapësirën tuaj.  12. Ndriçimi i Fshehtë Në Shatërvanët e Ujit Pasja e një shatërvani në zonën tuaj hap një derë për zbatimin e ndriçimit krijues. Ju mund të përdorni ndriçues të zbehtë ose me lumen të ulët për të përmirësuar bukurinë e ujëvarave. Reflektimet e dritave në ujin që rrjedh duken magjike. Në këtë rast, ndriçimi indirekt funksionon më mirë. Mund të krijoni një efekt ndriçimi të fshehur me shirita LED ose të përdorni ndonjë dritë tjetër LED. Por çfarëdo që të zgjidhni, sigurohuni që fiksimi të jetë i lartë Vlerësimet IP .  13. Ndriçimi i Trupit Ujor Ndriçimi i theksuar rreth trupave ujorë është një ide e mahnitshme e ndriçimit të peizazhit. Në resorte dhe hotele me pesë yje, krijohen pellgje të mëdha deri të mesme për t'i dhënë një atmosferë më natyrale hapësirës. Kjo krijon një ambient të qetë dhe pozitiv në hapësirën tuaj. Ju mund të shtoni dritat me kënd të rrezeve të ulëta në pika të ndryshme të trupit të ujit dhe rreth pemëve përreth për t'i shfaqur ato. Prodhimi i një ndriçimi të tillë me siguri do t'ju habisë.  14. Ndriçimi i rrugës së ylberit Jeni pas ndriçimit me ngjyra? Atëherë pse të mos krijoni një shteg ylberi? Dritë me shirit LED të adresueshëm është ajo që ju nevojitet për të krijuar një efekt të tillë ndriçimi. Këto pajisje vijnë me një çip IC që ju lejon të kontrolloni ngjyrën e secilit segment. Kjo është arsyeja pse ata njihen si shirita LED të ëndrrave ose magjike. Nëse keni një shteg të lakuar, formoni shiritin LED duke ndjekur kurbën. Ju gjithashtu mund të shtoni gurë të vegjël rreth ndriçimit për të rritur bukurinë.  15. Përdorni Fairy Lights në Patio Patio është një nga peizazhet më tërheqëse të zonës së banimit. Ky është vendi ku pushoni me miqtë dhe familjen tuaj, hani darkë dhe snack, ose shijoni dritën e plotë të hënës me gjelbërimin përreth. Prandaj, pa dyshim, është një vend i veçantë për shtëpinë tuaj. Dhe për ta bërë këtë më të veçantë, drita zanash është ajo që ju nevojitet. Thjesht vendosni katër shtylla në zonën e ndenjjes së oborrit dhe varni dritat e zanave në të. Ju mund të jeni kreativ me dizajnin. Për shembull, krijimi i një perde ndriçimi është një ide e shkëlqyer. Përveç kësaj, ju mund t'i përdorni këto drita zanash rreth pemëve ose shkurreve të mëdha.  16. Downlight On The Fence Dritat LED vijnë në variante të ndryshme që ju japin një gamë të gjerë opsionesh për ndriçimin e gardhit. Ju mund të përdorni çdo lloj downlight që plotëson më së miri gardhin tuaj. Dritat e projektimit janë një opsion i shkëlqyeshëm këtu. Drita që rrjedh në mur krijon një ndriçim të bukur me theks. Ju gjithashtu mund të përdorni pajisje projektuese me shpërndarës për të krijuar ndriçim të butë. Dritat e zanave janë gjithashtu një opsion i shkëlqyeshëm këtu. Megjithatë, çfarëdo pajisje që zgjidhni, mbani në mend ambientin dhe dizajnin e zonës suaj. Sigurohuni që pajisja që zgjidhni të komplimentojë pamjen e përgjithshme.  17. Mbjellës të mëdhenj me dritë me lule Përdorimi i mbjellësve të ndriçuar do të sjellë një faktor mahnitës në zonën tuaj të peizazhit. Ju mund ta blini këtë kategori tenxheresh nga tregjet online ose të kërkoni në tregjet lokale. Ato vijnë në ngjyra dhe dizajne të ndryshme. Ju mund të zgjidhni ngjyrat bazë të bardha ose të zgjidhni opsione shumëngjyrëshe. Në vend që të zgjidhni ndonjë ngjyrë grimcash, provoni të kombinoni mbjellës me ngjyra të ndryshme për ndriçimin. Kjo do t'i japë një pamje të ndryshme hapësirës suaj. Megjithatë, në zgjedhjen e bimëve për këto mbjellëse, merrni parasysh madhësinë e tenxhere.   18. Ndriçimi i tokës buzë pishinës Shiritat LED janë një mundësi e shkëlqyer për ndriçimin e pishinës. Ju mund t'i përdorni ato për të përshkruar zonën e pishinës nga brenda ose jashtë. Por sigurohuni që ata të kenë një vlerësim më të lartë IP; IP98 është alternativa më e sigurt për të shkuar. Megjithatë, dritat e integruara plotësojnë më së miri dritën e shiritit LED. Ju mund të përdorni dritat e zhytura në vendet e ndenjjes pranë pishinës. Kur bëhet fjalë për ngjyrën, dritat blu i përshtaten më së miri buzë pishinës. Por ju mund të përdorni çdo lloj ngjyre që i përshtatet më shumë hapësirës suaj. Megjithatë, unë ju sugjeroj të shkoni për dritat RGB. Kjo do t'ju lejojë të personalizoni ngjyrën e pishinës tuaj sipas disponimit tuaj. Për më shumë ide për ndriçimin e pishinës, kontrolloni këtë- Ndriçimi i pishinës: Udhëzuesi përfundimtar . 19. Përdorni dritat e sensorit të lëvizjes  Dritat e sensorëve të lëvizjes janë një opsion i mirë për shtigjet e kopshtit. Avantazhi i përdorimit të këtyre dritave është se ato zbulojnë lëvizjen e objekteve të gjalla dhe i ndezin ose fikin ato. Kjo është një veçori e shkëlqyer për sigurinë dhe kursimin e faturave të energjisë elektrike. Megjithatë, fillimisht duhet të shpenzoni më shumë sepse këto ndriçime inteligjente të teknologjisë së lartë janë të shtrenjta. Këto drita mund t'i përdorni edhe në portën hyrëse të zonës tuaj ose në shkallët.  20. Efekti i ndriçimit të shkallëve të fshehura Shkallët e jashtme janë një mundësi tërheqëse ndriçimi për peizazhet komerciale dhe rezidenciale. Mund të ndriçoni shkallët, hapat, parmakët, etj. Dritat me shirita LED dhe ndriçimi i mbyllur janë opsionet më të njohura për ndriçimin e shkallëve. Ju mund të shkoni për ndriçim të zhytur në shkallët ose skajet e shkallëve. Sidoqoftë, ky lloj i vendosjes së dritës së integruar është mjaft i shtrenjtë. Në këtë rast, dritat me shirita LED janë një opsion më i mirë. Falë mbështetësve të tij ngjitës që bëjnë instalimi i ndriçimit të shkallëve super e lehtë. Ju mund të eksperimentoni me këto pajisje drite fleksibël për të sjellë një faktor wow në shkallët tuaja. Shikoni këtë artikull për më shumë ide - 16 Ide për ndriçimin e shkallëve me drita LED me shirita .  Konsideratë kur zgjidhni pajisje për ndriçimin e peizazhit  Dritat e peizazhit janë instaluar jashtë. Pra, natyrisht, ato merren me kushte të pafavorshme klimatike. Këto pajisje kanë nevojë për një strukturë më të fortë se ndriçimi i zakonshëm i brendshëm për t'i bërë ballë një mjedisi të tillë. Pra, më poshtë, unë kam renditur disa pika që duhet të keni parasysh kur zgjidhni dritat e peizazhit-  Color Temperatura Të dy temperaturat e ngjyrave të ftohta dhe të ngrohta janë të njohura për ndriçimin e peizazhit. Por meqenëse temperatura e ngjyrës së dritës ndikon shumë në ambientin, tregohuni të mençur gjatë zgjedhjes. Dritat e ngrohta me CCT të ulët janë zgjidhja më e mirë nëse dëshironi një ambient të qetë dhe komod. Zakonisht, resortet ose peizazhet e hoteleve kanë ndriçim të ngrohtë të peizazhit. Në të kundërt, në parqe do të gjeni ndriçim të këndshëm që i mban njerëzit energjikë dhe të motivuar për stërvitje. Nëse ende jeni të hutuar rreth zgjedhjes së CCT-së së duhur, lexoni këtë artikull- Si të zgjidhni temperaturën e ngjyrës së shiritit LED? IP Rating Vlerësimi IP është një faktor vendimtar për t'u marrë parasysh për ndriçimin e peizazhit. Një vlerësim më i lartë IP do të sigurojë që pajisja juaj të jetë e papërshkueshme nga pluhuri dhe uji. Ndriçimi i peizazhit jo vetëm përballet me stuhinë ose ujin e shiut; kur ujisni bimët e kopshtit, këto drita gjithashtu vijnë në kontakt të drejtpërdrejtë me ujin. Pra, nëse dritat tuaja nuk janë të mbyllura, uji do të hyjë në pajisje dhe do të dëmtojë llambën. Prandaj, duhet të kontrolloni vlerësimet e IP-së përpara se të blini ndonjë pajisje për zonën tuaj. Për të ditur më shumë rreth vlerësimit IP, kontrolloni këtë- Vlerësimi IP: Udhëzuesi përfundimtar . Vlerësimi IK Për të mbrojtur pajisjet tuaja të dritës nga ndikimi mekanik, gjithmonë merrni parasysh vlerësimet IK. IK do të thotë Mbrojtja nga Ndikimi. Këto vlerësime vlerësohen nga IK00 në IK10. Tani, pse është kjo e rëndësishme për ndriçimin e peizazhit? Për shembull, nëse keni instaluar një pajisje ndriçimi në oborrin e shtëpisë tuaj, çka nëse fëmija godet dritën me forcë me një top? Nëse drita ka një vlerësim më të ulët IK, ajo ka një rrezik më të lartë për t'u thyer. Për të shmangur këtë situatë, merrni parasysh shkallën e mbrojtjes që kërkon hapësira juaj dhe zgjidhni një pajisje në përputhje me rrethanat. Në këtë rast, ky udhëzues do t'ju ndihmojë - Vlerësimi i IK: Udhëzuesi përfundimtar . Karakteristikat e zgjuara Me avancimin e teknologjisë, përfshirja e veçorive inteligjente në drita po fiton popullaritet. Pra, pse mbetet prapa? Ju gjithashtu duhet të zbatoni ndriçimin inteligjent në peizazhet tuaja. Për shembull, mund të përdorni dritat e sensorit të lëvizjes ose pajisje të adresueshme, duke i dhënë hapësirës tuaj një atmosferë të teknologjisë së lartë. Kjo teknikë funksionon më së miri për ndriçimin komercial të peizazhit. Pasja e dritave inteligjente tërheq vëmendjen e vizitorëve dhe kështu rrit vlerën e biznesit tuaj. Për t'ju mbajtur të përditësuar me ndriçimin modern, kontrolloni këtë- 12 tendencat e ndriçimit të peizazhit LED që duhet të dini për vitin 2023 . Efikasitetin e Energjisë Dritat e peizazhit mbahen ndezur gjatë gjithë natës, ndaj duhet të keni kujdes për konsumin e tyre të energjisë. Pa dyshim, LED-et janë alternativa më e mirë për efikasitetin e energjisë. Përdor rreth 80% më pak energji sesa ndriçimi tradicional. Kështu, përdorimi i pajisjeve LED do të kursejë faturat tuaja të energjisë elektrike. Por a kanë të gjitha LED-të cilësi apo qëndrueshmëri të lartë? Jo, për t'u siguruar që po përdorni një pajisje me cilësi të mirë, është thelbësore të ndiqni një produkt origjinal nga një markë me reputacion. Shikoni këtë artikull për zgjidhjet më të mira të ndriçimit LED- Prodhuesit dhe furnizuesit kryesorë të dritave të shiritave LED në Kinë 2023 . Kostoja e përgjithshme Dritat e peizazhit janë mjaft të shtrenjta në krahasim me ndriçimet e tjera tradicionale të banesave. Pra, duhet të bëni një buxhet së pari përpara se të zgjidhni ndonjë të ardhme të lehtë. Mos harroni, çmimi i llambave ndryshon nga marka në markë. Por çmimi i përballueshëm nuk do të thotë domosdoshmërisht cilësi e dobët. Megjithatë, niveli i lumenit, vlerësimi IP dhe IK, voltazhi, materiali i llambës, etj., ndikojnë në çmimin e pajisjes. Për më tepër, nuk duhet të nënvlerësoni politikat e garancisë kur gjeni llamba të përballueshme.  Albumi fotografik

John Galsworthy ishte një nga shkrimtarët më të mëdhenj të shekullit të 20-të, dhe vepra e tij ka mbetur një burim i pasur për studime dhe refleksione. "Lulet e Mollës" dhe "Saga e Forsajtëve" janë vetëm dy nga shumë krijimet e tij që mbajnë një ndjeshmëri të thellë ndaj dilemave shoqërore dhe emocionale. Galsworthy u dallua për aftësinë e tij për të parë dhe përshkruar kompleksitetin e shpirtit njerëzor, veçanërisht kur përballohej me përçarjet sociale dhe pasiguritë e jetës. A keni lexuar ndonjë nga veprat e tij? Si e keni përjetuar ndjenjën e dashurisë dhe dramës që ai përcjell në shkrimet e tij? John Galsworthy (1867-1933) ishte një shkrimtar, dramaturg dhe humanist britanik, i njohur më së shumti për veprën e tij epike Saga e Forsajtëve . Ai u nderua me Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 1932  për narrativën e tij të fuqishme dhe përshkrimin e shkëlqyer të jetës dhe shoqërisë britanike të kohës së tij. Fatkeqësisht, ai u nda nga jeta vetëm dy muaj më vonë, më 31 janar 1933 . Origjina dhe Jeta e Tij John Galsworthy lindi më 14 gusht 1867  në Kingston upon Thames, Angli, në një familje të pasur. Fillimisht studioi drejtësi në New College, Oxford , por nuk e ushtroi kurrë këtë profesion. Në vend të kësaj, ai u përkushtua letërsisë dhe u bë një nga kritikët më të rëndësishëm të sistemit klasor britanik. Galsworthy ishte gjithashtu një aktivist për të drejtat e njeriut , duke mbështetur reformat sociale dhe përmirësimin e kushteve të të burgosurve. Veprat më të njohura të Galsworthy-t Ai shkroi një sërë romanesh, tregimesh të shkurtra dhe dramash. Disa nga veprat e tij më të rëndësishme janë: 1. Saga e Forsajtëve (The Forsyte Saga) – 1906-1921 Një trilogi epike që përshkruan historinë e familjes Forsajt në një periudhë tranzicioni social. Librat kryesorë janë: Pronari  (The Man of Property, 1906) Në një lak ndriçues  (In Chancery, 1920) Në dhomën e qetësisë  (To Let, 1921) Kjo sagë pasqyron ndryshimet në shoqërinë britanike dhe konfliktet mes brezave. Më vonë, Galsworthy vazhdoi historinë me dy trilogji të tjera: A Modern Comedy  dhe End of the Chapter . 2. Lulet e Mollës (The Apple Tree, 1916) Një tregim prekës për një dashuri tragjike, i frymëzuar nga "Gjethet e barit" të Walt Whitman-it. Historia flet për një romancë të pamundur dhe pasojat e saj, duke përdorur natyrën si një simbol të emocioneve njerëzore. 3. Shpirtrat e Lirë (The Freelands, 1915) Një roman që trajton çështjet sociale dhe tensionet mes klasave shoqërore. 4. Ishulli i bardhë (The White Monkey, 1924) Vazhdim i Sagës së Forsajtëve , i cili përqendrohet në brezin e ri dhe ndryshimet në shoqëri pas Luftës së Parë Botërore. 5. Teatrot e tij Galsworthy ishte edhe dramaturg i suksesshëm. Dramaturgjia e tij trajtonte tema sociale dhe morale. Disa nga dramat më të njohura janë: Drejtësia  (Justice, 1910) – një kritikë ndaj sistemit penal britanik Loja e Silver Box  (The Silver Box, 1906) – trajton hipokrizinë sociale Përtej  (Loyalties, 1922) – flet për paragjykimet dhe klasën shoqërore Trashëgimia e Galsworthy-t Galsworthy u bë një figurë e rëndësishme në letërsinë britanike të shekullit të 20-të, duke ndikuar në mënyrën se si paraqiteshin çështjet sociale dhe psikologjia njerëzore në romanet e tij. Stili i tij realist dhe analiza e thellë e shoqërisë vazhdojnë të vlerësohen edhe sot. Pergatiti .Li liana Pere.

Charles Darwin ishte një shkencëtar britanik, i njohur për teorinë e evolucionit me anë të seleksionimit natyror. Ja një pasqyrë e përgjithshme mbi jetën, veprën dhe ndikimin e tij: Kush ishte Darwin? Charles Robert Darwin lindi më 12 shkurt 1809 në Shrewsbury, Angli, dhe vdiq më 19 prill 1882 në Kent. Ai vinte nga një familje e pasur dhe intelektuale. Babai i tij, Robert Darwin, ishte mjek, ndërsa gjyshi i tij, Erasmus Darwin, ishte filozof dhe natyralist. Arsimi dhe formimi i tij Darwin u arsimua fillimisht në Shkollën Shrewsbury. Në vitin 1825, u regjistrua në Universitetin e Edinburgut për të studiuar mjekësinë, por nuk ishte i interesuar për këtë fushë. Më vonë, ai u transferua në Universitetin e Kembrixhit, ku studioi teologji me synimin për t’u bërë prift. Megjithatë, pasionet e tij kryesore ishin natyra dhe biologjia. Në Kembrixh, ai u njoh me profesorë dhe natyralistë që e udhëzuan drejt shkencës. Ku jetoi? Darwin kaloi pjesën më të madhe të jetës në Shrewsbury dhe më vonë në Down House, Kent, ku kreu shumicën e studimeve të tij mbi evolucionin. Gjatë rinisë së tij, ai udhëtoi në shumë vende të botës, veçanërisht gjatë ekspeditës me anijen HMS Beagle (1831-1836), që e çoi në Amerikën e Jugut, Ishujt Galapagos dhe shumë vende të tjera. Veprat kryesore 1. "Origjina e Llojeve" (1859) – Libri më i famshëm i tij, ku paraqiti teorinë e evolucionit me seleksionim natyror. 2. "Zbritja e Njeriut dhe Përzgjedhja në Lidhje me Seksin" (1871) – Zgjeroi idetë e tij për evolucionin te njerëzit. 3. "Shprehja e Ndjenjave te Njeriu dhe Kafshët" (1872) – Hulumtoi evolucionin e emocioneve. 4. "Ndryshimi i Kafshëve dhe Bimëve nën Domestikim" (1868) – Analizoi rolin e seleksionimit artificial. Lidhja e ideve të Darwin me filozofinë Darwin pati një ndikim të madh në filozofi, veçanërisht në mënyrën se si njerëzit e kuptojnë natyrën dhe rolin e tyre në univers: Kundërshtimi i ideve tradicionale – Darwin sfidoi botëkuptimin fetar të krijimit të drejtpërdrejtë nga Zoti. Ndikimi në ekzistencializëm – Filozofë si Nietzsche dhe Sartre përdorën idetë e tij për të argumentuar mbi mungesën e një qëllimi të paracaktuar të jetës. Ndikimi te pragmatizmi – Filozofët si William James dhe John Dewey përdorën evolucionin për të shpjeguar zhvillimin e ideve dhe shoqërive. Ndikimi në botëkuptimin modern Shkenca – Evolucioni është themeli i biologjisë moderne dhe gjenetikës. Psikologjia – Idetë e Darwin ndihmuan në zhvillimin e psikologjisë evolucionare. Sociologjia – Konceptet e tij u përdorën (ndonjëherë gabimisht) në teoritë sociale si darvinizmi shoqëror. Etika dhe feja – Ai ngriti pyetje të reja mbi moralin dhe ekzistencën e Zotit. Në përmbledhje, Darwin ishte një shkencëtar i madh që ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si e kuptojmë jetën dhe zhvillimin e saj në Tokë. Idetë e tij vazhdojnë të jenë të rëndësishme edhe sot. Evolucioni, si koncept shkencor, ka pasur ndikim të madh në shumë fusha të jetës dhe ka ndihmuar në zhvillimin e njohurive në biologji, psikologji, mjekësi, dhe fusha të tjera. Shpjegimi i evolucionit dhe aplikimi i tij në shkencë ka çuar në rezultate të shumta dhe të rëndësishme. Biologjia : Teoria e evolucionit nga seleksioni natyror, e propozuar nga Charles Darwin, ka shpërthyer kuptimin që kishim për ndryshimin e specieve gjatë kohës. Aplikimet e kësaj teorie janë parë në studimin e biodiversitetit dhe adaptimeve të specieve, si dhe në kërkimin mbi sëmundjet infektive, pasi evolucioni i mikroorganizmave ndihmon në zhvillimin e antibiotikëve dhe vaksinave. Mjekësia : Njohuritë mbi evolucionin kanë ndihmuar në zhvillimin e kurave për sëmundje të ndryshme. Studimi i evoluimit të viruseve dhe baktereve ka çuar në krijimin e antibiotikëve dhe ilaçeve antivirale. Po ashtu, teoritë evolutive kanë ndihmuar në kuptimin e mekanizmave të trashëgimisë dhe të shfaqjes së sëmundjeve gjenetike. Psikologjia : Evolucioni ka ofruar një kuptim të mekanizmave të sjelljes dhe zhvillimit të trurit të njeriut, duke ndihmuar në shpjegimin e aftësive sociale, emocionale, dhe mendore të individëve. Kjo ka çuar në zhvillimin e terapive psikologjike dhe kuptimin më të thellë të sjelljes njerëzore. Teknologjia dhe inxhinieria : Një nga aplikimet më interesante të evolucionit është në fushën e algoritmeve evolucionare. Këto janë teknika që imitojnë proceset natyrore të seleksionimit për të optimizuar dhe përmirësuar sisteme komplekse, siç janë zhvillimi i softuerëve dhe kërkimin në fushën e inteligjencës artificiale. Në përgjithësi, evolucionin e kemi parë si një rritje të kuptimit tonë mbi jetën dhe natyrën, dhe aplikimi i tij në shkencë ka sjellë përparime të mëdha, veçanërisht në mjekësi, bioteknologji, dhe inxhinieri. Ajo është e ndërlidhur ngushtë me kërkimin shkencor dhe ka ndihmuar për të përmirësuar jetën e njeriut.

