Search this site

Më 21 Shtator, bota kujton se paqja nuk është vetëm mungesa e luftës, por edhe përpjekja e vazhdueshme për të ndërtuar dialog, mirëkuptim dhe institucione që i japin zë njerëzve. Në këtë këndvështrim, historia e Capitol Hill në Washington, D.C., është më shumë se historia e një ansambli ndërtesash. Ajo është historia e një hapësire ku, për më shumë se dy shekuj, janë zhvilluar debate, janë marrë vendime dhe janë formësuar procese institucionale që kanë ndikuar në jetën e Shteteve të Bashkuara. Nga Jenkins’ Hill i vitit 1793 te Capitol Hill i sotëm, ky vend mbart edhe një kujtesë të rëndësishme: shoqëritë ndërtohen jo vetëm me gurë e monumente, por edhe me dialog, institucione dhe përgjegjësi ndaj së ardhmes. Në Ditën Ndërkombëtare të Paqes, historia e Capitol Hill na fton të shohim përtej arkitekturës — drejt idesë se dialogu është një nga rrugët përmes të cilave njerëzit përpiqen të ndërtojnë një të ardhme më paqësore. Historia e Capitol Hill Capitol-i i SHBA-së u ndërtua mbi Jenkins’ Hill, i cili sot njihet gjerësisht si “Capitol Hill”, në vitin 1793. Që atëherë, rreth këtij vendi janë ndërtuar shumë godina të tjera për t’i shërbyer Kongresit dhe Gjykatës së Lartë. Në përputhje me “Residence Act”, të miratuar nga Kongresi në vitin 1790, Presidenti George Washington zgjodhi në vitin 1791 zonën që sot përbën District of Columbia, për të shërbyer si kryeqyteti i vendit. Inxhinieri francez Pierre Charles L’Enfant u ngarkua me planifikimin e qytetit të ri të Washingtonit. Ai vendosi godinën e Capitol-it të SHBA-së në skajin lindor, të ngritur, të National Mall, në majën e kodrës që atëherë quhej Jenkins’ Hill. Sipas fjalëve të L’Enfant, ky vend ishte “një piedestal që priste një monument”. Ndërsa vendi dhe shteti u zhvilluan, u rrit edhe Capitol Hill, me ndërtimin e godinave që do të strehonin Kongresin, Gjykatën e Lartë, Bibliotekën e Kongresit dhe Kopshtin Botanik. 220 vjet zhvillim në Capitol Hill Ndërtimi i Capitol-it të SHBA-së filloi në 1793 dhe, për më shumë se një shekull, ai ishte e vetmja godinë e krijuar posaçërisht për përdorimin e legjislaturës së vendit. Në fillim, Capitol-i nuk strehonte vetëm Kongresin, por edhe Bibliotekën e Kongresit, Gjykatën e Lartë, gjykatat e distriktit dhe zyra të tjera. Në dekadat që pasuan, vendi u rrit ndjeshëm dhe bashkë me të u zgjerua edhe Kongresi. Për këtë arsye, godina e Capitol-it dhe hapësirat përreth saj u zgjeruan gjithashtu. Deri në vitin 1892, godina kishte arritur në thelb përmasat dhe pamjen e saj të sotme, me përjashtim të zgjerimit të fasadës lindore të viteve 1958–1962 dhe mbushjeve të hapësirave të oborreve të viteve 1991–1993. Megjithë zgjerimin, hapësira brenda Capitol-it u bë shpejt e pamjaftueshme. Përveç Dhomës së Përfaqësuesve dhe Senatit, godina vazhdonte të strehonte edhe Bibliotekën e Kongresit dhe Gjykatën e Lartë. Në vitin 1897, Biblioteka e Kongresit u largua nga Capitol-i dhe u zhvendos në godinën e saj, e cila sot njihet si Thomas Jefferson Building. Më pas nisën të ndërtoheshin godinat e para të veçanta për Dhomën e Përfaqësuesve dhe Senatin. House Office Building, që sot quhet Cannon House Office Building, u hap në vitin 1908, ndërsa Senate Office Building, sot Russell Senate Office Building, u hap një vit më vonë. Këto godina furnizoheshin me avull për ngrohje dhe, fillimisht, edhe me energji elektrike nga Capitol Power Plant, i cili hyri në funksion në vitin 1910 dhe më pas u zgjerua disa herë. Vitet 1930 – një periudhë e madhe ndërtimesh Vitet 1930 shënuan një periudhë të rëndësishme ndërtimesh në Capitol Hill. Në vitin 1933 përfunduan konservatori i U.S. Botanic Garden, rezidenca e drejtorit dhe Bartholdi Park. Po atë vit u shtua edhe krahu i First Street i godinës së Senatit, i cili ishte lënë jashtë gjatë ndërtimit për arsye financiare. Gjithashtu u vu në përdorim një godinë e re për Dhomën e Përfaqësuesve, e cila më vonë mori emrin Longworth House Office Building. Gjykata e Lartë më në fund fitoi një seli të përhershme kur godina e saj u përfundua në vitin 1935. Ndërtesa e fundit e ndërtuar në kompleks gjatë viteve 