Search this site

Rubrika: Portret - nderim - personalitet ne kujtesen kombetare qe frymezon pertej kohrave . YLLI POPA Mjeku i zemrës, profesori i dijes dhe akademiku që ndërtoi një trashëgimi. Më 15 gusht 2017, u nda nga jeta Ylli Popa, mjek kardiolog, profesor i shquar, studiues, akademik dhe drejtues i një prej institucioneve më të rëndësishme të dijes shqiptare. Emri i tij i përket historisë së mjekësisë shqiptare jo vetëm për atë që bëri si mjek, por për atë që ndërtoi si profesor, kërkues shkencor, drejtues akademik dhe figurë publike. Ylli Popa përfaqëson një brez intelektualësh për të cilët profesioni nuk mbaronte te detyra. Mjeku shëronte, profesori formonte, studiuesi kërkonte, akademiku ruante dhe drejtuesi ndërtonte institucione. Pikërisht në këtë shumësi dimensionesh qëndron pesha e figurës së tij. Të flasësh për të vetëm si kardiolog do të ishte të shihje vetëm një dhomë të një ndërtese shumë më të madhe. Ai ishte pjesë e historisë së mjekësisë, arsimit universitar, kërkimit shkencor, institucioneve akademike dhe jetës publike shqiptare. Zemra — organi që mjekësia studion, por njerëzimi e ka kthyer në simbol Për mijëra vjet, zemra ka qenë shumë më tepër se një organ. Në mjekësi, ajo është qendra e qarkullimit të jetës; në letërsi, simbol i dashurisë; në filozofi, metaforë e shpirtit; në kulturë, shenjë e guximit, dhembshurisë dhe njerëzores. Mjeku i zemrës punon pikërisht në kufirin ku shkenca takon brishtësinë njerëzore. Ai nuk sheh vetëm një organ. Sheh frikën e një njeriu, shpresën e një familjeje, ankthin për një jetë që mund të humbasë dhe besimin që pacienti vendos në duart e tij. Në këtë kuptim, zgjedhja e kardiologjisë merr edhe një kuptim njerëzor. Të merresh me zemrën do të thotë të studiosh mekanizmin e jetës, por edhe të përballesh çdo ditë me misterin e saj. Ylli Popa ia kushtoi jetën kësaj fushe dhe e bëri kardiologjinë jo vetëm profesion, por një prej kapitujve të rëndësishëm të shkencës shqiptare. ELBASANI — RRËNJËT E NJË FORMIMI Ylli Popa lindi në Elbasan, qytet me traditë të rëndësishme arsimore dhe kulturore, dhe aty kreu Shkollën Normale. Kjo përvojë nuk duhet parë si një hollësi biografike. Në historinë shqiptare, Normalja e Elbasanit ishte një institucion i formimit të intelektualëve dhe të njerëzve të arsimit. Në atë mjedis, dija nuk ishte vetëm përgatitje për një profesion; ishte mënyrë për t'i dhënë shoqërisë njerëz të aftë për të ndërtuar të ardhmen. Kjo bazë arsimore do të ndiqej më pas nga një rrugëtim i gjerë universitar dhe shkencor. BUKURESHTI — FORMIMI I MJEKUT Studimet e larta i ndoqi në Institutin Mjekësor-Farmaceutik të Bukureshtit, ku u diplomua në 1954. Bukureshti përfaqëson një etapë të rëndësishme në formimin e tij: kalimin nga arsimi i përgjithshëm te shkenca moderne mjekësore. Diplomimi në 1954 nuk ishte thjesht përfundimi i universitetit. Ishte fillimi i një karriere që shumë shpejt do të merrte karakter akademik. Disa njerëz e marrin diplomën si dëshmi se kanë mbaruar një shkollë; të tjerë e kthejnë atë në pikën nga ku fillon shkolla e tyre e vërtetë e jetës. Ylli Popa i përkiste kësaj të dytës. 1954–1957 — BIOKIMIA DHE THEMELI SHKENCOR Menjëherë pas diplomimit, në 1954–1957, ai ishte përgjegjës i Katedrës së Biokimisë në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës. Është domethënëse që një mjek i sapodiplomuar të angazhohej në një përgjegjësi të tillë akademike. Biokimia është një prej bazave shkencore të mjekësisë moderne; ajo e çon vështrimin nga simptomat te proceset biologjike që ndodhin brenda organizmit. Kjo eksperiencë e hershme ndihmoi në formimin e një profili që nuk do të mbetej vetëm klinik. Ai nisi të ndërtonte që herët atë lidhje që do ta karakterizonte gjithë jetën: lidhjen mes mjekut që trajton dhe studiuesit që kërkon të kuptojë. 1957–1958 — TERAPIA SPITALORE Në 1957–1958, shërbeu si pedagog në Katedrën e Terapisë Spitalore. Këtu dija akademike takohej gjithnjë e më shumë me praktikën klinike. Terapia kërkon jo vetëm njohje të sëmundjes, por aftësi për ta interpretuar pacientin si një tërësi. Mjekësia e vërtetë nuk fillon kur mjeku njeh emrin e sëmundjes, por kur ai arrin të shohë njeriun pas saj. Kjo përvojë do të bëhej një tjetër hallkë në rrugën drejt specializimit të tij në kardiologji. MOSKA 1958–1961 — SPECIALIZIMI NË KARDIOLOGJI Në 1958, Ylli Popa nisi studimet pasuniversitare për kardiologji në Moskë, të cilat i përfundoi në 1961. Kjo ishte një nga kthesat vendimtare të karrierës së tij. Nga mjeku dhe pedagogu, ai po bëhej specialist i një fushe të veçantë dhe gjithnjë e më të rëndësishme të mjekësisë. Moska i dha atij një përvojë të avancuar profesionale në kardiologji dhe, pas kthimit në Shqipëri, kjo dije do të hynte në një sistem që kishte nevojë për specialistë dhe për shkolla të reja profesionale. Një specializim ka vlerë të plotë vetëm kur dija e marrë larg kthehet në shërbim të vendit ku ajo mungon. SPITALI KLINIK NR. 1 — KU NISI SHKOLLA SHQIPTARE E KARDIOLOGJISË Pas kthimit në Shqipëri, Popa punoi si kardiolog në Spitalin Klinik nr. 1. Së bashku me Petrit Gaçen, hodhi themelet e shkollës shqiptare të kardiologjisë. Ky është një nga kontributet që i jep figurës së tij një rëndësi të veçantë. Sepse një specialist i shkëlqyer mund të jetë i pazëvendësueshëm për pacientët e kohës së vet, por një themelues shkolle ndikon edhe te njerëzit që do të vijnë pas tij. Ai nuk la vetëm një karrierë pas vetes; ndihmoi të krijohej një traditë profesionale. Kjo është diferenca midis suksesit individual dhe trashëgimisë institucionale. 1967–1970 — PËRGJEGJËS I KATEDRËS SË TERAPISË SPITALORE Në 1967–1970, ai ishte përgjegjës i Katedrës së Terapisë Spitalore. Kjo detyrë tregon zgjerimin e autoritetit të tij akademik dhe profesional. Tashmë ai nuk ishte vetëm mjeku që ushtronte profesionin, por edhe drejtuesi që kishte përgjegjësi mbi një strukturë të arsimit dhe praktikës mjekësore. Drejtimi akademik nuk është vetëm të kesh një zyrë; është të mbash përgjegjësi për dijen që u transmetohet të tjerëve. 1970–1973 — PAVIJONI I KARDIOLOGJISË Në 1970–1973, ishte përgjegjës i Pavijonit të Kardiologjisë në Klinikën e Propedeutikës. Këtu eksperienca e tij si kardiolog dhe përgjegjës akademik bashkoheshin drejtpërdrejt. Pavijoni ishte hapësira ku teoria përballej me pacientin, ku diagnoza duhej të bëhej vendim dhe ku dija duhej të shndërrohej në shërim. Në mjekësi, çdo teori e humb vlerën nëse nuk arrin të rikthehet te njeriu; çdo përvojë klinike, përkundrazi, bëhet dije kur ajo mësohet dhe transmetohet. 1973–1983 — KATEDRA E PROPEDEUTIKËS Në 1973–1983, Popa ishte përgjegjës i Katedrës së Propedeutikës. Dhjetë vite në këtë përgjegjësi dëshmojnë vazhdimësinë e tij në jetën universitare. Propedeutika është themeli i të menduarit klinik: mënyra se si mjeku mëson të vëzhgojë, të dëgjojë, të analizojë dhe të ndërtojë një diagnozë. Këtu figura e profesorit bëhet veçanërisht e rëndësishme. Një profesor i vërtetë nuk u jep studentëve vetëm përgjigje; ai u mëson mënyrën se si duhet të kërkojnë përgjigjen. 1972 — PARISI DHE MIJOKARDIOPATITË IDIOPATIKE Në 1972, ai prezantoi për herë të parë në Shqipëri konceptin e miokardiopative idiopatike, të cilin e referoi në një konferencë ndërkombëtare të kardiologjisë në Paris. Ky moment ka rëndësi të veçantë. Ai tregon se veprimtaria e tij nuk ishte vetëm në kuadrin e mësimdhënies dhe praktikës së përditshme, por përfshinte edhe përditësimin e mendimit shkencor dhe përfshirjen në diskutimin ndërkombëtar. Shkenca shqiptare bëhet më e madhe kur nuk mbyllet brenda kufijve të vet, por hyn në dialog me botën. Parisi i vitit 1972 ishte një pikë takimi mes përvojës shqiptare dhe zhvillimeve ndërkombëtare në kardiologji. 1983–1993 — KATEDRA E KARDIOLOGJISË Në 1983–1993, ai ishte përgjegjës i Katedrës së Kardiologjisë. Kjo ishte një nga përgjegjësitë më të natyrshme të gjithë rrugëtimit të tij: pas viteve të formimit, praktikës, kërkimit dhe drejtimit akademik, ai ishte tashmë në krye të katedrës së fushës me të cilën lidhej emri i tij. Kjo periudhë përfaqëson edhe një dimension të fortë të trashëgimisë së tij: formimin e brezave të rinj të kardiologëve. Një katedër nuk është vetëm një strukturë universitare. Ajo është një vend ku krijohet vazhdimësia e një profesioni. BOTIMET — DIJA QË MBETET NË FAQE Ylli Popa botoi një numër të madh artikujsh shkencorë. Ishte bashkautor i: “Leksione të kardiologjisë” — 1986, 1988 dhe “Kardiologjia” — 1991. Këto botime përfaqësojnë një tjetër dimension të punës së tij: shndërrimin e përvojës profesionale në dije të shkruar. Në materialin biografik të disponueshëm nuk jepet numri i saktë i të gjitha artikujve, studimeve dhe kërkimeve të tij, ndaj një botim serioz duhet të shmangë një shifër të paverifikuar. Por është e dokumentuar veprimtaria e gjerë e tij shkencore dhe kontributi si bashkautor i këtyre teksteve themelore. Libri shkencor ka një jetë të dytë: jeton në duart e atyre që e lexojnë dhe në mendjet e atyre që e përdorin për të mësuar. Në këtë mënyrë, shkrimi shkencor e zgjat jetën e një profesori përtej kohës së tij. 1987–1993 — UNION MÉDICALE BALKANIQUE Në 1987–1993, Ylli Popa ishte kryetar për Shqipërinë i Union Médicale Balkanique. Kjo eksperiencë e vendosi atë në një dimension rajonal të mjekësisë. Pas viteve të specializimit, praktikës dhe drejtimit akademik, ai tashmë përfaqësonte Shqipërinë në një hapësirë më të gjerë profesionale. Autoriteti i një mjeku nuk ndërtohet vetëm brenda spitalit; ai matet edhe me aftësinë për ta përfaqësuar dijen e vendit të tij përtej kufijve. 1990 — KOMITETI SHQIPTAR I HELSINKIT Që nga themelimi i Komitetit Shqiptar të Helsinkit në vitin 1990, Ylli Popa ishte anëtar i tij. Kjo eksperiencë sjell në portretin e tij një dimension tjetër: përgjegjësinë publike dhe shoqërore. Mjeku, në këtë pikë, shfaqet jo vetëm si profesionist i shëndetësisë, por si intelektual që merr pjesë në jetën publike. Dija ka vlerë të plotë kur shoqërohet me ndërgjegjen se ajo duhet të shërbejë edhe për njeriun dhe shoqërinë. 1982–1990 — DEPUTET I KUVENDIT POPULLOR Ylli Popa ishte deputet i Kuvendit Popullor të Shqipërisë për dy legjislatura, 1982–1990. Ky është një tjetër dimension i biografisë së tij dhe duhet lexuar brenda realitetit historik të kohës. Për një figurë të shkencës, angazhimi në jetën publike e zgjeron natyrshëm portretin përtej profesionit. Por pesha e tij historike mbetet veçanërisht e lidhur me mjekësinë, shkencën, universitetin dhe akademinë. Kjo është arsyeja pse figura e tij nuk duhet reduktuar në funksionet politike që ka mbajtur. 1997–2007 — DHJETË VITE NË KRYE TË AKADEMISË SË SHKENCAVE Për dhjetë vjet, nga 1997 deri në 2007, Ylli Popa drejtoi Akademinë e Shkencave të Shqipërisë si kryetar i saj. Ky është një nga kulmet institucionale të jetës së tij. Në këtë pozicion, ai nuk përfaqësonte më vetëm një specialitet mjekësor. Përgjegjësia e tij shtrihej në hapësirën më të gjerë të shkencës shqiptare. Akademia është kujtesa institucionale e dijes së një vendi; ajo ruan, vlerëson dhe përfaqëson përpjekjen e një shoqërie për të prodhuar mendim dhe për ta çuar atë drejt së ardhmes. Të drejtosh një institucion të tillë për dhjetë vite do të thotë të mbash mbi vete jo vetëm autoritetin e një posti, por edhe peshën e një përgjegjësie kombëtare. Nga zemra e njeriut te zemra e shkencës shqiptare, rruga e Ylli Popës ishte një zgjerim i vazhdueshëm i përgjegjësisë. NJERIU — DIMENSIONI HUMAN Pas të gjitha titujve, detyrave, katedrave dhe institucioneve qëndron një dimension më i thjeshtë: mjeku përballë njeriut. Kardiologjia e vendos mjekun përballë një prej frikërave më themelore njerëzore — frikës nga humbja e jetës. Prandaj dimensioni human i një kardiologu nuk mund të ndahet nga dimensioni profesional. Një pacient nuk i beson mjekut vetëm trupin e tij. Në shumë raste, i beson edhe shpresën e tij. Në atë çast, shkenca duhet të ketë saktësinë e mendjes, por edhe qetësinë e zemrës. Dhe ky është një prej kuptimeve më të bukura të profesionit të mjekut: dija nuk ekziston për të dëshmuar sa shumë di mjeku, por për të ndihmuar një tjetër njeri të jetojë. PROFESIONALI — NJË KARIERË E NDËRTUAR ME VAZHDIMËSI Dimensioni profesional i Ylli Popës shfaqet në gjithë kronologjinë e tij. 1954 — diplomimi në Bukuresht. 1954–1957 — Biokimia. 1957–1958 — Terapia Spitalore. 