— Paul A. Samuelson Paul Samuelson – Mjeshtri i Ekonomisë Moderne dhe Arkitekti i Gjuhës Shkencore Ekonomike. Një nobelist që solli ndryshim. Në historinë e mendimit ekonomik, Paul Anthony Samuelson mban vendin e një reformatori metodologjik:  Ai i solli ekonomisë precizionin matematikës pa e ndarë nga qëllimi njerëzor.  Metoda e tij ishte e qartë dhe ambicioze: të bëjë nga ekonomia një disiplinë të testueshme dhe të përdorshme — një shkencë që nuk thotë vetëm se çfarë ndodh, por pse ndodh dhe si mund të përmirësohet. > “Nëse mund ta shpjegosh qartë, do të thotë se e ke kuptuar.” — Paul A. Samuelson Lindur në Gary, Indiana, Samuelson u formua intelektualisht në University of Chicago dhe Harvard,  dhe më pas krijoi karrierën e tij te Massachusetts Institute of Technology (MIT).  Aty ai zhvilloi bindjen se ekonomia duhet të kombinojë racionalitetin deduktiv me njohjen empirike. Një mendje që guxon të mendojë ndryshe, të shohë përtej tabelave, numrave dhe teorive të thata – një mendje që kërkon kuptim.  Paul Samuelson ishte pikërisht kjo mendje: ekonomisti që i dha sistem ekonomisë, por edhe kuptim shoqërisë.  Ai nuk e pa kurrë ekonominë si një mekanizëm të verbër të tregut, por si një organizëm të gjallë, ku çdo pulsim i çmimit, çdo frymëmarrje e konsumit dhe çdo lëvizje e politikave publike përfaqësonte jetën reale të njerëzve. Profesionalisht, ai ishte një akademik i rrallë, një shkencëtar i mendimit ekonomik që kaloi jetën mes auditorëve dhe kërkimit shkencor në Massachusetts Institute of Technology (MIT), ku për dekada formoi breza të tërë ekonomistësh që sot udhëheqin botën. Ai ishte pedagog, studiues, këshilltar qeveritar, dhe mbi të gjitha – një ndërtues paradigme. Në kërkimet e tij, Samuelson nuk kërkoi thjesht t’i jepte përgjigje pyetjeve të vjetra të ekonomisë, por të ngrinte një gjuhë të re për t’i formuluar ato. Ai ishte i pari që futi me dinjitet matematikën si mjet themelor në analizën ekonomike, duke treguar se logjika e saktë mund të shërbejë si urë mes teorisë dhe jetës reale.  Në librin e tij madhor Foundations of Economic Analysis (1947), ai ndërtoi themelet e ekonomisë moderne si shkencë e plotë, e mbështetur në barazi, ekuilibër dhe racionalitet, por gjithmonë me një ndjesi të thellë njerëzore pas çdo ekuacioni. Kërkimet e tij përfshijnë fusha që prekin çdo kënd të ekonomisë: nga teoria e mirëqenies dhe analiza e tregut të punës, te modelet e politikave fiskale dhe monetare.  Ai ishte një nga arkitektët intelektualë të ekonomisë pas Luftës së Dytë Botërore – një periudhë që kërkonte jo vetëm rindërtim fizik, por edhe moral, teorik, dhe social. Pikërisht për këtë vizion të gjerë dhe për përpjekjet për ta ngritur analizën ekonomike në nivelin e një shkence të vërtetë,  "Samuelson u nderua në vitin 1970 me Çmimin Nobel në Shkencat Ekonomike".  Komiteti i Nobelit e përshkroi me fjalë që mbeten të pavdekshme:  “Për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”.  Por përtej këtij vlerësimi formal, çmimi ishte një pranim se ekonomia kishte hyrë në epokën e saj moderne,  falë mendjes së një njeriu që dinte të shihte përtej numrave. Ai e pa ekonominë si një reflektim të qenies njerëzore – një mënyrë për të kuptuar se si njeriu kërkon ekuilibër, drejtësi, dhe mirëqenie. Në çdo formulë të tij fshihet një mendim estetik, një përpjekje për harmoni, një pyetje e heshtur mbi vetë natyrën e njeriut:  A mund të ketë ekonomi pa etikë?  A mund të ketë zhvillim pa drejtësi? Në këtë kuptim, Samuelson nuk ishte vetëm ekonomist, por një filozof i rendit botëror, një humanist që na mëson se pas çdo tregu, qëndron një njeri; pas çdo politike, një shpresë; dhe pas çdo analize . Në horizontin e mendimit modern, ku ekonomia shpesh shfaqet si një gjuhë e ftohtë numrash,  Paul Samuelson doli si një ekonomist i madh  i sistemit racional — një njeri që e pa ligjin ekonomik si ritëm të jetës, dhe tregun si pasqyrë. Paul Anthony Samuelson lindi më 15 maj 1915, në Gary, Indiana, në një familje hebreje emigrantësh nga Lituania. Prindërit e tij, Frank Samuelson dhe Ella Lipton, ishin njerëz të punës, të përkushtuar ndaj dijes dhe ndershmërisë, me një kulturë që ndërthurte disilinën e hebrenjve të Europës Lindore me ëndrrën amerikane. Në qytetin industrial ku hekuri e tymi ishin melodia e përditshme, Paul i vogël kërkonte një tjetër melodi – atë të strukturave të padukshme që lëvizin njerëzit, tregjet dhe shoqëritë. Ai e mësoi herët se ekonomia nuk është thjesht për para, por për mënyrën si jetohet dhe si ndahen mundësitë. Në University of Chicago, ku hyri në moshën 16-vjeçare, Samuelson përthithi atmosferën e debatit intelektual me etjen e një filozofi të ri. Ai mësoi nga mendje si Frank Knight dhe Jacob Viner, por nuk u mjaftua me dogma – ai kërkoi pse-në pas çdo ligji ekonomik. Pas studimeve në Chicago, ai shkoi në Harvard University, ku përfundoi doktoratën në ekonomi në vitin 1941. Në Harvard, ai përvetësoi mendimin keynesian, por e përpunoi me saktësinë matematikore të një fizicisti. Ishin këto vite që formësuan gjuhën e tij të dyfishtë: racionalen e matematikës dhe sensibilen e filozofisë morale. Në vitin 1940, Samuelson u bashkua me Massachusetts Institute of Technology (MIT), ku do të qëndronte gjatë gjithë jetës. Aty krijoi një laborator mendimi që do të formonte breza ekonomistësh që udhëhoqën politika publike, institucione ndërkombëtare dhe qeveri. Ai ishte këshilltar për Presidentin Kennedy, Presidentin Johnson dhe shumë institucione ndërkombëtare si Federal Reserve dhe Treasury Department. Puna e tij përfshinte modelet e rritjes ekonomike, analizën e mirëqenies, teorinë e tregtisë ndërkombëtare, inflacionin dhe papunësinë. Në çdo analizë, qëllimi i tij ishte i njëjtë: të gjejë ekuilibrin midis teorisë dhe jetës. Samuelson përdori matematikën për të përshkruar mekanizmat ekonomikë me saktësi shkencore.  Po ta analizojmë shohim se : Ai tregoi se ligjet ekonomike janë të qëndrueshme, si ligjet e natyrës, por i nënshtrohen motivimeve njerëzore. Mësimi i saj: logjika mund të bashkëjetojë me ndjeshmërinë; shkenca mund të kuptojë njeriun. Ai i solli idetë ekonomike në një gjuhë të thjeshtë, duke bërë që çdo student të kuptojë se tregu, inflacioni dhe punësimi nuk janë mistere, por pjesë të përditshmërisë sonë. Mësimi i tij: dijet nuk janë për elitën, por për të gjithë që kërkojnë të kuptojnë botën.   Udhëtoi në strukturat matematikore të vendimmarrjes ekonomike. Ai tregoi se edhe brenda llogaritjeve të thata fshihet  Paul Samuelson nuk ndërtoi thjesht teori; ai ndërtoi mënyra të reja të të menduarit. Idetë e tij ndikuan në mënyrën se si qeveritë hartojnë politikat fiskale, si bankat qendrore masin inflacionin, si mësuesit shpjegojnë ekonominë. Në çdo cep të globit, ku një student hap librin e tij, ekonomia ndalon së qeni numër dhe bëhet reflektim. Në mendimin e tij, çdo treg ishte një arenë ku njeriu përpiqet të harmonizojë dëshirat me kufijtë, ashtu si Aristoteli shihte politikën si kërkim i virtytit mes dy ekstremeve. Samuelson ishte një Aristotel i epokës moderne, që besoi se arsyeja ekonomike duhet të jetë gjithmonë në shërbim të së mirës së përbashkët. Veprat kryesore : 1. Foundations of Economic Analysis (1947) — vepra themel. Koment: Përligjën formalizimin matematikor të teorisë ekonomike; vendosi standardet e analizës së ekuilibrit dhe optimizimit. Është punë metodologjike: nga ajo rrjedh transformimi i ekonomisë në një fushë ku hipotezat janë të matshme dhe testueshme. 2. Economics: An Introductory Analysis (1948, dhe edicione të mëvonshme) — teksti pedagogjik më i ndikuar i shekullit XX. Koment: Në këtë libër Samuelson sintetizoi idetë neoklasike dhe keynesiane, duke ofruar një kornizë të qartë mësimore. Libri e bëri ekonominë të qasshme pa sakrifikuar rigorin. 3. Linear Programming and Economic Analysis (1958) — bashkëpunim me Dorfman dhe Solow. Koment: Zgjeroi mjetet e optimizimit në ekonominë aplikuese; ndikoi mënyrën si planifikohen alokimet dhe politikat e efikasitetit. 4. Artikujt dhe analizat (rreth 400 artikuj) — kontribuime të përhapura në teori makroekonomike, mirëqenie, teoria e tregtisë dhe politikë publike. Koment: Vepra artikullore çoi idetë e tij nga modeli te politika, duke treguar bashkëlidhjen mes analizës dhe aplikimit. Krahasim filozofik — vendi i Samuelson-it në traditë Për të kuptuar thellë Samuelsonin, duhet të vendosim metodën dhe qëllimin e tij krahas traditave filozofike dhe ekonomike që e paraprinë dhe me të cilat ai dialogoi. 1. Me Aristotelin (etikë praktike dhe teleologji) Krahasimi: Aristoteli shqyrtonte "mirën e përbashkët" dhe formën më të mirë të jetës; Samuelson, në nivel modern, e kanalizoi këtë shqetësim në terma të mirëqenies sociale dhe teorive normative ( p.sh . analiza e mirëqenies, parimet e alokimit). Dallimi metodologjik: Aristoteli ishte filozof normativ; Samuelson u kujdes të formulojë kriteret normative në terma që mund të mateshin dhe të vlerësoheshin empiricisht. 2. Me Adam Smith (moraliteti dhe "dora e padukshme") Krahasimi: Smith vuri theksin te mekanizmat spontanë të tregut dhe te lidhja midis moralit dhe interesit vetjake; Samuelson formalizoi mjete për të analizuar këto mekanizma dhe për të kuptuar kufizimet dhe dështimet e tregut ( p.sh . mallrat publike, externalitetet). Dallimi: Smith ishte shkencëtar-moralist i natyrës së tregut; Samuelson ofroi instrumente matematikore për të vlerësuar kur dhe pse ndërhyrja shtetërore është e nevojshme. 3. Me John Maynard Keynes (teoria makro dhe pasiguritë) Krahasimi: Keynes propozoi një paradigmë të re makro që thekson rolin e pritshmërive dhe politikës fiskale; Samuelson u angazhua ta bëjë këtë paradigmë të qartë dhe të aftë për përdorim formal (neoklasik–keynesian synthesis). Dallimi: Keynes ishte shpesh më afër intuicionit dhe kontekstit historik; Samuelson e kanalizoi këtë në modele ku efektet makroekonomike mund të diskutohet me terminologji precise. 4. Me René Descartes dhe traditën racionaliste (metoda deduktive, matematika si mjet) Krahasimi: Si Descartes, Samuelson besonte te metoda e qartësisë dhe deduksionit; matematika është mjeti për të arritur qartësinë. Dallimi: Samuelson kombinon këtë deduksion me testimin empiric — pra, nuk mjafton teoria elegante: ajo duhet të përballet me të dhënat. 5. Me utilitarizmin (Bentham, Mill) dhe filozofinë e mirëqenies Krahasimi: Shumë nga konceptet e mirëqenies dhe vlerësimit social në ekonominë e Samuelson-it reflektojnë preokupime utilitare: vlerësimi i politikave sipas ndikimit në mirëqenie. Dallimi: Samuelson synon ta bëjë këtë vlerësim metodik dhe të matshëm, duke shmangur retorikën morale pa kriterë. 6. Me filozofinë e shkencës moderne (Popper, Kuhn) Krahasimi: Samuelson kërkonte theorie që mund të testohen dhe t’i nënshtrohen rishikimit — një frymë që afrohet me idetë e falsifikimit dhe testimit.  Transformimi që ai solli (formalizimi i ekonomisë mund të shihet si një ndryshim paradigme (Kuhn-i) në mënyrën e ushtrimit të disiplinës. Dallimi: Ekonomia mbart kompleksitetin e sjelljes njerëzore, pra testimi dhe falsifikimi shpesh ndeshen me vështirësi empirike; Samuelson punoi për të ulur këtë hendek përmes mjeteve matematike dhe metodave te sa Pse mori Çmimin Nobel — theks filozofik dhe metodologjik Komiteti i Nobelit (1970) nderoi Samuelson-in “për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”. Çfarë do të thotë kjo në terma filozofikë? Formalizim metodik:  Ai transformoi ekonominë nga një fushë pjesërisht deskriptive/filozofike në një disiplinë me modele të qarta, hipoteza dhe metoda testimi — kjo i afroi ekonomisë kriteret e një shkence empirike. Sinteza teorike: Përmes teksteve dhe modeleve të tij, ai krijoi korniza që lidhin mikroekonominë me makroekonominë, dhe teorinë me politikat — duke e bërë teorinë të përdorshme për zgjidhje reale. Pedagogjia dhe përhapja: Libri i tij mësimor bëri që gjuhë e re (matematika dhe analiza) të përhapej globalisht, duke formuar gjenerata që praktikonin ekonominë me këtë qasje. Qëllimi humanist:  Në thelb të metodës së tij qëndronte vetë kërkesa etike: që analiza të shërbente për mirëqenie; kështu, formalizimi nuk ishte për elegancë të thatë, por për të bërë më të efektshme politikën publike. Pra, Nobel-i ishte vlerësim i një ndryshimi epistemologjik:  Samuelson i dha ekonomisë një identitet shkencor, ndërkohë që ruajti vëmendjen për ndikimin social të teorisë. Samuelson qëndron si urë: ai merr seriozisht kërkesën për saktësi (matematika, testimi), por e vendos atë " Gjithnjë në shërbim të pyetjes normative — si të përmirësojmë jetën njerëzore përmes politikës ekonomike. Ky kombinim e bën trashëgiminë e tij të dyfishtë: metodologjike dhe humane." > “Në fund të fundit, ekonomia nuk është për xhepat — është për njerëzit.” — Paul A. Samuelson “Ekonomia është një mënyrë për të kuptuar botën, jo vetëm për ta matur atë.” — Paul A. Samuelson Paul Samuelson mbetet  Mjeshtri i Ekonomisë Moderne dhe Arkitekti i Gjuhës Shkencore Ekonomike Në historinë e mendimit ekonomik,  Paul Anthony Samuelson mban vendin e një reformatori metodologjik: ai i solli ekonomisë precizionin matematikës pa e ndarë nga qëllimi njerëzor. Metoda e tij ishte e qartë dhe ambicioze: të bëjë nga ekonomia një disiplinë të testueshme dhe të përdorshme — një shkencë që nuk thotë vetëm se çfarë ndodh, por pse ndodh dhe si mund të përmirësohet. > “Nëse mund ta shpjegosh qartë, do të thotë se e ke kuptuar.” — Paul A. Samuelson I Lindur më 15 maj 1915 në Gary, Indiana, Samuelson u formua intelektualisht në University of Chicago dhe Harvard, dhe më pas krijoi karrierën e tij te Massachusetts Institute of Technology (MIT). Aty ai zhvilloi bindjen se ekonomia duhet të kombinojë racionalitetin deduktiv me njohjen empirike — një qëndrim që lidh metodën shkencore me kërkesën morale për zgjidhje praktike. Për të kuptuar thellë Samuelsonin, duhet të vendosim metodën dhe qëllimin e tij krahas traditave filozofike dhe ekonomike që e paraprinë dhe me të cilat ai dialogoi. 1. Me Aristotelin (etikë praktike dhe teleologji) Krahasimi: Aristoteli shqyrtonte "mirën e përbashkët" dhe formën më të mirë të jetës;  Samuelson, në nivel modern, e kanalizoi këtë shqetësim në terma të mirëqenies sociale dhe teorive normative ( p.sh . analiza e mirëqenies, parimet e alokimit). Dallimi metodologjik: Aristoteli ishte filozof normativ; Samuelson u kujdes të formulojë kriteret normative në terma që mund të mateshin dhe të vlerësoheshin empiricisht.  Samuelson formalizoi mjete për të analizuar këto mekanizma dhe për të kuptuar kufizimet dhe dështimet e tregut ( p.sh . mallrat publike, externalitetet). Samuelson nuk ishte filozof tradicional; ai ishte metodolog i shkollës së mendimit që kërkon të bashkojë qartësinë e matematikës me ndjeshmërinë normative të filozofisë politike dhe ekonomike.  Në praktikë, ai ndërtoi një ndërfaqe midis argumentit filozofik (për çfarë duhet të synojë shoqëria) dhe metodës shkencore (si ta matim dhe si ta testojmë atë synim). Komiteti i Nobelit (1970) nderoi Samuelson-in “për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”.  Çfarë do të thotë kjo në terma filozofikë? Ai transformoi ekonominë nga një fushë pjesërisht deskriptive/filozofike në një disiplinë me modele të qarta, hipoteza dhe metoda testimi — kjo i afroi ekonomisë kriteret e një shkence empirike. Përmes teksteve dhe modeleve të tij, ai krijoi korniza që lidhin mikroekonominë me makroekonominë, dhe teorinë me politikat — duke e bërë teorinë të përdorshme për zgjidhje reale. Libri i tij mësimor bëri që gjuhë e re (matematika dhe analiza) të përhapej globalisht, duke formuar gjenerata që praktikonin ekonominë me këtë qasje.  Në thelb të metodës së tij qëndronte vetë kërkesa etike: që analiza të shërbente për mirëqenie. Samuelson qëndron si urë: ai merr seriozisht kërkesën për saktësi (matematika, testimi), por e vendos atë gjithnjë në shërbim të pyetjes normative — si të përmirësojmë jetën njerëzore përmes politikës ekonomike. Ky kombinim e bën trashëgiminë e tij të dyfishtë: metodologjike dhe humane. > “Në fund të fundit, ekonomia nuk është për xhepat  — është për njerëzit.” — Paul A. Samuelson  Referencat: Burime kryesore: Paul A. Samuelson, Foundations of Economic Analysis, Harvard University Press, 1947. Paul A. Samuelson, Economics: An Introductory Analysis, McGraw-Hill, 1948. R. Dorfman, P. A. Samuelson & R. Solow, Linear Programming and Economic Analysis, McGraw-Hill, 1958. Nobel Prize Committee, The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences 1970 – Paul A. Samuelson, NobelPrize.org . R. E. Backhouse, Foundations of Modern Economics: Paul Samuelson and the Transformation of Economic Analysis, Oxford University Press, 2017. M. Blaug, The Methodology of Economics, Cambridge University Press, 1992. D. Colander & H. Landreth, The Coming of Keynesianism to America, Edward Elgar, 2001. D. W. Hands, Reflection Without Rules: Economic Methodology and Contemporary Science Theory, Cambridge University Press, 2001. Kreditim autorësh Artikull origjinal: © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author. Prestige Magazine.  Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Personalitete/Sami Frashëri (1850-1904) ishte rilindas i shquar, di jetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Sami Frashëri (1 qershor 1850-18 qershor 1904), rilindës, erudit dhe dijetar i përmasave botërore Sami Frashëri (1850-1904) ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare 01/06/2018 Personalitete Sami Bej Frashëri, njëri ndër personalitetet më të shquara të kombit, por edhe i kulturës botërore u lind më 1 qershor të vitit 1850, në fshatin Frashër të Përmetit. Ka vdekur më 18 qershor 1904, në Stamboll. Ai ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në literaturën e huaj është i njohur me emrin Shemseddin Sami. Lindi në Frashër të Përmetit më 1 qershor 1850. Ishte një nga djemtë e Halit bej Dakollarit. Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Më 1865 së bashku me pesë vëllezërit e tij dhe dy motrat u vendos në Janinë. Këtu së bashku me vëllanë, Naimin, Sami Frashëri kreu shkollën e mesme greke “Zosimea”, ku përveç kulturës së përgjithshme, përvetësoi krahas greqishtes së re e të vjetër edhe gjuhën latine si dhe gjuhën frënge dhe atë italiane. Në Tetovë, nga Mahmut Efendiu (Kalkendelenli Mahmut Efendi), mësoi arabisht, persisht dhe turqisht . Më 1872 u vendos në Stamboll ku zhvilloi një veprimtari të gjerë patriotike për çlirimin dhe bashkimin kombëtar të popullit shqiptar dhe bashkëpunoi me përfaqësuesit më përparimtarë të lëvizjes demokratike-borgjeze turke. Ishte një ndër organizatorët kryesorë të “Komitetit Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare” dhe me themelimin e “Shoqërisë së të shtypurit me shkronja shqip” (1879) u zgjodh kryetar i saj. Samiu drejtoi revistat e para në gjuhën shqipe “Drita” dhe pastaj “Dituria” (Stamboll, 1884-85) ku shkroi një numër të madh artikujsh. Për nevojat e shkollës shqipe hartoi librat “Abetare e gjuhës shqipe” (1886), “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (gramatika, 1886) dhe “Shkronjë” (Gjeografia, 1888) në gjuhën shqipe. Nga veprat më të shquara të këtij mendimtari të shquar, patriot, demokrat dhe iluminist është “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, botuar më 1899 pa emër autori në Bukuresht. Ky traktat u bë manifesti i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, vepra që sintetizoi programin e lëvizjes, strategjinë dhe taktikën e saj. Në të u shprehën idealet demokratike të zhvillimit politik e shoqëror të vendit, të zhvillimit të arsimit, të kulturës e të shkencës. Sami Frashëri hartoi dhe një fjalor të gjuhës shqipe i cili mbeti i pabotuar. Gjithashtu ai la në dorëshkrim një përmbledhje këngësh popullore shqiptare. Çështjen shqiptare Sami Frashëri e mbrojti edhe në organet e ndryshme të shtypit që drejtoi, sidomos në gazetën turke “Terxhuman-i Shark”. Sami Frashëri është autor i 57 veprave në gjuhën shqipe, turke dhe arabe duke përfshirë këtu edhe revistat e gazetat që i drejtoi duke botuar vetë në to. Çështjen shqiptare dhe historinë e popullit shqiptar Sami Frashëri i trajton edhe në veprat në gjuhën turke e sidomos në artikujt e botuar në shtypin e kohës, si edhe në veprat letrare me motive nga jeta shqiptare. Si dijetar i madh Sami Frashëri dha kontributin e tij të vyer në disa fusha të shkencës ku u dallua si përfaqësues i mendimit të përparuar materialist, jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për vendet e Lindjes. Është autor i fjalorit normativ të gjuhës turke (Kamus-i türki, 1901) i cili ruan vlerën e vet të madhe edhe në ditët e sotme. Fjalori “Kamus-i türki” përmban mbi 40 mijë fjalë e shprehje gjuhësore dhe është pajisur me një parathënie të gjatë të shkruar nga vetë Samiu ku parashtron parimet e tij mbi fjalorin e një gjuhe letrare. Samiu është edhe autor i disa fjalorëve dygjuhësh frëngjisht-turqisht 1882); turqisht-frëngjisht 1885); arabisht-turqisht (Kamus-i arabi). Vepra madhore e Sami Frashëri në gjuhën turke është Enciklopedia e tij “Kamus-ul alâm” (1900) në 6 vëllime, ku Samiu u jep një vend tëdukshëm botës shqiptare, figurave të rëndësishme që ka nxjerrë populli shqiptar gjatë historisë së tij. Në enciklopedinë e Samiut gjenden njoftime për institucionet shtetërore, arsimore, fetare etj., si edhe të dhëna gjeografike jo vetëm për qytetet dhe qendrat administrative më të rëndësishme të Shqipërisë, por edhe për fshatrat më të njohura. Si shkrimtar Sami Frashëri shkroi në gjuhën turke drama e romane. Vepra më e rëndësishme tregimtare Sami Frashëri “Besa”, e botuar më 1875 (?) e ka marrë subjektin nga jeta shqiptare. Ajo u shfaq në teatrin perandorak në Stamboll më 1874, një vit para se të botohej. Për popullarizimin e dijeve shkencore shkroj disa libra dhe broshura, të ciat i përmblodhi në “Bibliotekën e xhepit”, hartoi tekste të ndryshme, botoi antologji me pjesë të zgjedhura nga letërsia botërore dhe kryesisht orientale, ai la në dorëshkrim 11 vepra kryesisht nga fusha e gjuhësisë dhe e letërsisë. Sami Frashëri ishte edhe një gazetar i talentuar. Ai ka bashkëpunuar me shkrime dhe ka qenë redaktor dhe kryeredaktor në disa gazeta si psh: “” (“Mëngjezi” 1876), ku për një kohë ishte kryeredaktor, (“Java”) etj. Në punën krijuese të Sami Frashëri një vend të rëndësishëm zënë edhe përkthimet, e kryesisht ato nga frëngjishtja. Ai shquhej për kulturën e tij të gjerë në shumë fusha. Biblioteka personale e tij kishte 20,000 vëllime. Për veprimtarinë patriotike edhe për frymën përparimtare që përshkon veprat e tij Porta e Lartë e ndoqi dhe e persekutoi Sami Frashërin, duke e internuar e izoluar. Vitet e fundit atij i qe ndaluar të dilte nga shtëpia. Atdhetari i shquar vdiq në Stamboll. Titujt e veprave: Gjave (1876) Shqipëria ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet (1899) [2] Besa dramë (osmanisht) [2] Kamus-i Turki fjalor (osmanisht- Kamus al alam enciklopedia e parë osmane e gjeografisë dhe historisë.[2] Kamus-i Fransevi, 1882 Fjalor osmanisht-frëngjisht Kamus-i Fransevi, 1885 Fjalor osmanisht-frëngjisht Kamus-i Arabi, Fjalor arabisht-osmanisht Dheu Është Flori[2] Dashuria e Talatit për Fitneten Himmetu-l-Himam fi neshri-l-Islam SAMI FRASHËRI (1850 – 1904) FIGURA MË E SPIKATUR E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE NGA EDITORI 7 JANAR, 2023 12 MINUTA PËR TË LEXUAR 2 COMMENTS Një historiografi e Sami Frashërit, e përkthyer nga gjuha turke SAMI FRASHËRI (1850 – 1904) FIGURA MË E SPIKATUR E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE DHE HISTORISË MODERNE TURKE Shemsettin Sami Frashëri, i njohur ndër shqiptarët si Sami Bej Frashëri, ka qenë dhe mbetet një nga figurat më të spikatura jo vetëm të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, por edhe të vetë historisë moderne turke. Me veprat e tij madhore: /Kamus’i Fransevi (1882-1905, fjalor frengjisht – turqisht), Kamus’i Fransevi (1885, fjalor turqisht – frengjisht), Kamus’ul Alam (6 vëllime, 1889 – 1898, enciklopedi e përgjithshme), Kamus’i Arabi (1898, fjalor arabisht – turqisht, i papërfunduar), Kamus’i Turki (2 vëllime, 1899 – 1900), / Sami Frashëri, si shkrimtar dhe akademik, zuri një vend të patjetërsuar në historinë e kohës ku ai jetoi dhe punoi. Në vijim pashtriku.org boton një historiografi të Sami Frashërit, të përkthyer nga gjuha turke. ( * ) Përgatitës enciklopedish, fjalorësh dhe shkrimtar turk me origjinë shqiptare. Ky është shkrimtari i romanit të parë të shkruajtur me shkronjat truke “Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1872)”, i enciklopedisë së parë turke “Kamus-ul Alam (1889-1898) dhe i fjalorit të parë [në kuptimin e plotë të fjalës] modern turqisht “Kamus-i Turki (1901). Gjithashtu ka shkruar edhe fjalorët “Kamus-i Fransevi” frengjisht dhe “Kamus-i Arabi” arabisht. Së bashku me vëllain e tij të madh Abdyl Frashërin, kanë bërë alfabetin e parë të gjuhës shqipe duke përdorur shkronjat latine dhe ato greke në 1879. Kurse në 1886 ka shkruar një libër mbi gramatikën e gjuhës shqipe. Vëllai i tij, Naim Frashëri, pranohet si themeluesi i poezisë shqiptare. Njëkohëshit (Shemsettin Sami) është edhe babai i Ali Sami Jen, themeluesi i klubit sportiv Galatasaray. Ka lindur në vitin 1850 në Shqipërinë jugore, në një fshat të quajtur Frashër të rrethit të Beratit. Ai është djali i dytë nga gjashtë fëmijët e Halit’it (i ati) të familjes Frashëri. Kurse dy prej fëmijëve të tjerë, Naimi dhe Abduli kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm në historinë e Shqipërisë. Arsimin e mesëm e ka mbaruar në shkollën e mesme Zosimea në Janinë, e cila ndodhet në Greqinë e sotme. Krahas greqishtes së vjetër (dhe te re), frengjistes dhe italishtes, ai mësoi edhe turqisht, arabisht dhe persisht. Meqenëse familja e tij ishte e besimit bektashi, ai zgjodhi të ndiqte rrugën e tyre. Ka punuar një kohë si sekretar (shkruajtës i letrave) i guvernatorit në Janinë. Në 1871 shkoi në Stamboll dhe filloi të punojë në një shtypshkronjë. Gjatë kësaj kohe gjithashtu u mor me botimin (pjesë-pjesë) e romaneve “Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1872-1873)”. Ka punuar edhe në gazetat “Siraxh” dhe “Hadika” te Ebuzzija Teufik’it. Këto gazeta më vonë u mbyllën meqënëse filluan të shkruanin kundër osmanllinjve të rinj. Pas famës që fitoi me shfaqjen e tragjedisë “Majori Plak” të përkthyer nga frengjishtja në 1874, shkruajti dhe vuri në skenë shfaqjen “Besa”, e cila trajtonte problemet e Shqipërisë së asaj kohe. Në 1874 u dërgua në Trablusgarp për të drejtuar punimet në gazetën e vilajetit. Shemsettini qëndroi atje, nëntë muaj. Përpara kësaj detyre ai udhëtoi për në Itali. Me t’u kthyer në Stamboll në 1876 së bashku me Mihran Efendi Nakashjan filluan të botonin gazetën “Sabah”. Kjo gazetë fitoi një popullaritet të madh në një kohë të shkurtër dhe u arrit të botohej me tirazh shumë të madh, gjë që nuk ishte parë, deri në atë kohë, në shtypin turk. Në 1877 qëndroi për një kohë në Rodos dhe punoi si mbajtës i vulave të guvernatorit. Pas kthimit, shkrimin e tij “Shundan Bundan” [Nga këtu për atje] që shkruante tek gazeta Sabah e vazhdoi tek gazeta Tercuman’i Shark. Gjatë kësaj kohe u mor shumë edhe me çështjet e Shqipërisë. Nga njëri krah përkrahte “Lëvizja për Bashkimin Shqiptar” të drejtuar nga vëllai i tij Abduli, nga krahu tjetër dilte kundër ndarjes së Shqipërisë nga Shteti Osman. Në 1880 me urdhër të Sulltan Abdulhamid’it u thirr në pallat dhe filloi punën në Komisionin e Kontrollit Ushtarak si sekretar. Këtë punë e vazhdoi deri në fund të jetës së tij dhe nga përfitimet ekonomike që mori këtu, pati më shumë kohë dhe mundësi për t’iu kushtuar edhe më shumë librave të tij. Gjatë këtyre viteve përktheu librin “Robinson Kruzo” të Daniel Defoe’s dhe librin “Të mjerët” të Viktor Hygo’s. Në vitet 1882-1883 botoi veprën e tij të madhe të parë “Kamus-i Fransevi” (fjalor frengjisht-turqisht) dhe në 1885 një pjesë të po kësaj vepre në turqisht-frengjisht. Si rezultat i kësaj vepre, Sulltan Abdulhamid’i e dekoroi atë me medaljen e nderit. Duke filluar nga viti 1889 dhe për nëntë vjet shkruajti (vetë) dhe botoi enciklopedinë “Kamus-ul Alam” pas së cilës u bë edhe një nga shkrimtarët më me zë në Turqi. Akoma pa e përfunduar “Kamus-ul Alam” në 1896-1897 botoi pjesë-pjesë fjalorin me të gjerë arabisht-turqisht. Arriti të botojë vetëm 504 faqe deri tek shkronja “xhim”. Në 1898 pas rregullimeve që i bëri Shemsettin Sami, u botuan nëpër gazeta një seri artikujsh. Në 1899 filloi të shkruaj fjalorin e parë turqisht-turqshit “Kamus-i Turki” sipas parimeve moderne të asaj kohe. Në 1901 pasi e botoi këtë vepër të madhe, ia dedikoi veten plotësisht kërkimeve mbi gjuhën turke. Në 1902 përgatiti përkthimin e “Kutadgu Bilik” dhe në 1903 të “Orhun Abideleri”. Ai ndërroi jetë në shtëpinë e tij në Erenköy, akoma pa e mbaruar veprën e tij “Ortaçağ Kipçakçası” (Kipçak, është një fis turk që gjatë shekujve XI-XV ka jetuar në brigjet e Detit të Zi, kurse në ditët e sotme jetojnë në Egjipt dhe Siri). Edhe pse me origjinë shqiptare dhe i interesuar drejtpërsëdrejti me çështjet e Shqipërisë, ka mbrojtur përherë modernizimin e shtetit Osman dhe ka theksuar shumë rëndësinë e turqishtes si gjuhë e përbashkët e perandorisë. Për studimin e turqishtes, modernizimin dhe mësimin e saj në fusha të ndryshme, jo vetëm në kohën e Shemsettin Samiut, por në të gjitha kohërat kanë qenë të pakët personat si ai. Fjalori turqisht-turqisht “Kamus-i Turki” është shkruajtur me turqishten osmane dhe përbëhet nga tre gjuhe (turqisht, arabisht, persisht). Fjalëve arabisht dhe persisht, ashtu si edhe në fjalorët e vjetër, i është kushtuar një kujdes i veçantë në përdorimin e tyre në gjuhën e përditshme. Këtyre fjalëve nuk u është dhënë kuptimi i tyre i vërtetë, por kuptimi sipas gjuhës së përdorur turke. Gjithashtu i është kushtuar kujdes i veçantë edhe fjalëve të huazuara nga gjuhët perëndimore. Por ajo që është më e rëndësishmja është se kujdesi më i veçantë i është kushtuar turqishtes (shtylla kurrizore e osmanishtes) dhe etimologjisë së saj. Shemsettin Sami ka mbrojtur përherë çështjen e thjeshtimit dhe turqizimit të gjuhës, prandaj për këtë, shumë herë ka kërkuar që nëse nevojitet t’i kthehet përseri burimeve të turqishtes së vjetër (madje edhe të turqishtes së lindjes [Çağatayca]). Libri “Shqipëria çfarë ishte, çfarë është, çfarë do të bëhet” pishtari i Rilindjes Kombëtare, i përket Shemsettin Samiut. Duke iu mbështetur kësaj vepre, ky bashkë me Naimin dhe Abdulin quhen si kokat e mendjes kombëtare shqiptare. Në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, në njërin prej shesheve të tij, gjendet edhe busti i Samiut. Libri “Shqipëria çfarë ishte, çfarë është, çfarë do të bëhet” për herë të parë në 1899 u shkruajt në gjuhën shqipe (pa emrin e autorit). Më vonë u botua në frengjisht dhe në 1904 pas vdekjes së Shemsettin Samit ky libër u botua në Sofje (bashkë me emrin e tij si autor) i përkthyer nga gjuha shqipe në turqisht fjalë për fjalë. Historianët turq, në përgjithësi nuk e pranojnë këtë si vepër të Shemsettin Samit, por këtë ngjarje e vlerësojnë si një përpjekje e tij për të rritur edhe më shumë famën e tij në Rilindjen Kombëtare (shqiptare). Duke marrë parasysh interesin e madh që ka treguar Shemsettin Samiu në çështjet turke dhe ato osmane, mendohet se kjo e vërteton në një farë mënyre këtë mendim. Përkundër kësaj nuk ka asnjë pikë dyshimi për autorësinë e tij në veprat e tij shqipe. Romani “Taashuk-i Talat dhe Fitnat” i Shemsettin Samit që nga 1872 filloi të botohej pjesë – pjesë në gazetën “Hadika”. Dhe në verën e vitit 1873 përfundoi botimi i tij. Ky roman që tregon për dashurinë e Talat’it me Fitnat’it, në letërsinë turke vlerësohet si romani i parë turqisht. Vepra e Shemsettin Samit (romani) i shkruar me shkronja turke, është një çështje që nuk është vërtetuar plotësisht nëse ky është romani i parë ose jo. Por, për nga popullariteti që ka fituar, ky është padyshim romani i parë. V e p r a t – Roman Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1873) – Teatër Besa (1874) Sejdi Jahja (1875) Gave (1876) Mezalim-i Endulus (nuk është botuar) Vixhdan (nuk është botuar) – Përkthime Florian, Galatée (1773) Dumanoir & d’Ennery – Majori Plak (1874) Daniel Defoe – Robinson Kruzo Viktor Hygo – Të mjerët (1880, mungon vëllimi i fundit) Ali bin Ebi Talib – Esh’ar-i Muntehabe (1900, përkthime nga Divan’i i Ali bin Ebu Talib) – Fjalor dhe Enciklopedi Kamus-i Fransevi (1882-1905, fjalor frengjisht-turqisht) Kamus-i Fransevi (1885, fjalor turqisht-frengjisht) Kamus-ul Alam (6 vëllime, 1889-1898, enciklopedi e përgjithshme) Kamus-i Arabi (1898, fjalor arabisht-turqisht, i papërfunduar) Kamus-i Turki (2 vëllime, 1899-1900) – Librat e gramatikës (gjuhësore) Usul-i Tenkit dhe Tertib (1886) Nev’usul Sarf-i Turki (1891, gramatika moderne turqisht) Elif-ba Turki (1898, libër për mësimin e arabishtes, sipas metodës së re] Usul-i Xhedid-i Kauaid-i Arabije (1910, libër për mësimin e arabishtes, sipas metodës së re) Tatbikat-i Arabije (1911) Përveç këtyreve, ka shkruajtur edhe libra të vegjël mbi astronominë, gjeologjinë, historia e Islamit, antropologjinë, gratë, mitologjinë, gramatikën. Ka mbledhur anekdoda në një botim me dy vëllime “Letaif”. Ka mbledhur fjalë të urta në një botim me katër vëllime “Emsal”. Ka botuar për ciklet shkollore alfabete dhe libra leximi. Njëkohësisht ka botuar edhe disa vepra në shqip së bashku me librin e gramatikës “Abetarja e Shkronjëtorja”. ____________ *) E përktheu dhe e përshtati në shqip: Andi Kallushi, 07. 08. 2010 Burimet: – Shkrimi më me vlerë i shkruar për Shemsettin Samin është bërë nga Prof. Dr. Ömer Faruk Akun dhe kjo është botuar nga Alfa Yayınları Istanbul (1998). – Islam Ansiklopedisi, M.E.B. vëllimi i 11’të, faqet 411-422. http://www.turkceciler.com/semsettin_sami.html *** Një përgjigjie për mohuesit e pellazgëve PELLAZGËT KANË FOLUR KËTË GJUHË QË FLASIM NE SOT, KA THËNË SAMI FRASHËRI “Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. ” – kështu ka shkruar Sami Frashëri në librin “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”. Në vazhdim lexoni një fragment të shkëputur nga ky libër: “Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. Shqiptarët flasin një nga më të vjetra e më të bukura gjuhë të dheut. Gjuhët që kanë qënë të ngjashme dhe bashkëkohëse me gjuhën shqipe janë zhdukur prej mijëra vjetësh, dhe nuk fliten më në asnjë vend të botës. Në vendin e tyre fliten gjuhët që rrjedhin prej tyre. Shqipja si gjuhë është e ngjashme me greqishten e vjetër, me latinishten, me sanskritishten gjuhë e vjetër e Indisë, me zendishten gjuhë e Persisë së vjetër, me keltishten, me teutonishten etj. Por këto gjuhë që numëruam më sipër janë me të reja se gjuha shqipe dhe kanë mijëra vjet që nuk fliten më, dhe rrojnë të shkruara vetëm në faqet e disa librave shumë të vjetër. Këto gjuhë quhen “gjuhë të vdekura”, dhe shqipja, gjuha jonë që është më e vjetër nga ato është e gjallë dhe flitet edhe sot si në kohën e Pellazgëve. Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. *** Gramatika e gjuhës shqipe, lakimi dhe zgjedhimi, hollësia e nyjeve, dhe e përemrave e të tjera bukuri të kësaj gjuhe, që jo vetëm asnjë nga gjuhët e sotme nuk i ka, por as gjuhët e vjetra nuk i kanë, na tregojnë që shqipja është një gjuhë shumë e vjetër dhe na vjen nga kohët e qëmotëshme e ruajtur e paprishur dhe e pandryshuar. Shënja e kombit është gjuha. Çdo komb njihet me anë të gjuhës. Ata njerëz që harrojnë apo nuk flasin më gjuhën e tyre, me kalimin e kohës bëhen qytetarë të atij kombi që i flasin gjuhën. Shumë qytetërime që janë zhdukur mos pandehni se vdiqën ose u vranë të gjithë, jo, por u përzien me kombe të tjerë dhe morën gjuhën e tyre dhe u bënë pjesë e tyre. Kështu u zhdukën Maqedonasit, Thrakët, Frigasit, dhe shumë popullësi të tjera që nuk ishin pellazgë d.m.th. shqiptarë si ne, pra këto popullësi sot nuk janë por u zhukën dhe u harruan sepse humbën gjuhën e tyre. Por shqiptarët e atij vendi që sot quhet Shqipëri e kanë ruajtur fort mirë gjuhën e tyre, dhe kështu edhe sot në këtë vend flitet gjuha e Pellazgëve të lashtë. – Si kanë mundur shqiptarët të ruajnë gjuhën e tyre të plotë e të paprishur për një kohë kaq të madhe? – Si ka mundësi që gjuha shqipe nuk është prishur dhe nuk është ndryshuar edhe pse nuk ka pasur shkronja dhe libra, dhe duke mos qënë e shkruar dhe duke mos e mësuar nëpër shkolla, kur gjuhë të shkruara dhe të krijuara me kujdes të madh janë prishur aq shumë sa sot quhen gjuhë të tjera? Përgjigja e këtyre pyetjeve është fare e lehtë: Shqiptarët e kanë mbajtur gjuhën dhe kombin e tyre jo me shkronja, jo me dituri dhe sa me qytetërim, por vetëm me pastërti, duke qënë gjithmonë vetëm dhe duke mos u përzjerë me të tjerë, dhe duke mos futur të huaj në vendin e tyre. Të qëndruarit larg nga e gjithë bota, nga dituritë, nga tregëtia me një fjalë të jetuarit nëpër male, u ka ruajtur shqiptarëve kombin dhe gjuhën. Se përse shqiptarët nuk kanë menduar të shkruajnë gjuhën e tyre, kjo është një çudi e madhe. Nuk flasim për ato fise të vegjël dhe të shpërndarë të Pellazgëve dhe të Ilirëve të vjetër, sepse ata duke jetuar nëpër male nuk kishin nevojç që të shkruanin dhe as nuk u vinte ndër ment një gjë e tillë. Por Maqedonasit që kishin një mbretëri të sofistikuar, ashtu edhe mbretëria e Pirros në Epir dhe e Teutës në Iliri përse nuk patën nevojë që të shkruajnë gjuhën e tyre? Filipi i Maqedonisë që donte që të zgjeronte mbretërinë e tij dhe të pushtonte Greqinë, përse nuk bëri të shkruhej gjuha e tij ashtu si greqishtja? Aleksandri i Madh le të themi që nuk pati kohë, por Ptolemenjtë që zgjuan diturinë dhe gjuhën greke në Aleksandri, si nuk menduan për gjuhën e tyre që ti bënin një palë shkronja, duke parë të gjithë kombet e Azisë dhe të Egjiptit që shkruanin cilido në gjuhën e tij? Romakët mësonin filozofinë në gjuhën greke, por kishin bërë shkronja edhe për gjuhën e tyre latinishten, kështu që shumë gjëra i shkruanin dhe i lexonin në këtë gjuhë. Johan George von Hahn (1811-1869), filologu i madh gjerman, ka shkruar shumë të vërteta për Shqipërinë, dhe ka gjetur në një vend të Shqipërisë një gur të shkruar shqip me disa shkronja të cilat u ngjajnë shumë shkronjave fiqinishte edhe duken të marra prej atyre por pa qenë vetë ato. Por këto shkronja nuk janë parë gjetkë, dhe as dihet që të kenë qenë të përdorura në Shqipëri. Disa varre dhe të tjerë gurë të shkruara me shkronja greke në Azinë e Vogël afër Angoresë, si edhe disa të tjerë të shkruara me shkronja latine në Etruri të Italisë, gjuha e të cilëve (gjuha e shkruar mbi varret dhe gurët) nuk është as greqisht as latinisht, duken të jenë shkruar në gjuhën shqipe prej Frigasve dhe Etruskëve të vjetër, të cilët ishin Pellazgë d.m.th. shqiptarë. Kuptohet që shqiptarët e vjetër kanë shkruar gjuhën e tyre me ato shkronja që njihnin, kështu që ata shkruanin herë me shkronja arabe, herë me shkronja greke dhe latine. Kjo ka ndodhur sepse shqiptarët nuk kanë menduar kurrë që të përgatitnin një palë shkronja për të shkruar gjuhën e tyre: dhe gjuha shqipe kishte mbetur deri në kohën tonë gjuhë e pashkruar.”