1930 ishte aneksi i Bibliotekës së Kongresit, i cili u hap në vitin 1939 dhe sot njihet si John Adams Building. Zgjerimi pas Luftës së Dytë Botërore Brenda dy dekadash, nevoja për më shumë hapësira zyrash për Kongresin u bë sërish e madhe. Kjo çoi në ndërtimin e një godine të dytë për Senatin, sot Dirksen Senate Office Building, e përfunduar në vitin 1958. Godina e tretë e Dhomës së Përfaqësuesve, Rayburn House Office Building, u hap në vitin 1965. Në vitet 1970, Dhoma e Përfaqësuesve fitoi edhe dy godina të tjera: ish-hotelin e Kongresit, i cili mori emrin O’Neill Building dhe u shemb në vitin 2002, si dhe një godinë më të madhe të ndërtuar fillimisht për FBI-në, e cila sot njihet si Ford Building. Një godinë e tretë për Bibliotekën e Kongresit, James Madison Memorial Building, u hap në vitin 1980. Godina e tretë e Senatit, Hart Senate Office Building, u vu në përdorim në vitin 1982. Thurgood Marshall Federal Judiciary Building, që i shërben Gjykatës së Lartë, u hap në vitin 1992. Në vitin 1989, u ndërtua Production Facility e U.S. Botanic Garden në lagjen Anacostia të Washington, D.C. Në vitin 2008, përfundoi shtesa e fundit e madhe e Capitol-it, kur Capitol Visitor Center u hap për publikun. Shërbejmë. Ruajmë. Frymëzojmë. Ky material është nga Architect of the Capitol (AOC), institucioni përgjegjës për ruajtjen, mirëmbajtjen dhe zhvillimin e kompleksit të Capitol-it të SHBA-së. Pergatiti: Rrevista Prestige

Mesazhi i shkencetarit Yoshua Bengio është i rëndësishëm për të kuptuar drejtimin dhe rreziqet e inteligjencës artificiale ne ligjeratat e fundit. AI po zhvillohet me një ritëm shumë të shpejtë dhe siguria e saj nuk duhet të trajtohet si një çështje për t’u zgjidhur më vonë. Para se sistemet e avancuara të bëhen më autonome dhe më të fuqishme, shoqëria, shkencëtarët dhe qeveritë duhet të ndërtojnë mekanizma që garantojnë kontrollin, sigurinë dhe përgjegjshmërinë njerëzore. Për Bengio-n, çështja nuk është ta ndalojmë teknologjinë, por të sigurohemi që zhvillimi i saj të shoqërohet me kërkim shkencor për sigurinë, standarde të përbashkëta dhe mbikëqyrje njerëzore. Mesazhi kryesor për Inteligjencën Artificiale. AI mund të jetë një nga transformimet më të mëdha teknologjike të kohës sonë, por sa më shumë rriten aftësitë e saj, aq më e rëndësishme bëhet pyetja: si ta mbajmë atë të sigurt dhe të kontrollueshme? Ky është thelbi i shqetësimit të Bengio-s: të mos presim që problemet të shfaqen në përmasa të mëdha përpara se të veprojmë. YOSHUA BENGIO Shkencëtari që ndihmoi në formësimin e Inteligjencës Artificiale moderne. Yoshua Bengio është Profesor i Plotë i Shkencave Kompjuterike në Université de Montréal (Universiteti i Montrealit), Bashkëpresident dhe Drejtor Shkencor i LawZero, Themelues dhe Këshilltar Shkencor i Mila, si dhe Canada CIFAR AI Chair. Shkencat Kompjuterike (Computer Science) janë fusha që studion kompjuterët, programimin, algoritmet, të dhënat dhe sistemet informatike. Bengio është një nga studiuesit më të njohur të kësaj fushe, veçanërisht për punën e tij në Artificial Intelligence – Inteligjencën Artificiale (AI). AI është teknologjia që u mundëson sistemeve kompjuterike të kryejnë detyra që zakonisht kërkojnë aftësi njerëzore, si të mësuarit, analizimi i informacionit, njohja e modeleve dhe zgjidhja e problemeve. Deep Learning – Mësimi i Thellë Bengio konsiderohet një nga figurat kryesore botërore në Deep Learning (Mësimin e Thellë), një degë e Machine Learning që përdor rrjete neuronale artificiale me shumë shtresa për të mësuar nga sasi të mëdha të dhënash. Machine Learning – Mësimi Makinerik është mënyra përmes së cilës sistemet kompjuterike mësojnë modele nga të dhënat, në vend që çdo rregull t'u programohet paraprakisht. Puna e Bengio-s në këtë fushë ka qenë një nga kontributet themelore në zhvillimin e AI-së moderne. MILA DHE LAWZERO Mila është një institut kërkimor në Montreal i specializuar në Inteligjencën Artificiale dhe Machine Learning. Bengio është themelues dhe këshilltar shkencor i tij, pra ka një lidhje të drejtpërdrejtë me krijimin dhe drejtimin shkencor të këtij institucioni. Ai