1958–1961 — specializimi në kardiologji në Moskë. Më pas puna si kardiolog në Spitalin Klinik nr. 1, ndërtimi i shkollës shqiptare të kardiologjisë me Petrit Gaçen, drejtimi i katedrave dhe pavijoneve dhe përfaqësimi në veprimtari profesionale ndërkombëtare. Kjo kronologji tregon diçka të rëndësishme: karriera e tij nuk u ndërtua mbi një sukses të vetëm, por mbi vazhdimësinë e përvojës. KËRKUESI SHKENCOR — NGA DIAGNOZA TE PYETJA Dimensioni kërkimor është i pranishëm në botimet e tij, në artikujt shkencorë dhe në prezantimin e miokardiopative idiopatike në 1972. Kërkimi shkencor është gjithmonë një akt modestie intelektuale: të pranosh se ajo që di sot nuk është kufiri i asaj që mund të dish nesër. Studiuesi i vërtetë nuk kënaqet me përgjigjen; ai pyet se çfarë fshihet pas saj. Kjo frymë është një prej elementeve që e lidhin Ylli Popën me traditën e mjekut-shkencëtar. AKADEMIKU — DIJA SI PËRGJEGJËSI KOMBËTARE Si profesor, përgjegjës katedrash dhe më pas kryetar i Akademisë së Shkencave, 1997–2007, ai përfaqësonte një dimension më të gjerë të dijes. Akademiku nuk është vetëm specialisti i një fushe. Ai është pjesë e përpjekjes së një vendi për të ruajtur standardet e dijes dhe për të ndërtuar një kulturë shkencore. Në këtë dimension, Ylli Popa kaloi nga mjekësia si profesion te shkenca si përgjegjësi kombëtare. DREJTUESI — NGA KATEDRA TE AKADEMIA Nëse e shohim gjithë rrugën e tij, vërejmë një rritje graduale të përgjegjësisë: Katedra e Biokimisë → Terapia Spitalore → Pavijoni i Kardiologjisë → Katedra e Propedeutikës → Katedra e Kardiologjisë → Union Médicale Balkanique → Akademia e Shkencave. Kjo nuk është thjesht një ngjitje në hierarki. Është zgjerim i rrezes së ndikimit. Nga studenti te profesori. Nga profesori te drejtuesi. Nga drejtuesi i një katedre te drejtuesi i një institucioni kombëtar të shkencës. Drejtuesi i vërtetë nuk matet vetëm me pushtetin që ushtron, por me institucionin që lë më të fortë pas vetes NJË FIGURË ME SHUMË DIMENSIONE Ylli Popa mund të lexohet në disa plane njëherësh: Si humanist, sepse profesioni i tij ishte në shërbim të jetës njerëzore. Si mjek, sepse kardiologjia ishte fusha ku ushtroi dijen dhe përvojën e tij. Si profesionist, sepse ndërtoi një karrierë të gjatë në klinikë dhe universitet. Si kërkues shkencor, sepse botoi artikuj, zhvilloi studime dhe solli koncepte të reja në praktikën shqiptare të kardiologjisë. Si akademik, sepse formoi breza dhe drejtoi institucione të dijes. Si drejtues, sepse mbajti përgjegjësi në katedra, pavijone, organizime profesionale dhe në Akademinë e Shkencave. Si figurë publike, sepse ishte deputet për dy legjislatura, 1982–1990, dhe anëtar i Komitetit Shqiptar të Helsinkit që nga 1990. Këto dimensione nuk konkurrojnë me njëri-tjetrin. Përkundrazi, plotësojnë njëri-tjetrin dhe krijojnë portretin e plotë të një intelektuali të shkencës shqiptare. NDERIMET — NJË NJOHJE PËR NJË KONTRIBUT TË GJERË Për kontributin e tij të shquar në zhvillimin e shkencës shqiptare dhe në shërbim të shëndetësisë e të shoqërisë, Ylli Popa u nderua me titullin: “Hero i Punës Socialiste” dhe me: Urdhrin “Flamuri i Kuq i Punës”, Klasi I. Këto nderime janë pjesë e historisë së tij publike dhe duhen parë në kontekstin historik të kohës. Por përtej çdo titulli, dekorate apo funksioni, mbetet ajo që është më e vështirë të ndërtohet dhe më e vështirë të humbasë: autoriteti profesional dhe trashëgimia e dijes. 15 gusht 2017 shënoi ndarjen e tij nga jeta. Por një jetë e tillë nuk përfundon me një datë. Mbetet në historinë e kardiologjisë shqiptare. Mbetet në shkollën që ndihmoi të ndërtohej së bashku me Petrit Gaçen. Mbetet në studentët dhe mjekët që u formuan në auditorët dhe strukturat ku ai punoi. Mbetet në artikujt dhe tekstet shkencore që la pas. Mbetet në “Leksione të kardiologjisë” (1986, 1988) dhe “Kardiologjia” (1991). Mbetet në kontributin e tij për miokardiopatitë idiopatike në 1972. Mbetet në përfaqësimin e Shqipërisë në Union Médicale Balkanique, 1987–1993. Mbetet në angazhimin në Komitetin Shqiptar të Helsinkit nga 1990. Mbetet në përvojën e tij si deputet, 1982–1990. Mbetet mbi të gjitha në dhjetë vitet e drejtimit të Akademisë së Shkencave, 1997–2007. Dhe mbetet në kujtesën e mjekësisë shqiptare si një nga figurat që ndihmuan ta shndërronin kardiologjinë nga një fushë profesionale në një shkollë të organizuar të dijes dhe praktikës. Trashëgimia Ka njerëz që lënë pas një emër. Ka të tjerë që lënë një vepër. Dhe ka nga ata që lënë një vazhdimësi. Ylli Popa i përket kësaj të fundit. Sepse trashëgimia e tij nuk është vetëm ajo që shkroi, por edhe ajo që mësoi; jo vetëm ajo që drejtoi, por ajo që ndërtoi; jo vetëm ajo që dinte, por ajo që u dha të tjerëve mundësinë të dinin. Mjeku i zemrës studioi organin që mban ritmin e jetës; profesori i dha ritëm një shkolle; akademiku i dha zë dijes; drejtuesi i dha përgjegjësi institucionit. Dhe ndoshta këtu qëndron kuptimi më i thellë i një jete të tillë: njeriu largohet, por ajo që ai ka ndërtuar vazhdon të punojë për të tjerët. Ylli Popa nuk mbetet vetëm si një emër në historinë e mjekësisë shqiptare. Ai mbetet si mjeku që i shërbeu jetës, profesori që formoi dijen, studiuesi që kërkoi përtej së njohurës, akademiku që mbrojti vlerën e shkencës dhe drejtuesi që e zgjeroi përgjegjësinë e tij nga një katedër te një institucion kombëtar. Dhe, në fund, kjo është trashëgimia më e madhe e një njeriu të shkencës: të mos jetë thjesht i kujtuar për atë që ishte, por të vazhdojë të jetë i dobishëm për atë që vjen pas tij. YLLI POPA Mjek • Kardiolog • Profesor • Studiues • Akademik • Drejtues • Ndërtues i shkollës shqiptare të kardiologjisë Elbasan — Bukuresht — Tiranë — Moskë — Paris — Akademia e Shkencave Një jetë mes mjekësisë, dijes, kërkimit, arsimit, drejtimit dhe shërbimit publik. Përgatiti: Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere (LP) © Copyright 2026 — Albania Prestige Magazine

Rubrika: Arkitekturë Trashegimi. Shkalla moderne e Bramantes – Muzetë e Vatikanit Muzetë e Vatikanit strehojnë një pasuri të jashtëzakonshme veprash arti dhe monumentesh, por ndër më të njohurat është padyshim Shkalla e Bramantes. Në Muzetë e Vatikanit ekzistojnë në fakt dy shkallë që mbajnë emrin e Bramantes. Shkalla moderne u ndërtua në vitin 1932, sipas modelit të shkallës origjinale, e cila u krijua në vitin 1505. Ajo konsiderohej një mrekulli revolucionare arkitekturore për kohën e saj, veçanërisht për strukturën e saj karakteristike spirale, e cila është bërë e famshme ndër shekuj. Shkalla e sotme e Bramantes është e hapur për publikun dhe ndodhet në kompleksin e Muzeut Pio-Clementino. Ajo shënon fundin e vizitës në muze dhe rrugën e daljes për vizitorët. Të qëndrosh në majë të kësaj shkalle madhështore dhe të shohësh turmat që zbresin drejt katit të poshtëm është një përvojë mbresëlënëse. Shkalla u projektua nga Giuseppe Momo në vitin 1932 dhe ruan shumë nga tiparet e modelit origjinal. Struktura e saj përsërit idenë e spirales së dyfishtë, duke krijuar një lëvizje elegante dhe të vazhdueshme mes hapësirave. Ndryshe nga shkalla origjinale, versioni modern ka shkallë të ulëta e të përshtatshme për vizitorët dhe nuk është një rampë. Qyteti i Vatikanit – ku arti takohet me të shenjtën Të vizitosh Qytetin e Vatikanit është si të hysh në një muze të gjallë, ku arti, historia dhe përmasa shpirtërore bashkëjetojnë në një hapësirë të jashtëzakonshme. Megjithëse është shteti më i vogël në botë, Vatikani ruan disa nga thesaret më të mëdha të qytetërimit evropian. Në Muzetë e Vatikanit, çdo korridor shndërrohet në galeri dhe çdo tavan në një vepër arti. Në qendër të kësaj përvoje qëndron Kapela Sistine, ku kryevepra e Michelangelo-s e kthen hapësirën në një dialog të përjetshëm mes njeriut, artit dhe hyjnores. Po aq mbresëlënëse është Bazilika e Shën Pjetrit, nga sheshi madhështor deri te kupola e saj. Në Sheshin e Shën Pjetrit, njerëz nga e gjithë bota takohen nën hijen e historisë dhe besimit. Një ditë në Vatikan nuk është vetëm një udhëtim turistik. Është një udhëtim përmes kulturës, historisë, artit dhe shpirtit njerëzor. Nuk është e nevojshme të jesh besimtar për të ndier madhështinë e këtij vendi. Mjafton të hysh me një mendje të hapur dhe me gatishmërinë për t’u mahnitur. Burimi: Trip.com Fotografia/ideja: The Modern Bramante Staircase Vatican Museums, Vatican City

Naomi Watts – Eleganca e një talenti që i dha shpirt kinemasë botërore. Në universin e kinemasë bashkëkohore, Naomi Watts përfaqëson një nga ato figura të rralla ku talenti, ndjeshmëria dhe eleganca artistike bashkohen në një portret të paharrueshëm. Ajo është një aktore që nuk ka kërkuar vetëm dritat e famës, por ka ndërtuar një trashëgimi të bazuar mbi role të fuqishme, histori njerëzore dhe një përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj artit të interpretimit. Me një karrierë që nis në vitin 1986 dhe vazhdon ende sot, Naomi Watts është shndërruar në një nga emrat më të respektuar të kinemasë ndërkombëtare. Rruga e saj drejt suksesit nuk ishte e menjëhershme; ajo u formua përmes ndryshimeve, sfidave dhe përvojave që i dhanë thellësi si artiste dhe si njeri. Një fëmijëri mes dy kulturave dhe fuqia e një ëndrre Naomi Ellen Watts lindi më 28 shtator 1968 në Shoreham, Kent, Angli. Ajo është vajza e Myfanwy (Miv) Edwards, një tregtare antikash, stiliste kostumesh dhe dizajnere skene, dhe e Peter Watts (1946–1976), një inxhinier zëri dhe menaxher turnesh që punoi edhe me grupin legjendar britanik Pink Floyd. Kur Naomi ishte vetëm 4 vjeçe, prindërit e saj u divorcuan. Pas ndarjes, ajo dhe vëllai i saj më i madh Ben Watts u zhvendosën disa herë së bashku me nënën e tyre në juglindje të Anglisë. Në vitin 1976, kur Naomi ishte rreth 8 vjeçe, babai i saj ndërroi jetë në Londër. Pas kësaj humbjeje, familja u zhvendos në Uellsin e Veriut, ku Naomi jetoi për disa vite me gjyshërit e saj. Ajo ndoqi shkollën me gjuhë uellsiane Ysgol Gyfun Llangefni, një përvojë që ndikoi në aftësinë e saj për t’u përshtatur me kultura dhe mjedise të ndryshme. Në vitin 1978, nëna e saj u rimartua dhe familja u zhvendos në Suffolk, ku Naomi ndoqi Thomas Mills High School. Që e vogël ajo ndjeu tërheqje ndaj botës së skenës, e frymëzuar nga puna artistike e nënës së saj dhe nga filmi “Fame” (1980). Nga Anglia në Australi – fillimi i një rrugëtimi artistik Në vitin 1982, kur ishte 14 vjeçe, Naomi u zhvendos me familjen në Sydney, Australi. Atje filloi të merrte mësime aktrimi dhe të merrte pjesë në audicione për reklama televizive. Në këtë periudhë ajo u njoh me aktoren Nicole Kidman, me të cilën krijoi një miqësi të gjatë. Para se të gjente suksesin, Naomi provoi shumë punë të ndryshme. Ajo punoi si shpërndarëse gazetash, prerëse negativësh filmikë dhe menaxhere në një dyqan ushqimor në Sydney. Në moshën 18-vjeçare, ajo provoi edhe modelingun dhe udhëtoi në Japoni, por pas disa vështirësive u kthye në Australi për të ndjekur pasionin e saj të vërtetë: aktrimin. Hapat e parë në ekran Debutimi i saj filmik erdhi në vitin 1986 me dramën australiane “For Love Alone”. Më pas ajo u shfaq në serialet televizive: “Hey Dad..!” (1990) “Brides of Christ” (1991) “Home and Away” (1991) dhe në filmin “Flirting” (1991). Në fund të viteve ’90, Naomi u zhvendos në Shtetet e Bashkuara për të ndjekur një karrierë më të madhe, por vitet e para ishin të vështira. Ajo u përball me shumë refuzime dhe role të vogla, derisa erdhi momenti që ndryshoi gjithçka. “Mulholland Drive” – lindja e një ylli botëror Në vitin 2001, regjisori i madh David Lynch i besoi rolin kryesor në filmin misterioz “Mulholland Drive”. Interpretimi i saj si një aktore aspiruese në kërkim të identitetit artistik u vlerësua gjerësisht dhe e vendosi Naomi Watts në qendër të vëmendjes ndërkombëtare. Ky ishte momenti kur një aktore me vite përpjekjesh u shndërrua në një nga fytyrat më interesante të kinemasë moderne. Role që lanë gjurmë në historinë e filmit Në vitin 2002, Naomi luajti gazetaren Rachel Keller në filmin horror “The Ring”, një rol që i solli famë globale. Në vitin 2003, ajo interpretoi në dramën “21 Grams” të regjisorit Alejandro González Iñárritu, ku portretizoi një grua të përballur me dhimbje dhe humbje. Ky interpretim i solli nominimin e parë për Oscar – Aktorja më e Mirë. Në vitin 2005, ajo luajti në filmin epik “King Kong”, ndërsa në vitin 2007 në dramën kriminale “Eastern Promises”. Në vitin 2009 interpretoi në thrillerin politik “The International”. Një nga kulmet më të mëdha të karrierës së saj erdhi me filmin “The Impossible” (2012), ku luajti rolin e Maria Bennett, një nënë që lufton për mbijetesë pas cunamit shkatërrues të vitit 2004 në Oqeanin Indian. Për këtë rol ajo mori nominimin e dytë për Çmimin Oscar për Aktoren më të Mirë. Një karrierë e pasur në film dhe televizion Gjatë viteve ajo ka interpretuar në shumë filma të rëndësishëm: “Birdman” (2014) “St. Vincent” (2014) “While We’re Young” (2015) “Divergent Series” (2015–2016) “The Glass Castle” (2017) “Luce” (2019) Në televizion ajo spikati në: “Twin Peaks” (2017) “The Loudest Voice” (2019) “The Watcher” (Netflix, 2022) “Feud: Capote vs. The Swans” (2024) “All’s Fair” (2025–) Për rolin e saj në “All’s Fair”, ajo mori nominim për Primetime Emmy Award. Çmimet dhe vlerësimet Naomi Watts është vlerësuar me shumë çmime dhe nominime, ndër të cilat: Critics’ Choice Award Dy Saturn Awards Actor Award Dy nominime për Academy Awards (Oscar) Dy nominime për Golden Globe Awards Nominim për Primetime Emmy Award Përtej ekranit – një grua me ndikim Përveç karrierës artistike, Naomi Watts është angazhuar edhe në kauza humanitare. Ajo ka qenë ambasadore për UNAIDS (Joint United Nations Programme on HIV/AIDS) dhe ka mbështetur projekte sociale si Pantene Beautiful Lengths. Në jetën personale, ajo ka pasur një lidhje me aktorin Heath Ledger (2002–2004). Nga 2005 deri në 2016 ishte në një marrëdhënie me aktorin Liev Schreiber, me të cilin ka dy fëmijë. Në vitin 2023, Naomi Watts u martua me aktorin Billy Crudup, pas një lidhjeje që nisi në vitin 2017, pasi ata u njohën gjatë xhirimeve të serialit “Gypsy”. Naomi Watts – një trashëgimi që vazhdon Naomi Watts është historia e një gruaje që e ndërtoi suksesin jo vetëm me bukurinë e ekranit, por me fuqinë e talentit dhe thellësinë e shpirtit artistik. Nga një vajzë që kërkonte vendin e saj në botë, ajo u bë një nga aktoret më të respektuara të kinemasë ndërkombëtare. Ajo mbetet një simbol i elegancës, qëndrueshmërisë dhe pasionit – një artiste që nuk interpreton vetëm personazhe, por zbulon histori njerëzore që prekin zemrën e publikut. Nga Prestige Përgatiti: PRESTIGE Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere (LP) © Copyright 2026 — Albania Prestige Magazine Të gjitha të drejtat e rezervuara.