Profili i Ervis Gega Dodi Ngritja e paprecedentë e një artisti shqiptar për të udhëhequr një institucion të madh kulturor evropian. Ervis Gega-Dodi, një figurë e njohur në botën e artit, është emëruar Drejtor i Fondacionit të nderuar "Villa Musica", fondacionit më të madh shtetëror të muzikës në Gjermani. Ky emërim shënon një moment historik unik, pasi ajo është gruaja e parë me origjinë shqiptare që mban një pozicion kaq të lartë në historinë e Fondacionit. Por si arriti ketu violinistja e talentuar Ervis Gega ? Le ta pershkruajme shkurt udhëtimin e saj profesional. Ervis Gega Dodi është një violiniste e shquar shqiptare. Në vitin 1990, Gega u largua nga Shqipëria së bashku me familjen e saj. Studimet e larta për violinë i kreu në Londër. Në vitin 1996, Ervisi mori diplomën prestigjioze të recitalit koncert me çmimin më të lartë "Premier Prix" nga Shkolla e Muzikës dhe Dramës Guildhall. Për më shumë se një dekadë, ajo ka qenë pedagoge në universitete të ndryshme të muzikës në Gjermani dhe e angazhuar në evente solo, duke marrë vlerësime të vazhdueshme si nga mediat gjermane ashtu edhe nga ato shqiptare. Aktualisht èshtè me banim në Bon me familjen e saj.Ajo eshte nje familjare model dhe nje nene e urte e shkelqyer. Ervis Gega është violinistja më e re në Akademinë e Muzikës së Dhomës "Villa Musica", e njohur si pedagoge e nderuar që nga viti 2006.U nderua me titullin Profesor në Gjermani në vitin 2013. Violinistja dhe docentja Ervis Gega Dodi, nderohet me çmim në Gjermani 2018 - Universiteti-Johannes Gutenberg Mainz në Gjermani nderoi violinisten dhe docenten Ervis Gega Dodi me çmimin më të lartë për mësimdhënësit e muzikës. Ambasada e Shqipërisë në Gjermani, bën të ditur se çmimi iu dha Gega Dodit me motivazionin “rezultate të shquara” në veprimtarinë mësimdhënëse të docentes së muzikës me origjinë shqiptare. Veprimtarinë si docente Ervis Gega-Dodi e zhvillon krahas veprimtarisë koncertale në sallat më të shquara koncertale të Gjermanisë dhe jashtë saj. Loja e saj virtuoze në violinë është vlerësuar gjithashtu me çmime të larta. Në një botë ku ekselenca nderohet, Ervis Gega shkëlqen si një drite talenti artistik. Kontributet e saj në botën e muzikës, si interpretuese dhe edukatore, nënvizojnë ndikimin e saj të qëndrueshëm në peizazhin kulturor. Teksa luan në kompleksitetin e identitetit të saj të dyfishtë dhe triumfon , Ervis Gega mbetet një simbol i shpresës dhe i artit për muzikantët aspirantë kudo. Rrugëtimi i Ervis Gegës ilustron jo vetëm aftësinë e saj muzikore, por edhe qëndrueshmërinë dhe përkushtimin e saj ndaj profesionit si violinist, artiste ekselente ne muziken boterore. Nga lënia e atdheut për të ndjekur pasionin e saj e deri te njohja ndërkombëtare si virtuoze, historia e saj magjeps audiencën me talentin dhe mjeshtërinë e saj, Ajo qëndron si një dëshmi e fuqisë transformuese të muzikës dhe shpirtit të palëkundur të talentit dhe persosmerise ne ngjitje. Ervis Gega-Dodi, merr një pozicion Drejtor, kaq të lartë në Fondacionin Villa Musica. Në zemër të Gjermanisë, një violiniste dhe nje grua e shquar ka marrë drejtimin e një prej fondacioneve më prestigjioze muzikore në vend. Emërimi i saj i fundit si gruaja e parë në historinë e Fondacionit që mban një pozicion kaq të shquar shënon një moment historik. Një simfoni e ekselencës E themeluar me një mision për të nxitur talentet e rinj muzikorë nga të gjitha anët e globit, Villa Musica qëndron si një drite shprese për artistët e rinj. Me një formacion vjetor prej 140 koncertesh nëpër vende të ndryshme, ky fondacion jo vetëm që shfaq talente të jashtëzakonshme, por gjithashtu ofron bursa për studentët e talentuar. Për më tepër, Villa Musica ofron mbështetje në formën e instrumenteve muzikore të njohura për periudha të caktuara, duke pasuruar rrugëtimin artistik të muzikantëve premtues. Udhëheqja e Harmonisë Në kuadër të rolit të saj, zonja Gega-Dodi është përfshirë në mënyrë të ndërlikuar në Festivalin. Rhrin Vokal si pjesë e detyrave të saj. Le tè mesojme detyrat konkrete aktuale te Ervisit: 1.Drejtore Artistike e Fondacionit Villa Musica. 2. Drejtore Artistike e Filarmonise se Bonnit. 3. ⁠Professore ne Universitetin Johannes Guttenberg Mainz. 4. ⁠Professore ne Konservatorin Peter Cornelius. 5. ⁠Drejtuse Artistike e Cmimit te Muzikes se Dhomes „ Hans Gal Preis“ te Akademise se Shkencave Mainz. 6. ⁠Drejtore Artistike E Festivalit „ Rhein Vokal“ Artist që performon në violinë Një Testament për Talentin dhe Arritjen Duke vlerësuar aftësitë e saj të jashtëzakonshme dhe angazhimin e palëkundur, Sekretari i Shtetit për Kulturën, Z. Jürgen Hardeck, e cilësoi Prof. Ervis Gega si një menaxher thellësisht të suksesshëm, një violiniste shumë të talentuar dhe një pedagoge të nderuar. Ekspertiza e saj e shumëanshme dhe përkushtimi i pashembullt shkëlqejnë në gjithçka që ajo ndërmerr, duke frymëzuar ata që e rrethojnë. Një Maestro muzikor! Në një botë ku vlerësimet shpesh dominohen nga burrat, ngjitja e Ervis Gega-Dodit në zenitin e Fondacionit Villa Musica nuk është thjesht një fitore personale, por një triumf për gratë në art. Udhëtimi i saj shërben si një motivim për artistët aspirues dhe një testament i fuqisë së pasionit, talentit dhe këmbënguljes në ndjekjen e ëndrrave. Kur explorojme dhe lèvrojme në një botë muzikore që kapërcen kohën dhe hapësirën shikoime se ngjarja madhështore që ndodhi në Steinhalle të Muzeut Shtetëror, Villa Musica mahniti audiencën me një koncert magjepsës më 21 shtator në orën 19:00. Por kjo nuk është e gjitha - ky koncert shënon festën debutuese për drejtorin e ri muzikor, Ervis Gega, duke premtuar një mbrëmje të mbushur me talent dhe shkëlqim e saj muzikor të jashtëzakonshëm. Thyerja e barrierave beri qe te ngrihet ne kete detyre një artiste e talentuar shqiptare për të udhëhequr një institucion të madh kulturor evropian. Ervis Gega-Dodi, një figurë e njohur në botën e artit, është emëruar Drejtor i Fondacionit të nderuar "Villa Musica", fondacionit më të madh shtetëror të muzikës në Gjermani. Ky emërim shënon një moment historik unik, pasi ajo është gruaja e parë me origjinë shqiptare që mban një pozicion kaq të lartë në historinë e Fondacionit. Fondacioni Villa Musica është një institucion i nderuar që ushqen talentet e reja muzikore nga e gjithë bota. I njohur për organizimin e 140 koncerteve në vit në ambiente të ndryshme, Fondacioni ofron bursa financiare për studentët e shquar dhe i mbështet ata me instrumente të njohur për një periudhë të caktuar. Për më tepër, përgjegjësitë e zonjës Gega-Dodi përfshijnë mbikëqyrjen e Festivalit të këngëve "Rhein Vokal", duke shfaqur aftësitë e saj të gjithanshme drejtuese. Gjatë një konference për shtyp, Sekretari i Shtetit për Kulturën, z. Jürgen Hardeck, vlerësoi Prof. Ervis Gega si një menaxher tepër të suksesshëm, një violinist shumë të talentuar dhe një pedagog të dalluar. Kompleti i saj i larmishëm i aftësive dhe përkushtimi i palëkundur kanë kontribuar padyshim në ngjitjen e saj të jashtëzakonshme në këtë rol me ndikim në peizazhin kulturor. Udhëtimi i Ervis Gega-Dodit ilustron fuqinë e potencialit te saj muzikor, aftèsite dhe thyerjes barrirave të tavaneve prej xhami në fushën e artit dhe kulturës. Udhëheqja e saj vizionare dhe ndikimi i thellë në Fondacionin Villa Musica sinjalizojnë një epokë të re gjithëpërfshirjeje dhe përsosmërie në sferën kulturore evropiane. Le të marrim frymëzim nga historia e Ervis Gega-Dodit, duke treguar se talenti, pasioni dhe këmbëngulja nuk njohin kufij. Emërimi i saj nuk është thjesht një triumf personal, por një dëshmi e mundësive të pakufishme kur kapërcehen veshtiresi dge pergatitja eshte e madhe dhe teper serioze, dhe mundësitë përqafohen me besim dhe vendosmëri. Përqafoni frymën e madhèshtise, talentit, punes e mençurisè dhe virtuozitetit të mishëruar nga Ervis Gega-Dodi, Realiteti i suksesshem i Ervisit na lumturon, dëshmon ndikimin transformues të një artisti shqiptar në ballë të formësimit të narrativës kulturore të Evropës. Le të shërbejë udhëtimi i saj si një drite shprese dhe inkurajimi për artistët aspirantë, duke dëshmuar se rruga drejt suksesit është farkëtuar nga qëndrueshmëria, origjinaliteti dhe besimi i palëkundur në aftësitë e dikujt. Arritja e shquar historike e Ervis Gega-Dodit si Drejtor i Fondacionit Villa Musica në Gjermani simbolizon një triumf të diversitetit, talentit dhe këmbënguljes në peizazhin kulturor evropian. Udhëheqja e saj paralajmëron një epokë të re gjithëpërfshirjeje dhe përsosmërie, duke frymëzuar brezat që do të vijnë për të thyer barrierat, për të sfiduar pritshmëritë dhe për të luftuar për madhështi në ndjekjet e tyre artistike. Bashkohuni me ne për të festuar rrugëtimin e jashtëzakonshëm të Ervis Gega-Dodit dhe ndikimin transformues që ajo vazhdon të ketë në botën e muzikës dhe kulturës. Albumi Fotografik Pergatiti:Dr Liliana Pere.