është gjithashtu Bashkëpresident dhe Drejtor Shkencor i LawZero, organizatë ku puna e tij lidhet me kërkimin mbi zhvillimin e sistemeve AI më të sigurta. Ky kalim nga zhvillimi i AI-së te siguria e saj është i rëndësishëm për të kuptuar punën e tij të sotme. CANADA CIFAR AI CHAIR Bengio është Canada CIFAR AI Chair. CIFAR është shkurtimi i Canadian Institute for Advanced Research – Instituti Kanadez për Kërkime të Avancuara, organizatë që mbështet kërkimin shkencor. Ky titull e identifikon Bengio-n si një nga studiuesit kryesorë të lidhur me kërkimin kanadez në Inteligjencën Artificiale. A.M. TURING AWARD – 2018 Në vitin 2018, Bengio mori A.M. Turing Award, një nga nderimet më të rëndësishme në shkencën kompjuterike, që jepet nga Association for Computing Machinery (ACM). Çmimi njihet shpesh si “Nobeli i informatikës”, për shkak të prestigjit të tij. Bengio e mori atë së bashku me Geoffrey Hinton dhe Yann LeCun, për kontributet e tyre themelore në zhvillimin e Deep Learning. Ky çmim përfaqëson një nga njohjet më të rëndësishme ndërkombëtare të punës së Bengio-s. NJË NDIKIM I GJERË SHKENCOR Sipas profilit të ITU – International Telecommunication Union (Unioni Ndërkombëtar i Telekomunikacionit), Bengio përshkruhet si “the most cited computer scientist worldwide”, pra shkencëtari kompjuterik më i cituar në botë, dhe si shkencëtari i gjallë më i cituar në të gjitha fushat, sipas numrit total të citimeve. Citimi shkencor është referimi i punës së një studiuesi nga studiues të tjerë. Në këtë kuptim, ky përshkrim nënvizon ndikimin e gjerë akademik të punës së Bengio-s. NJOHJE NDËRKOMBËTARE Bengio është Fellow i Royal Society of London dhe Royal Society of Canada. Fellow është një anëtarësi e zgjedhur që u jepet studiuesve me kontribute të rëndësishme. Royal Society of London është një nga akademitë shkencore më të vjetra dhe më prestigjioze të botës, ndërsa Royal Society of Canada është akademia kombëtare e Kanadasë. Ai është gjithashtu Officer of the Order of Canada, një nga nderimet më të larta civile kanadeze; Officer of the Order of the British Empire, një nderim britanik; dhe Knight of the Legion of Honour of France, pra Kalorës i Legjionit të Nderit të Francës, një nga dekoratat më të rëndësishme shtetërore franceze. Këto nderime tregojnë shtrirjen ndërkombëtare të vlerësimit për punën e tij shkencore. BENGIO DHE SIGURIA E AI-SË Në vitet e fundit, profili i Bengio-s është lidhur gjithnjë e më shumë me AI Safety – Sigurinë e Inteligjencës Artificiale. AI Safety është fusha që merret me mënyrën se si sistemet AI mund të zhvillohen duke reduktuar rreziqet e tyre dhe duke ruajtur kontrollin njerëzor. Në këtë kuadër, Bengio është Bashkëkryetar i UN’s Independent International Scientific Panel on AI – Panelit Shkencor të Pavarur Ndërkombëtar të Kombeve të Bashkuara për AI. UN – United Nations (OKB) është organizata ndërkombëtare që bashkon shtetet e botës. Roli i Bengio-s në këtë panel e lidh ekspertizën e tij shkencore me diskutimin ndërkombëtar mbi të ardhmen e AI-së. Ai është gjithashtu Chair i International AI Safety Report – Raportit Ndërkombëtar për Sigurinë e AI-së, duke marrë një rol drejtues në një nga diskutimet më të rëndësishme mbi rreziqet dhe sigurinë e sistemeve të avancuara. AI FOR GOOD Bengio është i pranishëm edhe në aktivitetet e AI for Good Global Summit. AI for Good është një nismë e lidhur me ITU që synon të nxisë përdorimin e Inteligjencës Artificiale për qëllime me përfitim shoqëror dhe global. Në programin e AI for Good Global Summit 2026, Bengio është i lidhur me disa diskutime që pasqyrojnë drejtimin e tij të sotëm shkencor. 7 korrik 2026. “Safe and ethical AI: Advances, standards, governance” “AI e sigurt dhe etike: përparime, standarde dhe qeverisje.” Tema bashkon tri çështje kryesore: sigurinë e sistemeve AI, standardet që mund të përcaktojnë mënyrën e zhvillimit të tyre dhe governance – qeverisjen, pra rregullat dhe mekanizmat për mbikëqyrjen e kësaj teknologjie. 