REMBRANDT Piktor holandez I njohur gjithashtu si: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Rembrant van Rembrandt: Autoportret Autoportret, vaj mbi kanavacë nga Rembrandt, 1659; në Galerinë Kombëtare të Artit, Washington, D.C. Pyetjet kryesore Pse është i rëndësishëm Rembrandti? Si u arsimua Rembrandti? Çfarë krijoi Rembrandti? Rembrandti (lindur më 15 korrik 1606, Leiden, Holandë – vdekur më 4 tetor 1669, Amsterdam) ishte një piktor dhe grafist holandez i Barokut, një prej tregimtarëve më të mëdhenj në historinë e artit, me një aftësi të jashtëzakonshme për të paraqitur njerëzit në gjendjet e tyre të ndryshme shpirtërore dhe në pamje dramatike. Rembrandti njihet gjithashtu si piktori i dritës dhe hijes, si dhe si një artist që i qëndroi besnik një realizmi të pakompromis, aq sa disa kritikë arritën të pohonin se ai parapëlqente shëmtinë ndaj bukurisë. A shkaktoi Roja e Natës rënien e Rembrandtit? E pikturuar në vitin 1642, Roja e Natës e Rembrandtit është një portret grupi i porositur, që paraqet një kompani milicie. Në fillim të karrierës së tij dhe për një periudhë të gjatë më pas, Rembrandti pikturoi kryesisht portrete. Edhe pse vazhdoi të pikturonte portrete gjatë gjithë jetës së tij artistike, si dhe të merrej me gravurë dhe, herë pas here, me vizatim, me kalimin e viteve ai e bëri këtë më rrallë. Afërsisht një e dhjeta e veprës së tij të pikturuar dhe të gravuar përbëhet nga studime të fytyrës së tij dhe nga autoportrete më formale, një fakt që ka nxitur shumë hamendësime. Megjithatë, thelbi i veprës së Rembrandtit përbëhet nga skena biblike dhe, në një masë shumë më të vogël, nga vepra historike, mitologjike dhe alegorike. Ai i pikturoi, i gravoi ose i skicoi këto në penë e bojë ose me shkumës. Kur vepra e tij shihet në tërësinë e karrierës, ndryshimet në stilin e Rembrandtit janë të jashtëzakonshme. Qasja e tij ndaj kompozimit dhe mënyra se si paraqiste hapësirën dhe dritën — ashtu si trajtimi i konturit, formës dhe ngjyrës, puna e penelit dhe, në vizatime e gravura, trajtimi i vijës dhe tonit — iu nënshtruan një transformimi gradual, e ndonjëherë edhe të menjëhershëm, madje brenda së njëjtës vepër. Piktura e njohur si Roja e Natës (1640/42) ishte qartësisht një pikë kthese në zhvillimin e tij stilistik. Këto ndryshime nuk ishin rezultat i një evolucioni të pavullnetshëm. Përkundrazi, ato duhen parë si dëshmi të një kërkimi të vetëdijshëm artistik, si në aspektin piktorik, ashtu edhe në atë narrativ; një kërkim që herë pas here zhvillohej, si të thuash, në dialog me pararendësit e tij të mëdhenj. Rembrandti fitoi shpejt famë ndër dashamirësit holandezë të artit dhe te publiku që blinte vepra arti, falë pikturave të tij historike dhe gravurave, por edhe portreteve e autoportreteve. Gravurat e tij të pazakonta i sollën famë ndërkombëtare që gjatë jetës së tij, ndërsa vizatimet e tij, të cilat në të vërtetë shërbenin si ushtrime praktike ose si studime për vepra të tjera, u mblodhën gjithashtu nga dashamirësit bashkëkohorë të artit. Sipas mitit që u krijua pas vdekjes së tij, Rembrandti vdiq i varfër dhe i keqkuptuar. Është e vërtetë se në fund të jetës së tij realizmi i tij ishte zëvendësuar nga Klasicizmi dhe kishte dalë nga moda në Holandë. Megjithatë, reputacioni i tij ndërkombëtar mes njohësve dhe koleksionistëve vetëm sa vazhdoi të rritej. Disa artistë në Gjermaninë dhe Venedikun e shekullit XVIII madje e përvetësuan stilin e tij. Ai u nderua gjatë epokës Romantike dhe u konsiderua një pararendës i lëvizjes romantike. Që prej asaj kohe, ai u pa si një prej figurave më të mëdha në historinë e artit. Në vetë Holandën, fati i emrit të tij u ngrit përsëri dhe Rembrandti u shndërrua në një simbol të madhështisë dhe të identitetit holandez. Vitet e hershme Rembrandti ishte fëmija i katërt nga gjashtë fëmijë që mbijetuan, prej gjithsej dhjetë fëmijëve. Ndryshe nga shumë piktorë të kohës së tij, ai nuk vinte nga një familje artistësh apo zejtarësh. I ati, Harmen Gerritszoon van Rijn (1568–1630), ishte mullixhi. E ëma, Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck (1568–1640), vinte nga një familje bukëpjekësish. Emri Rembrandt ishte — dhe mbetet — jashtëzakonisht i rrallë. Ai lidhet me emra holandezë më të zakonshëm si Remmert, Gerbrand dhe IJsbrand. Mënyra se si Rembrandti e shkruante emrin e tij në veprat e veta ndryshoi ndjeshëm me kalimin e kohës. Si i ri, ai i firmoste veprat vetëm me monogramin RH (Rembrant Harmenszoon, “biri i Harmenit”); nga viti 1626/27, me RHL; ndërsa në vitin 1632 me RHL van Rijn. L-ja në monogram besohet se qëndronte për Leidensis, “nga Leiden”, qyteti ku kishte lindur. Në moshën 26-vjeçare ai filloi t’i firmoste veprat vetëm me emrin e parë, Rembrant, duke e mbyllur me -t. Nga fillimi i vitit 1633 dhe deri në vdekjen e tij, ai e shkroi emrin Rembrandt, me -dt, dhe kështu i firmoste veprat. Është sugjeruar se ai filloi të përdorte emrin e parë si firmë sepse e konsideronte veten të barabartë me artistët e mëdhenj të shekujve XV dhe XVI. Edhe Michelangelo (Michelangelo Buonarroti), Titiani (Tiziano Vecellio) dhe Rafaeli (Raffaello Sanzio) njiheshin përgjithësisht vetëm me emrat e tyre të parë. Si shumica e fëmijëve holandezë të kohës së tij, Rembrandti ndoqi shkollën fillore rreth viteve 1612–1616. Më pas, afërsisht nga 1616 deri më 1620, ai ndoqi Shkollën Latine në Leiden, ku lëndët kryesore ishin studimet biblike dhe klasikët. Theksi i shkollës mbi aftësitë e oratorisë mund të ketë ndikuar në aftësinë e tij për t’i “vënë në skenë” figurat në skenat e paraqitura në pikturat historike, vizatimet dhe gravurat e tij. Nuk është e qartë nëse Rembrandti e përfundoi kursin në Shkollën Latine. Biografi i tij i parë, Jan Janszoon Orlers (1570–1646), përfshiu një biografi lavdëruese gjysmëfaqëshe të Rembrandtit në veprën e tij Beschrijvinge der stadt Leyden (1641; “Përshkrimi i qytetit të Leidenit”). Atje Orlers shkruante se Rembrandti u nxor nga shkolla para kohe dhe, me kërkesën e tij, u dërgua për t’u trajnuar si piktor. Fakti që Rembrandti u regjistrua në Universitetin e Leidenit më 20 maj 1620 nuk e kundërshton domosdoshmërisht këtë. Qoftë për arsye taksash, qoftë thjesht sepse kishin ndjekur Shkollën Latine, nuk ishte e pazakontë që djemtë e Leidenit të regjistroheshin si studentë pa pasur detyrimin të ndiqnin leksionet. Shkalla e zhvillimit të tij intelektual dhe ndikimi i mundshëm që kjo mund të ketë pasur mbi veprën e tij mbeten çështje hamendësimi. Nga afërsisht 1620 deri më 1624/25, Rembrandti u formua si artist. Siç ishte e zakonshme në kohën e tij, ai pati dy mjeshtër, njëri pas tjetrit. Mësuesi i parë i Rembrandtit ishte piktori i Leidenit Jacob van Swanenburgh (1571–1638), me të cilin, sipas Orlers, qëndroi rreth tre vjet. Van Swanenburgh duhet t’i ketë mësuar aftësitë bazë dhe t’i ketë dhënë njohuritë e nevojshme për profesionin. Ai ishte specialist i skenave arkitekturore, si dhe i skenave të ferrit dhe botës së nëndheshme, të cilat kërkonin mjeshtëri në paraqitjen e zjarrit dhe të pasqyrimeve të tij mbi objektet përreth. Në kohën e Rembrandtit, kjo aftësi konsiderohej e veçantë dhe kërkuese. Është krejt e mundshme që ekspozimi i hershëm i Rembrandtit ndaj këtij lloji problemi piktorik të jetë në themel të interesit të tij të qëndrueshëm për efektet e dritës. Mësuesi i dytë i Rembrandtit, Pieter Lastman (1583–1633), jetonte në Amsterdam. Sipas Orlers, Rembrandti qëndroi me të për gjashtë muaj. Puna me Lastmanin, i cili në atë kohë ishte i njohur si piktor historik, duhet ta ketë ndihmuar Rembrandtin të fitonte njohuritë dhe aftësitë e nevojshme për të zotëruar këtë zhanër. Piktura historike përfshinte vendosjen e figurave të ndryshme nga skena biblike, historike, mitologjike ose alegorike në mjedise komplekse. Në hierarkinë e zhanreve të ndryshme të shekullit XVII, piktura historike zinte vendin më të lartë, sepse kërkonte zotërim të plotë të të gjitha temave: nga peizazhi te arkitektura, nga natyra e qetë te pëlhurat, nga kafshët dhe, mbi të gjitha, figura njerëzore, në një gamë të gjerë qëndrimesh, shprehjesh dhe kostumesh. Një prej biografëve të Rembrandtit, Arnold Houbraken, përmend një tjetër piktor historik të Amsterdamit, Jakob Pynas, si një prej mësuesve të Rembrandtit. Në vitin 1718, Houbraken shkroi biografinë e hershme më të gjerë dhe karakterizimin më të plotë të Rembrandtit si artist, megjithëse ajo ishte e përzier me anekdota të pasakta. Fakte të shpejta Emri i plotë: Rembrandt Harmenszoon van Rijn Emri që përdorte fillimisht: Rembrant Lindur: 15 korrik 1606, Leiden, Holandë Mbi bazën e argumenteve stilistike, mund të hamendësohet edhe ndikimi që Jan Lievens mund të ketë pasur mbi Rembrandtin gjatë formimit të tij. Lievens, një vit më i ri se Rembrandti dhe fillimisht një fëmijë i talentuar në mënyrë të jashtëzakonshme, ishte tashmë një artist i formuar në kohën kur Rembrandti duhet të ketë vendosur të bëhej piktor. Megjithëse studiuesit e dinë me siguri vetëm se Rembrandti dhe Lievensi punuan ngushtë së bashku për disa vite pasi Rembrandti u kthye në Leiden rreth vitit 1625, pas formimit të tij me Lastmanin, kontaktet mes këtyre dy djemve të Leidenit mund të kenë filluar më herët. Megjithatë, asnjë gjurmë e ushtrimeve të Rembrandtit si student nuk ka mbijetuar. Periudha e Leidenit (1625–31) e Rembrandtit Rembrandt: Autoportret Autoportret, vaj mbi panel nga Rembrandti, rreth vitit 1628; në Rijksmuseum, Amsterdam. Gjatë vitit 1625, Rembrandti u vendos në Leiden si mjeshtër i pavarur. Gjatë gjashtë viteve që pasuan, ai hodhi themelet për shumë prej veprave dhe interesave që do ta shoqëronin më vonë. Pikturat e tij më të hershme mbështeteshin shumë te puna e Lastmanit. Në disa raste, ai, si të thuash, i çmontonte kompozimet shumëngjyrëshe të Lastmanit dhe i rindërtonte në kompozime të reja. Më vonë, ndonëse në një mënyrë më pak drastike, edhe nxënësit e Rembrandtit do të krijonin variante mbi bazën e veprave të vetë Rembrandtit. Për një piktor që aspironte të gjente stilin e vet, kjo ishte një prej metodave tipike për zhvillimin e një gjuhe personale nën udhëheqjen e një mjeshtri. Megjithatë, duke qenë se Rembrandti i pikturoi variantet e tij mbi modelet e Lastmanit pasi ishte kthyer në Leiden si një mjeshtër i ri dhe i pavarur, mund të hamendësohet se ai në të vërtetë po përpiqej të imitonte ish-mësuesin e tij, duke zgjedhur temat e tij, por duke i “riformuluar” plotësisht. Gjatë periudhës së Leidenit, veprimtaria e Rembrandtit si piktor iu kushtua kryesisht pikturave historike të përmasave të vogla dhe tronieve — figura të vetme të veshura me kostume historizuese, të Lindjes së Mesme, aziatike ose imagjinare, që nënkuptonin pleqërinë, devotshmërinë, trimërinë e ushtarit, Azinë, Lindjen e Mesme, kalueshmërinë e jetës e të tjera. Troniet nuk synonin të ishin portrete, megjithëse individë duhet të kenë pozuar për to — mes tyre edhe vetë Rembrandti, përpara pasqyrës. Gjatë kësaj periudhe, Rembrandti mund të ketë ndarë studion me Lievensin, i cili, ashtu si Rembrandti, kishte marrë formimin e fundit me Lastmanin — megjithëse gjashtë vjet më herët. Dy piktorët e rinj eksperimentuan me konsistencën e bojës, duke u përpjekur të përdornin ndryshime në sipërfaqen e saj për të paraqitur materiale të ndryshme. Është krejt e mundshme që Lievensi të ketë pasur një ndikim më të madh mbi Rembrandtin në këto vite të hershme sesa e kundërta. Fakti që rreth vitit 1630, të dy piktorët e trajtuan disa herë të njëjtën temë — si Ngritja e Lazarit — mund të sugjerojë se ata konkurronin me njëri-tjetrin. Në vitin 1628 ose 1629, Rembrandti përfundoi Juda i Penduar dhe, ndër vepra të tjera, pikturoi Artisti në studion e tij. Pas ndryshimeve jashtëzakonisht të shpejta në stil që nga viti 1625, Rembrandti arriti kulmin e parë të madh në zhvillimin e tij artistik në fund të viteve 1620. Pikturat që krijoi menjëherë pasi u largua nga Lastmani ende kanë një cilësi të ngjashme me figurat prej dylli, me figura të ndriçuara njëtrajtshëm, shumëngjyrëshe dhe të vendosura në një hapësirë të organizuar qartë. Ndryshimi revolucionar që ndodhi në stilin e Rembrandtit midis viteve 1627 dhe 1629 lidhej me rolin e dritës. Duke përqendruar dritën dhe duke ekzagjeruar zbehjen e fuqisë së saj në raport me largësinë nga burimi i dritës, Rembrandti arriti efekte që mund të quhen në mënyrë të thjeshtë efekte “projektori”. Për të krijuar efekte bindëse të dritës, Rembrandti — ashtu si Caravaggio, pararendësi i tij i madh italian në këtë fushë — duhej të kompensonte duke lënë zona të mëdha të mbuluara nga hija. Në vitin 1628, veçanërisht në Pjetri dhe Pali në debat, Rembrandti zhvilloi një metodë ku elementet e ndriçuara të pikturës grumbulloheshin kryesisht në një zonë të vetme, në mënyrë të tillë që të nevojitej pak hije për të ndarë format nga njëra-tjetra. Duke bashkuar nuanca të çelëta të së verdhës, blusë, rozës, jeshiles dhe ngjyrave të tjera, ai zhvilloi një sistem të quajtur bevriende kleuren — “ngjyra të afërta” ose “ngjyra të lidhura”. Kjo zonë e pikturës rrethohej nga grupe koherente tonesh më të errëta, të cilat zinin planin e parë dhe sfondin, veçanërisht skajet dhe qoshet e veprës. Nëpërmjet kësaj metode, Rembrandti nuk krijoi vetëm një intensitet të përqendruar, pothuajse si një furrë e ndezur, të dritës, por arriti edhe një unitet të fuqishëm në kompozimin e tij. Ky unitet i mundësonte syrit të shikuesit ta përkapte imazhin në një vështrim të vetëm, përpara se të ndalej te hollësitë. Për të arritur këtë rezultat, Rembrandti duhej të sakrifikonte ngjyrat e forta dhe të ngopura, sepse ato do ta dëmtonin efektin e dëshiruar. Ai duhej të sakrifikonte gjithashtu shumë detaje, në mënyrë që të ruante unitetin tonal në të gjithë pikturën. Mund të hamendësohet se këto dilema piktorike përfundimisht çuan në një krizë artistike, e cila mund të jetë shfaqur gjatë punës mbi Roja e Natës (shih më poshtë), e cila në të vërtetë ishte menduar si një skenë e ndriçuar nga drita e ditës. Zhvillime të tjera të periudhës së Leidenit të Rembrandtit, si veprimtaria e tij si gravurist dhe mësues, do të rezultonin gjithashtu të rëndësishme për të gjithë karrierën e tij artistike. Gravura Rembrandt: Autoportret i gravuar pranë një dritareje Autoportret i gravuar pranë një dritareje, gravurë — pikë e thatë dhe burin në të zezë mbi letër të bardhë të punuar — nga Rembrandti, 1648. Rembrandt: Gruaja me Shigjetën Gruaja me Shigjetën, gravurë nga Rembrandti, 1661; në Galerinë Kombëtare të Artit, Washington, D.C. 20.9 × 12.8 cm. Rreth vitit 1628, Rembrandti realizoi gravurat e tij të para. Ndryshe nga vizatimi, gravura nuk është një vazhdim i natyrshëm i pikturës, dhe vendimi i tij për të filluar të merrej me gravurë nënkuptonte një drejtim të ri dhe të rëndësishëm në karrierën e tij. Një pjesë e madhe e famës së tij ndërkombëtare gjatë jetës do të mbështetej në gravurat e shpërndara gjerësisht, të cilat ai i krijoi nga rreth 300 gravura të realizuara gjatë karrierës. Analiza e veprave të hershme të Rembrandtit në gravurë të jep përshtypjen se në këtë fushë ai ishte kryesisht autodidakt. Ndërsa bashkëkohësit e tij përdornin mënyrën e rregullt, pothuajse të stilizuar, të vendosjes së vijave dhe vijëzimeve që gjendej në gravurat shumë më të zakonshme në bakër, Rembrandti, pothuajse që në fillim, përdori një teknikë shumë më të lirë. Në shikim të parë, ajo duket e pakontrolluar, madje nervoze. Megjithatë, falë kësaj teknike të re, ai arriti të zhvillonte një mënyrë pune që duket pjesërisht si skicë, por që mund të përshkruhet gjithashtu si piktorike. Cilësia piktorike e gravurave të tij lidhet kryesisht me mënyrën se si ai arrinte një lojë jashtëzakonisht sugjestive të dritës dhe errësirës dhe se si krijonte një ndjesi bindëse të hapësirës atmosferike duke përdorur metoda të ndryshme të vijëzimit. Rembrandt: Tre pemët Tre pemët, gravurë me pikë të thatë dhe gdhendje nga Rembrandti, 1643. 