Imagjinoni botën e teknologjisë informatike—një sferë e mbushur me inovacione, algoritme komplekse dhe mundësi të pafundme. Brenda këtij domeni dinamik, kërkimi i njohurive dhe mendjemprehtësisë nuk njeh kufij. Megjithatë, mes vorbullës së informacionit dhe përparimeve, një individ shquhet për qasjen e saj unike për të zotëruar ndërlikimet e AI. Vëtrimi dhe marrja e njohurive në fushën e teknologjisë informatike nuk eshte pa sfida. Ashtu si shumë profesionistë aspirantë, u ndesha me momente vetëdyshimi dhe pasigurie. Deti i gjerë i pafundem, algoritmeve dhe gjuhëve të programimit shpesh dukej i frikshëm, duke hedhur hije hezitimi në rrugën drejt perparimit. Megjithatë, vendosmëria dhe etja e palëkundur për dije jane shtysë përpara. Gjatë një momenti të introspeksionit që ajo gjeti një mjet të fuqishëm - një mjet që jo vetëm do të rriste aftësitë e saj njohëse, por gjithashtu do të transformonte të gjithë qasjen e saj ndaj të mësuarit: ndërgjegjësimin. Në një botë të karakterizuar nga lidhje e vazhdueshme dhe mbingarkesa e informacionit, koncepti i ndërgjegjes mund të duket si një luks i largët. Megjithatë, për ekspertet, integrimi i praktikave të ndërgjegjes në rutinën e tyre të studimit iehte një ndryshim i lojës. Duke kultivuar një qasje rë ndërgjegjshme, qe te mëson të përqendrojë vëmendjen e saj, të shfrytëzojë kreativitetin e saj dhe publicitetin e apasionuar ne kete kombinim dhe krijimit te Webe- ve Revistes etj, dhe të lundrojë në peizazhet e ndërlikuara të AI me hir dhe mjeshteri dhe inovacion. Mindfulness, me theksin e tij në të qenit i pranishëm në moment dhe nxitja e vetëdijes, i mundësoi asaj të përmirësonte aftësitë e saj për zgjidhjen e problemeve dhe të kultivonte një kuptim më të thellë të algoritmeve komplekse. Nëpërmjet meditimit të ndërgjegjes dhe ushtrimeve të qëllimshme të frymëmarrjes, ajo gjeti një ndjenjë qartësie dhe qetësie mes kaosit të studimeve të teknologjisë informatike. Ndërsa expertiza fillon kërkimin e saj për të zotëruar funksionet e brendshme të AI, nderkaq bëhet frymëzim për profesionistët e tjerë në këtë fushë. kembengulja dhe puna e palodhur ne spektrin e informatikes shërben si një testament për fuqinë transformuese të ndërgjegjes në rritjen e aftësive njohëse, promovimin e alternatives se AI dhe nxitjen e një lidhjeje më të thellë me botën e teknologjisë informatike. Në një rrëfim të endur me përkushtim, fleksibilitet dhe vetëdije, u shfaq natyrshem rezultati dhe perparimi, si një shembull i shkëlqyer i mjeshtërisë së ndërgjegjshme në fushën e AI. Historia e saj nënvizon rëndësinë e përqafimit të ndërgjegjes si një mjet për sukses, si në aspektin akademik ashtu edhe në atë profesional. Puna e Ekspertes është një kujtesë se mes botës me ritme të shpejta të teknologjisë informatike, ndërgjegjja mund të shërbejë si një dritë udhëzuese - një spirancë që na mbështet në momentin e tanishëm dhe ushqen potencialin tonë njohës. Si profesioniste në këtë fushë, përqafimi i praktikave të ndërgjegjësimit jo vetëm që mund të përmirësojë performancën tonë, por edhe të pasurojë boten tone profesionale dhe ate te tonë të përgjithshme. Pra, ndërsa gërmoni më thellë në sferat e AI, algoritmeve dhe teknologjisë informatike, mbani mend historinë e nje zonje me nje kalvar te gjate mundimesh pune e perpjeljes per te mesuar si një dëshmi e fuqisë transformuese të zotërimit të ndërgjegjshëm. Lëreni vëmendjen të jetë busulla juaj, duke ju udhëhequr drejt një të ardhmeje ku njohuria, kreativiteti dhe mirëqenia konvergojnë në harmoni të përsosur. Nëpërmjet navigimitt magjepsës të ekspertes Pere, na kujtohet ndikimi i thellë i vëmendjes në fushën e studimeve të teknologjisë informatike. Si profesionistë që përpiqen për përsosmëri në këtë fushë, le të përqafojmë fuqinë e vëmendjes ndërsa lundrojmë në peizazhet gjithnjë në zhvillim të AI dhe inovacionit. Nga. Liliana Pere.

Maria MONTESSORI (1870-1952) - ishte një shkencëtare italiane, mësimdhënëse, pedagoge, filozofe, mjeke, neuro-psikiatëre e fëmijëve, e njohur ndërkombëtarisht për metodën e saj edukative - “Metoda Montessori” - e zbatuar në mijëra kopshte, shkolla fillore, të mesme dhe të larta në mbarë botën. Pasuria e mendimeve të saj përfaqëson ende edhe sot një model të rëndësishëm për t’u ndjekur. Mesazhet janë të thjeshta, por të fuqishme. Me rastin e përvjetorit të vdekjes të saj, 6 maj 1952, po listoj 10 parimet bazë të “Metodes pedagogjike Montessori” 1. “Edukimi është një proces natyral që merret nga fëmija, nuk përfitohet nga dëgjimi i fjalëve, por nëpërmjet përvojave të fëmijës në ambientin ku ndërvepron. Fjalët mund të harrohen, ose edhe të mos dëgjohen. Ajo që mëson më së shumti është shembulli praktik. 2. "Vetëdija për vlerat personale”. Kjo gjë e lejon një fëmijë të eksperimentojë, të provojë, të gabojë e t’ia nisë sërish nga e para, do të thotë që ai do të bëhet i vetëdijshëm për aftësitë e veta dhe do të mësojë këmbënguljen, në mënyrë që të mos dorëzohet. 3. “Është e nevojshme që të rriturit t'i lenë fëmijët të lirë në zgjedhjet e tyre. Është e nevojshme që ta respektojmë fëmijën, duke e lënë të shprehë natyrën dhe prirjet e veta. Ai nuk është pasqyrim i dëshirave të të riiturit. 4. “Heshtja mpreh ndjeshmëritë tona. Duke ndenjur në heshtje, jo vetëm mund të dëgjojmë me më shumë vëmendje fjalët e tjetrit, por ia dalim të kuptojmë thellësisht realitetin që na rrethon. Është e rëndësishme që ta lejojmë fëmijën ta jetojë edhe këtë dimension, duke ruajtur gjithmonë kundrejt tij një marrëdhënie dashamirëse dhe mbështetëse. Favorizimi i heshtjes, megjithatë, nuk do të thotë ta imponojmë atë, duke i mbyllur gojën fëmijës, por duke i krijuar kushtet deri sa ky tipar të manifestohet spontanisht: duke i ofruar fëmijës një ambient jo të zhurmshëm, duke mos e ndërprerë verbalisht kur kryen me interes një aktivitet, duke e lejuar të vëzhgojë një insekt që i tërheq vëmendjen apo një gur në tokë. Lërini fëmijët që të zbulojnë, bukurinë, ëmbëlsinë e heshtjes. Mos e impononi, mos e mbushni me fjalë e tinguj të kotë. 5. “Nëse për njerëzimin ekziston një shpresë shpëtimi dhe ndihme, kjo ndihmë vjen veçse nga fëmija, sepse tek ai ndërtohet njeriu. Duhet të kuptojmë që fëmija është një punëtor dhe qëllimi i punës së tij është të prodhojë NJERIUN”. Të vëzhgoni një fëmijë ju mëson, i jep përgjigje shumë pyetjeve që i bëni vetes. Vëzhgojini fëmijët me vëmendje! 6. “Premisa e parë për zhvillimin e fëmijës është përqendrimi. Fëmija që përqendrohet është pafundësisht i lumtur”. Kur shihni që fëmijët tuaj janë të përqendruar në ndonjë aktivitet, mos i ndërprisni. Lejoni që përqendrimi i tij të shprehet duke e bërë të lumtur. 7. “Asnjëherë mos e ndihmoni një fëmijë, ndërkohë që po bën një detyrë, për të cilën ndjen se mund të ketë sukses”. Shfaqni besim në aftësitë e tij. Kjo gjë e bën të sigurt, i rrit vetëbesimin, rrit nevojën e tij për të vepruar dhe për t’u përmirësuar. 8. “Një provë e korrektësisë së veprimeve tona edukative, është lumturia e fëmijës”. Buzëqeshja e fëmijëve tuaj tregon se jeni shumë të zotë në rolin tuaj si prindër. 9. “Thonë se duhet t’u mësojmë fëmijëve të duan mamin, babin, mësuesen; duhet t’u mësoni atyre të duan të gjithë e gjithçka. Po kush është ky zot i dashurisë, që dëshiron t’u mësojë fëmijëve të duan? Ai që i gjykon si teka të gjitha veprimet e fëmijëve dhe që mendon se si të mbrohet prej tyre? Duhet të jemi të edukuar, nëse dëshirojmë të edukojmë.” Si mund të mësojmë dashurinë, nëse nuk dimë si të dashurojmë? Keqardhjen nëse nuk ndjejmë keqardhje? Duhet të bëhemi vetë nxënës, para se të mund të mësojmë fëmijët. 10. “Më shumë se sa eletriciteti, që bën dritë në errësirë, më shumë se sa ajri që e çon zërin tonë në hapësirë, më shumë se çdo energji tjetër që njeriu ka zbuluar e shfrytëzuar, ka rëndësi dashuria: ndër të gjitha gjërat, ajo është më e rëndësishme. Fëmija është burim dashurie.

Kate Middleton 'nuk do të kthehet' në të njëjtin rol mbretëror. Nga Vann Princi William dhe Kate Middleton pa dyshim mezi presin një vit plot mundësi. Diagnoza, trajtimi dhe shërimi i kancerit të Kate e bënë vitin 2024 një vit të vështirë për Princin dhe Princeshën e Uellsit. Sigurisht, ajo që ndodhi ka ndikuar shumë jo vetëm tek ata, por edhe te fëmijët e tyre, princi George, princesha Charlotte dhe princi Louis. Gjatë mundimeve dhe shtrëngimeve të vitit të kaluar, Uilliami dhe Kate i dhanë përparësi jetës familjare, me mbretin e ardhshëm që e quajti vitin 2024 "të tmerrshëm". Tani, korrespondentja mbretërore Rebecca English ka dhënë një histori mahnitëse se Kate Middleton do të kthehej në detyrat mbretërore, por jo në të njëjtën shkallë si përpara diagnozës së saj c.a.n.c.e.r. Princi Uilliam dhe Kate Middleton do të vazhdojnë t'u japin përparësi fëmijëve të tyre Tani, një vit pasi Kate Middleton u zhduk nga pikëpamja e publikut në janar 2024, gjërat po duken shumë më të ndritshme. Ajo njoftoi vjeshtën e kaluar se ishte pa kancer, por që atëherë i ka marrë gjërat ngadalë, siç duhet. Pavarësisht nga statusi i tyre i rëndësishëm në Familjen Mbretërore, ajo dhe bashkëshorti i saj, Princi William, gjithmonë kanë pasur prioritet mirëqenien e fëmijëve të tyre. Gjatë gjithë c.a.n.c.e.r tr:eatme:nt dhe rikuperimin e Kate, çifti bëri çdo përpjekje për të strehuar fëmijët e tyre nga ndikimet negative. Edhe pse fëmijët e tyre janë mbretërorë dhe më i madhi i tyre, Princi George, një ditë do të jetë mbret, William dhe Kate duan t'u sigurojnë fëmijëve të tyre një fëmijëri sa më normale që të jetë e mundur. "Është shumë e frikshme për fëmijët" Siç u tha më parë, viti 2024 ka qenë një vit i vështirë për Familjen Mbretërore. Princi George, Princesha Charlotte dhe Princi Louis kanë jetuar të gjithë në merak, ndoshta duke mos e ditur se si po bën nëna e tyre apo çfarë është c.a.n.c.e.r. Si rezultat, Seward deklaroi se William dhe Kate do të sigurohen që fëmijët e tyre të kenë disa dhurata ekstra të mëdha në vitin 2025. Edhe pse William dhe Kate duan një jetë më të rregullt për fëmijët e tyre, jeta mbretërore do t'i arrijë në mënyrë të pashmangshme ata. Si anëtarë të lartë të Familjes Mbretërore, çifti mban përgjegjësi të rëndësishme. Kate Middleton është "e prirur për t'i dhënë përparësi familjes së saj edhe më shumë" Është e paqartë se si, kur dhe si Kate Middleton do të rrisë detyrimet e saj mbretërore në muajt e ardhshëm. Mbetet për t'u parë nëse ajo dhe William do të udhëtojnë ndërkombëtarisht së bashku, por koha e trazuar u ka dhënë atyre një perspektivë krejtësisht të re mbi jetën, e cila mund të ketë ndikim në jetën e Kate në të ardhmen. Në një postim për Daily Mail, shkrimtarja mbretërore Rbbeca English citoi burime që deklaruan se William dhe Kate kanë një pikëpamje krejt tjetër për jetën, duke shtuar se "trauma" ka "ndryshuar" princeshën e Uellsit si person. Kate Middleton do t'i 'japë përparësi fëmijëve mbi detyrat mbretërore', pohon burimi Për më tepër, një burim pohoi se Kate nuk do të ndjekë më të njëjtin program si ajo para sëmundjes së saj. Rebecca English gjithashtu deklaroi se Kate nuk kishte «asnjë plan, ende, për ndonjë turne mbretëror të huaj në shkallë të plotë». Megjithatë, princesha «mund ta shoqërojë të shoqin në një udhëtim të shkurtër, nëse ndihet në lartësinë e saj». Në të njëjtën kohë, William pritet të vazhdojë detyrën e tij mbretërore si zakonisht, potencialisht edhe duke marrë më shumë angazhime pasi babai i tij, mbreti Charles, i nënshtrohet c.a.n.c.e.r tr:eatme:nt. Edhe pse mund të udhëtojë vetëm jashtë shtetit për ekskursione më të shkurtra, fakti që nuk do të ndërmarrë udhëtime më të gjata jashtë vendit është «një shenjë tjetër e përparimit të Katerinës» Ju lutemi të ndani këtë artikull nëse besoni se Kate Middleton do të bëjë një mbretëreshë të shkëlqyer!

Gruri – Buka e duarve tona Editorial i Revista Prestige Me rastin e "Festës së Grurit" Gruri është jetë, është mardhënje e njeriut me tokën. Dora e njeriut, mbjell grurin dhe mbi të – toka e ngrohtë, e gatshme të japë jetë. Gruri është më shumë se një kulturë bujqësore. Ai është simboli i jetës që ringjallet, i punës që shpërblehet dhe i shpresës që nuk shuhet kurrë. Në Shqipëri, në fushat e arta të Myzeqesë, ku toka frymon me ritmin e stinëve, gruri është mbret dhe shenjtëri. Në çdo kallëz gruri fshihet një histori dashurie: njeriu që e mbjell me durim, dielli që e rrit, shiu që e lag, dhe kombajna që e korr me tinguj të gëzimit. Aty është buka jonë, dora e nënës që e gatuar me zemër, tryeza që bashkon familjen, jeta që vazhdon. Toka na thërret – dhe ne i japim gaz! Këmbët zbathur në dhe, duart të nxira nga puna, fytyra të lodhura por të ndritura nga krenaria. Kështu vjen festa: jo me drita të rreme, por me dritën e vërtetë të një kombi që nderon punën dhe tokën. Kur kombajnat ndizën dhe korrin arat e verdha, është sikur vetë toka këndon një këngë mirënjohjeje. Buka është energji. Ajo nuk vjen thjesht nga furra – ajo vjen nga përkushtimi, nga bashkëjetesa shekullore mes njeriut dhe natyrës. Në çdo fetë buke është gjyshja që e mbulon me napë, babai që zgjohet herët për të vaditur, fëmija që mëson të çmojë çdo kokërr. Prandaj Festën e Grurit e kremtojmë me krenari. Sepse ajo është festa e të gjithëve. Është festa e jetës, punës, tokës dhe dashurisë së vërtetë për natyrën. Është momenti kur i themi vetes dhe njëri-tjetrit: "Hambaret le t’i mbushim plot, 🌾 Gruri është bukë, jetë Gruri është baze  ushqimi.