8 korrik 2026 “AI is moving fast. Here’s what actually matters” “AI po zhvillohet me shpejtësi. Ja çfarë ka vërtet rëndësi.” Tema i drejtohet ritmit të shpejtë të zhvillimit të AI-së dhe pyetjes se cilat çështje duhet të marrin vëmendjen kryesore ndërsa teknologjia përparon. 9 korrik 2026. “Engineering safer AI to mitigate global risks” “Ndërtimi i AI-së më të sigurt për të zbutur rreziqet globale.” Këtu fokusi është te mënyra se si siguria mund të ndërtohet në vetë sistemet AI dhe si mund të reduktohen rreziqet që mund të kenë pasoja në shkallë globale. MENDIMI MË I FUNDIT I RAPORTUAR — 16 SHTATOR 2026 Në një raportim të publikuar nga Newsmax Balkans më 16 shtator 2026, me burim të cituar The Guardian, Yoshua Bengio ngre një alarm të ri mbi ritmin e zhvillimit të Inteligjencës Artificiale. Titulli i raportimit është: “Të veprojmë tani!” – “Kumbari” i AI ngre alarmin: Situata i ngjan fillimit të Covid-it Shprehja “Kumbari i AI” është formulimi i përdorur nga titulli i Newsmax Balkans, jo një titull zyrtar i Bengio-s. Ajo i referohet rolit të tij të rëndësishëm në historinë e zhvillimit të AI-së. Sipas këtij raportimi, Bengio paralajmëron se bota mund të jetë pranë një momenti vendimtar për rregullimin e Inteligjencës Artificiale, duke e krahasuar situatën me fillimin e pandemisë së Covid-19. Çfarë po paralajmëron Bengio? Sipas artikullit, Bengio argumenton se shqetësimet për sigurinë e sistemeve të avancuara të AI-së janë bërë aq konkrete saqë qeveritë nuk mund ta shtyjnë pafundësisht ndërhyrjen. Në qendër të shqetësimit janë sistemet gjithnjë e më autonome. AI autonome do të thotë sisteme që mund të kryejnë një seri veprimesh, të marrin vendime operative ose të ndjekin objektiva me më pak ndërhyrje të drejtpërdrejtë njerëzore. Raportimi përmend incidente ku sisteme AI janë shfaqur duke kryer veprime të papritura, përfshirë tentativa për të dalë nga mjedise të kontrolluara dhe aktivitete të lidhura me hakerimin. Këto raste, sipas artikullit, kanë shtuar pyetjet mbi sa të kontrollueshme janë sistemet AI ndërsa bëhen më autonome. “Të veprojmë tani” Mesazhi i Bengio-s, sipas këtij raportimi, është se koha për të diskutuar vetëm teorikisht mbi sigurinë e AI-së po ngushtohet. Ai e sheh momentin aktual si një pikë ku shoqëria, institucionet dhe industria duhet të mendojnë përpara se sistemet e avancuara të bëhen edhe më të fuqishme dhe më autonome. Kjo lidhet drejtpërdrejt me punën e tij të fundit mbi AI Safety, ku pyetja nuk është vetëm “Çfarë mund të bëjë AI?” por: “Si të sigurohemi që AI të mbetet e kontrollueshme, e sigurt dhe nën mbikëqyrje njerëzore?” NGA “TË BËJMË AI MË TË FUQISHME” TE “TA BËJMË AI MË TË SIGURT” Ky është një nga ndryshimet më të rëndësishme në mënyrën se si kuptohet puna e Bengio-s sot. Ai është një nga shkencëtarët që ndihmuan në krijimin e bazave të Deep Learning, pra në zhvillimin e teknologjive që e bënë AI-në moderne shumë më të fuqishme. Sot, paralajmërimet e tij për sigurinë e sistemeve të avancuara tregojnë një tjetër dimension të punës së tij: sa më shumë të rriten aftësitë e AI-së, aq më e rëndësishme bëhet pyetja e kontrollit njerëzor, sigurisë dhe përgjegjësisë. Në këtë kuptim, rruga e Bengio-s shkon nga pyetja: “Si t'u mësojmë makinerive të mësojnë?” drejt një pyetjeje shumë më të madhe: “Si ta ndërtojmë një Inteligjencë Artificiale gjithnjë e më të fuqishme pa humbur kontrollin mbi të?” Kjo është një nga çështjet kryesore që ai ngre në debatin bashkëkohor mbi të ardhmen e AI-së. Burimet ITU – AI for Good, për profilin dhe aktivitetet e Yoshua Bengio-s. Newsmax Balkans, 16 shtator 2026, artikulli mbi paralajmërimin e Bengio-s; në artikull The Guardian jepet si burim. Deklaratat dhe interpretimet mbi zhvillimet e fundit janë paraqitur siç raportohen nga burimi dhe nuk paraqiten si verifikim i pavarur i çdo incidenti të përmendur në artikull. Pergatiti: Rrevista Prestige