21.3 × 27.9 cm. Që në shekullin XVIII, specialistët kishin përshkruar dhe studiuar me hollësi veprën grafike të Rembrandtit, kryesisht në dobi të koleksionistëve të gravurave. Gjatë këtij procesi, shumë vëmendje iu kushtua fazave të ndryshme — të ashtuquajturave “gjendje” — nëpër të cilat kaluan shumë prej gravurave të Rembrandtit, si dhe larmisë së jashtëzakonshme të letrave mbi të cilat ato u shtypën. Ky fakt çoi në bindjen e përgjithshme se Rembrandti i shtypte vetë gravurat e tij. Rreth vitit 1990, teknika e radiografisë me rreze X u aplikua mbi filigranat e letrës. Kjo teknikë bëri të mundur rindërtimin e botimeve të gravurave dhe, si rrjedhojë, sigurimin e një kuptimi më të thellë mbi praktikën e studios së Rembrandtit në këtë fushë. Mësimdhënia Nga viti 1628 deri më 1663, Rembrandti pati nxënës. Gerrit Dou (1613–1675), i cili më vonë u bë i njohur si piktor i pikturave të zhanrit dhe portreteve të realizuara me përpikëri të jashtëzakonshme, ishte ndoshta nxënësi i parë. Me kalimin e viteve, fama e Rembrandtit tërhoqi shumë të rinj — disa prej tyre nga vende të huaja — të cilët dëshironin të studionin me të pasi kishin përfunduar formimin bazë diku tjetër. Duket se Rembrandti nuk pranonte fillestarë. Talente të mëdha si Govaert Flinck, Carel Fabritius dhe Aert de Gelder ishin ndër këta nxënës. Studiuesit e dinë ekzistencën e nxënësve individualë të Rembrandtit kryesisht rastësisht, pasi regjistrat zyrtarë të praktikantëve të piktorëve janë humbur si në Leiden, ashtu edhe në Amsterdam. Është e mundur vetëm një vlerësim i përafërt i numrit të nxënësve të tij. Gjatë gjithë karrierës së tij si mësues, midis 1628 dhe rreth 1663, duhet të kenë qenë me siguri rreth 50 nxënës, dhe ndoshta edhe shumë më tepër. Artisti gjerman Joachim von Sandrart (1606–1688), i cili jetoi në Amsterdam nga viti 1637 deri rreth vitit 1645, iu referua “nxënësve të panumërt” që studionin dhe punonin me Rembrandtin. Prindërit e një nxënësi duhej t’i paguanin Rembrandtit një tarifë vjetore prej 100 guldenësh për mësimin, një shumë e konsiderueshme, veçanërisht sepse Rembrandti, ndryshe nga zakoni i kohës, nuk u siguronte këtyre të rinjve strehim. Sipas von Sandrartit, kjo tarifë, e kombinuar me shitjen e veprave të nxënësve të tij, i shtonte ndjeshëm të ardhurat e Rembrandtit. Ka të ngjarë që disa prej nxënësve të Rembrandtit — përfshirë Isack Jouderville, një jetim nga Leiden — të kenë qëndruar për njëfarë kohe si asistentë në studio. Nxënësit e Rembrandtit mësonin, siç ishte praktikë e zakonshme në studiot e shekullit XVII, duke kopjuar veprat e mjeshtrit të tyre dhe më vonë duke pikturuar e vizatuar variante pak a shumë të lira të bazuara mbi to. Një pasazh në biografinë e Houbrakenit për Rembrandtin, i konfirmuar nga një dokument arkivor i vitit 1658, pohon se nxënësit punonin në një papafingo, në ndarje të veçanta të ndara me pëlhurë velash ose letër. Pikturat më të rëndësishme të Rembrandtit që ia vlen të publikohen nga Albania Prestige Magazine janë: The Night Watch (Roja e Natës) — 1642, Rijksmuseum, Amsterdam. The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes. Tulp — 1632, Mauritshuis, Hagë. The Jewish Bride (Nusja Hebraike) — rreth 1665–1669, Rijksmuseum. The Return of the Prodigal Son (Kthimi i Djalit Plangprishës) — rreth 1668–1669, Hermitage, Shën Petersburg. The Syndics of the Drapers’ Guild — 1662, Rijksmuseum. Self-Portrait with Two Circles — rreth 1665–1669, Kenwood House, Londër Danaë — 1636, Hermitage. The Storm on the Sea of Galilee — 1633, Isabella Stewart Gardner Museum, Boston. The Blinding of Samson — 1636, Städel Museum, Frankfurt. Portrait of Jan Six — 1654, Six Collection, Amsterdam. Saskia as Flora — 1634, Hermitage The Philosopher in Meditation — 1632, Musée du Louvre, Paris. Për një artikull premium, “Roja e Natës”, “Nusja Hebraike” dhe “Autoportreti me dy rrathë” do të ishin zgjedhjet më të forta vizuale. Analize e figures se REMBRAND Filozofia e dritës, njeriut dhe kohës 1. Jeta dhe formimi Rembrandti lindi në Leiden më 15 korrik 1606. Formimi i tij nisi në mjedisin kulturor holandez. Ai studioi fillimisht në Leiden dhe më pas Amsterdam. Mësuesit e tij ndikuan fuqishëm në zhvillimin fillestar. Por shumë shpejt ai kërkoi një gjuhë personale. Kjo kërkesë do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës. 2. Epoka historike Rembrandti jetoi në Holandën e shekullit XVII. Ishte koha e lulëzimit ekonomik dhe kulturor holandez. Tregtia krijoi një klasë të re qytetare. Kjo klasë kërkonte portrete, peizazhe dhe skena jetësore. Arti po largohej gradualisht nga patronazhi tradicional aristokratik. Piktori po fitonte një rol të ri shoqëror. 3. Rryma artistike Rembrandti ishte një figurë qendrore e Barokut holandez. Baroku kërkonte dramë, lëvizje dhe emocion të fuqishëm. Rembrandti e përvetësoi këtë gjuhë në mënyrë personale. Ai e bëri dramën më intime dhe psikologjike. Prandaj arti i tij tejkalon kufijtë e Barokut. 4. Stili personal Stili i Rembrandtit ndryshoi shumë gjatë karrierës. Fillimisht përdori kompozime të qarta dhe ngjyra të forta. Më vonë, piktura u bë më e lirë. Penelata fitoi forcë dhe karakter të veçantë. Detaji u zëvendësua shpesh nga përshtypja. Kjo e afroi artin e tij me modernitetin. 5. Drita dhe hija Drita është një nga shtyllat e artit rembrandtesk. Ajo nuk shërben vetëm për ndriçimin e figurës. Ajo udhëheq syrin dhe krijon kuptimin emocional. Hija sjell mister, thellësi dhe heshtje psikologjike. Mes tyre krijohet drama e brendshme njerëzore. Drita tek Rembrandti është pothuajse një gjuhë. 6. Ngjyra Ngjyrat e Rembrandtit ndryshuan përgjatë periudhave artistike. Në fillim, ato ishin më të ndritshme. Më vonë, paleta u bë më e ngrohtë. E arta, okra dhe e kuqja krijojnë thellësi. Ngjyra nuk është vetëm dekor në veprat e tij. Ajo krijon atmosferë dhe peshë emocionale. 7. Kompozimi Rembrandti ndërtoi kompozime që drejtojnë shikimin natyrshëm. Drita përcakton hierarkinë e figurave brenda skenës. Elementet kryesore dalin nga errësira gradualisht. Shikuesi nuk e përjeton veprën në mënyrë statike. Syri lëviz nga një pikë tek tjetra. Kështu piktura fiton ritëm dhe jetë. 8. Portreti Portreti ishte një nga fushat kryesore të tij. Por ai nuk kërkonte vetëm ngjashmërinë fizike. Ai kërkonte karakterin që fshihej pas fytyrës. Sytë bëhen shpesh qendra psikologjike e portretit. Një fytyrë mund të tregojë një jetë tërë. Kjo është një nga arritjet e tij madhore. 9. Psikologjia Rembrandti ishte mjeshtër i gjendjeve njerëzore. Ai pikturoi frikën, lodhjen, dashurinë dhe pendimin. Emocioni nuk shfaqet gjithmonë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Shpesh ai fshihet në një vështrim të vogël. Kjo e bën psikologjinë e tij veçanërisht të fuqishme. Njeriu bëhet subjekt, jo thjesht figurë. 10. Realizmi Rembrandti nuk e idealizoi njeriun sipas bukurisë klasike. Ai pranoi rrudhat, moshën dhe papërsosmërinë njerëzore. Për të, realiteti kishte bukurinë e vet. Një fytyrë e plakur mund të ishte madhështore. Një trup i lodhur mund të ishte fisnik. E vërteta bëhet më e rëndësishme se zbukurimi. 11. Autoportreti Autoportreti ishte laboratori më personal i Rembrandtit. Ai e vëzhgoi veten gjatë gjithë ndryshimeve jetësore. Pikturoi rininë, famën, humbjet dhe plakjen. Nuk u përpoq ta ndalte kohën në fytyrë. Ai e lejoi kohën të shfaqej hapur. Kështu autoportreti u bë filozofi e ekzistencës. 12. Koha Koha është një temë e heshtur tek Rembrandti. Ajo duket në fytyra, duar dhe trupa. Çdo rrudhë mbart një pjesë të historisë njerëzore. Artisti nuk e fsheh kalimin e viteve. Ai e kthen plakjen në dëshmi. Kështu piktura bëhet një kujtesë e kohës. 13. Temat biblike Bibla zë një vend të rëndësishëm në veprën e tij. Por Rembrandti nuk e trajton atë vetëm fetarisht. Ai kërkon dramën njerëzore brenda historive biblike. Pendimi dhe falja marrin një dimension të thellë. Personazhet janë njerëz përpara se të jenë simbole. Kjo i bën skenat e tij universale. 14. Filozofia e njeriut Në qendër të Rembrandtit qëndron njeriu i brishtë. Ai nuk është hero i përsosur. Ai gabon, humbet, plaket dhe kërkon falje. Por brenda dobësisë ruan gjithmonë dinjitetin. Kjo është filozofia më njerëzore e Rembrandtit. Ai e sheh njeriun me dhembshuri. 15. “Roja e Natës” “Roja e Natës” shënon një moment vendimtar artistik. Portreti grupor shndërrohet në një skenë dinamike. Figurat nuk qëndrojnë më thjesht përpara shikuesit. Ato veprojnë brenda hapësirës së pikturës. Drita krijon ritëm dhe përcakton personazhet kryesore. Rembrandti e ktheu portretin në një ngjarje. 16. “Nusja Hebraike” Kjo vepër shfaq një tjetër anë të Rembrandtit. Drama këtu nuk vjen nga lëvizja. Ajo lind nga intimiteti dhe heshtja. Një gjest i vogël bëhet shprehje e dashurisë. Afërsia e figurave krijon një emocion të qetë. Rembrandti tregon fuqinë e ndjenjës së përmbajtur. 17. “Kthimi i Djalit Plangprishës” Kjo vepër përmbledh shumë nga filozofia e tij. Tema kryesore është kthimi dhe falja. Figura e babait shfaq një dashuri pa gjykim. Djali shfaq dobësi, pendim dhe nevojë për falje. Drita e butë e përqendron gjithë dramën. Këtu mëshira bëhet më e fuqishme se dënimi. 18. Gravura Rembrandti ishte gjithashtu një mjeshtër i gravurës. Ai e përdori vijën me liri të jashtëzakonshme. Drita krijohej përmes kontrasteve dhe ritmit grafik. Gravurat e tij ruajnë një ndjesi spontane. Por spontaneiteti mbështetet mbi kontroll të madh teknik. Kjo e bëri gravurën një art të pavarur. 19. Teknikë dhe penelatë Penelata e Rembrandtit ndryshoi gjatë viteve. Në fillim ishte më e kontrolluar dhe e hollë. Më vonë u bë më e trashë dhe energjike. Boja filloi të krijonte vetë formën. Sipërfaqja e pikturës fitoi një jetë të re. Kjo ndikoi fuqishëm në artin e mëvonshëm. 20. Ndikimet Rembrandti u ndikua nga mjeshtra të ndryshëm evropianë. Caravaggio ndikoi veçanërisht në përdorimin e dritës. Pieter Lastman ndikoi në formimin e tij narrativ. Por Rembrandti nuk mbeti imitues i askujt. Ai i shndërroi ndikimet në gjuhën e vet. Kjo është shenjë e një artisti të madh. 21. Ndikimi mbi të tjerët Rembrandti krijoi një shkollë të fuqishme artistike. Nxënësit e tij përhapën elemente të stilit rembrandtesk. Ndikimi i tij vazhdoi shumë pas vdekjes. Artistë të mëvonshëm studiuan dritën dhe portretet e tij. Realizmi psikologjik mbeti një trashëgimi e fuqishme. Ai ndikoi edhe në perceptimin modern të portretit. 22. Përparimi artistik Rembrandti nuk u përsërit gjatë gjithë jetës. Ai kërkoi vazhdimisht mënyra të reja shprehjeje. Nga detaji kaloi drejt përshtypjes së përgjithshme. Nga kontrolli kaloi drejt lirisë së penelit. Nga pamja kaloi drejt psikologjisë. Ky ishte përparimi i tij më i madh. 23. Marrëdhënia me shoqërinë Rembrandti jetoi mes njerëzve dhe tregut të artit. Ai pikturoi tregtarë, qytetarë, dijetarë dhe familje. Shoqëria holandeze u bë pjesë e veprës së tij. Por ai nuk e idealizoi klasën shoqërore. Ai kërkoi individin pas statusit. Kjo i dha portretit dimension njerëzor. 24. Suksesi dhe vështirësitë Rembrandti njohu famën që në moshë të re. Ai fitoi klientë dhe krijoi një studio të suksesshme. Por më vonë përjetoi vështirësi financiare dhe personale. Jeta e tij nuk ndoqi një vijë të qetë. Megjithatë, arti i tij u bë më i thellë. Humbja nuk e shkatërroi krijimtarinë. 25. Rembrandti dhe moderniteti Rembrandti është modern sepse nuk kërkon përsosmëri. Ai kërkon të vërtetën njerëzore. Kjo e afron me ndjeshmërinë moderne. Ai pranon pasigurinë dhe papërsosmërinë e jetës. Ai e sheh individin përtej rolit shoqëror. Prandaj arti i tij ende na flet. 26. Trashëgimia Trashëgimia e Rembrandtit është shumë më e gjerë. Ajo përfshin pikturën, gravurën, portretin dhe autoportretin. Por trashëgimia më e madhe është mënyra e tij. Ai na mësoi ta shohim njeriun më thellë. Na mësoi të shohim edhe brenda hijes. Dhe kjo është arsyeja e pavdekësisë së tij. 27. Përfundim filozofik Rembrandti e filloi artin duke kërkuar pamjen. Më vonë kërkoi shpirtin pas pamjes. Drita e tij zbulon, ndërsa hija ruan misterin. Fytyrat e tij mbajnë gjurmët e jetës. Autoportretet e tij janë një dialog me kohën. Arti i tij është një kërkim për njeriun. Rembrandti nuk pikturoi vetëm atë që shihte. Ai pikturoi atë që njeriu fsheh brenda vetes. Përgatiti: Founder & Editor-in-Chief Liliana Pere Burimi: Encyclopaedia Britannica — https://www.britannica.com/⁠�

Studim: Nga Prof Shefkije Islamaj. Paduria Dialektore e Malësise se madhe - Kujtese e gjalke e Gjuhes shqipe . Ky studim ka rëndësi sepse dëshmon se pasuria dialektore është një pjesë e gjallë e kujtesës dhe identitetit të gjuhës shqipe. Ai nxjerr në pah vlerën e jashtëzakonshme të veprës së akad. Gjovalin Shkurtajt dhe të Fjalorit të Malësisë së Madhe si një arkiv të gjuhës, kulturës, traditës dhe historisë shqiptare. Studimi tregon se ruajtja e dialekteve nuk është kthim pas, por një mënyrë për të pasuruar shqipen standarde dhe për t’ua përcjellë brezave thesaret e saj. Në këtë kuptim, vepra e Prof. Shefkije Islamajt është një kontribut i çmuar për gjuhësinë shqiptare dhe për ruajtjen e kujtesës sonë. Shefkije ISLAMAJ Duke shfletuar "Fjalorin leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik të Malësisë së Madhe të Gjovalin Shkurtajt (ASHSH, Tiranë 2021, 1015 f.) PASURIA DIALEKTORE E MALËSISË SË MADHE - KUJTESË E GJALLË E GJUHËS SHQIPE Leksikografia dialektore, si fushë e rëndësishme e gjuhësisë shqiptare, ndër vite është pasuruar ndjeshëm. Numri i fjalorëve dialektorë të botuar sidomos në dy-tre dhjetëvjetëshat e fundit është i madh dhe paraqet pasuri të madhe jo vetëm leksikografike e gjuhësore, por edhe etnografike e etnokulturore. Fjalorët dialektorë të shqipes përmbajnë thesar të vlefshëm leksikor e gjuhësor të të gjitha arealeve gjeografike të Shqipërisë, të Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare jashtë këtyre dy shteteve, përfshirë edhe arealet arbërishte të ngulitura ndër shekuj jashtë trojeve autoktone shqiptare, të cilët bashkërisht u bënë burim i rëndësishëm edhe për hartimin e Fjalorit të Madh të Gjuhës Shqipe, tashmë i përfunduar me mbi 125 mijë fjalë e frazeologjizma dhe me mbi 10 mijë faqe, që do të materializohen në dhjetë vëllime fizike, gjatë vitit 2027. Një Fjalor i tillë, një fjalor i madh dialektor, një fjalor i rëndësishëm, i titulluar “Fjalor leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” që është shfrytëzuar si burim lëndor edhe për hartimin e Fjalorit të madh të Gjuhës Shqipe, një fjalor që përmbledh pasurinë e madhe leksikore-gjuhësore dhe etnolinguistike të Malësisë së Madhe ka autor akademikun, pedagogun, studiuesin e shquar e të palodhshëm, Profesorin Emeritus Gjovalin Shkurtaj, i mbarënjohur në shkencën gjuhësore shqiptare, i cili është, njëkohësisht, bashkëhartues i Fjalorit të Madh të Gjuhës Shqipe, përfunduar më 2025. Dialektologu dhe leksikografi Gjovalin Shkurtaj dhe Malësia e Madhe Të kesh vend të lindjes Malësinë e Madhe e mos të ndiesh e mos të përjetosh krenari për hapësirën dhe njësueshmërinë e saj gjeografike, identitare e historike, për pasurinë e madhe shpirtërore, mendore e gjuhësore që ka lindur dhe që është mbrujtur e shtresëzuar ndër shekuj në ato lartësi e shkrepa, në ultësira e butësi toke, domethënë të mos jesh malësor i mirëfilltë. Malësia e Madhe, kjo krahinë emërmadhe, zonë gjeografike dhe historike, identitare dhe gjuhësore, njëra ndër krahinat ndërkufitare që shtrihet në veriun shqiptar këtej e andej kufiri me Malin e Zi e populluar në të dy anët me shqiptarë, është hapësirë e njësishme në shumë pikëpamje, pavarësisht kufirit politik. Andej e këtej kufiri gjuha shqipe flet me një zë të vetëm, ashtu siç flasin me një zë edhe historia, mendësia, filozofia popullore, etnografia, malet, fushat, lumenjtë, brigjet dhe fatkeqësisht edhe mërgimi. Gjuha e përbashkët, historia dhe fati i përbashkët i një tërësie fizike dhe shpirtërore kanë përcaktuar edhe mendësinë, psikologjinë, shpirtin, dashurinë dhe krenarinë e banorëve ndaj tokave të tyre, kanë përcaktuar edhe vetë historinë. Akademik Gjovalin Shkurtaj, bir fisnik i kësaj krahine të pasur shpirtërisht dhe fizikisht, pas një jete të tërë me fjalën dhe ligjërimin shqip, me fjalën dialektore dhe ligjërimin dialektor, duke i gjurmuar, duke i zbuluar e duke shprushur shtresat e moçme leksiko-frazeologjike e filozofike, duke i vjelë si thesaret tona më të vyera, me fletoren e çantën në krahë, ka shkelur e shtegtuar pothuajse në të gjithë gjeografinë shqiptare brenda e jashtë Shqipërisë dhe shumë nga ato i ka studiuar hollësisht, për t’iu kthyer sërish Malësisë së madhe me një Fjalor të madh. A ka dhuratë më të madhe e një biri për vendlindjen, shtëpinë e lindjes, oxhakun e djepin, gjuhën e nënës, të babait e të gjyshërve. Studiuesi, gjuhëtari, pedagogu akademik Gjovalin Shkurtaj në jetën e tij të gjatë e të përmbushur kushtuar gjuhës shqipe e dialekteve të saj e ka njohur e ndier mirë vlerën dhe rëndësinë e këtij thesari gjuhësor të shqipes që gjallëson në Malësinë e Madhe prandaj 82 vjetorin e tij të lindjes e ka kurorëzuar në mënyrën më të mirë duke i dhuruar asaj dhe leksikografisë shqipe një Fjalor të madh leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik (2021). Studiuesi Gjovalin Shkurtaj i ka falur gjuhës shqipe jetën, mundin, djersën e punën e tij të çmueshme, të lëndëzuar jo vetëm në veprat e tij të shumta tematikash të ndryshme gjuhësore por edhe në veprimtarinë e tij shumë të dendur praktike gjuhësore, arsimore e kulturore. Që nga fillimet e tij në fushën e studimeve gjuhësore e deri sot është shquar si zelltar i madh i fjalës dhe i ligjërimit shqip duke shfaqur interesim dhe pasion të veçantë për dialektet, për gjuhën popullore, për pasurinë dhe larminë e saj të pashtershme dhe për etnografinë gjuhësore shqiptare shumë të veçantë, sidomos veriake, por edhe me vëmendje të spikatur e të pandalshme për gjuhën standarde në përgjithësi, për kulturën gjuhësore, për sociolinguistikën e etnolinguistikën, për gjuhën shkrimtarit e të letërsisë. Kontributi i akad. Gjovalin Shkurtaj në fushën e studimeve dialektologjike është i madh e i shquar dhe ka një histori të gjatë e të pasur. Si fryt i punës së tij të palodhshme, i interesimit të vazhdueshëm dhe pasionit të fuqishëm që s’ka reshtur gjatë gjithë jetës për gjuhën shqipe, janë një numër i madh tituj veprash, studimesh, monografish shkencore, përmbledhje shkrimesh nga disa fusha të gjuhësisë shqiptare, që paraqesin të arritura të rëndësishme në shkencën shqiptare.