Rrevista Prestige #lumivjosa #UNESCO #ProgramiBiosfera Lumi Vjosa shpallet pjesë e UNESCO-s në programin “Njeriu dhe Biosfera” Lumi Vjosa është futur zyrtarisht në UNESCO si pjesë e programit “Njeriu dhe Biosfera”, duke u renditur në listën e trashëgimisë botërore natyrore. Vendimi u mor nga Këshilli Koordinues Ndërkombëtar i Programit gjatë Kongresit Botëror mbi Rezervat e Biosferës, i zhvilluar në Kinë. Ky vlerësim i jep Shqipërisë një tjetër arritje të rëndësishme ndërkombëtare në fushën e mbrojtjes së mjedisit, duke kurorëzuar përpjekjet disavjeçare për ruajtjen e lumit të fundit të egër në Evropë. Revista Prestige

Revista Prestige ka nderin t’ju prezantojë: Angelin Preljocaj, Koreografi shqiptar që ktheu lëvizjen në art dhe Shqipërinë në krenari ndërkombëtare Ka artistë që vallëzojnë dhe artistë që, nëpërmjet vallëzimit, shkruajnë poezi me trupin. Angelin Preljocaj është një nga emrat që jo vetëm ndriçon skenat botërore, por edhe mishëron një kulturë që tejkalon kufijtë. Emri i tij u bashkohet së fundmi Akademisë së Arteve të Bukura të Francës,  një nga institucionet më prestigjioze në botë. Ky është një vlerësim jo vetëm për karrierën e tij të jashtëzakonshme, por edhe për rrënjët e tij shqiptare, për trashëgiminë që ai bart dhe për talentin që sfidon çdo kufi kombëtar. Origjina. I lindur në Francë më 1957 nga prindër shqiptarë të ardhur nga Vermoshi dhe Ulqini, Angelin Preljocaj trashëgoi nga familja jo vetëm mallin e emigrimit, por edhe dinjitetin dhe etjen për liri. Prindërit e tij, të arratisur nga regjimi komunist, e rritën me dashurinë për artin, disiplinën dhe rrënjët shqiptare – një trashëgimi që ai e ka përkthyer në art universal. Arsimi . Disiplinë klasike, shpirt novator Preljocaj u formua në baletin klasik në Francë dhe më pas ndoqi studime me mjeshtra si Merce Cunningham në SHBA. Ky kombinim i teknikës klasike me frymën moderne e bëri atë një zë të veçantë në skenën ndërkombëtare, ku vallëzimi nuk ishte më vetëm estetikë, por filozofi, revoltë dhe ndjenjë. Veprat.  Trupi si instrument filozofik Pas themelimit të kompanisë së tij në vitin 1984, Angelin krijoi një gjuhë të re koreografike. Balete si Le Parc, Romeo e Julieta, Blanche Neige, Paysage Après la Bataille, janë shfaqur në skena të mëdha si Opera e Parisit, La Scala e Milanos, New York City Ballet dhe Berlin Ballet. Në to, ai e shndërroi trupin njerëzor në medium të thellë emocional dhe intelektual, ku çdo lëvizje sfidonte gravitetin e mendimit. Jetë personale. Art dhe bashkëjetesë krijuese I martuar me kineasten Valérie Müller, Preljocaj ka bashkëpunuar në projekte filmike që eksplorojnë ndërthurjen e trupit me kinemanë, duke e zgjeruar dimensionin e tij artistik edhe përtej skenës së baletit. Nderimet.  Një emër që lartëson dy kombe Angelin Preljocaj është vlerësuar me: Chevalier de la Légion d’Honneur dekorata më e lartë franceze Grand Prix National de la Danse Benois de la Danse Bessie Award (New York) Anëtar i Akademisë së Arteve të Bukura të Francës (2025) Anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë Ai është një ambasador i kulturës shqiptare dhe i profesionalizmit të lartë artistik, që përfaqëson me dinjitet dy botë – atë nga e ka prejardhjen dhe atë ku e ka ndërtuar emrin.  Kur arti bëhet atdhe i përbashkët Në një botë ku identitetet shpesh ndahen, Angelin Preljocaj është dëshmia që arti na bashkon. Ai nuk është thjesht koreograf.  është një rrëfimtar i një kulture që nuk është e vogël, por e pamatshme në shpirt.  Me këtë arritje të fundit, ai nuk lartëson vetëm emrin e tij, por edhe atë të Shqipërisë, në mënyrën më të bukur: në heshtje, përmes lëvizjes, përmes artit që flet për të gjithë ne. Pergatiti: Liliana Pere.

Toni Morrison – Zëri i Kujtesës Kolektive dhe Dinjitetit në Letërsinë Amerikane Nga: [Liliana Pere]  Kur Fjalët Shpëtojnë Botë të Harruara Letërsia e vërtetë nuk është thjesht art i bukur — ajo është dëshmi, zë dhe rezistencë. Toni Morrison, një nga figurat më madhështore të letrave amerikane bashkëkohore, ndërtoi me fjalë një univers ku historia e popullit afro-amerikan, dhimbja, dashuria dhe kujtesa kolektive nuk vetëm dokumentoheshin, por merrnin jetë. Ajo nuk shkroi për të qenë në qendër, por për të kthyer qendrën drejt atyre që ishin përjashtuar prej saj. Ndër zërat e parë që dëgjoi – gjyshja, kënga dhe zjarri E lindur më 18 shkurt 1931 në Lorain, Ohio, Toni Morrison – me emrin e lindjes Chloe Ardelia Wofford – rritej në një botë të trazuar nga racizmi, varfëria dhe padrejtësia, por gjithashtu në një shtëpi të mbushur me këngë, legjenda, rrëfenja dhe krenari. Babai i saj, George Wofford, punonte me tre punë, ndërsa nëna, Ramah, ishte një rrëfimtare natyrale. Në një incident që shënoi ndërgjegjen e saj për egërsinë e botës – pronari i shtëpisë i vuri zjarr banesës së tyre sepse nuk mund të paguanin qiranë – Morrison mësoi se në këtë botë, mbijetesa shpesh është një akt rebelimi shpirtëror. Morrison studioi Anglisht në Howard University, një institucion historikisht i përkushtuar për edukimin e afro-amerikanëve. Aty mori emrin “Toni” – nga emri i saj i pagëzimit “Anthony” – për t’ia lehtësuar vetes jetën në një ambient të dominuar nga të bardhët. Ajo vazhdoi masterin në Cornell University, ku thelloi dashurinë për letërsinë dhe filloi të ngjizte vizionin e saj estetik. Nga redaktore kaloi  në shkrimtare  – Rruga drejt zërit të vet Pas diplomimit, ajo punoi si pedagoge në Texas dhe më pas në Howard. Pas ndarjes nga bashkëshorti, mbeti nënë beqare me dy djem. Puna në Random House si redaktore – ku u bë gruaja e parë afro-amerikane në atë rol – i dha asaj aftësinë të formësonte zërat e tjerë afro-amerikanë, si Angela Davis dhe Toni Cade Bambara. Por natën, kur fëmijët flinin, ajo shkruante – në fshehtësi dhe në heshtje. “The Bluest Eye” – Tronditja e parë e letrare Romani i saj i parë, The Bluest Eye (1970), është një rrëfim prekës për një vajzë të vogël që dëshiron sy blu për të ndier veten të dashur. Me një gjuhë të thjeshtë, por të ngarkuar me simbole, Morrison sfidoi idealet racore të bukurisë dhe përshkroi dëmet psikologjike të racizmit të brendësuar. Kjo vepër shënjonte jo vetëm lindjen e një shkrimtareje, por edhe të një vizioni të ri në letrat amerikane. Krijimtaria: Një cikël i rrëfimit dhe shpëtimit Pas suksesit të saj të parë, erdhën vepra gjithnjë e më të thella: Sula (1973), që eksploron kompleksitetin e femrës dhe miqësinë në një shoqëri patriarkale dhe raciste. Song of Solomon (1977), një epikë që rikthen traditën e oralitetit dhe mitit afrikan, përmes kërkimit për identitetin dhe rrënjët. Beloved (1987), kulmi i letërsisë së saj, fitoi Çmimin Pulitzer. Romani është i frymëzuar nga historia e vërtetë e Margaret Garner, një skllave që vrau vajzën e saj për ta shpëtuar nga skllavëria. Morrison nuk rrëfen vetëm krimin – ajo eksploron dhembjen, pendesën, çlirimin dhe kujtesën që s’pushon së trokituri. Tematika Letërsia e Toni Morrison është në thelb politikisht intime: ajo e sheh historinë si pjesë të qenies, kujtesën si pasuri shpirtërore, dhe identitetin si një luftë të përhershme mes të kaluarës dhe të tashmes. Racizmi, trauma transgeneracionale, kultura afro-amerikane, gjuha si mjet çlirimi dhe gratë – janë disa nga fijezimet që e bëjnë tekstin e saj të rezonojë ndër breza. Analogi, kritikë dhe ndikim Nëse William Faulkner e zhytte lexuesin në psikikën e Jugut të bardhë amerikan, Morrison i dha një zemër të re Amerikës së errët – asaj që kishte heshtur shumë gjatë. Si Virginia Woolf, ajo kuptoi peshën e brendshme të gruas dhe e shfaqi në një letërsi që ndërtoi realitete të reja përmes imagjinatës. Kritikët si Harold Bloom dhe bell hooks e kanë quajtur veprën e saj si "thellësisht revolucionare", jo sepse bërtet, por sepse nën zë rrëfen të vërtetën. Çmime dhe nderime – Dëshmi të një trashëgimie të pavdekshme Çmimi Pulitzer (1988) Çmimi Nobel në Letërsi (1993) – u bë gruaja e parë afro-amerikane që e mori këtë çmim Medalja Presidenciale e Lirisë (nga Barack Obama, 2012) Medalja Kombëtare për Shkencat Humane Çmimi PEN/Saul Bellow për Letërsi Amerikane National Women’s Hall of Fame (2020) Këto nuk janë thjesht trofe, por dëshmi që fjala e saj preku botën. Morrison në Akademi dhe Trashëgimi Kulturore Si profesoreshë në Princeton University për më shumë se dy dekada, ajo jo vetëm mësoi, por edhe frymëzoi një brez të tërë shkrimtarësh e studiuesish. Themeloi Princeton Atelier, një laborator artistik për studentë dhe artistë që bashkëpunojnë për të krijuar art bashkëkohor me ndikim. Mbyllje: Kur kujtesa është akt shërimi Më 5 gusht 2019, bota humbi një zë, por jo një prani. Vepra e Toni Morrison nuk lexohet – ajo dëgjohet, përjetohet, dhe ndoshta edhe shëron. Në një kohë kur historia rishkruhet çdo ditë, ajo na mëson se ka histori që nuk duhen harruar, sepse janë ato që na bëjnë njerëzorë. Burimet (MLA style) "Toni Morrison." Encyclopedia Britannica, 2024. "Toni Morrison Biography." Biography.com , A&E Networks Television, 2024. Morrison, Toni. The Bluest Eye. Holt, Rinehart and Winston, 1970. Morrison, Toni. Beloved. Alfred A. Knopf, 1987. Gates, Henry Louis Jr. "Toni Morrison and the Reconstruction of Race." The New Yorker, Oct. 1996. hooks, bell. Remembered Rapture: The Writer at Work. Holt, 1999. "Toni Morrison Obituary." The New York Times, Aug. 6, 2019. "Toni Morrison." National Women's Hall of fame 2020