Katina Paxinou ishte një nga aktoret më të mëdha greke të shekullit XX, një artiste me zë të fuqishëm dramatik dhe me një prani të jashtëzakonshme në skenë. Ajo u bë e njohur jo vetëm në Greqi, por edhe në kinemanë ndërkombëtare, duke fituar një vend të veçantë në historinë e artit botëror. Jeta e saj ishte një rrugëtim nga teatri klasik grek drejt Hollywood-it, ku talenti i saj u vlerësua me çmimin më prestigjioz të kinemasë. Katina Paxinou lindi më 17 dhjetor 1900 në Pire, Greqi. Emri i saj i lindjes ishte Katina Constantopoulos. Ajo vinte nga një familje greke me tradita dhe u rrit në një mjedis ku kultura dhe arsimi kishin rëndësi të madhe. Që në moshë të re tregoi interes për artin dhe muzikën. Ajo u formua në një kohë kur Greqia po përjetonte një rilindje kulturore dhe teatri konsiderohej një pjesë e rëndësishme e identitetit kombëtar. Paxinou studioi muzikë dhe art dramatik në Gjenevë të Zvicrës. Fillimisht u përgatit si këngëtare opere, por më pas zbuloi pasionin e saj të vërtetë: teatrin. Ajo u përkushtua ndaj aktrimit dhe u bë një interpretuese e jashtëzakonshme e dramave klasike. Karriera e saj nisi në skenat greke dhe evropiane gjatë viteve 1920. Ajo u bë një nga figurat kryesore të teatrit grek, duke interpretuar role të fuqishme në veprat klasike dhe moderne. Në vitet 1930 u njoh edhe ndërkombëtarisht. Roli që i solli famë botërore ishte ai i Pilarit në filmin “For Whom the Bell Tolls” (1943), bazuar në romanin e shkrimtarit amerikan Ernest Hemingway. Interpretimi i saj ishte plot emocion dhe forcë dramatike. Për këtë rol, në vitin 1944, Katina Paxinou fitoi çmimin Oscar për Aktoren më të Mirë në Rol Dytësor. Ajo u bë një nga aktoret e para greke që mori këtë nderim të madh në historinë e Akademisë së Filmit. Dy histori reale dhe domethënëse nga jeta e Katina Paxinou. 1. Nga këngëtare opere në një legjendë të teatrit Në fillimet e saj, Katina Paxinou nuk mendonte të bëhej aktore. Ajo u përgatit fillimisht si këngëtare opere dhe studioi muzikë në Evropë. Por gjatë rrugëtimit artistik kuptoi se forca e saj e vërtetë ishte interpretimi dramatik. Ajo zgjodhi teatrin dhe me punë të palodhur u bë një nga aktoret më të fuqishme të skenës greke. Ky ndryshim tregoi guximin e saj për të ndjekur pasionin e vërtetë. Ajo nuk mbeti vetëm një artiste e zërit, por u bë një artiste e emocioneve dhe e shpirtit njerëzor. 2. Çasti historik kur një aktore greke pushtoi Hollywood-in Në vitin 1943, Katina Paxinou interpretoi rolin e Pilarit në filmin “For Whom the Bell Tolls”, bazuar në romanin e Ernest Hemingway-t. Roli i saj ishte i fuqishëm dhe plot ndjenjë, duke tërhequr vëmendjen e kritikëve amerikanë. Në ceremoninë e Oscar-it të vitit 1944, ajo fitoi çmimin Aktorja më e Mirë në Rol Dytësor. Ky moment ishte historik, sepse një artiste greke u njoh në skenën më të madhe të kinemasë botërore. Fitorja e saj nuk ishte vetëm një sukses personal, por edhe një dëshmi se talenti dhe kultura e një vendi të vogël mund të arrijnë majat ndërkombëtare. Katina Paxinou u martua me aktorin dhe regjisorin grek Alexis Minotis, me të cilin pati edhe një bashkëpunim të gjatë artistik. Së bashku kontribuan shumë në zhvillimin e teatrit grek dhe në ruajtjen e traditës së dramës klasike. Çmimet dhe vlerësimet Oscar – Aktorja më e Mirë në Rol Dytësor (1944) për filmin For Whom the Bell Tolls. Çmime dhe vlerësime të shumta për kontributin në teatrin grek dhe ndërkombëtar. U konsiderua një nga interpretueset më të mëdha të tragjedisë klasike. Rëndësia dhe ndikimi Katina Paxinou nuk ishte vetëm një aktore filmi. Ajo ishte një ambasadore e kulturës greke në botë. Me zërin, emocionin dhe fuqinë e interpretimit të saj, ajo solli madhështinë e teatrit klasik në skenat ndërkombëtare. Trashëgimia e saj vazhdon edhe sot, sepse ajo tregoi se arti nuk njeh kufij. Nga skenat e Greqisë deri te Hollywood-i, Katina Paxinou mbetet simbol i pasionit, disiplinës dhe madhështisë artistike. #KatinaPaxinou #GreekCinema #OscarWinner #TheatreLegend #PrestigeMagazine