[1] Shqyrtimet, analizat, të dhënat dialektore, që i gjejmë në studimet më të hershme të dialektologut Shkurtaj, ndjekin trajtimet klasike dialektologjike të përvijuara edhe në studimet e pararendësve dhe të bashkëkohësve të tij por edhe të atyre të pasardhur. E kuptueshme. Por, studiuesi Shkurtaj e ka kuptuar me kohë se e gjithë lënda e mbledhur dialektore, të gjitha të dhënat e grumbulluara gjuhësore e jashtëgjuhësore, studimet e analizat e shumta të kësaj lënde, të ngushta dhe të gjera, sintezat pak a shumë të kufizuara a të përgjithësuara për të, nuk janë të mjaftueshme për të përcaktuar rrugën zhvillimore të dialektologjisë shqiptare në pajtim me zhvillimet e sotme në të gjitha shkencat gjuhësore. I vetëdijshëm se këto studime duhet të përparohen, të zgjerohen, të pasurohen me përvoja e disiplina të reja, pra të ndryshojnë jo vetëm metodat por edhe pikëvështrimet dhe ndërlidhjet me fusha e nënfusha të përafërta siç janë etnolinguistika, sociolinguistika, pragmatika e të tjera, autori Gjovalin Shkurtaj, u bë prijatar në çeljen dhe në zgjerimin e hullive të reja për zhvillimin e dialektologjisë shqiptare për çka dëshmojnë studimet dhe botimet e tij të mëvonshme siç janë “Onomastikë dhe etnolinguistikë”, “Etnografi e të folurit të shqipes”, “Kundrime gjuhësore (sociolinguistikë, etnografi e të folurit, kulturë gjuhe)” etj. Së këndejmi, hartimi i veprës “Fjalor leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” duke pasur parasysh vjeljen e lëndës gjuhësore në një hark të gjerë kohor në terren e nga burime të tjera të pasura dialektore (sidomos fjalorë të shumtë) si dhe hulumtimet dhe studimet e shumta dialektologjike e përligjin këtë fjalor si me vëllimin, si me cilësinë dhe sidomos me pasurimin e zërave të tij, me të dhëna, shënime, analiza, ilustrime, konkretizime dhe krahasime, duke e bërë kështu fjalorin e tij një burim njohurish jo vetëm dialektore-gjuhësore, por edhe kulturore–ligjërimore, etnografike, sociologjike, etnopsikologjike, folklorike, etj. Por “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i Gjovalin Shkurtajt, si kryevepra e tij, që përmban 1015 faqe, është edhe dokument dëshmues për dashurinë e pasionin ndaj gjeografisë fizike shqiptare dhe ndaj gjeografisë gjuhësore shqiptare. Ai i ndërtoi monument të folmes së Malësisë së Madhe, vendlindjes së tij që i ka dhënë aq shumë ndjenjësi, pasuri shpirtërore, mendore e gjuhësore. Tërësia e mikrosistemeve gjuhësore të një krahine siç është krahina e Malësisë së Madhe, e shtrirë në arealin verior shqiptar, krijon një makrosistem që është përmbledhje e veçorive për atë makrosistem në tërësi dhe të atyre veçorive që e bëjnë atë makrosistem të dallueshëm prej makrosistemeve te tjera të araealit gjuhësor gegë. Siç dihet areali verior gjuhësor nga ana dialektore është mjaft i degëzuar, kurse brenda dy makrostrukturave të rendit më të lartë (dialektit gegë dhe dialekti toskë) përfshihen shumësi makrostrukturash edhe brenda këtyre dy makrostrukturave të rendit më të lartë dhe brenda çdo makrostrukture të rendit më të ulët. Në studimet dialektore të Gjovalin Shkurtaj kushtuar të folmeve veriore: të folmes së Kastratit, të folmes së Hotit, të folmes së Kelmendit dhe të folmes së Rranxave të Mbishkodrës, të Bregut të Matës, të qytetit të Lezhës dhe të një numri të folmesh të arbëreshëve të Italisë, që prej fillimeve të tij studimore, janë gjurmuar, hetuar, analizuar dhe studiuar veçoritë e tyre jo vetëm përdalluese por edhe veçoritë e tyre përbashkuese, të moçme e të reja, sidomos janë trajtuar risitë fonetike e morfo-sintaksore pa lënë anash në asnjë rast pasurinë e tyre të madhe leksikore, të shpjeguar e të konkretizuar gjithmonë mjaftueshëm me lëndën e vjelë nga terreni. Nga këto gjurmime, hetime, analiza, dialektologu Shkurtaj ka pjekur mendimin se “Studimet e reja (dialektologjike Sh. I.) tashmë kanë shkuar mjaft më larg, si në gjerësinë e njohjes së materialit faktik (nga fusha të ndryshme), të këtyre të folmeve, ashtu edhe në gjetjen e caktimin e vendit që zënë ato brenda dialektit të Veriut. Megjithatë, sa më thellë të hyhet në njohjen dhe studimin e tyre, aq më e qartë bëhet se Malësia e Madhe (pavarësisht nëse do ta quajmë një grup të folmesh apo një e folme e vetme) është një truall ku vërehen një varg tiparesh e dukurish dialektore me interes të veçantë, falë të cilave, ajo dallohet prerazi nga të folmet e tjera të gegërishtes veriperëndimore (apo grupit perëndimor të gegërishtes veriore),[2] për të cilat autori na sjell mjaft të dhëna e shembuj konkretizues në Hyrjen e Fjalorit, duke u mbështetur sidomos në veprën madhore “Atlasi dialektologjik” I, II[3], bashkautor i të cilit është edhe dialektologu Gjovalin Shkurtaj. Fjalori – kujtesë e gjallë e gjuhës Fjalori dialektor i Gjovalin Shkurtaj është kujtesë e gjallë e së folmes së Malësisë së Madhe. Çdo dialekt është një mënyrë e veçantë për ta parë e për ta përjetuar botën, është një përpjekje për ta shpëtuar nga harresa këtë botë. Horhe Luis Borhes thotë mençur e bukur: “Çdo gjuhë, (dialekt a e folme – Sh.I.) paraqet mënyrën si përjetohet bota ose si kuptohet ajo”. Shqipja jonë e lashtë dhe e pasur si me historinë, si me pasurinë e zhdërvjelltësinë e saj ruhet e frymon përmes dialekteve dhe fjalorëve dialektorë. Studiuesi Gjovalin Shkurtaj e di mirë këtë fakt prandaj nuk i është ndarë asnjëherë degëve amë të gjuhës shqipe nga të cilat është brumosur, zhvilluar, pasuruar e ngritur edhe gjuha jonë e autoritetshme zyrtare – shqipja standarde. E dëshmon vepra e tij e gjerë, e pasur e larmishme studimore, e dëshmon edhe ky fjalor i madh dialektor. Studiuesi Gjovalin Shkurtaj e ndien dhe e di mirë se shpirti i fjalës gege vjen nga gurët e lartë shkëmborë të veriut shqiptar, prandaj kumbon e fortë dhe e prerë, e ngarkuar me histori që kanë kaluar brez pas brezi në oda burrash dhe në këngë epike, fjalë që mbart ndjeshmëri të thellë njerëzore dhe strukturë të lashtë të mendimit shqiptar. Por, studiuesi Gjovalin Shkurtaj e ndien dhe e di mirë, po kështu, se shpirti i fjalës toske rrjedh më butë, më shtruar dhe se åshtë po aq e pasur, po aq e zhdërvjellët dhe po aq artistike dhe lind aty ku punohet toka dhe ku adhurohet dielli e uji e ulliri; lind nga ligjërimi i përditshëm dhe nga tradita e shkrimit që ka ushqyer edhe vetë standardin, duke dëshmuar vazhdimësinë e pandërprerë midis dialektit dhe gjuhës së përbashkët. Studiuesi Gjovalin Shkurtaj e ndien, e di dhe e njeh mirë edhe shpirtin e fjalës arbëreshe, sepse ka jetuar jo pak vite në mjedisin arbëresh. E di dhe ndien mirë se ky shpirt është më i ndjeshmi, më i prekshmi dhe më i lëndueshmi sepse frymon nga kujtesa e largët disashekullore; arbërishtja ruan shpirtin dhe fjalën, ende të paharruar dhe ende të mbajtur gjallë, si relikt të shenjtë identitar, duke dëshmuar kështu se fjala, gjuha, mund të mbijetojnë edhe larg atdheut, nëse ka kujtesë, nëse ka vetëdije dhe nëse ka dashuri. Jo rastësisht, profesori Gjovalin Shkurtaj e ka titulluar një vepër të tij “Shpirti i Arbërit rron” që përmban shënime e të dhëna për arbëreshët e Italisë (1984). Ashtu si fjalorët dialektorë të popujve të tjerë, edhe fjalorët dialektorë të shqipes të të gjitha krahinave shqiptare dhe ata nuk janë pak dhe po shtohen çdo ditë, nuk janë vetëm lista fjalësh, aq më pak është i tillë “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i Gjovalin Shkurtaj, që në të vërtetë është një arkiv i jetës së malësorit verior, ku fjala shoqërohet, pos me treguesit e domosdoshëm fonetikë, morfologjikë, semantikë, stilistikë, me shpjegimet, por edhe me ilustrime e shembuj nga ngjarje të përditshme, të vogla, me fjali e shprehje të thëna në shtëpi, në ara, në udhë, por edhe nga ngjarje të mëdha e nga figura të rëndësishme të historisë së saj. Shembujt që shoqërojnë këto fjalë nuk janë vetëm ilustrime gjuhësore; ato janë copëza jete, fjali të thëna dikur në oborre, ara, kuzhina e oda, ku gjuha ishte e lirë, pa kufizime, pa “norma”, dhe thellësisht njerëzore, çdo kuptim është një dëshmi e mënyrës si e ka ndërtuar njeriu shqiptar jetën e vet dhe marrëdhënien e vet me botën. Prandaj, në këtë fjalor, një ndjenjë, një ndjesi, një përfytyrim ka shumë emra, një dukuri, një gjësend i zakonshëm a i rrallë ka disa forma, një gjendje a një veprim i thjeshtë merr ngjyra të ndryshme, një zog a një bimë emërtohen me sinonime të shumta. Kjo shumësi nuk e copëton të folmen a ligjërimin e malësorëve veriakë, përkundrazi, e bën më të pasur, më të thellë dhe më njerëzore. Fjalorët dialektorë gegë, toskë dhe arbëreshë së bashku janë pasqyra ose më mirë të thuhet shprehja e së njëjtës gjuhë, janë dëshmi e bashkëjetesës, sepse siç dihet gjuha shqipja nuk jeton vetëm në normë dhe rregull, por edhe në liri, në kujtesë e përvojë, siç ndodh në gjuhët e tjera. Këtu qëndron rëndësia e hartimit dhe ruajtja e këtyre fjalorëve, e fjalorëve dialektorë, sepse kështu ruhet vetë shqipja, sepse aty, mes fjalëve që tingëllojnë ndryshe, por që kuptohen njësoj, gjuha jonë dëshmon se njësueshmëria e saj nuk qëndron në një formë të vetme, por në aftësinë e saj për të mbajtur brenda vetes gjithë larminë e pasurinë e saj. Prandaj me të drejtë thuhet se për aq kohë sa do ketë dialekte e të folme do të ketë thesar e pasurim të gjuhës shqipe dhe pasurim të gjuhës standarde. Këtu qëndron, pos të tjerash rëndësia e fjalorëve dialektorë, prandaj edhe e fjalorit të madh të akademik Gjovalin Shkurtajt. Leksiku i një gjuhe ashtu si dhe i një të folmeje, siç është e folmja e Malësisë së Madhe, shpreh jetën shpirtërore dhe materiale të njerëzve në një makro ose në një mikrobotë të caktuar, në të vërtetë leksiku është shprehje qeniesore e jetës dhe e veprimtarisë së tërësishme të folësve të saj. Kjo mikrobotë gjuhësore përmbledh në vete shtresa të larmishme leksikore jo vetëm në vijën vertikale, të kushtëzuara nga hapësira, gjeografia, tradita, mendësia, psikologjia, historia dhe kultura. Në këtë shtresëzim dalin në pah edhe ndikimet nga kontaktet me gjuhët e tjera. Çdo e folme e një gjuhe në mënyrën e vet është e veçantë dhe interesante, prandaj edhe studimi i tyre zbulon pasuri gjuhësore të rëndësishme, të vlefshme dhe interesante. Në hartimin e këtij fjalori dialektologut Gjovalin Shkurtajt i kanë ndihmuar jo vetëm studimet e tij të shumta e të vlefshme dialektore, por edhe ato të dialektologëve të tjerë, të hershëm e të mëvonshëm dhe ato nuk janë pak, i kanë ndihmuar edhe fjalorët e shumtë dialektorë nga shumë areale gjeografike shqiptare dhe këta janë shumë. Çdo dialekt dhe çdo e folme sado e përshtrirë ose sado e kufizuar territorialisht paraqet pasuri më vete. Disa nga ato ruajnë më shumë moshë ose vjetëri, ndërsa të tjerat më shumë risi, kurse bashkë paraqesin pasuri të madhe gjuhësore. Fjalori i Gjovalin Shkurtajt shpërfaq jo vetëm vjetërinë e shumë formave leksikore e gramatikore por edhe pasurinë shpirtërore e materiale të Malësisë së Madhe. Fjalori – ruajtës i gjuhës së gjallë Fjalorët dialektorë, si Fjalori i Gjovalin Shkurtajt, janë ruajtës të gjuhës së gjallë, të gjuhës që nuk rregullohet me norma, por nga ndjenja, intuita gjuhësore, nga zakoni dhe nga përvoja, të gjuhës që nuk i bën hije standardit, por që ushqen atë në vijimësi. Brenda faqeve të këtyre edhe fjalori i Shkurtajt ruan traditë, mënyrën jetese, botëkuptimin dhe historitë e vogla personale që së bashku ndërtojnë historinë tonë të madhe. Fjalorët dialektorë, si Fjalori i Gjovalin Shkurtajt, janë më shumë se libra me fjalë. Ata janë harta të shpirtit gjuhësor, ku çdo zë, çdo tingull dhe çdo kuptim mban gjurmë jete, kohe dhe përvojë, ku mblidhet dhe ruhet leksiku i një mjedisi të caktuar, jo si relikt, i harruar a i vdekur, por si dëshmi e një gjuhe që ka jetuar, që është folur e që është ndier, nga një popull i lashtë e deri sot. Prandaj mund të thuhet se ky Fjalor ruan dhe jetëson të folmen e Malësisë së Madhe, ruan një pjesë pasurisë së madhe gjuhësore të shqipes ndër vitet e shekujt e saj e deri sot. Fjalorët dialektorë, si Fjalori i Gjovalin Shkurtajt, nuk janë vetëm burim shumë i rëndësishëm lëndor për hartimin e fjalorëve gjuhësorë tipash të ndryshëm (të mesëm, të mëdhenj, tematikë, terminologjikë, të përgjithshëm ose tezaurus), por në rend të parë janë ruajtës të të folmeve popullore, të gjalla dhe natyrore, çka i bën burime të pashtershme të dhënash të çmuara për njeriun shqiptar, mendjen, vetëdijen dhe shpirtin e tij, të shkuarën dhe të tashmen e tij, mënyrën e jetesës dhe botën që e rrethon. Në to ruhen tradita, kultura dhe historia kombëtare, prandaj janë burime të pashtershme për kërkime e studime jo vetëm gjuhësore, por edhe etnologjike, folkloristike, kulturore, antropologjike – ndërsa për kureshtarët e thjeshtë janë një burim i pafund njohurish për popullin dhe gjuhën popullore. “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i Gjovalin Shkurtajt sjell jo vetëm fjalën, thjesht vetëm fjalën dialektore, por sjell gjuhën dhe ligjërimin e malësorit e të malësores përmes bekimeve, betimeve, mallkimeve, fjalëve të urta, frazeologjive, lojërave të fjalëve, gjuhës së grave, përmes fjalës së mençur e fjalës së sertë të malësorit, fjalës së butë e të epshme të fusharakut, përmes historive, gojëdhënave e kallëzimeve popullore, pleqnive e filozofive, humorit, por edhe të besës, dokeve e traditave, veshjeve e ornamentikën së moçme shqiptare; Fjalori na sjell leksik, shprehje, frazeologji përmes ligjërimit që zhvillohej e zhvillohet në shkuesitë, dasmat e dollitë, në vdekjet e gjamët, në kullat e kasollet e në shtëpinë e oxhakut ku piqej buka mbrume, buka kollomoqe e bukën(d)orja, e ku gatitej maza e zieme e ku zihej djathi, kosi i kulluem e kjumshti, por edhe në arat, fushat e sidomos në bjeshkët e krojet, pa lënë anash ngjarje, beteja historike e emërtime të armëve e sidomos shprehjet gjuhësore për fisnikërinë e ndershmërinë e njeriut të Malësisë. Fjalori, natyrisht, zbulon edhe vështirësitë e varfërinë të përcjella nëpër kohë në rrethana e kushte të vështira të jetës shqiptare, shkurt gjejmë njeriun, shqiptarin e Malësisë së Madhe, gjejmë historinë e tij e historinë e vendit të tij, gjejmë historinë tonë. “Fjalorit leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i Gjovalin Shkurtajt nuk është një përmbledhje e thjeshtë fjalësh që paraqet fondin leksikor të një të folmeje ose të një krahine të caktuar. Në konceptin leksikor për fjalorin, nuk është e lehtë të përcaktohet saktësisht ç’është fjala dialektore, ç’është leksiku dialektor, më në fund ç’është fjalori dialektor, prandaj ndeshim kuptime të ndryshme në përpjekjen për të përkufizuar qartë përmbajtjen e këtyre emërtimeve. Njësitë leksikore dialektore janë fjalë që i përkasin dialekteve, të folmeve ose idiomave të caktuara, që kanë lindur si rrjedhojë e shtresëzimit territorial të gjuhës, thuhet përafërsisht kështu në teorinë gjuhësore. Por, ka studiues që mendojnë se emërtimi fjalë dialektore nënkupton vetëm fjalët që nuk trajtohen si të normës, pra fjalët “jo normative” dhe të pa përfshira në gjuhën standarde ose në fjalorët standardë, pra fjalë që me formën e tyre shmangen nga forma e pranuar në gjuhën standarde, dhe studiues të tjerë, të cilët i konsiderojnë dialektore të gjitha fjalët që janë pjesë e sistemit dialektor, edhe nëse kanë të njëjtën formë me fjalët që janë përfshirë në fjalorët standardë. Fjalori i Gjovalin Shkurtajt ka marrë parasysh ose është drejtuar nga koncepti i