SHËN ZENONI DHE ORIGJINA ARBËRESHE E BIANCAVILLËS Një studim historiko–etnografik mbi kultin, migracionin dhe kujtesën shqiptare në Sicili Revista Prestige – Studim Kulturor Arbëresh nga autor: Liliana Pere. Abstrakt Ky studim trajton historinë, kulturën dhe zhvillimin socio-ekonomik të Biancavillës, një qytet arbëresh i themeluar në vitin 1482 nga emigrantë shqiptarë të ardhur nga Shkodra. Analiza përqendrohet te kulti i Shën Zenonit, figurë themeluese dhe mbrojtëse e komunitetit, duke e shqyrtuar atë nga një perspektivë filozofike, historike dhe etnokulturore. Studimi gjithashtu shqyrton demografinë, ekonominë, traditat, zakonet, zhvillimin arsimor dhe ndikimin e institucioneve lokale, duke përfshirë Accademia Universitaria Biancavillese, dhe lidhjen e komunitetit me trashëgiminë arbëreshe. Përmes një kombinimi të të dhënave historike, dokumenteve arkivore, burimeve vizuale dhe analizës kritike, punimi synon të ofrojë një panoramë të plotë të identitetit të Biancavillës dhe rëndësisë së saj në ruajtjen e kulturës arbëreshe në Sicili. Ky studim tregon se Biancavilla përbën një shembull të qartë të bashkëjetesës midis traditës, fesë dhe zhvillimit bashkëkohor brenda një komuniteti të integruar, por me trashëgimi historike të fortë. 1. Hyrje Historia e Biancavillës, një qytet në Provincën e Katanias në Sicili, është e pandarë nga historia e emigrantëve shqiptarë që mbërritën aty në fund të shekullit XV, pas rënies së Shkodrës dhe pushtimit të tokave arbërore nga Perandoria Osmane. Në këtë kontekst të tronditjeve të mëdha politike dhe fetare, u formuan dhjetëra ngulime arbëreshe në Italinë e Jugut, si Piana degli Albanesi, Contessa Entellina, San Demetrio Corone e shumë të tjera. Por Biancavilla, e themeluar në vitin 1482, përfaqëson një rast të veçantë: ajo ishte një ngulim shqiptar në zemër të Sicilisë, larg kolonive të tjera arbëreshe, e megjithatë ruajti për një kohë të gjatë një element të fortë identitar — kultin e Shën Zenonit, shenjtit mbrojtës të parë të qytetit. Ky kult, i sjellë nga emigrantët shqiptarë nga Shkodra, përbën një dëshmi të rrallë të mënyrës sesi feja, reliket dhe ikonografia fetare shërbyen si ura shpirtërore midis atdheut të braktisur dhe tokës së re. Studimi i mëposhtëm përpiqet të ndriçojë lidhjet ndërmjet kultit të Shën Zenonit, themelimit të Biancavillës dhe identitetit arbëresh, duke analizuar burime historike, gojëdhëna dhe shenja të trashëgimisë kulturore që mbijetuan ndër shekuj. Biancavilla – Një qytet arbëresh në zemër të Sicilisë Biancavilla është një qytet unik në provincën e Katanias, i vendosur në një tarracë vullkanike në shpatet jug-perëndimore të Etnës, në lartësinë 513 metra mbi nivelin e detit. Sot, qyteti ka rreth 23,800 banorë, por historia e tij shkon mbrapa deri në vitin 1482, kur një grup emigrantësh shqiptarë nga Shkodra, të larguar nga pushtimi osman, themeluan ngulimin e tyre në një zonë të quajtur më parë Callicari ose Pojo Rosso (“Fusha e Kuqe”). Kjo lëvizje ishte pjesë e një valë më të gjerë emigracioni arbëresh nga bregdeti i Adriatikut dhe veri i Shqipërisë, drejt Italisë Jugore, ku ata kërkonin një strehë të sigurt dhe mundësi për të ruajtur besimin dhe kulturën e tyre. Popullsia e hershme e Biancavillës përbëhej nga dhjetëra familje shqiptare që sollën me vete elementët kryesorë të identitetit të tyre: gjuhën shqipe, besimin ortodoks–bizantin të kohës dhe zakonet kulturore të origjinës. Sipas gojëdhënave, këta banorë vendosën ikonën e Zonjës dhe reliken e Shën Zenonit mbi degët e një fiku, duke interpretuar përdredhjen e degëve si shenjë se hyjnesha dëshironte që ata të ngulnin aty banesën e tyre. Ky akt u bë themeli shpirtëror i komunitetit dhe simboli kryesor i ruajtjes së identitetit arbëresh. Në shekujt e parë, popullsia e Biancavillës ruajti gjuhën shqipe si gjuhë të përditshme, së bashku me një pjesë të ritualeve dhe zakoneve tradicionale shqiptare. Për shembull, në familjet e hershme, para shtëpisë mbaheshin të mbjella pemë fiku ose hardhi rrushi, si shenjë bekimi, pjellorie dhe lidhjeje me tokën. Veshjet dhe kostumet tradicionale mbetën të dallueshme, edhe pse me kalimin e shekujve filluan të ndikoheshin nga stili sicilian lokal, duke krijuar një përzierje unike kulturore. Themelimi i Biancavillës nuk ishte vetëm një akt migrimi, por edhe një projekt i përbashkët social dhe fetar. Familjet shqiptare morën lejen për të ndërtuar shtëpi dhe për të përdorur tokën për bujqësi, duke krijuar bazën ekonomike të ngulimit. Sipas dokumenteve të para administrative, emrat e vendbanimit ndryshuan me kalimin e kohës: Callicari, Casalis Callicaris, Universitàs ruris Callicaris, Casale dei Greci, Albavilla dhe, në fund, Biancavilla, një emër që simbolizonte pastërtinë dhe fillimin e një qyteti të ri. Një nga aspektet më të veçanta të Biancavillës është kulti i Shën Zenonit, shenjt mbrojtës i parë i qytetit. Relika e tij dhe kryqi i drurit mbajtën për shekuj besimin e komunitetit, edhe kur figura e San Placido u bë shenjt mbrojtës zyrtar. Procesionet e Shën Zenonit, më 2 tetor dhe më 14 shkurt, nuk janë thjesht ngjarje fetare; ato përfaqësojnë kujtesën historike të emigrantëve shqiptarë dhe lidhen me identitetin unik të Biancavillës. Gjuha shqipe filloi të zbehej me kalimin e shekujve, për shkak të izolimit dhe përzierjes me komunitetet siciliane përreth. Megjithatë, zakonet dhe ritualet fetare ruajtën lidhjen me origjinën. Festa e procesionit, vendosja e ikonës mbi fiku, dhe simbolet e tjera etnokulturore tregojnë për një qytet që ruan ADN-në shqiptare brenda një konteksti sicilian. Sot, Biancavilla është një qendër ku historia, kultura dhe identiteti arbëresh bashkohen në një rrjet etnokulturor të gjallë. Ngjarjet si “Revocazione Storica di Biancavilla” rikrijojnë me kostume dhe rituale themelimin e qytetit dhe ardhjen e shqiptarëve, duke edukuar brezat e rinj mbi rrënjët e tyre dhe duke përforcuar vetëdijen historike. Këto ngjarje janë një simbol i ruajtjes së kujtesës etno-kulturore, që lidh të shkuarën me të tashmen dhe përgatit komunitetin për të ardhmen. Në historinë e qytetit, kanë luajtur rol të rëndësishëm personalitete lokale dhe liderë fetarë, të cilët ruajtën traditat dhe promovuan identitetin arbëresh: Priftërinjtë arbëreshë të Katedrales së Shën Zenonit, që mbajtën gjallë ritualet dhe procesionet; Figura të kulturës dhe historianë lokalë, si G. Sanantangelo, që dokumentuan ngjarjet historike dhe ritin themelues të Biancavillës; Kryetarë komune dhe aktivistë kulturorë, që organizuan rikrijimet historike dhe promovuan trashëgiminë arbëreshe në shkolla dhe muze. Biancavilla sot nuk është thjesht një qytet sicilian; ajo është një urë mes dy kulturave, një vend ku identiteti shqiptar dhe tradita siciliane bashkëjetojnë. Ajo përfaqëson rrënjët historike dhe trashëgiminë kulturore, duke treguar se edhe një popull i vogël mund të ruajë një kujtesë të gjallë arbëreshe, e cila përçoi besim, traditë dhe identitet brez pas brezi. Ja 10 personalitete të zgjedhura nga Biancavilla (Sicili) 1. Giuseppe Tamo da Brescia Piktor i shekullit XVIII, i lindur rreth vitit 1686 dhe i vendosur në Biancavilla ku realizoi shumicën e veprave të tij.  Përmendet për afresket e shumta në kishat e qytetit dhe për rolin e tij në artin sakral lokal. Vdiq në vitin 1731 dhe është i varrosur në kapelën pranë kishës “Santa Maria dell’Annunziata”.  2. Carlo Sada Arkitekt me famë, i lindur në Milano (1849–1924) që punoi në Sicili për ndërtesa të rëndësishme, përfshirë edhe rinovimin e Kishës Kryshtore në Biancavilla.  Ai solli stilin barok‑romantik në zonë dhe përfaqëson lidhjen midis artit urbane dhe komunitetit lokal. Puna e tij ilustroi edhe përzierjen mes trashëgimisë arbëreshe dhe adaptimit në Sicili. 3. Antonio Bruno Poet futurist dhe poliglot, i lindur në Biancavilla më 1891 dhe vdekur në 1932.  Ai themeloi revistën letrare “Pickwick” në Catania dhe mbeti figurë e rëndësishme në literaturën siciliane‑arbëreshe. Jetesa dhe veprimi i tij shënojnë përzierjen e identitetit modern me rrënjët kulturore të qytetit. 4. Zenone Lavagna Piktor i lindur në Biancavilla më 1863 dhe vdekur në 1900.  Ai studioi në Neapol dhe punoi më pas në disa qytete italiane dhe europiane, duke sjellë perspektiva të reja për artin vendor. Veprat e tij i japin Biancavillës një dimension artistik që shkon përtej vetëm historisë arbereshe. 5. Giuseppe Coco Illustrues dhe karikaturist italian, i lindur në Biancavilla në vitin 1936 dhe vdekur në 2012.  Ai punoi për revistat kryesore italiane, duke përfshirë edhe një faqe në «Playboy» dhe u bë një ambasador i kreativitetit nga qyteti i vogël drejt botës. Prezenca e tij tregon se Biancavilla ka pasur edhe zëra të rëndësishëm në fushën e artit modern dhe komik. 6. Alfio Cantarella Manager muzikor dhe baterist, i lindur në Biancavilla më 1941.  Ai ka punuar me bandën “Equipe 84” në vitet ’60–’70 dhe më vonë themeloi firmën e tij të prodhimit muzikor, duke kontribuar në industrinë muzikore italiane. Përmes tij, Biancavilla lidhet edhe me historinë muzikore të Italisë. 7. Dino Distefano Matematik/prindër dhe profesor universitari në fushën e informatikës, i lindur më 1973 në afërsi të Catanias, por me lidhje me Biancavillën.  Ai fitoi çmime prestigjioze për hulumtime në sigurinë dhe besueshmërinë e softuer-it — një shembull i qytetit që njeh figura edhe në fushat teknologjike moderne. 8. Francesco Fisichella Prift dhe filozof, i lindur nëCatania më 1841 dhe vdiq në 1908; përmendet si personalitet me lidhje me Biancavillën.  Ai ka shërbyer në Institutin Teologjik të Messinës dhe ka qenë përgjegjës i Bibliotekës Civile të Catanias nga 1878 deri në 1902 — kështu duke kontribuar në edukimin dhe jetën intelektuale të zonës. 9. Placido Bucolo Prift dhe historiograf i Biancavillës (1870‑1957).  Ai është autor i librit “Storia di Biancavilla” (1953) dhe studioi me përpikëri arkivin lokal dhe kujtesën historike të qytetit, duke dokumentuar origjinën arbëreshe dhe zhvillimet e mëvonshme. 10. Salvatore Franco Prift dhe shpikës (1868‑1934) nga Biancavilla, i njohur për krijimin e një “Kalendari Perpetuo” mekanik që shënonte festat liturgjike — një inovacion për kohën.  Ai pranon çmime ndërkombëtare, duke treguar se nga një qytet i vogël duket se ka dalë një mendje krijuese me shtrirje më të gjerë. Demografia: Biancavilla ka një sipërfaqe prej 70.28 km² dhe një densitet popullsie prej rreth 326 banorë për km². Popullsia e qytetit në vitin 2023 ishte rreth 22,962 banorë, me një moshë mesatare rreth 41.7 vjeç dhe një përqindje të të huajve prej 2.7%. Këto të dhëna tregojnë një komunitet të qëndrueshëm dhe relativisht homogjen, i cili ruan trashëgiminë kulturore arbëreshe. Ekonomia: Ekonomia e Biancavillës mbështetet kryesisht në bujqësi, me prodhime të tilla si verërat, ullinjtë, frutat dhe fikët, duke përfituar nga toka pjellore dhe klima e favorshme. Përveç bujqësisë, qyteti ka zhvilluar sektorin artizanal, përfshirë mobiliet, veshjet dhe materialet e ndërtimit. Historikisht, shekujt XVIII dhe XIX shënuan një rritje demografike dhe zhvillim urban, falë pozitës strategjike dhe aktivitetit ekonomik lokal. Arsimi dhe zhvillimi shkencor: Biancavilla nuk ka një universitet të plotë me degë akademike të licencuara, por ka institucione kulturore dhe edukative që mbështesin zhvillimin e dijes. Një shembull është Accademia Universitaria Biancavillese, e cila organizon aktivitete kulturore dhe punëtori për të rinjtë dhe komunitetin, duke ndihmuar në ruajtjen e traditës arbëreshe. Institucioni bashkëpunon gjithashtu me shkolla lokale dhe projekte ndërkombëtare si Erasmus+, duke ofruar mundësi edukative për të rinjtë e qytetit. 2. Ngulimi i Biancavillës: nga Callicari në qytet arbëresh Në dokumentet e para që përmendin vendbanimin, ai figuron me emra të ndryshëm: Callicari, Casalis Callicaris, Universitàs ruris Callicaris, Casale dei Greci, e më vonë Albavilla, derisa në fund të shekullit XVI u fiksua emërtimi Biancavilla (“qyteti i bardhë”). Toponimet “Callicari” dhe “Pojo Rosso” (në italisht “Piano Rosso” – fusha e kuqe) lidhen me terrën vullkanike të kuqe të shpatit jugor të Etnës, mbi të cilën u ngrit ngulimi. Sipas burimeve lokale, një grup prej disa dhjetëra familjesh shqiptare, të ardhura nga zona e Shkodrës, morën lejen e priftit të Katanias dhe të fisnikëve lokalë për të ndërtuar shtëpitë e tyre në këtë zonë të pabanuar. Vendimi i autoriteteve u lidh me nevojën për ta zhvilluar ekonomikisht zonën bujqësore, por për arbëreshët ky vend u bë streha e besimit dhe e kujtesës kombëtare. 3. Gojëdhëna themelore: Ikona e Zonjës dhe pema e fikut Tradita lokale rrëfen se, sapo shqiptarët mbërritën në Callicari, ata vendosën ikonën e Zonjës (Marisë) në degët e një peme fiku, për ta mbrojtur gjatë ngritjes së tendave. Kur të nesërmen deshën ta marrin përsëri, gjetën degët e fikut të përdredhura rreth ikonës, duke e bërë të pamundur shkëputjen e saj. Ky shenjim u interpretua si vullnet hyjnor: Shenjtorja dëshironte që komuniteti të ngulej aty përgjithmonë. Në këtë mënyrë, miti i “fikut themelues” u bë simbol i lidhjes midis fatit njerëzor dhe vullnetit hyjnor — një motiv që gjendet shpesh në traditat arbëreshe, ku pema e fikut ose hardhia përpara shtëpisë përfaqëson bekimin, pjellorinë dhe qëndrueshmërinë familjare. Kjo ikonë u bë objekti më i shenjtë i komunitetit dhe themeli shpirtëror i Biancavillës. Përbri saj, shqiptarët sollën një mbajtëse relikesh të argjendtë të Shën Zenonit, një kryq druri dhe një këmborë të vogël — objekte që përfaqësonin trashëgiminë e tyre liturgjike dhe besimin e rrënjosur në tokën amë. 4. Shën Zenoni – shenjti mbrojtës i parë i Biancavillës Shën Zenoni përmendet në traditën kishtare si një shenjt i shekullit IV, ipeshkëv i Veronës, por me kalimin e shekujve figura e tij u mor dhe u përvetësua në forma të ndryshme lokale. Në rastin e Biancavillës, duket se arbëreshët e morën me vete një relike të këtij shenjti, ndoshta për shkak se ai njihej si mbrojtës kundër rreziqeve, tërmeteve dhe përndjekjeve — një figurë e përshtatshme për njerëzit që kishin lënë pas atdheun e pushtuar. Kulti i tij u vendos menjëherë pas themelimit të ngulimit. Çdo vit, më 2 tetor, relikja e Shën Zenonit nxirret në procesion popullor, ndërsa dita e festës kryesore është më 14 shkurt, sipas kalendarit liturgjik. Në shekujt pasues, edhe pse San Placido u shpall më vonë shenjt mbrojtës zyrtar i qytetit, Shën Zenoni mbeti i dashur për popullin, si simbol i besimit të parë arbëresh dhe kujtesës së origjinës shqiptare. 5. Ndikimet kulturore dhe zbehja e elementeve shqiptare Për shkak të pozicionit gjeografik të izoluar, Biancavilla nuk pati kontakte të rregullta me ngulimet e tjera arbëreshe të Sicilisë. Si pasojë, gjatë shekujve XVI–XVIII, gjuha shqipe dhe veshjet tradicionale u zbehën, duke u përzier me elementët sicilianë. Megjithatë, disa elemente simbolike mbijetuan: Kulti i Shën Zenonit si kujtesë e përbashkët shpirtërore; Nderimi i ikonës së Zonjës dhe fikut themelues; Zakoni i mbjelljes së fikut ose hardhisë përpara shtëpisë, zakon që lidhet me origjinën arbëreshe; Disa elemente të këngëve dhe riteve popullore që mbartin struktura të vjetra bizantine. Kështu, edhe pse Biancavilla u sicilianizua gradualisht, kujtesa arbëreshe nuk u zhduk: ajo mbeti e fshehur në ritualet fetare dhe mitet themeluese, si një ADN kulturore që ringjallet edhe sot në festimet e komunitetit. 6. Biancavilla sot dhe ringjallja e kujtesës arbëreshe Sot Biancavilla numëron rreth 23,800 banorë dhe ndodhet në një tarracë lave në anën jug-perëndimore të Etnës, 513 metra mbi nivelin e detit. Qyteti ka ruajtur një karakter të gjallë kulturor dhe në vitet e fundit ka njohur një rilindje të interesit për origjinën arbëreshe. Ngjarja “Revocazione Storica di Biancavilla”, e organizuar çdo vit ( p.sh . në vitin 2024 nga studiuesi G. Sanantangelo), rikrijon me kostume dhe skena historike ardhjen e shqiptarëve dhe momentin e themelimit të qytetit, duke përfshirë edhe ikonën e Zonjës dhe reliken e Shën Zenonit. Ky ritual modern shërben si urë mes kujtesës fetare dhe identitetit kulturor, duke e rikthyer Biancavillën në hartën e trashëgimisë arbëreshe të Italisë. 7. Përfundime Kulti i Shën Zenonit në Biancavilla nuk është thjesht një shenjë e devotshmërisë fetare: ai është një dokument i gjallë i historisë shqiptare jashtë kufijve të saj. Emigrantët që erdhën nga Shkodra në 1482 nuk sollën vetëm relike dhe ikona, por një botë të tërë shpirtërore, që u rrënjos në tokën siciliane dhe u shndërrua në themel të një qyteti. Shën Zenoni, në këtë kuptim, përfaqëson shenjtin e kujtesës dhe të rrënjëve, që ruan lidhjen midis Italisë dhe Shqipërisë përmes besimit të arbëreshëve. Ky studim dëshmon se identiteti arbëresh nuk është vetëm gjuhë apo veshje, por mbi të gjitha kujtesë shpirtërore — një lidhje e padukshme që jeton në reliket, në ikonat, në pemët e fikut dhe në procesionet e përvitshme që i japin Biancavillës karakterin e saj unik në historinë e diasporës shqiptare. <----------------> Një analizë e kultit të Shën Zenonit në Biancavillë, duke u fokusuar në dimensionin shpirtëror, ekzistencial dhe social të kultit, dhe lidhjen e tij me identitetin arbëresh.  <--------Analize e kultit te Shën Zenonit Biancavillë  ------> Analizë e thellë e  kultit të Shën Zenonit në Biancavillë Kulti i Shën Zenonit në Biancavillë nuk është thjesht një praktikë fetare, por një fenomen që mbart dimensioin filozofik të ekzistencës, kujtesës dhe identitetit. Ai përfaqëson një mënyrë të ndërthurur të përjetimit të kohës, vendit dhe shpirtit të komunitetit, duke reflektuar mbi lidhjen e njeriut me të shenjtën dhe me trashëgiminë e tij kulturore. Së pari, nga perspektiva ekzistenciale, Shën Zenoni funksionon si symbol i qëndrueshmërisë dhe i orientimit. Për banorët e hershëm të Biancavillës, emigrantë shqiptarë të larguar nga vendi i tyre, relika e shenjtorit dhe procesioni vjetor ofronin një pikë referimi shpirtëror në një botë të panjohur. Kjo përbën një formë të “ontologjisë së komunitetit”: ekzistenca e tyre në tokën e re është e lidhur ngushtë me praninë metafizike të shenjtorit, i cili garanton një qëndrueshmëri morale dhe shpirtërore. Sipas filozofisë së Martin Heidegger-it, njeriu gjen kuptim në botë jo vetëm përmes veprimit, por edhe përmes referencës ndaj një realiteti më të lartë – dhe për arbëreshët, Shën Zenoni ishte kjo pikë referimi. Së dyti, nga aspekti social dhe etnokulturor, kultivimi i Shën Zenonit krijon një ndërfaqe mes kujtesës historike dhe bashkëjetesës kolektive. Procesionet, ritualet dhe ruajtja e relikave janë më shumë se akti fetar; ato janë një formë e hermeneutikës sociale. Përmes tyre, identiteti arbëresh i qytetit nuk humbet brenda ndikimeve siciliane; ai përjetohet, transmetohet dhe rikonfirmohet në çdo brez. Në këtë kuptim, kultura fetare funksionon si një “memoria viva” – një kujtesë që tejkalon kohën dhe hapësirën, duke afirmuar unitetin e komunitetit dhe lidhjen me origjinën. Së treti, nga një këndvështrim simbolik dhe metafizik, figura e Shën Zenonit dhe miti i fikut themelues ilustrojnë ideale filozofike mbi zgjedhjen e vendit dhe vullnetin hyjnor. Degët që përthyhen rreth ikonës përfaqësojnë një ndërhyrje metafizike që orienton veprimet njerëzore: qyteti nuk është themeluar thjesht për rastësi, por sipas një rendi hyjnor. Kjo lidhet me konceptin e teleologjisë, ku ekzistenca e qytetit dhe rruga e komunitetit duket e orientuar drejt një qëllimi të lartë – jo thjesht mbijetesë, por afirmim i një identiteti të përhershëm. Më në fund, nga një perspektivë ekzistencial-fenomenologjike, kultet e shenjtorëve si Shën Zenoni ofrojnë një kohë të dendur, ku e kaluara, e tashmja dhe e ardhmja ndërthuren. Procesioni vjetor është një mënyrë për të përjetuar komunitetin dhe identitetin si një fenomen i shtrirë në kohë, ku secili pjesëmarrës bëhet pjesë e një strukture kolektive të kuptimit. Përfundim filozofik Kulti i Shën Zenonit në Biancavillë është një shembull i qartë se si feja, identiteti dhe kujtesa historike ndërthuren për të krijuar kuptim në jetën kolektive dhe individuale. Ai nuk është thjesht ritual fetar, por një strukturë ekzistenciale, ku ekzistenca, moraliteti, kujtesa dhe komuniteti bashkohen. Për arbëreshët, Shën Zenoni është simbol i mbijetesës shpirtërore dhe i lidhjes me atdheun e humbur, duke krijuar një urë midis të shkuarës dhe të ardhmes dhe afirmuar identitetin e tyre arbëresh brenda tokës siciliane. -‐------------------------------------------------------------------ Arkivi Historik i Komunës Biancavilla (Archivio Storico Comunale di Biancavilla). Arkivi Dioqezan i Katanias. Mandalà, M. & Altimari, F. – Gli Albanesi di Sicilia (Università della Calabria, 1995). De Mauro, G. – Biancavilla tra storia e leggenda, Catania, 2001. Faqja zyrtare e Komunës së Biancavillës ( https://www.comune.biancavilla.ct.it ). Intervista me studiuesin G. Sanantangelo, arkiv SME, 2024. Lista e plotë e referencave. 1. Grasso, F. (2025). San Zenone. Identità, tradizione e nuove interpretazioni: viaggio storico‑spirituale tra Sicilia, Giordania e Cipro. Nero su Bianco Edizioni. 2. Bonanno, C. (2023). Biancavilla e Adrano agli albori della democrazia: la ricostruzione dei partiti e i protagonisti politici. Nero su Bianco Edizioni. 3. Biancavilla Italiani. (n.d.). L’Associazione Arbëreshë rievoca le origini della città. Retrieved November 4, 2025, from https://biancavilla.italiani.it/intervista-associazione-arbereshe/ 4. Biancavilla Oggi. (2025, September 28). Rievocazione Arbëreshë con corteo in costumi d’epoca: Biancavilla alle origini. Retrieved November 4, 2025, from https://www.biancavillaoggi.it/2025/09/28/rievocazione-arbereshe-con-corteo-in-costumi-depoca-biancavilla-alle-origini/ 5. Wikipedia contributors. (n.d.). Biancavilla. Wikipedia. Retrieved November 4, 2025, from https://en.wikipedia.org/wiki/Biancavilla 6. Ialmo. (n.d.). Identità Biancavilla. Retrieved November 4, 2025, from https://www.ialmo.it/identita/biancavilla/ 7. Biancavilla Turismo. (n.d.). Cultura di Biancavilla. Retrieved November 4, 2025, from https://www.biancavillaturismo.it/cultura/ 8. ISTAT. (2023). Dati demografici Biancavilla. Istituto Nazionale di Statistica. Retrieved November 4, 2025, from https://www.istat.it/ 9. Ugeo Urbistat. (2023). Popolazione e densità Biancavilla. Retrieved November 4, 2025, from https://ugeo.urbistat.com/ 10. Santuario Madonna dell’Elemosina. (n.d.). Storia della chiesa e della devozione. Retrieved November 4, 2025, from https://www.santuaritaliani.it/ 11. Sanantangelo, G. (2024). Revocazione Storica a Biancavilla. Archivi SME. 12. Biancavilla Oggi. (2014, August 17). Gli albanesi, Callìcari, l’Icona e Niger: ipotesi sulle nostre origini. Retrieved from https://www.biancavillaoggi.it/2014/08/17/lindagine-sulle-radici-biancavillesi-tra-ipotesi-suggestive-e-approcci-inediti/ 13. De Gregorio, L. (2019). Tradizioni arbëreshe e Sicilia orientale: riti e memoria storica. Palermo: Edizioni Mediterranee. 14. Russo, M. (2021). Economia e società a Biancavilla: dall’emigrazione alla modernità. Catania: Libreria Universitaria. 15. Accademia Universitaria Biancavillese. (n.d.). Attività educative e culturali. Retrieved November 4, 2025, from https://biancavilla.italiani.it/intervista-accademia-universitaria-biancavillese/