RAMADAN SOKOLI. NJË JETË QË E MBYLLI KOHËN NË LIBRA. Nga Shkodra e vitit 1920, te tingujt e culëdyjares dhe “Oscar Mondiale del Folclore” NGA SHKODRA E 14 QERSHORIT 1920 Në Shkodrën e 14 qershorit 1920, në një shtëpi të madhe të lagjes Dërgut, ku bahçja lulëzonte në çdo stinë dhe mbi njëqind e njëzet rrënjë pemësh frutore mbushnin kopshtin, lindi Ramadan Sokoli. Ishte fëmija i pestë i Aishes dhe Isuf Sokolit, në një familje me nëntë fëmijë, ku historia shqiptare nuk ishte një kapitull në një libër, por pjesë e vetë jetës familjare. Nga nëna, Aishja e familjes së njohur Juka, trashëgoi urtësinë, maturinë dhe qetësinë. Nga babai, Isufi, diplomat karriere, mori një botë të hapur ndaj dijes dhe kulturës. Ndërsa në kujtesën familjare qëndronte edhe gjyshi Hodo Sokoli, një nga figurat e lidhura me Lidhjen e Prizrenit dhe përpjekjet për mbrojtjen e territoreve shqiptare. Shtëpia e Sokolit ishte një shtëpi ku gjithmonë kishte mysafirë. Të rinj, miq, shokë e shoqe të fëmijëve. Në atë shtëpi nuk jetonte vetëm një familje. Jetonte një atmosferë. Dhe në atë atmosferë kishte muzikë. Motra e tij Safeti këndonte me një zë që familjarët e kujtonin si të ëmbël e të jashtëzakonshëm. Ramadani luante violinë, kitarë, flaut dhe instrumente të tjera. Bashkë me motrën dhe miqtë organizonin mini-koncerte në shtëpi. Ishte një fëmijëri ku tingulli nuk vinte nga larg. Tingulli ishte pjesë e jetës së përditshme. Ndoshta pikërisht aty nisi ajo marrëdhënie e gjatë e Ramadan Sokolit me muzikën, e cila më vonë do ta çonte nga kompozicioni te folklori, nga folklori te etnomuzikologjia dhe nga etnomuzikologjia te një nga përpjekjet më të mëdha për të dokumentuar kujtesën muzikore shqiptare. Që i ri u bë pjesë e Bandës Frymore të Qytetit të Shkodrës, e famshme për kohën. Në moshën 16–17-vjeçare nisi të kompozonte. Disa prej këngëve të tij u përhapën, u kënduan në koncerte e në Radio Tirana, por me kalimin e kohës disa prej tyre nisën të qarkullonin si këngë popullore, pa autor. Ishte ende shumë i ri dhe rruga e tij dukej se do të ishte ajo e një muzikanti profesionist. Babai kishte plane të tjera. Por pasioni i të birit ishte më i fortë. FIRANCE, MUZIKË DHE NJË EVROPË NË LUFTË Në vitin 1939, Ramadan Sokoli shkoi në Firence. Studioi flaut dhe kompozicion në Konservatorin “Luigi Cherubini”, ku qëndroi deri në vitin 1943. Ishte një periudhë kur Evropa po zhytej në Luftën e Dytë Botërore. Babai i tij ishte internuar në Bolonjë nga regjimi fashist dhe Ramadani udhëtonte herë pas here mes Firences dhe Bolonjës për ta takuar. Kështu, vitet e formimit muzikor nuk u jetuan në një Evropë të qetë, por në një kontinent të përfshirë nga lufta. Megjithatë, ai studioi. Mësoi. Krijoi. Dhe u kthye në Shqipëri me dëshirën për të bërë gjëra të mëdha. Por Shqipëria ku u kthye ishte duke hyrë në një tjetër epokë. Dhe për familjen Sokoli, fillimi i vitit 1945 do të shënonte kthesën më të rëndë të jetës. PESË VITE BURG DHE NJË THESAR DORËSHKRIMESH Meshkujt e familjes u arrestuan. Ramadan Sokoli u burgos politikisht nga 1945 deri në 1950. Një nga akuzat që iu bë ishte se “donte Kosovën”. Pesë vite burg për një të ri që sapo ishte kthyer nga studimet muzikore në Itali. Por historia e tij në burg nuk përfundoi vetëm me vuajtjen. Atje, në qelitë ku regjimi kishte mbledhur shumë prej njerëzve të arsimuar dhe bartësve të kulturës së kohës, ai njohu një tjetër Shqipëri. Njohu njerëz. Dëgjoi histori. Mblodhi kujtime. Dhe kuptoi se pasuria kulturore shqiptare nuk ndodhej vetëm në librat e bibliotekave. Ajo ishte edhe në gojën e njerëzve. Në këngët e tyre. Në meloditë e tyre. Në tregimet dhe zakonet e tyre. Më vonë, ai do ta kujtonte burgun si një “shkollë të jetës”, një vend ku mësoi shumë për njerëzit dhe për veten. Por ajo “shkollë” i dha edhe një tjetër mësim. Se ëndrrat nuk mjaftonin. Duhej punë. Punë e palodhur. Kur doli nga burgu në vitin 1950, ai nuk doli vetëm me kujtimin e pesë viteve të humbura. Doli me një thesar. Dorëshkrimet pothuajse të përfunduara të dy librave të tij të parë. Në një nga periudhat më të errëta të jetës së tij, ai kishte filluar të ndërtonte veprën që do ta shoqëronte për dekada. SHQIPËRIA SI LABORATOR I NJË STUDIUESI Pas burgut u dërgua ushtar në jug të Shqipërisë, në zonat e Gjirokastrës, pranë kufirit me Greqinë. Ajo që për shumëkënd mund të dukej një tjetër ndëshkim i jetës, për të u kthye edhe në një përvojë që do ta pasuronte njohjen e tij për Shqipërinë tradicionale. Më pas, dirigjenti Gaqo Avrazi ndërhyri që të kthehej në Tiranë. Ramadani punoi në organizimin e Ansamblit