dytë. Fjalorët dialektorë nuk janë gjithmonë vepra të gjuhëtarëve ose të akademikëve. Më së shpeshti ata janë fryt i dashurisë dhe i përkushtimit ndaj fjalës shqipe e ndaj gjuhës shqipe, i njerëzve të thjeshtë, të pasionuar ndaj të folmes së tyre amtare. Sa e sa mbledhës e zelltarë anonimë, me durim dhe përkushtim, kanë gjurmuar, vjelë e ruajtur në blloqet e shënimeve të tyre fjalë e frazeologji që ndryshe do të ishin harruar, bjerrë a zhdukur bashkë me brezat që i kanë përdorur e krijuar për të ndërtuar ngrehinën tonë të madhe gjuhësore, Fjalorin e Madh të Gjuhës Shqipe. Me këtë punë të heshtur, ata i kanë bërë një shërbim të madh jo vetëm fjalës shqipe, gjuhës shqipe, gjuhësisë shqiptare, por edhe vetë kujtesën sonë historike e kulturore. Por, akademiku, gjuhëtari, pedagogu Gjovalin Shkurtaj, autori i këtij fjalori, nuk është vetëm zelltar, mbledhës a dashamirës i vjeljes së fjalës shqipe, por është studiuesi i shquar i fjalës shqipe, i ligjërimit shqip, i dialekteve të shqipes dhe i gjuhës standarde, është gjuhëtari i shumanshëm, është sociolinguisti e etnolinguisti, tashmë edhe leksikografi, i ndërtuar si i tillë fal pasionit për fjalën shqipe dhe falë zellit të tij madh si hulumtues i saj në terren. Dhe dashuria e zelli i tij nisën kur ai mbaroi studimet e larta dhe kur si 26 vjeçar, më 1969, nisi punën në Institutin e Historisë dhe të Gjuhësisë në Tiranë dhe më pas një kohë të gjatë pedagog edhe në Fakultetin e Historisë dhe të Filologjisë të Universitetit të Tiranës. Që nga mosha fare e re ai qe dhe mbeti mbledhësi i hershëm e i përhershëm i fjalës shqipe, i frazeologjisë shqipe dhe i ligjërimit shqip; ai qe e mbeti durimtari, i palodhshmi dhe gjurmuesi i kujdesshëm i pasurisë gjuhësore të shqipes anë e anë zonave shqiptare, malore e fushore, pasuri të cilën e ka “arkivuar” jo vetëm brenda gjithë atyre studimeve gjuhësore, të shkruara e të botuara brenda më shumë se 50 vjetëve, por tashmë edhe brenda Fjalorit të Madh të Malësisë së Madhe. Së këndejmi mund të thuhet se “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” sendërton një punë të shtrirë në një kohë të gjatë, rreth 60-vjeçare. Përshkrim i përmbledhët i Fjalorit Në krye të Fjalorit gjejmë fjalën e autorit të titulluar Fjala paraprijëse në të cilin shpalosen rrugëtimi i Fjalorit që nga ideja, projektimi dhe fillimi i punës si dialektolog e deri në botimin e tij. Fill pas saj gjejmë Hyrjen – “E folmja e Malësisë së Madhe dhe vlerat e saj dialektologjike e etnolinguistike”, që mund të quhet edhe studim gjuhësor, në të cilën autori sjell dhe përmbledh të dhëna të shumta gjeografike, etnografike, historike, kulturore etj., të dhëna për studimet e tij dialektologjike, të dhëna për dialektet e gjuhës shqipe dhe zhvillimin e tyre historik, dhe sidomos për afritë dhe dallimet e të folmeve brenda gegërishtes veriore gjithnjë duke i konkretizuar me shumë shembuj ilustrues. Autori na e thotë edhe vetë se në këtë parashtresë hyrëse, sjell të dhëna që nxjerrin në pah afrinë shumë të madhe që kanë këto të folme njëra me tjetrën. Kjo afri, sipas tij, “është e tillë që rrëfen se në Malësi të Madhe, me gjithë shtrirjen e saj të gjerë tokësore, më fort se për një grup të folmesh mund të flitet për një të folme të vetme, me disa dallime e luhatje brendapërbrenda. Natyrisht, kjo afri nuk është aspak e rastit, por buron nga ajo përbashkësi e gjatë ekonomiko-shoqërore dhe politiko-administrative që i ka karakterizuar përherë “malet” e Malësisë së Madhe”[4]. Në këtë kontekst studiuesi Valter Memisha, në recensionin e tij kritik për “Fjalorin leksiko-frazeologjik të Malësisë së Madhe” në të cilin nxjerr në pah jo vetëm rëndësinë dhe vlerat e Fjalorit por edhe pasurinë e madhe të të folmeve të Malësisë së Madhe duke u pajtuar me mendimin e autorit të fjalorit për afrinë e madhe gjuhësore të të folmeve të pjesës më veriore të Shqipërisë, që shtrihet qysh nga fushat në breg të liqenit të Shkodrës dhe në krejt malësinë veriperëndimore të Kastratit, Hotit, Kelmendit, Shkrelit, Reçit e Lohes, si dhe të pjesës përtej kufijve shtetërorë të Shqipërisë, në Mal të Zi (Grudë, Triesh, Rapshë e Traboin të Hotit). Kjo afri, siç shprehet studiuesi Memisha, është e tillë sa “mund të flitet më fort për një të folme të vetme se për një grup të folmesh.”[5]. Përmes një përshkrimi të përmbledhtë mund të thuhen edhe këto: “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i autortit Gjovalin Shkurtaj, i cili ka 1015 faqe dhe përmban pasuri të madhe gjuhësore dhe kulturore, ku shquhen me sasinë më të madhe dhe mbizotëruese njësitë leksikore që kanë të njëjtën formë fonetike dhe të njëjtin kuptim e përdorim. të cilat i gjejmë në të gjitha të folmet e gjuhës shqipe dhe natyrisht pasuri të madhe gjuhësore dialektore ku shquajnë: fjalët thjesht dialektore, fjalët e rralla e të moçme, shprehjet frazeologjike (idioma, proverba, thënie popullore), elementet etnolinguistike, që ndërlidhen me kulturën, zakonet dhe jetën tradicionale të banorëve të kësaj krahine dhe njësi leksikore me kuptime konkrete e abstrakte që i përkasin botës mendore, shpirtërore dhe materiale të Malësisë së Madhe. Më konkretisht Fjalori sjell: njësi leksikoreme vlera te reja kuptimore, vlera emocionuese, vlera shprehëse, vlera stilistike dhe të tilla me aftësi të shprehur fjalëformuese etj.; njësi leksikore shumë të rralla të ligjërimit bisedor; njësi leksikore me veçori terminologjike, ku shquajnë njësitë nga fusha etnokulturore dhe fjalëterma me kuptim konkret nga jeta materiale e shpirtërore, fjalëterma për veshjet popullore, për shtëpinë, kuzhinën dhe orenditë shtëpiake, për mjeshtërinë e artet popullore, për zakonet e shprehitë, për lojërat popullore, njësi leksikore që lidhen me jetën familjare, me natyrën, me punën e mjetet e punës, me bujqësinë e me blegtorinë, me shtazërinë e me bimësinë etj.; njësi leksikoreqë shënojnë nocione e kuptime abstrakte nga bota shpirtërore dhe marrëdhëniet njerëzore të këtyre trevave e më gjerë, etj; emërtime të pathjeshta me vlerë shënuese; njësi leksikore të ashtuquajtura karakterizuese për njerëz dhe përgjithësisht për frymorë që shquhen me pasuri, larmi dhe me ngjyresa negative, etj.; fjalëformime të shumta me prapashtesat e shqipes: -ar, -are; -or, -ore, -tor, -tar, sidomos me -ak dhe -an, por edhe formime me mbaresat sllave: -nik, -icë, etj.,; njësi leksikore me prejardhje turke e sllave, që vazhdojnë të jenë pjesë aktive e fjalorit të këtyre te folmeve dhe numri i tyre nuk është i vogël; njësi antroponimike (emra e mbiemra të moçëm njerëzish, patronimet e femrave me parashtesën -ja, karakteristikë për Rrafshin e Dukagjinit në të dy anët e kufirit etj. deri në Dukagjin të Kosovës) dhe njësi toponimike (emërvende etj.); fakte të etnografisë së të folurit në Malësi, me të cilat është marrë autori edhe më herët në disa shkrime të tij që janë përfshirë edhe në librat e tij, si Onomastikë dhe etnolinguistikë (2001), Etnografi e të folurit të shqipes (2004), etj. Veçori të tjera të fjalorit Hartimi i fjalorit nuk parakupton vetëm trajtimin e vlerën semantike të një fjale dhe as shpjegimin e plotë të kuptimit të një njësie leksikore a të një njësie frazeologjike, por kërkon edhe përfshirjen e elementeve fonologjike, morfologjike, fjalëformuese madje edhe sintaksore, që do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e gramatikës hyn në detyrën e punës së leksikografit. Në këtë anëvështrim, fjalori dialektor i Gjovalin Shkurtajt paraqitet si fjalor i kompletuar dhe si burim i rëndësishëm për të kuptuar jo vetëm pasurinë leksikore të përfshirë në fjalor, por edhe strukturën e tij të brendshme funksionale dhe marrëdhëniet e ngushta midis kuptimit dhe formës, përfshirë këtu edhe të kuptuarit e marrëdhënieve sintaksore përmes formave foljore (trajtimi i formave të ndryshme të pjesoreve, si ato veprore dhe pësore) e çështje të tjera, të mikrostrukturës. Me të drejtë thuhet se përfshirja e treguesve gramatikorë është njëra ndër çështjet themelore në hartimin e një fjalori dialektor dhe një punë aspak e lehtë. Leksikografit tonë Gjovalin Shkurtajt në këtë punë, përkatësisht në përcaktimin me saktësi të kritereve për përfshirjen e të dhënave gramatikore dhe për mënyrën e organizimit të tyre, i ka ndihmuar njohja e gjerë e së folmes së Malësisë së Madhe, por edhe e të folmeve të tjera përreth saj. Hartimi i një fjalori dialektor, edhe nga ky aspekt, nuk ka qenë punë e lehtë për autorin, sepse përcaktimi me saktësi i kritereve për përfshirjen e të dhënave gramatikore dhe mënyra e organizimit të tyre nuk është vetëm një çështje teknike, por një sfidë teorike më vete që prek vetë thelbin e përshkrimit gjuhësor. Me të drejtë studiuesi dhe leksikografi Memisha thekson se Fjalori i Gjovalin Shkurtajt “vlerësohet për përpunimin e formësimin bashkëkohor e të lëvdueshëm edhe nga ana strukturore”[6]. Rëndësia e fjalorit “Fjalor leksiko–frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i Gjovalin Shkurtajt është njëri ndër botimet e rëndësishme bashkëkohore në fushën e leksikografisë, të dialektologjisë dhe të gjuhësisë shqiptare në përgjithësi. Fjalori ka tregues të një studimi të thelluar mbi gjuhën dhe kulturën e kësaj treve shqiptare. “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i akad. Gjovalin Shkurtajt konsiderohet me të drejtë nga studiuesit, gjuhëtarët dhe të interesuarit si thesar leksikor dhe kulturor, sepse paraqet pasurinë e dialektore të gjuhës shqipe, pasurinë gjuhësore e kulturore të një zone me traditë të fortë siç është Malësia e Madhe, sepse dëshmon gjuhën e gjallë popullore të Malësisë e Madhe dhe sepse përmban të dhëna të rëndësishme për sociolinguistikën dhe etnografinë shqiptare. Kështu në një shkrim kritik për këtë fjalor studiuesi e leksikografi, akademik Valter Memisha, njëkohësisht recensues i Fjalorit, mes të tjerash thekson: “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” për vlerat dhe cilësimet që përmendëm, për kompetencën shkencore dhe akribinë me të cilën është hartuar e përpunuar, vjen e zë vend të rëndësishëm në fondin leksikografike të shqipes.” [7], ndërkaq studiuesi, stilistikani dhe pedagogu Tefë Topalli, po kështu recensues i këtij Fjalori, ka veçuar: “Vepra “Fjalori leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe” synon të jetë dëshmi e pasurisë së madhe leksikore e frazeologjike dhe etnolinguistike të një krahine kaq tipike të Shqipërisë veriperëndimore, po edhe të jetë si mbështetje për studime të ndryshme që mund të bëhen në të ardhshmen për krejt të folmet e shqipes…”[8]: Studiuesi, pedagogu dhe shkrimtari Bardhosh Gaçe përplotëson mendimet e dy të parëve: “Prof. Shkurtaj ka kontributin dhe punën më të njohur hulumtuese dhe studimore në fushën e dialektologjisë shqipe, një studiues i cili ka një njohje të madhe për të folmet shqipe, gjendjet dialektore dhe nëndialektore në Veri dhe në të gjithë Shqipërinë, por edhe në vendet e tjera të gadishullit ku jetojnë apo kanë emigruar shqiptarët që para shekullit të XV-të dhe në vijim[9]. Me këtë rast vlen të thuhet se çdo studim dialektologjik është kontribut i llojit të vet për gjeografinë dialektore dhe leksikografinë dialektologjike, sepse në të dyja rastet merren në vështrim të dhëna të një zone të ngushtë a të gjerë ligjërimore dhe për faktin se fjala është njësia kryesore e vëzhgimit dialektologjik. Por, një fjalor i madh dialektor, siç është “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i akad. Gjovalin Shkurtajt nuk është vetëm një sendërtim praktik i dashurisë për fjalën shqipe, i pasionit për të gjurmuar e për mbledhur pasurinë fjalësore e shprehjesore të mbarë shqipes, një sendërtim praktik i njohjes e i studimit, i përzgjedhjes e i përpunimit dhe në fund i materializimit të kësaj pasurie në një botim të madh me 1015 faqesh, por është edhe një dëshmi e madhe e dashurisë së tij për vendlindjen dhe krahinën e tij të vendlindjes Malësinë e Madhe. Njësia leksikore ka veçori tingullore, theksore, trajtore, fjalëformuese dhe burimore, ka kuptim, strukturë kuptimore të gjerë ose të ngushtë, përmban ngjyresa ta shumta kuptimore, burimore, historike, stilistike e stilore dhe hyn në përbërje të njësive të rendit më të lartë si në: togfjalësha, frazema, fjali, ligjërim, siç dëshmohet edhe në Fjalorin i Gjovalin Shkurtajt. Rëndësia e këtij fjalori, në këtë kontekst, qëndron edhe në faktin se në të përshfaqet qartë shumëvlerësia dhe shumëkuptimësia e fjalës shqipe në rrafsh makrostrukturor e mikrostrukturor, si dhe përmasat e përdorimit të njësive të caktuara leksikore, marrëdhëniet kuptimore të tyre dhe të dhëna të tjera gjuhësore dialektologjike. Ky fjalor zgjeron kufijtë e një fjalori standard dialektor duke i pasuruar dhe plotësuar përmbajtjesisht, tematikisht dhe konkretisht me informacione gjuhësore e jashtëgjuhësore jo vetëm në studimet e tij dialektore-gjuhësore, por edhe në studimet e dialektologjisë shqiptare në përgjithësi. Në të vërtetë, të dhënat leksikografike dhe informacionet gjuhësore të lëndës leksikore dialektore të përfshira në Fjalorin e Gjovalin Shkurtajt janë trajtuar në atë mënyra sa na lejon të themi se ai tejkalon leksikografinë tradicionale dialektore dhe gjeografinë dialektore me çka krijon pamje më të plotë e më të qartë për gjendjen dialektore të një areali gjuhësor siç është Malësia e Madhe. Si përfundim Historia e gjuhës shqipe sikundër edhe e gjuhëve të tjera ka dëshmuar se gjuha standarde nuk mund të jetojë pa dialektet, ashtu siç e tashmja nuk mund të ekzistojë pa të shkuarën. Ruajtja e pasurisë dialektore, prandaj, nuk është kthim prapa, por kusht për të ardhmen. Fjalorët dialektorë si “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i Gjovalin Shkurtajt, janë burim i thellë dhe i gjerë i pasurimit të gjuhës standarde, janë thesar i pashtershëm i saj, janë burim studimi për gjuhëtarin e etimologun, etnologun dhe folkloristin, janë dëshmi kulture, kurse për lexuesin kureshtar janë një dritare që zbulon shpirtin e popullit. Fjalorët dialektorë, si Fjalori i Gjovalin Shkurtajt, përmes fjalëve të moçme, të “fshehura” ose të harruara dhe kuptimeve të veçanta e të panjohura, dëshmojnë kush jemi sot, kush kemi qenë dje dhe kush mund të jemi nesër. Qershor 2026 REFERENCAT: [1] E folmja e Kastratit (1967). E folmja e Hotit (1974, E folmja e Kelmendit (1975), E folmja e Rranxave të Mbishkodrës (1985, për të vazhduar më pasme: Kultura e gjuhës në skenë dhe në ekran (1983), Shpirti i Arbrit rron, Shënime dhe të dhëna për arbëreshët e Italisë (1984), Sociolinguistika (1996), Gjuha shqipe për të huajt dhe shqiptarët jashtë atdheut (1996), Dialektologjia, bashkaut., (1997), Ta duam dhe ta mbrojmë gjuhën tonë të bukur (1998), Onomastikë dhe etnolinguistikë, 2001), Kahe dhe dukuri të kulturës së gjuhës shqipe (2003), Etnografi e të folurit të shqipes (2004), Kadareja dhe fjala shqipe, bashkaut. (2004), Kultura e gjuhës (2006), Ligjërimet arbëreshe, (2006), Kundrime gjuhësore (2007), Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe I, II, bashkaut., (2007, 2008), Si të shkruajmë shqip (2008), Pesha e fjalës shqipe (2009), Shqipja e sotme (Kulturë të shkruari dhe të foluri, baza të gramatikës së shqipes standarde) (2010), Shqipja e sotme (2010), Dialektet e gjuhës shqipe, (2012, Sociolinguistikë e shqipes (2013), Urgjenca gjuhësore (2015), Enigma e emrave (përzgjedhja e emrit, ledhatimet dhe nofkat, Fjalor shkurtimesh dhe emrash të pëlqyeshëm), Tiranë,( 2017), Ligjërimet arbëreshe – Gjuha e bukës dhe Gjuha e zemrës (Shqyrtime dialektologjike dhe sociolinguistike) (2020), Teori drame (2024), E folmja e qytetit të Lezhës, ASHSH, Tiranë, 2026, etj. [2] Gjovalin Shkurtaj, në Hyrjen e “Fjalorit leksiko-frazeologjik të Malësisë së Madhe”, f. 14. [3] “Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe”. I, II, AShSh, IGjL (Jorgji Gjinari, drejtues; hartues, Bahri Beci, Gjovalin Shkurtaj, Xheladin Gosturani; bashkëpun. Anastas Dodi, Menella Totoni), Tiranë, 2007, 2008. [4] Gjovalin Shkurtaj, Hyrja … f. 8. [5] Valter Memisha, “Recension për veprën “Fjalori leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe” të akad. prof. dr. Gjovalin Shkurtaj”, botuar në fund të Fjalorit të Gjovalin Shkurtajt, f. 1002. [6] Valter Memisha, Po aty, f. 1010. [7] Valter Memisha, Po aty, f. 1002. [8] Tefë Topalli, “Recension për veprën “Fjalori leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe” të akad. prof. dr. Gjovalin Shkurtaj”, f. 1012. [9] Bardhosh Gaçe, “Gjovalin Shkurtaj dhe vepra e tij “Fjalori leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe”, Gazeta “Dita”, 21 korrik 2022, Tiranë.