Pierre-Auguste Renoir: Harmonitë e Bukurisë dhe Kohës Pierre-Auguste Renoir, lindur piktor; ai ishte i talentuar i bukurisë, një celebrues i dritës dhe i sensualitetit njerëzor.  Si fëmijë, ndonëse i prirur për këngën, ai e gjeti fatin e tij në vizatimin që më vonë do të bëhej rruga drejt transformimit të perceptimit tonë për realitetin vizual.  I lindur në Limoges, France në 25 shkurt 1841 Në fillim, filozofia e jetës së tij na tregon se çdo talent, madje edhe kur shtyhet nga nevoja materiale, ka potencialin të gjejë një rrugë të veten. Në kohën e tij, Pierre-Auguste Renoir nuk e pati rrugën të lehtë drejt famës. Si shumë prej impresionistëve, edhe ai u përball me refuzim, moskuptim dhe kritika të ashpra. Akademia Franceze e Artit e sheh pikturën e tij si “të papërfunduar”, të çrregullt, të thyer nga drita.  Por Renoir nuk kërkonte përsosmëri akademike — ai kërkonte dritën që gjallëron shpirtin. Ishte një kërkim i ndershëm, i qetë dhe poetik, që do ta çonte drejt pavdekësisë. Në vitet 1870, bashkë me Monet dhe Degas, ai u bë pjesë e lëvizjes impresioniste, një rrymë që ndryshoi përgjithmonë mënyrën si njerëzimi e sheh realitetin.  Me veprat e tij, si Bal du Moulin de la Galette apo Luncheon of the Boating Party, Renoir nuk pikturoi vetëm njerëz, por momente lumturie — fragmente të vogla jete që ndriçohen nga dashuria, miqësia dhe drita e diellit. Në fund të jetës, ai ishte tashmë i njohur në gjithë Evropën dhe Amerika filloi ta konsideronte si simbol të gëzimit francez, një artist që i ftonte shikuesit të harronin ankthin e përditshmërisë dhe të ndienin bukurinë e thjeshtë të ekzistencës. Pas vdekjes së tij në vitin 1919, fama e Renoirit u rrit edhe më shumë. Ai u bë një ikonë e artit modern, një nga kolonat e impresionizmit përkrah Monet, Pissarro dhe Degas.  Sot, më shumë se një shekull më pas, veprat e tij ndodhen në muzetë më të rëndësishëm të botës: në Musée d’Orsay në Paris, në Metropolitan Museum të Nju Jorkut, në National Gallery të Londrës dhe në Hermitage të Shën Petersburgut. Pikturat e tij janë ndër më të kërkuarat dhe më të vlerësuarat në tregun ndërkombëtar të artit — disa janë shitur për mbi 70 milionë dollarë — por vlera e tij e vërtetë nuk qëndron në çmim, por në ndikimin e thellë që la mbi artin dhe mënyrën e të parit. Renoir mbetet një nga piktorët më të dashur në historinë e artit botëror.  Ai e pa trupin njerëzor jo si objekt, por si shprehje të ndjeshmërisë, si harmoni midis dritës dhe shpirtit. Në një epokë ku arti shpesh përqendrohej te drama dhe ankthi, Renoir e mbrojti me këmbëngulje idenë se bukuritë e vogla të jetës janë po aq të shenjta sa madhështitë e mëdha. Ai besonte se piktura duhet të sjellë gëzim, dritë dhe dashuri — dhe për këtë arsye, çdo tablo e tij mbart një ndjesi paqeje që nuk plaket kurrë. Edhe sot, studiuesit, piktorët dhe adhuruesit e artit kthehen te Renoir për të kujtuar se arti nuk është thjesht pasqyrë e botës, por mënyrë për ta dashur atë. Në çdo figurë që qesh, në çdo lëvizje të ngjyrës, në çdo rreze dielli që përkëdhel fytyrën e njeriut, ai la një pjesë të shpirtit të vet. Renoir na mëson se bukuritë kalojnë përmes syve, por prekin shpirtin, dhe se drita — ajo që ai e kërkoi gjithë jetën — nuk shuhet kurrë. Në fund, mbetet fjalia e tij më e njohur, që sot tingëllon si testament i përjetshëm artistik: > “Dhimbja kalon, por bukuria mbetet.” Ai punoi si nxënës në fabrikën e porcelanit, rinia e Renoirit përjetoi kufizimet e realitetit, por gjithashtu edhe ndjeshmërinë estetike: ai mësoi se arti nuk është vetëm imazh, por edhe ndjesi, prekje dhe reflektim i botës që na rrethon. Kjo fazë e hershme e jetës së tij është një meditacion mbi lidhjen midis domosdoshmërisë dhe krijimtarisë. Në vitin 1862, Renoir filloi studimet me Charles Gleyre në Paris, ku takoi Monet, Sisley dhe Bazille. Këta miq dhe bashkëpunëtorë nuk ishin thjesht kolegë, por partnerë në një eksplorim filozofik të perceptimit: çfarë do të thotë të kapësh jetën në momentin e saj më të ndritshëm? Në këto vite, piktura e tij nuk ishte vetëm një imitim i realitetit, por një meditacion mbi mënyrën se si drita formëson emocionin dhe kujtesën. Mungesa e mjeteve materiale e bënte çdo brushim të ngjante me një zgjedhje ekzistenciale: çdo ngjyrë ishte një vendim, çdo reflektim dritës një pyetje mbi bukurinë e efemër. Vepra Lise me Parasol (1867)  është një dialog me kohën dhe hapsirën, një përpjekje për të kapur një moment që është i përkohshëm dhe gjithsesi i përjetshëm. Këtu, filozofia e Renoirit shfaqet qartë: arti është një përpjekje për të ndaluar rrjedhën e kohës, për të bërë të qëndrueshme atë që natyra e bëri të zhytet në efemeritet. Renoir, së bashku me Monet dhe të tjerët, u përfshi në ekspozitën e parë impresioniste më 1874.  Këtu ndodh një transformim filozofik: bota nuk është një entitet fiks; ajo ekziston në perceptim, në dritën që bie mbi fytyra dhe objekte, në lëvizjen e pavetëdijshme të trupave njerëzorë. Bal du Moulin de la Galette (1876) nuk është vetëm një pikturë e një feste në Montmartre; ajo është një studim i lumturisë, një afirmim se ekzistenca njerëzore, edhe në thjeshtësinë e saj, është e denjë për admirim. Çdo fytyrë, çdo hijë, çdo detaj është një fragment i së vërtetës filozofike: jeta shpreh bukuri në mënyra të ndryshme, dhe arti është mjeti për ta zbuluar këtë. Pas një udhëtimi në Itali në vitin 1881, Renoir u ballafaqua me përjetësinë e mjeshtërisë renesansiste – Raphael, Titian, Leonardo. Ai kuptoi se impresionizmi kishte kufizimet e tij, dhe vendosi të rikthehej në një disiplinë më të rreptë, të quajtur "periudha Ingres".  Që tregon se përtej lumturisë momentale, ekziston një nevojë për rend dhe formë, për t’i dhënë përjetësi emocioneve që janë të përkohshme.  Blonde Bather (1881) dhe The Large Bathers (1884–1887) janë meditime mbi trupin, harmoninë dhe përjetësinë: figura njerëzore nuk është thjesht një objekt, por një simbol i bukurisë dhe përjetësisë. Nga vitet 1890, Renoir jetoi me artritin reumatoid, një dhimbje që do ta kufizonte lëvizjen e duarve dhe shpatullës së tij. Megjithatë, ai vazhdoi të pikturojë, duke përdorur asistencë dhe teknikë të reja për t’i dhënë jetë vizioneve të tij.  Ky moment është një nga shprehjet më të fuqishme filozofike të jetës së tij: dhimbja është kalimtare, por bukuria mbetet. Girls at the Piano (1892) dhe Grandes Baigneuses (1887) tregojnë se arti nuk kërkon përsosmëri fizike, por forcën e shpirtit dhe vizionit. Këtu, çdo brushim është një akt ekzistencial, një refuzim i kufizimeve fizike në emër të bukurisë shpirtërore. Renoir vdiq më 3 dhjetor 1919 në Cagnes-sur-Mer, duke lënë pas një univers të tërë ngjyrash dhe dritash. Ai ishte baba, gjysh, dhe mentor, por mbi të gjitha ishte një filozof i vizualitetit: ai na mëson se bukuria është një akt i përhershëm i shpirtit njerëzor, pavarësisht nga kufizimet e trupit. Siç tha vetë: “Dhimbja kalon, por bukuria mbetet.” Trashëgimia e tij artistike  është  koleksion pikturash, dhe një thirrje filozofike:  Çdo pamje, çdo personazh, çdo ngjyrë është një mundësi për të reflektuar mbi vetë jetën dhe perceptimin e saj.  Veprat e tij nuk janë vetëm objekt vizual, por një meditacion i pandërprerë mbi ekzistencën, bukurinë dhe kohën.  Çdo periudhë e jetës së Renoirit transformohet në një meditim filozofik mbi artin dhe jetën: nga fëmijëria e varfër dhe eksplorimi i talenteve të hershme, tek epoka e impresionizmit, periudha klasike dhe krijimtaria në dhimbje, Renoir mbetet një shembull se arti është mbi të gjitha një dialog midis njeriut dhe bukurisë së botës. Pierre-Auguste Renoir, ishte një piktor i dukshëm i bukurisë, një celebrues i dritës dhe i sensualitetit njerëzor. Si fëmijë, ndonëse i prirur për këngën, ai e gjeti fatin e tij në vizatimin që më vonë do të bëhej rruga drejt transformimit të perceptimit tonë për realitetin vizual.  Në këtë fillim, filozofia e jetës së tij na tregon se çdo talent, madje edhe kur shtyhet nga nevoja materiale, ka potencialin të gjejë një rrugë të vetën drejt realizimit. Kur ai punoi si nxënës në fabrikën e porcelanit, rinia e Renoirit përjetoi kufizimet e realitetit, por gjithashtu edhe ndjeshmërinë estetike: ai mësoi se arti nuk është vetëm imazh, por edhe ndjesi, prekje dhe reflektim i botës që na rrethon. Kjo fazë e hershme e jetës së tij është një meditacion mbi lidhjen midis domosdoshmërisë dhe krijimtarisë, duke na kujtuar se shpesh kufizimet ushqejnë inovacionin. Episode nga jeta. Episode I — Renoir dhe Lise Tréhot: dashuria si burim i dritës Në vitet 1860, Renoir jetoi një nga periudhat e tij më të brishta dhe njerëzore, përmes marrëdhënies me Lise Tréhot — muzën dhe modelen e tij për më shumë se gjashtëdhjetë piktura. Lise me Parasol (1867) nuk është thjesht një portret, por një akt meditimi mbi dashurinë si energji krijuese. Renoir nuk e pikturon Lise-n si objekt, por si burim drite — si shfaqje të brendshme të emocioneve njerëzore. Ky moment shënon fillimin e një filozofie estetike që ai do ta mbajë përjetë: bukuritë e ndjeshme janë dritë që buron nga dashuria. Nëpërmjet Lise-s, ai zbulon se çdo fytyrë e njeriut mund të bëhet peizazh shpirtëror, dhe se erotizmi, larg vulgaritetit, është forma më e pastër e ndjeshmërisë ndaj jetës. Epoka e Impresionizmit: Lumturia në momentin e përjetshëm Në vitin 1874, Renoir, Monet, Sisley e Pissarro organizuan ekspozitën e parë impresioniste — një akt rebelimi estetik ndaj Akademisë dhe konvencioneve të shekullit XIX. Në Bal du Moulin de la Galette (1876), Renoir shpalosi filozofinë e tij të jetës si festë e dritës. Ai nuk pikturon vetëm fytyra, por frymëmarrje, lëvizje, dhe ritëm njerëzor. Secila ngjyrë është një rrahje zemre, secili reflektim i dritës një metaforë për lirinë e perceptimit. Nëpërmjet këtyre pikturave, Renoir pohon një ide thellësisht filozofike: jeta nuk është për t’u interpretuar, por për t’u ndjerë. --- Episode II — Takimi me Richard Wagner: arti si shpejtësi e përjetësisë Në janar 1882, në Palermo, Renoir pikturoi portretin e kompozitorit Richard Wagner për vetëm tridhjetë e pesë minuta. Ky moment është simbolik për mënyrën se si ai e kuptonte artin: jo si proces i ngadaltë teknik, por si shpërthim i menjëhershëm i intuitës. Në një kohë kur shumica e piktorëve kërkonin saktësi, Renoir kërkonte përjetësinë përmes spontanitetit. Ky episod shpreh filozofinë e tij mbi momentin krijues si akt të ngjashëm me frymën hyjnore — e menjëhershme, e pashpjegueshme, e shenjtëruar në kohë. Si Wagner me simfonitë e tij, edhe Renoir kuptoi se arti është përpjekje për të kapur atë çast kur shpirti bëhet tingull apo dritë. Pas udhëtimit në Itali në vitin 1881, Renoir u përball me përjetësinë e mjeshtrave si Raphael e Titian. Ai e ndjeu se impresionizmi kishte mbërritur në kufijtë e vet, dhe nisi një kthim drejt formës, përmes një periudhe që kritikët e quajnë “periudha Ingres”. The Large Bathers (1884–1887) nuk është vetëm një skenë nudo; është një rikthim në idenë platonike të bukurisë si harmoni midis trupit dhe shpirtit. Renoir tashmë nuk kërkon dritën që ndriçon, por strukturën e brendshme që mban dritën gjallë. --- Episode III — Dhimbja që pikturon: krijimtaria në kufijtë e trupit Rreth vitit 1892, Renoir u godit nga artriti reumatoid, një sëmundje që deformoi duart dhe shpatullat e tij. Megjithatë, ai nuk ndaloi kurrë së pikturuari. Në “Les Collettes”, në Cagnes-sur-Mer, ai krijoi një univers ngjyrash, edhe pse çdo brushim ishte i mbushur me dhimbje. Në vend që ta shihte sëmundjen si fund, ai e shndërroi në formë meditimi mbi qëndrueshmërinë e shpirtit. Ai pikturonte me dorën e mbështjellë, ndonjëherë me ndihmën e të birit Jean, por çdo tablo mbartte një qetësi të thellë — një ndriçim të brendshëm që vetëm vuajtja mund ta zbulojë. Kur dikush e pyeti pse vazhdonte të pikturonte në dhimbje, ai u përgjigj me fjalët që do të bëheshin moto e përjetshme e tij: > “Dhimbja kalon, por bukuria mbetet.” Kjo frazë është mbyllja filozofike e jetës së tij, një përkthim poetik i idesë se arti është më i fortë se trupi, dhe bukuria është forma më e pastër e qëndresës. Veprat Kryesore të Pierre-Auguste Renoir  Periudha e Hershme (1860–1870) Ndikime nga Courbet, Delacroix dhe Manet – realizëm me tone të errëta. Esmeralda Dancing with Her Goat (1864) Diana (1867) La Esmeralda (1868) Lise with a Parasol (1867) — vepra që i solli sukses në Salonin e Parisit Woman in a Garden (1867) Odalisque (1870) ✨️✨️✨️ 🌤️ Periudha Impresioniste (1870–1883) Kulmi i stilit të dritës, lëvizjes dhe harmonisë ngjyrash. La Grenouillère (1869) — me Claude Monet The Swing (La Balançoire) (1876) Bal du Moulin de la Galette (1876) — një nga veprat më të famshme të impresionizmit Dance at Bougival (1883) Luncheon of the Boating Party (Le Déjeuner des Canotiers) (1880–1881) Two Sisters (On the Terrace) (1881) Madame Charpentier and Her Children (1878) The Theatre Box (La Loge) (1874) La Promenade (1870) La Parisienne (1874) The Umbrellas (Les Parapluies) (1881–1886) 🧭✨️ Periudha Klasike / “Ingresiane” (1883–1890) Pas udhëtimit në Itali — kthim drejt formës dhe vijës klasike. The Large Bathers (Les Grandes Baigneuses) (1884–1887) Blonde Bather (La Baigneuse Blonde) (1881–1882) Sleeping Girl (La Dormeuse) (1882) Portrait of Irène Cahen d’Anvers (La Petite Irène) (1880) Dance in the City / Dance in the Country / Dance at Bougival (1883) — triptik mbi dashurinë The Umbrellas (përfunduar në këtë periudhë me elemente klasike) 🌺✨️ Periudha e Pjekurisë (1890–1910) Tematika familjare, nudo femërore, muzikë dhe skena intime. Girls at the Piano (Jeunes filles au piano) (1892) Gabrielle with a Rose (1895) The Bathers (Les Baigneuses)* (1918–1919) Young Girls Reading (1891) Nude (Belgrade) (1910) Gabrielle and Jean (1895–1896) Mother and Child (1890) The Bathers with Crab (1897) Sleeping Cat (1899) The Artist’s Family (1896) ✨️ Periudha e Vonë (1900–1919) Përkundër artritit të rëndë, vijon të pikturojë me ndjesi drite e dashurie. The Bathers (Les Baigneuses) (1918–1919) — vepra e fundit madhështore Tilla Durieux (1914) Gabrielle in Blue (1906) Jean as a Huntsman (1910) Claude Reading (1905) Still Life with Peaches (1910) Young Girl in a Straw Hat (1918) 🏛️ ✨️Vepra në Koleksione të Rëndësishme Musée d’Orsay, Paris — Bal du Moulin de la Galette, Girls at the Piano The Phillips Collection, Washington D.C. — Luncheon of the Boating Party Art Institute of Chicago — Two Sisters (On the Terrace) Barnes Foundation, Philadelphia — 181 vepra (koleksioni më i madh në botë) National Gallery, London — The Umbrellas Clark Art Institute, Williamstown — The Bathers, Blonde Bather --- 💎 Temat Qendrore të Pikturës së Renoir-it Gëzimi i jetës dhe ndriçimi i natyrës Harmonia e ngjyrës dhe dritës Gruaja si simbol i butësisë dhe sensualitetit Dashuria, familja dhe jeta e përditshme Lëvizja e trupit dhe ndjesia e momentit të kapur . Renoir vdiq më 3 dhjetor 1919 në Cagnes-sur-Mer, por fryma e tij artistike vazhdon në brezat që pasuan: djali i tij Jean u bë një nga regjisorët më të mëdhenj të kinemasë franceze, ndërsa stërnipi Alexandre vazhdon ende të pikturojë. Kështu, bukuria që ai predikoi nuk mbeti në kanavacë — ajo u trashëgua si mënyrë të menduari, si mënyrë të jetuari. Renoir na mëson se arti nuk është strehë nga realiteti, por mënyra më e lartë për ta kuptuar atë. Në çdo dritë që bie mbi një fytyrë njerëzore, në çdo reflektim uji apo tingull frymëmarrjeje, ekziston një pjesë e pavdekshme e tij. 📚 Referenca Bibliografike dhe Historike Burime Primare dhe Biografike 1. Jean Renoir, Renoir, My Father (Éditions Gallimard, 1962 / English translation: Collins, London, 1962). > Libër autobiografik nga i biri i artistit, që përmban kujtime të drejtpërdrejta për jetën, karakterin dhe filozofinë e Renoirit. Përfshin detaje për periudhën e sëmundjes, dashurinë për dritën dhe episodin e njohur “Dhimbja kalon, por bukuria mbetet.” 2. Barbara Ehrlich White, Renoir: His Life, Art, and Letters (Abrams, 1984). > Një nga biografitë më të detajuara dhe të dokumentuara, që përshkruan marrëdhënien me Lise Tréhot, miqësitë me Monet, Degas e Cézanne, dhe zhvillimin e tij estetik. 3. Colin B. Bailey, Renoir’s Portraits: Impressions of an Age (Yale University Press, 1997). > Analizon evolucionin e portretit në veprën e Renoirit dhe kontekstin shoqëror e filozofik të Parisit të shekullit XIX. 4. Françoise Cachin, Renoir (Thames & Hudson, 2004). > Studim historiko-estetik mbi teknikën, përdorimin e ngjyrës dhe konceptin e dritës si element filozofik në artin e Renoirit. Burime Muzeale dhe Arkivore 5. Musée d’Orsay, Pierre-Auguste Renoir – Notice biographique et catalogue raisonné (Paris, 2015). > Përmbledhje e veprave të ekspozuara, me analiza mbi periudhat stilistike: impresioniste, ingresiane dhe klasike. 6. The Metropolitan Museum of Art, Timeline of Art History: Pierre-Auguste Renoir (1841–1919). > Biografi kronologjike dhe komentim kritik mbi veprat madhore të tij. (Disponibël online në: www.metmuseum.org ) 7. The National Gallery, London, Artist Biography: Pierre-Auguste Renoir. > Informacion muzeal mbi zhvillimin e teknikës së tij dhe rolin në lëvizjen impresioniste. Burime Filozofike dhe Estetike 8. Herbert Read, The Philosophy of Modern Art (Routledge, 1953). > Diskuton rolin e Renoirit në kalimin nga realizmi drejt artit modern si përpjekje për të shprehur përvojën subjektive të dritës dhe ndjenjës. 9. Maurice Merleau-Ponty, Eye and Mind (1961). > Ndërsa nuk është drejtpërdrejt për Renoirin, ky tekst filozofik mbi perceptimin vizual ndihmon për të interpretuar mënyrën se si Renoir e shihte dritën si akt të ndërgjegjes së gjallë. 10. Jacques Maritain, Creative Intuition in Art and Poetry (Pantheon Books, 1953). Artikuj Akademikë të Zgjedhur 11. Anne Distel, “Renoir and the Philosophy of Happiness,” The Burlington Magazine, Vol. 138, No. 1115 (1996). > Analizë filozofike mbi idenë e lumturisë në veprën e Renoirit dhe rolin e dritës si simbol i jetës. 12. John House, “Renoir’s Changing Vision,” Art History, Vol. 12, No. 4 (1989). > Diskuton evolucionin nga impresionizmi drejt klasikës, si proces shpirtëror dhe estetik. Burime Digjitale të Besueshme 13. Art Institute of Chicago, Renoir’s "Two Sisters (On the Terrace)" – Gallery Notes (Disponibël në: www.artic.edu ) 14. Google Arts & Culture, Pierre-Auguste Renoir: Biography, Works & Style. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

#RevistaPrestige #NentoriKuqeZiFlamuriYneiDashur #MuajiIdentitetitKombetar 🇦🇱✨ Kemi hyre ne Nëntor – muaji i identitetit kombëtar. Vjen si një fllad i kujtesës historike, si një himn shpirtëror që ngjall ndjenjën shqiptare. Është muaji i fastave, i flamurit kuq me shqipnjen dykrenare ne mes, muaji i rrënjëve, i gjakut dhe i frymës që na bashkon. Në këtë stinë të ndritshme, le të ndezim dritën e krenarisë, le të kujtojmë kush jemi, nga vijmë si duhet ta ruajme, dhe sa shumë vlen emri Shqiptar. Sepse ka peshë, ka nder e ka histori — ta ruajmë, me dashuri e krenari identitetin tonë shqiptar. ❤️🖤 #MuajiIIdentitetitKombëtar #NëntoriKuqEZi #RevistaPrestige #KrenariShqiptare -

> Revista Prestige është një platformë dixhitale moderne dhe anëtare e Akademisë Globale Dixhitale, e krijuar për të zgjuar frymëzim, mendim, edukim, shkencë dhe inovacion, si dhe ndërgjegjësim kulturor në shoqërinë bashkëkohore. Ajo synon të promovojë vlerat njerëzore, krijimtarinë, zhvillimin personal dhe profesional, duke u bërë një urë lidhëse mes dijes, artit, shkencës, teknologjisë dhe inteligjencës artificiale (AI). Në themel të saj qëndron vizioni i krijueses, botueses dhe autores , një zë i frymëzimit modern që beson se fjala, kur veshur me art, bëhet dritë për mendjen dhe zemrën njerëzore. Me përkushtim ndaj dijes, komunikimit dhe estetikës, ajo ka ndërtuar një hapësirë ku arti i fjalës bashkohet me publicitetin, duke krijuar ura ndërmjet shpirtit njerëzor dhe botës dixhitale bashkëkohore, dhe kjo është Liliana Pere Revista Prestige angazhohet të zbulojë dhe të pasqyrojë kapacitetet e pafundme njerëzore përmes një qasjeje unike — duke përdorur publicitetin të veshur me artin e fjalës, ku komunikimi bëhet një formë arti, dhe çdo mesazh shndërrohet në një frymëzim për lexuesin. Platforma shërben si një hapësirë krijuese për ide, opinione, analiza dhe reflektime që pasqyrojnë zhvillimet kulturore, shoqërore, edukative, shkencore, teknologjike dhe dixhitale të kohës sonë. Përmes një kombinimi të elegancës, profesionalizmit, ndjeshmërisë estetike dhe fuqisë së inovacionit shkencor, teknologjik dhe të inteligjencës artificiale, Revista Prestige fton lexuesin të mendojë më thellë, të ndjejë më shumë dhe të veprojë me vetëdije, vizion e pasion në rrugën e tij personale dhe profesionale. ✨️ “If you have knowledge, let others light their candles in it.” — Margaret Fuller ✨ Edhe sot je një lexues… nesër mund të jesh një udhëheqës i frymëzimit. Stafi.

Personalitete arti qe na frymezojnë. Rubrika: Art - Bota -Yje "Angelina Jolie Shkëlqen në Tapetin e Kuq të Romës me Elegancë të Përjetshme” Angelina Jolie Shkëlqen në Tapetin e Kuq me Tatuazhet e Saj Majestuoze Në 18 tetor 2025, Angelina Jolie mahniti publikun dhe fansat në Festivalin e Filmit të Romës, gjatë premierës së filmit të saj të ri, Couture. Ajo u shfaq me një fustan të zi të hapur në shpinë nga Alberta Ferretti, duke nxjerrë në pah tatuazhet e saj të mëdha dhe të detajuara, një pamje që menjëherë u bë virale në rrjetet sociale. Fansat nuk ngurruan ta quajnë “perëndi”, duke lavdëruar elegancën dhe hijeshinë e saj natyrale. Në këtë paraqitje ikonike, Jolie mbajti makijazh minimal dhe flokët të sheshta dhe të gjatë, duke i dhënë fokus maksimal fustanit dhe tatuazheve që e bënin të paharrueshme. Ajo u shoqërua nga bashkëlojtari Anyier Anei dhe Louis Garrel, duke ndarë detaje nga përvoja e tyre gjatë realizimit të filmit. Couture, nën regjinë e Alice Winocour, tregon historinë e tre grave që përballen me sëmundje, ambicie dhe identitet gjatë Javës së Modës në Paris. Angelina luan rolin e Maxine Walker, një regjizuese amerikane që përballet me sfidat e kancerit të gjirit dhe tensionet familjare, një performancë e ndjeshme dhe introspektive që ka tërhequr kritikat më të mira. Ky tetor, Angelina Jolie nuk ka vetëm shkëlqim në ekran, por edhe një praninë që inspiron dhe magjeps, duke i rikujtuar botës pse mbetet një ikonë e vërtetë e stilit dhe kulturës. People.com