të Ushtrisë dhe më pas në Korin e Filarmonisë. Punoi si Shef i Muzikës në Shtëpinë e Kulturës së Tiranës dhe u përfshi në organizimin e festivaleve të këngës dhe valles popullore. Ai po afrohej gjithnjë e më shumë me atë që do të bëhej fusha e tij kryesore. Folklori. Jo folklori si dekor. Por folklori si dokument i një qytetërimi. LICEU ARTISTIK — VENDI KU AI LA NJË PJESË TË VETES Në vitin 1954, Ramadan Sokoli u emërua mësues në Liceun Artistik. Aty do të qëndronte deri në pension. Fillimisht dha flautin. Më pas harmoni, solfezh, histori muzike, muzikë dhome dhe lëndë të tjera. Por ai nuk u mjaftua me programin ekzistues. Ai solli folklorin muzikor në klasë. Hartoi programe. Shkroi tekste mësimore. Krijoi një kabinet të veçantë të folklorit, ku mblodhi instrumente popullore. Krijoi edhe një fonotekë me qindra regjistrime të motiveve tradicionale, të regjistruara dhe të transkriptuara gjatë ekspeditave nëpër Shqipëri. Në 1957, ekspedita shqiptaro–gjermano-lindore. Në 1959, ekspedita shqiptaro–rumune. Në këto ekspedita morën pjesë studiues dhe albanologë të huaj, ndër ta Erich dhe Maria Shtolkman, Wilfried Fiedler dhe studiues rumunë. Sot, kur regjistrimi i një kënge kërkon vetëm një telefon, është e vështirë të imagjinohet puna e atij brezi studiuesish. Udhëtime. Fshatra. Takime. Regjistrime. Transkriptime. Shënime. Krahasime. Dhe kthim sërish në arkiv. Ramadan Sokoli po ndërtonte një arkiv të një Shqipërie që ndryshonte. NJË MËSUES QË NUK MËSONTE VETËM MUZIKË Në Lice ai krijoi edhe vepra instrumentale me karakter didaktik. Në periudha të ndryshme dha lëndë falas edhe në Akademinë e Arteve. Shkroi vetë tekste mësimore. Për të, mësimdhënia nuk ishte thjesht profesion. Ishte një mënyrë për ta kaluar dijen nga një brez te tjetri. Dhe kjo e bën veprën e tij edhe më të veçantë. Sepse ai nuk donte vetëm të dinte. Donte që edhe të tjerët të dinin. CULËDYJARJA DHE ARKEOLOGJIA E TINGULLIT Në këtë kërkim të gjerë, instrumentet muzikore popullore zunë një vend të rëndësishëm. Mes tyre edhe culëdyjarja, e njohur në disa zona të Jugut edhe si longari. Sokoli e studioi këtë instrument në kuadrin e kërkimeve të tij mbi veglat muzikore shqiptare, duke trajtuar ndërtimin, karakteristikat dhe përhapjen e tyre në traditën muzikore. Vepra e tij “Veglat Muzikore të Popullit Shqiptar”, botuar në Tiranë në vitin 1991, mbetet një nga dëshmitë e rëndësishme të këtij kërkimi. Për një studiues si Sokoli, një vegël muzikore nuk ishte thjesht një objekt. Ajo kishte një histori. Kishte një vend. Kishte një komunitet. Kishte një mënyrë përdorimi. Dhe kishte njerëz që e mbanin gjallë. Kjo është arsyeja pse dokumentimi i saj merr edhe sot një rëndësi të veçantë. Sepse kur humbet bartësi, mund të humbasë edhe një pjesë e dijes që nuk është shkruar askund. POLIFONIA, ALBANOLOGJIA DHE NJË VEPRË E PAKUFISHME Ramadan Sokoli ishte ndër studiuesit e hershëm të polifonisë popullore shqiptare. Ai analizoi tiparet e të kënduarit me shumë zëra dhe kontribuoi në studimin e strukturave të muzikës tradicionale. Por fusha e tij nuk mbaronte aty. Ai ishte kompozitor. Muzikolog. Etnomuzikolog. Albanolog. Shkroi për muzikën, kulturën, folklorin, historinë dhe gjuhën. Nëpërmjet mbledhjeve të drejtpërdrejta nga bartësit popullorë, dha ndihmesë edhe në pasurimin e fjalorit muzikor shqiptar. Shkroi qindra artikuj. Bashkëpunoi në dokumentarë televizivë dhe kinematografikë. Dhe botoi një numër të madh librash. VEPRAT “Les Danses Populaires et les Instruments musicaux du Peuple Albanais” — 1958 “Albanieske narodnie aesni” — 1965 “Figura të ndritura” — 1965 “Folklori Muzikor Shqiptar – Morfologjia” — 1965 “Chansons Populaires Albanaises” — 1966 “Metodë për Fyell” — 1970 “Vallet dhe Muzika e të Parëve Tanë” — 1971 “Folklori Muzikor Shqiptar – Organografia” — 1975, 1984, 1987, 1991 “Figura e Skënderbeut në muzikë” — 1978 “Gjurmime Folklorike” — 1982 “Këngë Patriotike” — 1985 “Veglat Muzikore të Popullit Shqiptar” — 1991 “16 Shekuj” — 1995 “Përrallëza dhe Gojëdhëna në Botën Shqiptare” — 2000 “Antifonari i Durrësakut Gjergj Danush Lapacaja” — 2001 “Pjesë Shqiptare për