Vepra e Nelo Drizarit "Spoken and Written Albanian", si një kontribut gjuhësor e historik për mërgatën shqiptare të Amerikës Sokol Paja Kryevepra studimore e Nelo Drizarit "Spoken and Written Albanian" është ndër kontributet më të vyera publicistike, shkencore, historike e gjuhësore që ish editori i "Diellit" ka lënë trashëgimi për shqiptarët e Amerikës dhe studiuesit e gjuhësisë e historisë kombëtare. Studimi në fjalë trajton përdorimin praktik të gjuhës shqipe, por edhe origjinën, lashtësinë dhe zhvillimin historik të shqipes, duke iu referuar studiuesve dhe albanologëve të huaj ku e paraqet gjuhën shqipe si një pasuri historike, kulturore dhe kombëtare. Gazetari Nelo Drizari përfaqëson një ndër figurat më të shquara patriotike të mërgatës shqiptare të Amerikës në vitet 30 - 50-të. Gazetari i parë shqiptar i diplomuar për gazetari në Columbia University dhe profesor gazetarie dhe i gjuhës shqipe në këtë universitet, shkrimtar, studiues, gjuhëtar, piktor, romancier, poet, përkthyes e historian, Nelo Drizari ka lënë një trashëgimi të jashtëzakonshme publicistike, atdhetare e mediatike. Plejada e artë kombëtare e shqiptarëve të Amerikës me Sotir Pecin, Fan Nolin, Faik Konicën, Bahri Omarin, Kostë Çekrezin, Refat Gurrazezin, Nelo Drizarin, Qerim Panaritin, Peter Priftin, Athanas Gegajn, Xhevat Kallajxhiun, Eduart Liçon e Arshi Pipën ka krijuar themelet e mendimit kritik, politik, eseistik, gjuhësor e historik të kombit shqiptar. Kolosët e shqiptarizmës me veprintarinë e tyre kombëtare e komunitare dhe me veprat e tyre letrare, historike, kulturore e gjuhësore themeluan ndërgjegjen morale të kombit dhe skalitën shpirtin shqiptar. Ndër ta, një kontributor i spikatur ishte dhe Nelo Drizari. Libri i tij "Spoken and Written Albanian"shërben si një manual praktik për të mësuar shqipen e folur dhe të shkruar, veçanërisht për studentët, mësuesit, udhëtarët dhe shqiptarët e diasporës duke trajtuar imtësisht lashtësinë dhe zhvillimin e saj ndër shekuj. Gazetari Nelo Drizari mbështetet në librin e tij në studime filologjike, historike dhe arkeologjike për të paraqitur argumentet mbi lashtësinë e gjuhës shqipe. Libri i Profesor Drizarit e lidh gjuhën me vazhdimësinë historike dhe identitetin e shqiptarëve duke përmendur figura të mëdha të kulturës shqiptare, ndër të cilët Naim Frashëri, Gjergj Fishta, Faik Konica, Fan Noli, Aleksandër Xhuvani dhe Et'hem Haxhiademi etj. Libri i Nelo Frizarit "Spoken and Written Albanian" paraqet dëshmi dhe qëndrime të studiuesve të huaj për gjuhën, historinë dhe prejardhjen e shqiptarëve si: J. G. von Hahn, Gustav Meyer, Norbert Jokl, Demetrio Camarda, Giuseppe Schiró, Holger Pedersen, J. D. Bourchier, John Cam Hobhouse, William Martin Leake, Richard Knolles, Mary Edith Durham, Joseph Swire, Jacques de Lavardin, Auguste Dozon, Louis Benloew, Antoine Meillet, George C. Marshall etj. Ndër veprat kryesore të Nelo Drizarit përmendim: "Fjalor shqip – anglisht dhe anglisht – shqip", “Four Seas to dreamland”, “Xhek London dhe ëndrra e pamundur”, “Kopshti piktoresk i magjepsjes”, “Skenderbeu” etj. Ndërsa trashëgimia publiçistike e tij është e pasqyruar jo vetëm në gazetat dhe revistat shqiptare të Amerikës si “Dielli”, “Përparimi”, “Studenti”, por edhe në gazetat e revistat amerikane si: “The New York Times”, “Boston Globe”, “Brooklyn Eagel Magazine”, “Current History Magazine” etj. Nelo Drizari ishte editor i Diellit nga maji i vitit 1937, deri në dhjetor 1939, kryetar i degës së Vatrës në New York më 1928, themelues i seksionit shqip te "Zëri i Amerikës", besnik i Mretit Zog, dishepull i Faik Konicës e bashkëpunëtor i Fan Nolit, kryetar i “Lidhja e Studentëve shqiptarë në Amerikë” e me mjaft kontribute të shquara kombëtare e komunitare. Libri i Nelo Drizarit "Spoken and Written Albanian" për gjuhëtarët e historianët ka një vlerë të veçantë jo vetëm si kontribut intelektual e shkencor por edhe si dokument gjuhësor, historik dhe kombëtar i diasporës shqiptare në Amerikë. Si editor i Diellit, Nelo Drizari dha një kontribut të madh publicistik e patriotik duke ngritur nivelin e gazetës Dielli, rritur dhe forcuar degët e Vatrës, kultivoi një gazetari si formë ndërgjegjësimi, edukimit kombëtar dhe të vërtetës historike, u fokusua te reportazhet e përkthimet, mbrojti çështjen shqiptare në opinionin amerikan dhe ndërkombëtar, promovoi e kultivoi interesin kombëtar e vlerat shqiptare dhe krijoi një lidhje shpirtërore mes kulturës shqiptare dhe asaj amerikane. Veprimtaria e Nelo Drizarit është një shërbim i pastër profesional, kulturor e shpirtëror ndaj gjuhës, kulturës dhe çështjes kombëtare. Sipas letërkëmbimeve e dëshmive të kohës Nelo Drizari u anëtarësua në Federatën “Vatra”, në qershor 1921. Deri në frymën e fundit u përpoq për Vatrën, Diellin e komunitetin shqiptar në Amerikë. Lindi në Drizar të Mallakastrës më 1902 dhe vdiq në Kaliforni të Shteteve të Bashkuara të Amerikës më 1978. Karriera, veprimtaria dhe trashëgimia e çmuar e Nelo Drizarit frymëzojnë përjetë e mot breza patriotësh, studiuesish, gazetarësh e shqiptarësh. Emri i tij është i përjetshëm në plejadën e artë të kombit tonë. Gazeta Dielli.Sokol Paja

12 GUSHT 1776 — XHORXH UASHINGTON PARASHIKON STRATEGJINË BRITANIKE PËR RRETHIMIN E NJU JORKUT. 12 gushti 1776 duhet kujtuar sepse shënon një çast vendimtar kur George Washington kuptoi rrezikun që i kanosej Nju Jorkut dhe Revolucionit Amerikan. Kjo ditë dëshmon rëndësinë e largpamësisë, strategjisë dhe aftësisë për të marrë vendime të vështira përballë një kundërshtari shumë më të fuqishëm. Ajo na kujton se një tërheqje e përkohshme nuk do të thotë domosdoshmërisht humbje, kur synimi është të ruhet forca dhe ideali. Historia e këtyre ditëve nderon këmbënguljen e njerëzve që vazhduan të luftonin për pavarësinë edhe në një moment kur fati i tyre dukej i pasigurt. Ta kujtojmë këtë datë do të thotë të nderojmë një mësim universal: liria ndërtohet me guxim, vizion, sakrificë dhe vendime që mund të ndryshojnë rrjedhën e historisë. Më 12 gusht 1776, gjenerali George Washington (Xhorxh Uashington) i shkroi gjeneralmajorit Charles Lee (Çarls Li) se gjendja e Ushtrisë Kontinentale, ushtria e kolonive amerikane kryengritëse, ishte përkeqësuar për shkak të një shpërthimi të lisë dhe problemeve me dezertimet. Uashingtoni kishte frikë se marina britanike, shumë më e fuqishme, mund të vendoste një bllokadë të Nju Jorkut, duke e izoluar qytetin nga komunikimet me kolonitë e tjera. KUSH ISHIN FIGURAT KRYESORE? George Washington ishte komandanti i përgjithshëm i Ushtrisë Kontinentale dhe figura kryesore ushtarake e Revolucionit Amerikan. Charles Lee ishte gjeneralmajor i Ushtrisë Kontinentale dhe një nga komandantët e lartë amerikanë. William Howe ishte gjeneral britanik dhe komandant i forcave tokësore britanike në Amerikën e Veriut. Richard Howe, vëllai i William Howe, ishte admiral britanik dhe komandant i forcave detare. Benjamin Franklin ishte diplomat, politikan, shkencëtar dhe një nga figurat kryesore të pavarësisë amerikane. John Adams ishte politikan, delegat i Kongresit Kontinental dhe një nga mbështetësit më të rëndësishëm të pavarësisë. Parashikimi i Uashingtonit doli i saktë. Britanikët synonin të merrnin Nju Jorkun dhe kontrollin e lumit Hudson, një objektiv strategjik që do t’i ndante kolonitë kryengritëse në dy pjesë. Dhjetë ditë më vonë, më 22 gusht, ushtria e madhe e gjeneralit britanik William Howe zbarkoi në Long Island. Më 27 gusht, trupat britanike sulmuan pozicionet amerikane në Brooklyn Heights. Amerikanët pësuan rreth 1,000 humbje, ndërsa britanikët rreth 400. Megjithatë, Howe nuk e shfrytëzoi plotësisht fitoren. Ai nuk urdhëroi sulmin përfundimtar ndaj pozicioneve amerikane në Brooklyn Heights, një veprim që mund t’i kishte dhënë mundësinë të kapte udhëheqjen ushtarake amerikane, përfshirë vetë Uashingtonin, dhe potencialisht t’i jepte një goditje vendimtare kryengritjes. Uashingtoni urdhëroi tërheqjen e Ushtrisë Kontinentale drejt Manhattanit me anije. Britanikët mund ta kishin penguar këtë tërheqje dhe të kapnin një pjesë të madhe të komandës amerikane. Por William Howe dhe vëllai i tij, admirali Richard Howe, ende shpresonin se amerikanët mund të bindeshin të riktheheshin në Perandorinë Britanike, në vend që konflikti të përfundonte me ekzekutimin e Uashingtonit dhe oficerëve të tij si tradhtarë. Më 11 shtator, Benjamin Franklin, John Adams dhe përfaqësues të tjerë të Kongresit rifilluan negociatat me vëllezërit Howe në Staten Island. Negociatat dështuan, sepse britanikët nuk pranuan pavarësinë amerikane. Më 15 shtator 1776, britanikët morën kontrollin e Nju Jorkut, i cili do të mbetej në duart e tyre deri në fund të Luftës Revolucionare Amerikane. PSE KA RËNDËSI TA KUJTOJMË KËTË DITË? 12 gushti 1776 nuk është thjesht një datë lufte; është një moment që tregon se si historia mund të ndryshojë nga vendimet e marra në çaste pasigurie. Uashingtoni ndodhej përballë një ushtrie më të madhe, një marine superiore, sëmundjeve, dezertimeve dhe rrezikut të humbjes së gjithçkaje. Megjithatë, aftësia e tij për të parashikuar lëvizjet britanike dhe për të ruajtur ushtrinë përmes tërheqjes ishte vendimtare. Kjo histori na kujton se fitorja nuk lind gjithmonë nga një betejë e fituar. Ndonjëherë ajo fillon me aftësinë për të kuptuar rrezikun, për të ruajtur njerëzit dhe për të mos lejuar që një humbje e përkohshme të shndërrohet në fundin e një ideali. Në perspektivën e Revolucionit Amerikan, këto ditë të vitit 1776 tregojnë sa e brishtë ishte rruga drejt pavarësisë dhe sa larg ishte ende krijimi i Shteteve të Bashkuara. Kujtesa historike ka vlerë pikërisht sepse na tregon se liria dhe shtetformimi nuk janë procese të lindura të përfunduara, por rezultate të vendimeve, sakrificave, gabimeve dhe këmbënguljes njerëzore. Pergatiti: Redaksia Prestige

NOBELI I EKONOMISË. (Vitet 2010-2025) Mendjet që kanë ndryshuar mënyrën si e kuptojmë botën ekonomike Ekonomia është shumë më tepër se shifra, tregje dhe pasqyra financiare. Ajo është një mënyrë për të kuptuar shoqërinë, zhvillimin, punën, pasurinë, varfërinë dhe forcat që formësojnë të ardhmen. Pikërisht për këtë arsye, Çmimi Sveriges Riksbank në Shkencat Ekonomike në Kujtim të Alfred Nobelit nderon çdo vit studiuesit, idetë e të cilëve kanë zgjeruar kufijtë e dijes ekonomike. Që nga viti 1969, çmimi është dhënë 57 herë për 99 laureatë, deri në vitin 2025. Pas çdo vlerësimi qëndron një ide që ka ndihmuar botën të kuptojë më mirë mënyrën se si funksionojnë ekonomitë dhe shoqëritë moderne. 2025 — Inovacioni dhe rritja ekonomike Çmimi i vitit 2025 u nda mes Joel Mokyr, si dhe Philippe Aghion dhe Peter Howitt. Mokyr u nderua për shpjegimin e rritjes ekonomike të nxitur nga inovacioni, ndërsa Aghion dhe Howitt për teorinë e rritjes së qëndrueshme përmes “shkatërrimit krijues”. Kontributet e tyre vendosin inovacionin dhe përparimin teknologjik në qendër të pyetjes se si shoqëritë arrijnë rritje afatgjatë. 2024 — Institucionet që ndërtojnë prosperitetin Daron Acemoglu, Simon Johnson dhe James A. Robinson u vlerësuan për studimet mbi mënyrën se si formohen institucionet dhe si ndikojnë ato në prosperitet. Puna e tyre ndihmon në shpjegimin e një prej pyetjeve më të rëndësishme të ekonomisë: pse disa shoqëri arrijnë prosperitet dhe zhvillim, ndërsa të tjera mbeten prapa. 2023 — Gratë dhe tregu i punës Claudia Goldin u nderua për avancimin e kuptimit mbi rezultatet e grave në tregun e punës. Kërkimi i saj ka ndriçuar ndryshimet historike në pjesëmarrjen e grave në ekonomi dhe faktorët që kanë formësuar mundësitë e tyre profesionale. 2022 — Bankat dhe krizat financiare Ben Bernanke, Douglas Diamond dhe Philip Dybvig morën çmimin për kërkimet mbi bankat dhe krizat financiare. Studimet e tyre kanë ndihmuar në kuptimin e rolit të bankave në ekonomi dhe të mekanizmave përmes të cilëve krizat financiare mund të përhapen dhe të thellohen. 2021 — Puna dhe marrëdhëniet shkak-pasojë Çmimi iu dha David Card për kontributet empirike në ekonominë e punës, ndërsa Joshua D. Angrist dhe Guido W. Imbens u vlerësuan për kontributet metodologjike në analizën e marrëdhënieve shkak-pasojë. 2020 — Arti i ankandit Paul R. Milgrom dhe Robert B. Wilson u nderuan për përmirësimet në teorinë e ankandeve dhe shpikjen e formateve të reja të ankandeve. Kontributi i tyre ka ndikuar mënyrën se si hartohen dhe funksionojnë ankandet në tregjet moderne. 2019 — Lufta kundër varfërisë globale Abhijit Banerjee, Esther Duflo dhe Michael Kremer morën çmimin për qasjen e tyre eksperimentale ndaj zbutjes së varfërisë globale. Puna e tyre solli një qasje të re në ekonominë e zhvillimit, duke përdorur eksperimente për të identifikuar se cilat politika dhe ndërhyrje funksionojnë më mirë në luftën kundër varfërisë. 2018 — Klima dhe teknologjia William D. Nordhaus u nderua për integrimin e ndryshimeve klimatike në analizën makroekonomike afatgjatë, ndërsa Paul M. Romer për integrimin e inovacionit teknologjik në të njëjtën fushë. Dy qasje që lidhen me dy prej sfidave më të mëdha të shekullit XXI: klimën dhe teknologjinë. 2017 — Ekonomia e sjelljes Richard H. Thaler u vlerësua për kontributet e tij në ekonominë e sjelljes, një fushë që ndërthur ekonominë me mënyrën se si njerëzit mendojnë, zgjedhin dhe marrin vendime. 2016 — Teoria e kontratave Oliver Hart dhe Bengt Holmström u nderuan për kontributet e tyre në teorinë e kontratave, duke ndihmuar në kuptimin e mënyrës se si kontratat mund të hartohen dhe të funksionojnë në marrëdhënie ekonomike komplekse. 2015 — Konsumi, varfëria dhe mirëqenia Angus Deaton mori çmimin për analizën e tij mbi konsumin, varfërinë dhe mirëqenien, duke sjellë një kuptim më të thellë të mënyrës se si njerëzit jetojnë dhe përdorin burimet e tyre. 2014 — Fuqia e tregut Jean Tirole u vlerësua për analizën e tij mbi fuqinë e tregut dhe rregullimin, veçanërisht për mënyrën se si duhet të kuptohet dhe menaxhohet sjellja e kompanive dhe tregjeve. 2013 — Çmimet e aktiveve Eugene F. Fama, Lars Peter Hansen dhe Robert J. Shiller u nderuan për analizën empirike të çmimeve të aktiveve, një kontribut i rëndësishëm për kuptimin e tregjeve financiare dhe lëvizjeve të çmimeve. 2012 — Projektimi i tregjeve Alvin E. Roth dhe Lloyd S. Shapley morën çmimin për teorinë e alokimeve të qëndrueshme dhe praktikën e projektimit të tregjeve. 2011 — Shkaku dhe pasoja në makroekonomi Thomas J. Sargent dhe Christopher A. Sims u vlerësuan për kërkimet e tyre empirike mbi shkakun dhe pasojën në makroekonomi. 2010 — Tregjet e punës Peter A. Diamond, Dale T. Mortensen dhe Christopher A. Pissarides u nderuan për analizën e tregjeve me fërkime në kërkim, duke kontribuar në kuptimin e mënyrës se si njerëzit dhe kompanitë gjejnë njëri-tjetrin në tregun e punës. Nga ideja te ndikimi Historia e Çmimit të Ekonomisë është, në thelb, historia e ideve që kanë ndryshuar mënyrën se si e shohim botën. Nga inovacioni dhe teknologjia te klima, nga bankat dhe tregjet financiare te varfëria, puna dhe sjellja njerëzore, laureatët kanë trajtuar disa prej pyetjeve më të mëdha të kohës sonë. Në këtë kuptim, Nobeli i Ekonomisë nuk është vetëm një çmim për një teori. Është një vlerësim për fuqinë e dijes për të shpjeguar realitetin dhe, në shumë raste, për të ndihmuar shoqërinë të ndërtojë një të ardhme më të qëndrueshme, më të drejtë dhe më të begatë. Pergatiti: Rrevista Prestige Burimi: NobelPrize.org — Nobel Prize Outreach, 2026