“Gjuha është shpirti i një kombi; kush e humb atë, humb identitetin e vet. Shkronjat shqiptare janë çelësi që hap dyert e dijes dhe të lirisë. Pa alfabetin tonë, nuk ka histori, nuk ka vetëdije, nuk ka të ardhme. Të shkruash në gjuhën tënde është të jetosh dhe të rrojsh shpirtin e të parëve. Një komb që i mëson fëmijët e vet të lexojnë dhe shkruajnë në gjuhën e vet, është komb që do të qëndrojë i lirë dhe i fortë. Shkronjat nuk janë thjesht simbole; ato janë urat që lidhin të kaluarën me të ardhmen.” Petro Nini Luarasi, një dritë e ndezur në errësirën e kohës, ku fjalët dhe shkronjat u bënë armë për lirinë dhe shpirtin e kombit. Ai nuk ndërtoi vetëm shkolla, por rrugë ku zemrat e rinj mund të ushqehen me dituri dhe ëndrrat të ngjiten lart, mbi barriera e frikëra. Siç thoshte vetë: “Arsimi është shpirti që rrit njeriun dhe i jep dritë atdheut”, ai shpërndau njohuri si petale lulesh që mbijnë në çdo mendje të etur për dije. Në çdo shkollë të hapur, në çdo fjalë të shkruar me përkushtim, Petro Nini lulëzonte si një poezi e gjallë, duke i dhënë Shqipërisë jo vetëm mësues, por shpresa dhe Petro Nini Luarasi, pishtari i Rilindjes dhe i arsimit shqiptar, me punën e tij të palodhur për krijimin e abetares shqiptare, përhapjen e shkollave dhe afirmimin e gjuhës kombëtare, na mëson se arsimi dhe gjuha janë themelet e çdo lirie dhe identiteti kombëtar. Ai ishte një vizionar, mësues dhe inspirim për të gjithë shqiptarët, duke lënë gjurmë të thella në mendjet dhe zemrat e brezave të ardhshëm. Si nxënëse e Petro Nini Luarasit, ndjej një vetmotivim të madh për të shkruar dhe për të pasuruar mendjet me dijet , me shkronjat e tij, duke ndjekur shembullin e tij dhe duke marrë firmën time në këtë rrugëtim të bukur të dijes. Autor: Liliana Pere Petro Nini Luarasi Pishtari i Rilindjes dhe i arsimit shqiptar, ishte mësues, vizionar dhe frymëzim i brezave. Me përkushtimin e tij të palodhur për krijimin e abetares shqiptare, hapjen e shkollave dhe afirmimin e gjuhës kombëtare, ai na mëson se arsimi dhe gjuha janë themelet e çdo lirie dhe identiteti kombëtar. Ai shpesh thoshte: “Një popull pa shkronja është si një trup pa shpirt.” Kjo frazë na kujton se çdo shkronjë e mësuar, çdo fjalë e shkruar dhe çdo libër i hapur, është një hap drejt forcës dhe unitetit kombëtar. Luarasi krahasonte gjuhën me dritën e një pishtari që udhëheq të humburit në errësirë, duke treguar rëndësinë e saj jo vetëm në mësimdhënie, por edhe në vetëdijen e kombit. Si nxënëse e Petro Nini Luarasit, ndjej motivim të madh për të shkruar dhe për të pasuruar dijen time, duke ndjekur shembullin e tij dhe duke marrë firmën time në këtë rrugëtim të bukur të dijes. Frymëzimi i tij më bën të besoj se çdo shkronjë, çdo fjali e shkruar në gjuhën tonë, është një hap drejt lirisë dhe identitetit tonë kombëtar. Luarasi na mëson se dijet nuk janë thjesht informacion; ato janë armë e fuqishme. Ai krijoi një urë mes të kaluarës dhe të ardhmes: shkolla, abetare, gazeta dhe shkrime që i frymëzojnë brezat e rinj edhe sot. “Kush mban gjuhën gjallë, mban kombin gjallë,” thoshte ai, duke na kujtuar se respekti për gjuhën është respekt për vetveten dhe për historinë tonë. Në këtë frymë, unë ndihem e privilegjuar që mund të vazhdoj të mësoj dhe të shkruaj, duke e pasuruar shpirtin tim me dritën që Petro Nini Luarasi hodhi për gjithë brezat e shqiptarëve Petro Nini Luarasi ishte Prometeu i dijes shqiptare Petro Nini Luarasi lindi më 22 prill 1865 në fshatin Luaras të Kolonjës, një troje ku gjuha dhe tradita ishin shpirt i çdo familjeje. Që në vegjëli, ai kuptoi se arsimi është dritë që ndez shpirtin, dhe se vetëm përmes dijes mund të lulëzojë një komb. Familja e tij e thjeshtë, por me shpirt patriotik, e rriti me ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut, dhe me idenë se çdo fjalë e shkruar në shqip ishte një flakë lirie. Në moshën dhjetëvjeçare hyri në seminarin e Qestoratit, ku nën drejtimin e Koto Hoxhit mori njohuritë e para të thella, jo vetëm të leximit e shkrimit, por edhe të mendimit kritik. Petro mësoi se dija nuk është vetëm informacion, por mundësi për të kuptuar dhe për të vepruar drejt, filozofi që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës. Nga këtu lindi bindja se arsimi është armë e fuqishme për çlirim shpirtëror dhe kombëtar. Në vitet pas seminari, Petro filloi të hapë shkolla shqipe në Kolonjë dhe më vonë në Korçë. Ai i shihte shkollat jo thjesht si dhoma mësimi, por si altare ku shpirtërat shqiptarë rriteshin në ndërgjegje dhe vetëdije kombëtare. Shkolla, për të, ishte një hapësirë ku çdo fëmijë mësonte të dukej, të mendonte dhe të vepronte si qytetar i lirë. Për këtë arsye, ai bashkëpunoi me të gjithë veprimtarët më të shquar të kohës, si Thanas Sina dhe Parashqevi Qiriazi, duke krijuar një rrjet arsimor që do të formonte breza të tërë. Petro nuk u ndal vetëm te shkollat; ai ishte pjesëmarrës aktiv i botimeve patriotike. Ishte redaktor i revistave Bashkimi i Kombit, Drita, Kombi dhe Liria, ku artikujt e tij përmbanin jo vetëm informacion, por edhe reflektim filozofik mbi moralin, lirinë dhe përgjegjësinë e individit ndaj kombit. Ai shkruante: > “Shkronjat janë armët tona, librat janë fortesat tona.” Kjo thënie simbolizon përpjekjen e tij për të ruajtur identitetin shqiptar në një kohë kur censura dhe fanatizmi e kërcënonin atë. Një nga momentet më të rëndësishme të jetës së tij ishte Kongresi i Manastirit në 1908, ku vendosën alfabetin e gjuhës shqipe. Pjesëmarrja e Petro Ninit në këtë ngjarje ishte si ndryshimi i historisë me dorën e tij. Ai e shihte alfabetin si një mjet për të çliruar mendjet dhe për të bashkuar shpirtin e kombit. Në këtë kohë, thënie të tijat të fuqishme frymëzojnë: > “Një komb që s’ka alfabet është si një njeri pa fytyrë.” Pas Kongresit, Petro udhëtoi në Shtetet e Bashkuara, ku organizoi shoqata patriotike dhe kultivoi dashurinë për atdheun tek shqiptarët e diasporës. Ai besonte se çdo shqiptar jashtë vendit duhej të mbante shpirtin e lirë dhe lidhjen me kombin, duke u bërë ambasador i dijes dhe patriotizmit. Jetën e tij ai e bashkonte me filozofinë e Sokratit, Rousseau-së dhe Voltaire-it. Ai e kuptonte se arsimi formon individin, ndërgjegjen dhe qytetarin e lirë, ndërsa shkrimet e tij ishin një apel për veprim dhe reflektim: > “Kur të më vrisni, gjakun tim mblidhni dhe shkruajeni; bëjeni fëmijët të lexojnë, të kuptojnë, të duan mëmëdhenë më shumë se unë.” Petro Nini Luarasi konsiderohet një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare për rolin e tij në përhapjen e gjuhës shqipe dhe abetares. Ai nuk ishte vetëm mësues, por edhe pedagog dhe ideator i mënyrave të reja për të mësuar gjuhën shqipe, duke e bërë atë të qasshme për fëmijët dhe rinisë shqiptare. Rëndësia e tij qëndron në disa pika kryesore 1. Abetarja shqipe – Ai ishte ndër të parët që hartoi dhe përdori metoda mësimore të thjeshta dhe të kuptueshme për të mësuar shkronjat dhe fjalët shqipe. 2. Zgjerimi i arsimit shqip – Hapja e shkollave dhe përgatitja e mësuesve të rinj bëri që gjuha shqipe të përhapej më gjerësisht, sidomos në zonat e Kolonjës dhe më gjerë. 3. Themelimi i identitetit kombëtar përmes gjuhës – Ai e kuptoi se gjuha është themeli i një kombi, dhe për këtë arsye e vendosi mësimin e saj në qendër të veprimtarisë së tij. 4. Bashkëpunimi me intelektualë të tjerë – Edhe pse kishte bashkëpunime me Fan Nolin, Gjerasim Qiriazin dhe të tjerë, Petro Nini shpesh konsiderohet figura kryesore dhe frymëzuese për të gjithë aktivitetin mësimor dhe përgatitjen e abetares. Në një farë mënyre, mund të thuhet se pa Luarasin, përhapja sistematike e gjuhës shqipe dhe abetares në fund të shekullit XIX do të kishte qenë shumë më e vështirë. Petro Nini Luarasi kishte bashkëpunim të ngushtë me Fan Nolin, sidomos në fushën e arsimit dhe për përhapjen e ndjenjës kombëtare. Fan Noli, duke qenë edhe vetë një intelektual i shquar, e mbështeti veprimtarinë e Luarasit dhe shpesh punuan për hapjen e shkollave dhe organizatave patriotike. Ky ishte një bashkëpunim mes dy figurave që ndanin të njëjtat ideale për Shqipërinë dhe arsimin. Sa i përket motrave Qiriazi (si Gjerasim Qiriazi, i cili ishte vëlla i tyre), ato gjithashtu kishin lidhje me Luarasin përmes fushatës për arsimin shqip. Motrat Qiriazi, veçanërisht Sevasti dhe Parashqevi, ishin pionere në edukimin e vajzave shqiptare dhe shpesh organizonin shkolla dhe kurse që mbështeteshin nga veprimtarë si Petro Nini Luarasi. Pra, bashkëpunimi nuk ishte vetëm me Fan Nolin dhe Gjerasim Qiriazin, por edhe me këto gra të jashtëzakonshme të arsimit, për të forcuar rrjetin e shkollave shqipe. Në një farë mënyre, Luarasi ishte një pikë lidhëse midis këtyre figurave të Rilindjes Kombëtare, duke bashkuar burrat dhe gratë që punonin për të njëjtin ideal: arsim dhe identitet kombëtar. Ai u nderua pas vdekjes me monumente, rrugë, shkolla dhe medalje, duke u bërë simbol i dijes dhe lirisë shqiptare. Trashëgimia e tij na kujton se sakrifica dhe dijet bashkëjetojnë për të mbrojtur identitetin dhe dinjitetin e kombit. Në çdo hap të jetës së tij, Petro Nini Luarasi ishte filozof, mësues dhe patriot: një Promete shqiptar, që solli “zjarrin e dijes” tek populli i vet, edhe përballë rreziqeve dhe kundërshtimeve. Ai është prova e gjallë se arsimi dhe mendimi kritik janë armët më të fuqishme të çdo kombi, dhe se nderimi më i madh që mund t’i bëjmë një veprimtari të tillë është të mbajmë gjallë idenë e dijes Petro Nini Luarasi, një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, pati një rrjet të gjerë bashkëpunëtorësh dhe ndihmësish në veprimtarinë e tij atdhetare, sidomos në fushën e arsimit dhe të organizatave patriotike. Ai punoi si mësues dhe aktivist në disa zona të Kolonjës dhe më gjerë, duke hapur shkolla shqipe dhe përgatitur mësues të rinj. Disa nga bashkëpunëtorët e tij më të njohur ishin: Thanas Sina: Mësues dhe bashkëthemelues i shkollës shqipe në Korçë në vitin 1887, pas largimit të Pandeli Sotirit. Gjerasim Qiriazi: Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, me të cilin Petro Nini Luarasi themeloi shoqatën protestante “Vëllazëria e Shqipërisë” në vitin 1892. Nuçi Naçi: Një tjetër mësues dhe bashkëpunëtor i tij në hapjen e shkollave shqipe në Kolonjë. Sali Butka: Një tjetër mësues dhe bashkëpunëtor i tij në fushën e arsimit. Guri Sevo: Një tjetër bashkëpunëtor i tij në hapjen e shkollave shqipe në Kolonjë. Ky grup veprimtarësh, së bashku me Petro Nini Luarasin, kontribuan në zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe në forcimin e identitetit kombëtar shqiptar gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare. Petro Nini Luarasi, për veprën e tij patriotike, arsimore dhe letrare, është nderuar në shumë mënyra, duke reflektuar respektin e kombit ndaj kontributit të tij. Ja një listë e detajuar e nderimeve dhe homazheve kryesore: Nderimet kryesore të Petro Nini Luarasit 1. Monumente dhe shtatore Në Luaras dhe disa qytete të Shqipërisë janë ngritur monumente që kujtojnë jetën dhe veprën e tij. Këto monumente shpesh përfshijnë figura të tij me librin në dorë, simbol i përkushtimit të tij ndaj arsimit dhe dijes. 2. Emërtimi i rrugëve dhe shkollave Shumë shkolla dhe rrugë në Shqipëri mbajnë emrin “Petro Nini Luarasi”. Kjo është një mënyrë që gjeneratat e reja të kujtojnë vazhdimisht rolin e tij në arsimin dhe kulturën kombëtare. 3. Medalje dhe dekorata Pas themelimit të shtetit shqiptar, disa institucione kulturore e patriotike e kanë dekoruar me medalje nderi për veprën e tij në fushën e arsimit dhe çështjes kombëtare. 4. Përkujtime dhe manifestime kulturore Çdo vit në datën e lindjes dhe të vdekjes organizohen manifestime përkujtimore në Luaras dhe në Korçë. Këto përkujtime përfshijnë ligjërata, ekspozita librash dhe aktivitete për fëmijë, duke theksuar rëndësinë e mësimit dhe gjuhës shqipe. 5. Hyrja në programet shkollore dhe kulturën kombëtare Jeta dhe veprat e Petro Ninit janë pjesë e historisë së arsimit shqiptar. Biografia e tij studohet në shkolla si shembull frymëzimi, sakrifice dhe dashurie për atdhe Në thelb, nderimet për Petro Ninin nuk janë thjesht simbole formale, por janë një mënyrë që shpirti i tij patriotik dhe filozofia e tij arsimore të jetojë përtej kohës, duke frymëzuar çdo gjeneratë të re. © 2025 Liliana Pere. Themeluese Botuese.Autore--Revista Prestige Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Seamus Heaney – Ligjërata për Çmimin Nobel Falenderimi i poezisë Kur për herë të parë takova emrin e qytetit Stokholm, nuk mendoja se do ta vizitoja ndonjëherë, e lëre më të përshëndetesha atje si mysafir i Akademisë Suedeze dhe Fondacionit Nobel. Në atë kohë, një rezultat i tillë nuk ishte vetëm i papritur; ishte thjesht i paimagjinueshëm. Në vitet ’40, kur isha fëmija më i madh i një familjeje që po zgjerohej në zonën rurale të Co. Derry, ne grumbulloheshim në tre dhoma të një fermë tradicionale dhe jetonim një lloj jete të ngushtë, emocionalisht dhe intelektualisht të mbrojtur nga bota e jashtme. Ishte një ekzistencë intime dhe fizike, ku tingujt e natës – kali në stallë përtej murit të dhomës sonë – përziheshin me bisedat e të rriturve nga kuzhina përtej dhomës tjetër. Ne merrnim vesh gjithçka që ndodhte – shiun tek pemët, minjtë në tavan, trenin e avullit që kalonte pranë shtëpisë – por e merrnim si në një gjumë dimëror. Pa historik, para seksual, në mes të archaikes dhe të modernës, ishim po aq të ndjeshëm dhe të përshtatshëm sa uji që qëndronte në një kovë në kuzhinën tonë: çdo herë që një tren kalonte, sipërfaqja e ujit valëvitej delikatisht dhe në heshtje të plotë. Por nuk ishte vetëm toka që dridhej për ne: edhe ajri përreth dhe mbi ne ishte i gjallë dhe sinjalizues. Kur frynte erë tek blerimët, lëvizte gjithashtu një tel ajror i lidhur me degën më të lartë të kastanjës. Ai hyri brenda përmes një vrime në dritaren e kuzhinës dhe arriti tek radioja jonë, ku një kaos i vogël i tingujve i linte vend zërit të një lajmëtari të BBC-së që fliste si një deus ex machina. Ne mund të dëgjonim emrat e fqinjëve me aksentet lokale të prindërve tanë, dhe në tonet e forta të lajmëtarit, emrat e bombarduesve dhe qyteteve të bombarduara, frontet e luftës dhe divizionet ushtarake, numrat e avionëve të humbur dhe të robëruarve, viktimat dhe avancimet; dhe gjithmonë, natyrisht, merrnim vesh edhe fjalët solemne dhe ngacmuese “armiku” dhe “aleatët”. Por edhe kështu, asnjë lajm botëror nuk më frikësonte. Kohërat e luftës, me fjalët e mia, ishin kohë para reflektimit. Para-shkollore, para-historike në një mënyrë. Kur viteve të mëvonshme dëgjimi im u bë më i vetëdijshëm, ngjita mbi një krah të divanit tonë të madh për të afruar veshin te radioja. Por nuk më interesonte lajmi; ajo që kërkoja ishte emocionimi i historisë – si një serial detektiv britanik ose aventurat e RAF-it nga W.E. Johns. Kështu filloi udhëtimi im drejt gjuhëve dhe botës përtej, ku çdo pikë arrijjeje ishte një gur-hapi dhe jo destinacion. Unë i detyrohem poezisë për këtë udhëtim. Fillimisht, për një varg që shkrova kohët e fundit që më këshillonte të “ecja mbi ajër kundër arsyes së mirë”, por thelbësisht sepse poezia mund të krijojë një rend të jashtëzakonshëm, po aq të ndjeshëm ndaj ligjeve të brendshme të poetit sa valët që valëviteshin në ujë në kovën e kuzhinës para pesëdhjetë vitesh. Një rend ku ne mund të rritemi me ato që kemi grumbulluar gjatë rritjes. Duke filluar, desha që kjo e vërtetë e jetës të kishte besueshmëri konkrete. Edhe si nxënës i shkollës, adhuroja ode-n “To Autumn” të John Keats për marrëdhënien e saj midis gjuhës dhe ndjesisë; më vonë, poezia e luftës së Wilfred Owen më tregoi se poezia mund të përjetojë dhe absorbojë barbarinë e shekullit të ri, dhe Elizabeth Bishop, Robert Lowell dhe Patrick Kavanagh më dhanë prova të tjera për fuqinë dhe përgjegjësinë e poezisë. Përvoja e rritjes në Irlandën e Veriut më formoi, duke më mësuar të vëzhgoj botën me realizëm dhe vigjilencë. Megjithatë, kjo nuk më pengoi të besoj në poezinë që thotë atë që ndodh, që mëson mëshirë për planetin dhe që nuk është e ndikuar vetëm nga ambiciet apo politika. Historia e dhunës në Irlandën e Veriut (1968–1974) tregoi ndryshimin e dhunshëm, por të domosdoshëm. Ai qytetar, që kuptonte diskriminimin ndaj komunitetit të tij, e dinte se ndryshimi ishte i nevojshëm, por dhuna e IRA-s e minonte besimin mbi të cilin mund të ndërtoheshin mundësitë e reja. Heaney përdor histori dhe legjenda, si ajo e Shën Kevin-it që mbajti vezët e zogjve në dorë për ditë të tëra, për të ilustruar rëndësinë e një bashkëveprimi mes mirëqenies dhe dhunës, mes së bukurës dhe së tmerrshmes. Ai citon poezinë e W.B. Yeats-it, për të treguar se poezia mund të kapë kontradiktat e jetës dhe të ndërtojë një urë midis natyrës së brendshme të njeriut dhe botës jashtë. Në fund, Heaney shpjegon se poezia është një instrument për të kuptuar botën: ajo është e aftë të tregojë të vërtetën, të shprehë dhembjen, dhe të krijojë një lidhje mes përjetimit personal dhe historisë kolektive. Poezia mund të jetë e drejtë dhe e vërtetë njëkohësisht, duke i dhënë lexuesit një kuptim të thellë dhe estetik të realitetit. © 2024–2025 Liliana Pere –   Botuese, Autore

Han Kang Shkrimtare Nobel  Zëri i heshtjes që i jep trup traumës dhe shpirt fjalës Në një botë që flet shumë, Han Kang zgjedh të heshtë. Në vend të rrëfimeve të mëdha, ajo ndërton botë të vogla, të brishta, ku fjalët peshojnë si lotët dhe ku heshtja bëhet krismë. Fituesja e Çmimit Nobel në Letërsi më 2024, Han Kang është një nga zërat më të ndjeshëm dhe më të veçantë të letërsisë moderne koreane, që arrin të përçojë dhimbjen e historisë dhe plagët e qenies njerëzore përmes një proze poetike që flet me trupin më shumë sesa me mendjen. Origjina dhe formimi: Një jetë mes librash dhe heshtjes Han Kang lindi më 27 nëntor 1970, në Gwangju, Korenë e Jugut – një qytet që pak vite më vonë do të bëhej simbol i një prej tragjedive më të mëdha të vendit: masakrës së Gwangju-së më 1980. Familja e saj ishte intelektuale dhe letrare: babai i saj, Han Seung-won, është një romancier i njohur korean. Rritja në një shtëpi me libra, në një qytet që mbante në ajër dhimbjen kolektive, ndikoi thellësisht në formimin e saj emocional dhe krijues. Pas një fëmijërie të qetë, Han Kang u zhvendos në Seul dhe studioi Letërsi Koreane në Universitetin Yonsei – një nga më prestigjiozët në vend. Filloi si poete, më pas u kthye në prozë, por stili i saj mbeti gjithmonë i përshkuar nga ritmi dhe ndjeshmëria e poezisë. Që në fillim, ajo nuk synoi të shkruante për të bërë zhurmë, por për të hapur plagë që shoqëria nuk guxonte t’i prekë. Vepra letrare: Kur heshtja flet dhe trupi merr zë Han Kang nuk shkruan thjesht histori; ajo ndërton përvoja shpirtërore, ku trupi dhe mendja ndahen, ku realja shkrihet me ëndrrën dhe dhimbja shndërrohet në bukuri të përmbajtur. Vepra e saj më e njohur, The Vegetarian (Vegetariania, 2007), rrëfen historinë e një gruaje që vendos të ndalojë së ngrëni mish pas një ëndrre të dhunshme. Ky akt i thjeshtë refuzimi e përball me burrin, familjen, mjekët dhe shoqërinë. Me kalimin e kohës, ajo distancohet gjithnjë e më shumë nga trupi i saj, duke ndjekur një rrugë drejt shpërbërjes dhe shenjtërisë. Në këtë roman, Han Kang nuk flet thjesht për vegjetarianizmin. Ajo përballet me çështje më të mëdha: lirinë e gruas në një shoqëri patriarkale, kontrollin mbi trupin, dhunën që maskohet si dashuri, dhe çmimin e individualitetit në një botë që kërkon bindje. Vegetariania u përkthye në shumë gjuhë dhe fitoi Man Booker International Prize në 2016. Në romanin tjetër të rëndësishëm, Human Acts (Veprime njerëzore, 2014), ajo rikthehet në Gwangju dhe rrëfen historinë e një djali të vrarë në masakër. Kjo vepër shkon përtej faktit historik: ajo zhytet në kujtesën kolektive, në heshtjen që ndjek traumën, dhe në mënyrën se si dhuna mbetet në trup edhe pasi kalon. Është një roman që flet jo vetëm për viktimat, por për të mbijetuarit, për fajin, për heshtjen dhe për shpëtimin e mundshëm përmes kujtimit. Një tjetër vepër thelbësore është The White Book (Libri i Bardhë, 2016) – një reflektim lirik mbi humbjen, jetën dhe ndriçimin e brendshëm. Ky libër nuk ka një strukturë klasike narrative; është një rrjedhë kujtimesh, ndjesish dhe refleksionesh, e shkruar në gjuhë të bardhë, ashtu si temëza, dëbora, qumështi – simbole të jetës dhe vdekjes njëkohësisht.  Nobel për ndjeshmëri të rrallë Kur Akademia Suedeze i dha Han Kang Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 2024, ajo e përshkroi si “një zë të veçantë që përmes prozës poetike ngre në sipërfaqe kujtesa të shtypura dhe përball plagë historike me ndjeshmëri unike”. Ishte një vlerësim për stilin e saj të thjeshtë por të thellë, për mënyrën se si ajo përfaqëson ata që nuk mund të flasin – gratë e shtypura, viktimat e dhunës, të humburit në histori. Mesazhi i veprës së Han Kang nuk është të japë përgjigje. Ajo nuk moralizon, nuk fajëson, nuk predikon. Ajo thjesht sheh, vëzhgon, ndjen. Dhe kjo ndjeshmëri bëhet akt letrar – një mënyrë për të ndriçuar errësirën që të tjerët nuk guxojnë ta shikojnë. Në një botë që shpesh shpejton për të harruar, Han Kang na kujton rëndësinë e ngadalësisë, të përjetimit, të pranimit të dhimbjes si pjesë e ekzistencës. Letërsia e saj është e thjeshtë në sipërfaqe, por e thellë si një liqen që mbart kohë të shkuara. Ajo i kthen traumat kolektive në poezi, i bën fjalët të prekin si gishta të ngrohtë plagët e vjetra. Krijimtari e zgjedhur e Han Kang The Vegetarian – roman; refuzimi i dhunës, kontrolli mbi trupin Human Acts – roman; masakra e Gwangju-së, kujtesa dhe dhuna shtetërore The White Book – prozë poetike; humbja, drita, përshpirtje e heshtur Greek Lessons – një histori ndjenjash të heshtura dhe lidhjes shpirtërore mes dy individëve të lënduar Your Cold Hands – roman më i hershëm, për identitetin dhe trupin Ese dhe refleksione të botuara në revista letrare Han Kang është një shkrimtare që nuk kërkon të dominojë, por të ndiejë. Ajo i jep zë të pambrojturve pa bërë zhurmë. Përmes një gjuhe të qetë, të rrjedhshme dhe ndjeshmërisht të thellë, ajo na mëson se letërsia nuk ka nevojë të ulërijë për të na prekur thellë. Në prozën e saj, edhe një fjalë e vetme mund të mbajë brenda një jetë të tërë. Dhe në heshtjen mes fjalëve, ne gjejmë shpesh të vërtetën më të madhe. © Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

Pashk Përvathi – Piktori që kap frymën e peizazheve Pashk Përvathi nuk pikturon thjesht tablo; ai kap shpirtin e natyrës dhe e vendos në kanavacë. Çdo peizazh i tij është si një frymë që bie mbi letër, si një melodie e heshtur që flet me ngjyrat e diellit, të qiellit dhe të detit. Malet që ai pikturon nuk janë vetëm shkëmbinj e gjelbërim – ato janë dëshmitarë të kohës, mbartës të kujtimeve të vendit dhe të njerëzve që e kanë shkelur atë tokë. Bregdeti në veprat e Përvathit nuk është thjesht ujë dhe rërë; është një pasqyrë ku dielli dhe hëna bashkëkëqyrojnë, ku valët shkruajnë tregime për dashuri, humbje dhe shpresë. Piktori është si një orkestrant që udhëheq ngjyrat e tij, duke krijuar simfoni vizuale që depërtojnë në shpirt. Çdo portret natyror që ai krijon është si një frymë e kapur mes kohës dhe hapësirës, një heshtje që flet më shumë se mijëra fjalë. Në ekspozitat e tij, “Whiteness” e veçanërisht, bora nuk është vetëm e bardhë; ajo është dritë që rrjedh mbi peizazh, është qetësi që përhapet në zemra dhe mendje, një ftesë për të ndalur dhe për të parë bukurinë që shpesh kalon pa u vënë re. Përvathi është mjeshtër i së thjeshtës që bëhet madhështore, i ngjyrës që shndërrohet në emocione, i kohës që fiksohet në moment. Ai nuk pikturon vetëm vende; ai pikturon kujtime, ndjenja dhe histori. Ai kap atë që shpesh ne harrojmë të shohim – dritën që dridhet mbi degët, heshtjen që rrjedh nëpër fusha, qetësinë që përshkon malin dhe detin. Pikturat e tij janë pasqyrë e Shqipërisë dhe e shpirtit të tij, një udhëtim që të fton të ndalesh, të vështroni dhe të ndjesh. Pashk Përvathi nuk është thjesht artist; ai është një poet që përdor bojën dhe furçën për të shkruar poezi pa fjalë, duke bërë që natyra të flasë përmes tij. Zadrimorja. Kjo pikturë e Pashk Përvathit është mjaft karakteristike për stilin e tij realist dhe të ndriçuar me ngjyra të forta. Disa vëzhgime mbi këtë veprimtari artistike: Kompozimi: Portreti është i vendosur në një sfond të thjeshtë, gjelbër, që nxjerr në pah figurën e gruas. Kjo qasje krijon fokus të drejtpërdrejtë te subjekti. Ngjyrat: Përdorimi i kuqes dhe i të bardhës në veshjen e gruas tërheq syrin dhe krijon kontrast të fortë me sfondin. Lëvizjet e furçës, sidomos në pjesët e sfondit dhe të veshjes, japin ndjesinë e lëvizjes dhe thellësisë. Dritë dhe hije: Drita bie mbi fytyrën dhe trupin e gruas në mënyrë të kujdesshme, duke theksuar strukturën e fytyrës dhe teksturën e rrobave. Stili: Është një realizëm modern me elemente të impresionizmit në mënyrën se si përshkruhen sfondi dhe dritat, duke krijuar një ndjesi të gjallë dhe dinamike. Detajet kulturore: Veshja tradicionale dhe mbulesa e kokës sugjerojnë një lidhje me kulturën lokale shqiptare, gjë që është e zakonshme në veprat e Përvathit.