ELVIS & PRISCILLA PRESLEY Dy emra, një epokë, një trashëgimi. Elvis Presley për miliona njerëz në mbarë botën, ai nuk ishte vetem këngëtar, por një revolucion kulturor, një ikonë që ndryshoi muzikën, modën, mënyrën e performimit dhe vetë imazhin e yllit modern. Pranë tij, në një tjetër dimension të kësaj historie, qëndron Priscilla Presley – gruaja që e njohu Elvisin përtej skenës, por që më vonë ndërtoi edhe një identitet dhe trashëgimi të sajën. Të flasësh për Elvis Presley-n do të thotë të flasësh për një nga figurat më me ndikim të shekullit XX. I lindur më 8 janar 1935 në Tupelo, Mississippi, në një familje modeste, Elvis u rrit mes tingujve të gospel-it, blues-it dhe country-t. Këto ndikime të ndryshme do të shkriheshin më vonë në një stil që do të trondiste skenën muzikore amerikane. Formimi i tij nuk ishte ai i një artisti të edukuar në akademi. Elvis nuk ndoqi universitet; ai u formua përmes jetës, dëgjimit, punës dhe përvojës. Talenti i tij i jashtëzakonshëm, zëri karakteristik dhe mënyra e pazakontë e interpretimit e bënë të dallueshëm që në fillimet e karrierës. Në vitet 1950, ai u shfaq si një figurë që sfidonte normat e kohës. Lëvizjet e tij në skenë, veshja, mënyra e të kënduarit dhe seksualiteti i hapur për standardet e asaj periudhe shkaktuan njëkohësisht entuziazëm dhe polemika. Për të rinjtë, ai u bë simbol i rebelimit dhe i një epoke të re. Elvis nuk e ndoqi ndryshimin. Ai u bë një prej njerëzve që e krijuan atë. Ai ndihmoi që rock & roll-i të kalonte nga një rrymë muzikore në një fenomen global. Albumet, koncertet, filmat dhe paraqitjet e tij televizive e shndërruan në një yll ndërkombëtar. Imazhi i tij u bë pjesë e kulturës popullore dhe ndikimi i tij u ndje te breza të tërë artistësh që erdhën pas tij. Por Elvisi nuk ishte vetëm muzikë. Ai u bë një simbol i Amerikës së pasluftës, i rinisë, i rebelimit dhe i transformimit kulturor. Për këtë arsye, edhe dekada pas vdekjes së tij, emri i tij vazhdon të ketë një fuqi të jashtëzakonshme. Priscilla Presley: përtej hijes së një ikone. Në këtë univers të ndërtuar rreth Elvisit, një tjetër figurë do të zinte një vend të veçantë: Priscilla Ann Beaulieu Presley. Priscilla lindi më 24 maj 1945 në Brooklyn, New York dhe u rrit në një familje ushtarake. Për shkak të detyrës së njerkut të saj, familja u zhvendos në Gjermani, ku Priscilla kaloi një pjesë të adoleshencës. Ajo ndiqte shkollën dhe nuk kishte një karrierë të paracaktuar në botën e spektaklit. Megjithatë, jeta e saj ndryshoi në mënyrë të pakthyeshme kur, në vitin 1959, takoi Elvis Presley-n. Priscilla ishte vetëm 14 vjeç. Elvisi ishte 24. Ky takim do të përcaktonte një pjesë të madhe të rinisë së saj, por nuk do të ishte fundi i historisë së Priscillës. Përkundrazi, me kalimin e viteve ajo do të përpiqej të dilte nga roli i “gruas së Elvis Presley-t” dhe të ndërtonte një emër të saj. Ajo përfundoi shkollën e mesme në Memphis dhe më vonë u angazhua në aktrim, prodhim dhe biznes. U bë e njohur edhe për rolin e saj në serialin Dallas, ndërsa luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin dhe ruajtjen e trashëgimisë së Elvis Presley-t dhe të Graceland-it. Kështu, ndërsa Elvis ndërtoi një nga trashëgimitë më të mëdha muzikore të shekullit XX, Priscilla ndërtoi një trashëgimi tjetër – atë të një gruaje që arriti të krijojë identitetin e saj përtej famës së bashkëshortit. Një takim në Gjermani Në vjeshtën e vitit 1958, Elvis ishte vendosur në Gjermaninë Perëndimore gjatë shërbimit të tij në ushtrinë amerikane. Ishte ende atje në vitin 1959, kur Priscilla mbërriti në vend. Një mbrëmje në nëntor, ajo u ftua në Bad Nauheim për ta takuar. E veshur me një fustan marinari bardheblu, 14-vjeçarja u gjend përballë njeriut që tashmë ishte një fenomen ndërkombëtar. Takimi i parë nuk do të mbetej i fundit. Elvisi kërkoi ta shihte përsëri. Priscilla, nga ana e saj, u gjend gjithnjë e më shumë e përfshirë në botën e tij. Kur ai u largua nga Gjermania në mars 1960, ata vazhduan të komunikonin përmes letrave dhe telefonatave. Në vitin 1962, Priscilla udhëtoi drejt Shteteve të Bashkuara. Më pas ajo u vendos në Memphis për të përfunduar shkollën dhe për të qenë pranë Elvisit. Graceland dhe transformimi i Priscillës Jeta në Graceland e futi Priscillën në një botë krejtësisht të re. Ajo nuk ishte më thjesht një nxënëse adoleshente; ishte pjesë e rrethit privat të një prej njerëzve më të famshëm në botë. Elvisi ndikoi fort në pamjen e saj. Flokët e saj u lyen të zinj, mënyra e grimit dhe veshjet ndryshuan dhe stili i saj u përshtat me atë që ai preferonte. Priscilla më vonë do ta përshkruante veten si “kukulla e gjallë e Elvisit”. Por kjo periudhë ishte edhe një proces formimi. Ajo po rritej, po kuptonte botën dhe po përballej me një pyetje që do të bëhej gjithnjë e më e rëndësishme: kush ishte ajo përtej emrit të Elvis Presley-t? Martesa dhe familja Më 1 maj 1967, Elvis dhe Priscilla u martuan në Las Vegas. Elvis ishte 32 vjeç, ndërsa Priscilla pothuajse 22. Më 1 shkurt 1968, lindi vajza e tyre e vetme, Lisa Marie Presley. Për publikun, ata ishin një çift i famshëm dhe një familje amerikane e lidhur me një prej emrave më të mëdhenj të muzikës. Por pas fotografive dhe ceremonive, martesa po përballej me vështirësi. Ndërsa Elvisi vazhdonte karrierën e tij intensive, Priscilla filloi të ndiente se identiteti i saj po humbiste brenda jetës së tij. Ajo dëshironte të zbulonte botën jashtë hijes së një burri që të gjithë e quanin “Mbret”. Dhe kështu, dashuria nisi të përballej me nevojën për liri. Ndarja dhe rilindja personale Në vitin 1972, Priscilla vendosi të largohej. Divorci u finalizua më 9 tetor 1973. Megjithatë, ajo nuk e përshkroi kurrë ndarjen thjesht si fundin e një dashurie. “Nuk u divorcova sepse nuk e doja. Ai ishte dashuria e jetës sime, por duhej të zbuloja botën”, do të shprehej ajo më vonë. Në këto fjalë gjendet ndoshta thelbi i historisë së Priscillës: ajo nuk kërkonte të mohonte të kaluarën, por të gjente veten. Pas divorcit, ajo vazhdoi të ndërtonte karrierën dhe identitetin e saj. Marrëdhënia me Elvisin ndryshoi, por ata vazhduan të ishin të lidhur përmes vajzës së tyre, Lisa Marie. Një trashëgimi që nuk u shua Kur Elvis vdiq më 16 gusht 1977, bota humbi një ikonë në moshën vetëm 42-vjeçare. Por vdekja e tij nuk e mbylli historinë. Muzika e tij vazhdoi të dëgjohej. Imazhi i tij vazhdoi të jetonte. Graceland u bë një vend pelegrinazhi për admirues nga e gjithë bota. Priscilla, ndërkohë, u bë një prej figurave kryesore në ruajtjen dhe promovimin e kësaj trashëgimie. Ajo kontribuoi në zhvillimin e Graceland-it dhe ndihmoi që emri Presley të vazhdonte të kishte një prani të fuqishme në kulturën popullore. Në vitin 1985, ajo botoi kujtimet Elvis and Me, duke treguar historinë e tyre nga këndvështrimi i saj. Libri u bë më vonë baza e filmit Priscilla, të drejtuar nga Sofia Coppola. Dy njerëz që u bënë më të mëdhenj se historia e tyre. Elvis dhe Priscilla Presley mbeten të lidhur në kujtesën kolektive, por trashëgimia e tyre është më e gjerë se historia e një çifti. Elvis ndryshoi muzikën. Priscilla ndryshoi mënyrën se si një grua mund të rindërtojë veten pas jetës nën hijen e një ikone. Ai i dha botës një tingull të ri. Ajo i dha historisë një këndvështrim tjetër mbi njeriun pas ikonës. Ai u bë simbol i një revolucioni muzikor. Ajo u bë simbol i një udhëtimi personal drejt pavarësisë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e tyre vazhdon të na tërheqë. Sepse pas famës, pas skenës dhe pas fotografive të përsosura, mbetet gjithmonë njeriu. Dhe pas çdo ikone, ekziston një histori që publiku nuk e sheh gjithmonë. Historia e Elvis dhe Priscilla Presley është pikërisht një e tillë: një histori për famën, ndikimin, dashurinë, humbjen dhe, mbi të gjitha, për guximin për të gjetur veten. Burime Biography.com, “How Priscilla Presley Went from Elvis’ Young Love Interest to His ‘Living Doll’”, Tyler Piccotti & Sara Kettler, përditësuar më 23 shkurt 2024. Priscilla Presley me Sandra Harmon, Elvis and Me, 1985. Pergatiti: Rrevista Prestige

Rubrika: Arte Pamore.Artiste që frymëzojnë “The Flower Shop” (1875) Eleganca e Parisit të shekullit XIX në penelin e Jules Émile Saintin. Në atmosferën e rafinuar të Parisit të shekullit XIX, piktura “The Flower Shop” (1875) e artistit francez Jules Émile Saintin (1829–1894) sjell një skenë të mbushur me hijeshi, dritë dhe finesë urbane. Në hyrjen e një dyqani lulesh parizian shfaqet një grua e re, e veshur me elegancë, që mban në duar një buqetë me lule. Rreth saj lulëzon një botë ngjyrash dhe aromash: vazo, shporta dhe kompozime të pasura me lule krijojnë një harmoni mes natyrës dhe arkitekturës së qytetit. E realizuar në frymën e Realizmit Akademik, vepra dallohet për kujdesin e jashtëzakonshëm ndaj detajeve, teksturave të pëlhurave, butësisë së dritës dhe saktësisë së elementeve arkitekturore. Saintin nuk paraqet vetëm një moment të përditshëm, por kap një fragment të jetës pariziane, ku moda, bukuria dhe kultura e epokës ndërthuren në një tablo të vetme. Jules Émile Saintin ishte një piktor dhe ilustrator i njohur francez, i vlerësuar për skenat e tij të jetës shoqërore, portretet dhe përshkrimet e hollësishme të Parisit të shekullit XIX. Përmes artit të tij, ai ruajti kujtesën vizuale të një epoke të karakterizuar nga eleganca, rafinimi dhe ndjeshmëria estetike. #JulesEmileSaintin #ArtFrancez #PikturaAkademike #ParisiIhershëm #TrashëgimiaArtistike

Rubrika: Libra Poezi frymezuese. Ali Asllani, zëri i zjarrtë i atdhedashurisë shqiptare, e ktheu poezinë në një kushtrim për dinjitetin kombëtar. Në vargjet e tij Shqipëria shfaqet si tokë e shenjtë, me rrënjë të thella dhe kokën gjithmonë lart. Fjala e tij është e fortë, krenare dhe e mbushur me dashuri për vendin. Ai mbetet një nga zërat më autentikë të poezisë shqiptare dhe një rilindas i vonë i shpirtit kombëtar. Vargjet e Ali Asllanit edhe sot tingëllojnë si një thirrje: “E kush është si vendi jonë?” Poezi Ç’DO TË THOTË PATRIOT? Ç’do të thotë patriot, Sot për sot në Shqipëri? Një tuf’ ah e një tuf lotë, Një njeri i pa njeri! Jo, jo! burri i bën ball’ Do buçit si val’ mbi zall. Sa më zi edhe më zi, Sido qoftë pun’ e tij, Copë-cop’ i bënet buza Po aspak s’i falet shpuza. Sikurse një gur stërrall, Në gji zjarrin e ka ngjall, Qoft në lum’ e qoft’ në det Zjarr’ i tija nuk humbet! LE TË JEMI KRENARË. Shqipëria jon’ tashi Di të bëjë diell e shi, Di të bëjë shi e diell, Sepse kokën e mban lart, Sepse rrënjët i ka thellë! Le te jemi, pra krenarë! Që nga len te perëndon, E kush është si vendi jonë? Si në tok’ edhe në det Kemi pjesën më të bukur, Në të bukurin planet! Le të jemi pra krenarë, Dy milionë thua shqiptarë, Fis fisnik në radh’ të parë, Titan ishim, titan jemi Dhe përhera gjithë titan, Rreptësonet shum’ shqiponja. Kurse matet me tufan! Përgatiti: Prestige.

🇦🇱 “Një vend që nuk është në gjendje të ndërtojë anije, të prodhojë ilaçe, të kontrollojë imigracionin ose të sigurojë qasje në burimet jetike, nuk mund të mbrojë popullin e tij, nuk mund të mbrojë interesat e tij dhe nuk mund të mbrojë mënyrën e tij të jetesës.” – Sekretari i Shtetit Marco Rubio 🇺🇸 “A country that cannot build ships or produce medicine or control immigration or access vital resources cannot defend its people, cannot defend its interests, and cannot defend its way of life.” - Secretary Marco Rubio Fjalimi i plote: “AMERIKA FIRST”: MARCO RUBIO PARA SENATIT FLET PËR FUQINË, SIGURINË DHE TË ARDHMEN E SHBA-së. Sekretari i Shtetit Marco Rubio përpara Komisionit të Senatit për Marrëdhëniet me Jashtë mbi kërkesën për buxhetin e Departamentit të Shtetit për vitin fiskal 2027. Deklaratë Marco Rubio, Sekretar i Shtetit Washington, D.C. SEKRETARI RUBIO: Faleminderit që më pritët këtu. Sot do të kemi shumë për të diskutuar. Dhe dua t’ua kujtoj të gjithëve se politika jonë e jashtme është e përqendruar tërësisht te interesi kombëtar i Shteteve të Bashkuara të Amerikës – te mbrojtja e vendit tonë, si në aspektin ushtarak, ashtu edhe në atë të sigurisë, por gjithashtu te siguria jonë ekonomike dhe gjallëria e ekonomisë sonë, sovraniteti ynë dhe e ardhmja jonë. Ne besojmë se Amerika duhet të udhëheqë botën dhe unë besoj se po e bëjmë këtë dhe se do të kemi një histori shumë të mirë për të treguar në lidhje me këtë. Megjithatë, udhëheqja amerikane duhet të jetë gjithmonë në shërbim të interesit amerikan. E them këtë sepse mendoj se, gjatë një periudhe të caktuar, në politikën tonë të jashtme kemi humbur fokusin mbi këtë parim. Realiteti është se politika jonë e jashtme, para së gjithash, duhet të përcaktohet gjithmonë nga ajo që është në interesin kombëtar të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Dhe përcaktimi i interesit kombëtar shpesh kërkon që të marrim vendime pragmatike. Ndonjëherë, në politikën e jashtme, zgjedhjet nuk janë midis një zgjedhjeje të mirë dhe një zgjedhjeje të keqe; janë midis dy zgjedhjeve më pak se ideale dhe ne përpiqemi të përcaktojmë se cila prej tyre është më e mira për Shtetet e Bashkuara dhe më pak e dëmshme për interesat tona. Dhe kjo ndodh çdo ditë. Thënë kjo, ne mbetemi e vetmja superfuqi globale e botës – vendi më i fuqishëm në Tokë. Kemi ekonominë më të madhe; kemi ushtrinë më të fuqishme dhe më të frikshme që ka njohur ndonjëherë njerëzimi; dollari ynë mbetet monedha rezervë e botës; gjuha jonë përdoret gjerësisht në të gjithë botën për të kryer lloje të ndryshme biznesi dhe në shumë prej marrëdhënieve tona ndërkombëtare. Por e gjithë kjo ka shumë pak vlerë nëse kjo fuqi nuk përdoret për të mbrojtur njerëzit që e kanë ndërtuar atë dhe njerëzit të cilët ajo është krijuar për t’i mbrojtur. Gjithashtu dua t’ua kujtoj të gjithëve se Qeveria e Shteteve të Bashkuara nuk është një organizatë bamirësie. Ne nuk jemi këtu për të luajtur rolin e punonjësit social. Ne jemi këtu për të fituar. Jemi këtu për të fituar në emër të popullit amerikan dhe në emër të interesit kombëtar – për të fituar për vendin tonë, për të fituar për popullin e Amerikës dhe për të fituar për gjërat që janë të rëndësishme për të ardhmen tonë. Për këtë ekzistojmë. Departamenti i Shtetit ekziston për të zbatuar politikën e jashtme të Shteteve të Bashkuara, si përmes diplomacisë, ashtu edhe përmes ndihmës, në një mënyrë që i shërben interesit kombëtar dhe ndihmon popullin amerikan. Dhe ky parim ka udhëhequr çdo vendim të marrë që nga janari i vitit 2025. Një shembull i përsosur është vetë hemisfera jonë perëndimore, një zonë për të cilën ky komision dhe shumë prej anëtarëve të tij kanë argumentuar prej kohësh, ashtu si edhe unë, se është lënë pas dore dhe nuk i është kushtuar vëmendja e duhur. Tani kemi në këtë hemisferë një koalicion vendesh mike – më shumë se një duzinë – që janë bashkuar për të punuar jo vetëm mbi çështjet e sigurisë që i kemi të përbashkëta, por edhe mbi prosperitetin ekonomik, të cilat ecin paralelisht me njëra-tjetrën. Është një histori e jashtëzakonshme. Në thelb, me përjashtim të Nikaraguas, Kubës dhe, natyrisht, Venezuelës, ku mbeten disa sfida, si dhe Brazilit, ndonëse ai është në mes të një cikli zgjedhor, dhe në një masë edhe qeverisë aktuale të Kolumbisë – të paktën presidenti ka qenë problematik – në përgjithësi, ky është tashmë një rajon i mbushur me aleatë të Amerikës, udhëheqës miqësorë ndaj Amerikës dhe një drejtim miqësor ndaj Amerikës. Tani, natyrisht, duhet ta shndërrojmë këtë në veprime konkrete, pas 20 vitesh neglizhence, gjatë të cilave Kina dhe fuqi të tjera globale kanë depërtuar në hemisferën tonë perëndimore, në dëm jo vetëm të interesave kombëtare amerikane, por, sipas këndvështrimit tonë, edhe në dëm të popujve të këtyre vendeve. Pra, këto janë arritje të rëndësishme dhe një prej tyre për të cilën jam shumë i kënaqur. Jam gjithashtu i kënaqur me mënyrën se si kemi transformuar ndihmën e huaj. Në çdo proces ndryshimi do të ketë vështirësi dhe pengesa, por në përgjithësi, nëse mendoni se si programet që ekzistonin në të kaluarën po dështonin, modeli i vjetër duhej zëvendësuar. Ndihma e huaj që vazhdon të ekzistojë po vendoset nën drejtimin strategjik të Departamentit të Shtetit. Pra, nuk bëhet fjalë vetëm për të dhënë para; ne kërkojmë gjithashtu rezultate konkrete. Nuk është thjesht çështja se sa para shpenzon për një program, por nëse po merr rezultate prej tij. Por kjo ndihmë po udhëhiqet gjithashtu nga pikëpamja jonë strategjike. Kjo do të thotë se ne jemi në gjendje të ofrojmë ndihmë jo vetëm në të gjithë botën, por ta drejtojmë atë në mënyrë specifike tek ata që janë më në nevojë dhe tek ato vende në botë që janë më të rëndësishme për interesin kombëtar të Shteteve të Bashkuara. Ky do të mbetet parimi ynë udhëzues. Ky ka qenë parimi udhëzues i reformave tona. Pra, do të doja vetëm të them se mund të hyjmë në shumë prej këtyre detajeve gjatë pyetjeve. Përfundimi është se e gjithë kjo, dhe shumë më tepër, është një pasqyrim i bindjes që përshkrova në fillim: politika e jashtme nuk mund të ndahet nga politika ekonomike, nga politika kufitare, nga politika energjetike apo nga ndonjë prej fushave të tjera që janë thelbësore për interesin tonë kombëtar. "Një vend që nuk mund të ndërtojë anije, të prodhojë ilaçe, të kontrollojë emigracionin ose të sigurojë burime jetike, nuk mund të mbrojë popullin e tij, nuk mund të mbrojë interesat e tij dhe nuk mund të mbrojë mënyrën e tij të jetesës." Prandaj, politika jonë e jashtme vazhdon të riorientohet rreth themeleve reale të fuqisë kombëtare. Ky buxhet është, besoj, një tjetër hap në këtë drejtim. Natyrisht, anëtarët e Kongresit përgjegjës për ndarjet buxhetore do të kenë një rol të madh në rezultatin përfundimtar dhe në mënyrën se si do të duket ky buxhet. Ne nuk presim që, për herë të parë në historinë moderne, Kongresi thjesht të marrë buxhetin tonë dhe ta miratojë atë; mendojmë se ai do të kalojë nëpër reforma të konsiderueshme gjatë procesit. Dhe mezi presim të angazhohemi me ju, ashtu siç bëmë vitin e kaluar, për të hartuar atë që ne mendojmë se do të jetë një ligj shumë i mirë për shpenzimet në atë kohë. Pra, gjithsesi, mezi pres pyetjet tuaja. Të paktën kështu shkruhet këtu. Nuk jam i sigurt nëse në të vërtetë mezi pres pyetjet tuaja. Ndoshta mezi pres rreth gjysmën e pyetjeve tuaja. Faleminderit. (Të qeshura.) Perkthyer nga Origjinali. https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/06/secretary-of-state-marco-rubio-before-the-senate-foreign-relations-committee-on-the-fy27-department-of-state-budget-request