Fidanishten e Pianistëve të Rinj” — 2001 “Përtej 16 Shekujve” — 2002 “20 Miniatura Pianistike” — 2002 “Krijime dhe Flijime” — 2003 “Këngët Popullore Qytetare Shkodrane” — 2007 Një bibliografi e tillë nuk është vetëm produktivitet. Është një formë e veçantë e jetës. Të jetosh duke punuar për atë që mendon se duhet të mbetet. KRIJUESI QË SHPESH MBETI PA EMËR Paradoksi i jetës së tij ishte se, ndërsa disa prej këngëve të hershme qarkulluan si “popullore”, edhe një pjesë e veprave të tij të tjera mbetën larg vëmendjes. Vepra instrumentale, orkestrale, skica, duete, tercete, kuartete, fantazi, balada, romanca, valle, poema simfonike, rapsodi. Disa u luajtën në koncerte, në radio e televizion. Të tjera mbetën në sirtarë. Një pjesë nuk u ekzekutuan kurrë. Kjo është një nga ironitë e hidhura të një jete krijuese: mund të punosh një jetë të tërë dhe prapë të mbetesh me vepra që presin ende dritën. VITI 1976 — KUR U MBYLL DERA E LICEUT Në vitin 1976, kur kishte kaluar vetëm pak të pesëdhjetat dhe ishte ende në kulmin e forcave krijuese, Ramadan Sokoli doli në pension. Për një njeri që e kishte kthyer klasën në pjesë të identitetit të vet, kjo ishte një humbje e madhe. I mungonin nxënësit. I mungonte kabineti. I mungonte mësimdhënia. Kabineti i folklorit, i ngritur me aq mund e sakrifica, më vonë u shkatërrua. Por jo ai. Ai vazhdoi të punonte. Sepse pensioni mund ta hiqte një njeri nga një institucion. Nuk mund ta hiqte nga puna e tij. LILI — GRUAJA QË I DHA QETËSI NJË JETE TË TRAZUAR Në vitin 1957, Ramadan Sokoli u martua me Lilin. Do të kalonin së bashku 47 vite. Lili vinte nga familja Petrela e Tiranës, një familje e njohur që gjithashtu kishte vuajtur përndjekjen e regjimit komunist. Mbeti jetime që në moshën 13-vjeçare. Më vonë punoi në Bibliotekën Kombëtare, ku përdorte njohuritë e saj në frëngjisht dhe italisht. Në vitin 1974 u pushua nga puna dhe u dërgua të punonte në një fermë bujqësore. Më pas punoi si qëndistare. Deri në pension, në vitin 1989. Por historia e saj me Ramadanin nuk mund të matet vetëm me profesionet që pati. Ajo ishte gruaja që mbajti mbi vete një pjesë të madhe të jetës së përditshme, duke i dhënë atij mundësinë të studionte, të shkruante dhe të udhëtonte. Dy vajzat u rritën me përkushtimin e saj. Shtëpia mbahej prej saj. Shqetësimet familjare kalonin shpesh në duart e saj. Dhe Ramadani kishte hapësirën për t'iu kthyer punës. Kur botoi “16 Shekuj”, ia kushtoi Lilit me fjalët: “Lilit bashkë në rrugën plot ferra të jetës sime.” Një fjali e thjeshtë. Por pas saj ishte një martesë e tërë. Një jetë e kaluar mes vështirësive. Dhe një grua që kishte qenë, siç e përshkruajnë kujtimet familjare, qetësia e tij shpirtërore. Lili u nda nga jeta në mars 2003. Ramadani jetoi edhe pesë vite. Por dhimbja e humbjes së saj ishte ndër të paktat gjëra që duket se e thyen. Njeriu që kishte përballuar burgun, presionin dhe përndjekjen nuk u dorëzua para tyre. Por mungesa e saj ishte tjetër gjë. DY VAJZA DHE NJË TRASHËGIMI QË NUK MATET ME MBIEMËR Nga martesa e Ramadanit dhe Lilit lindën dy vajza. Në familje, dikur ekzistonte ideja se pa një djalë mbiemri Sokoli do të shuhej. Ramadani e përballonte këtë me humor. Thoshte se nuk do t’i ndërronte vajzat e tij me gjithë djemtë e Amerikës Latine. Dhe ndoshta kishte të drejtë. Sepse trashëgimia nuk është gjithmonë një mbiemër që vazhdon. Ndonjëherë është një arkiv. Një bibliotekë. Një libër. Një fotografi. Një melodi. Një vajzë që ruan kujtesën e babait të saj. Ramadani dhe Lili u gëzuan edhe me mbesat dhe nipin e tyre: Lejdi, Giulia dhe Sokoli. NJË ÇMIM QË ERDHI KUR AI NUK ISHTE MË Ramadan Sokoli vdiq më 11 mars 2008, në Tiranë, pas një sëmundjeje të gjatë. Ishte 87 vjeç. Vetëm tre muaj më vonë, në qershor 2008, në Foggia të Italisë, një organizatë ndërkombëtare e folklorit i akordoi pas vdekjes çmimin: “Oscar Mondiale del Folclore” Motivacioni: “Për një punë të palodhur në hulumtimin e përpunimin e folklorit.” Në Shqipëri ky çmim u njoh si “Oskari Botëror i Folklorit”. Ishte një vlerësim ndërkombëtar që erdhi pas një jete të tërë pune. Dhe kishte diçka thellësisht simbolike në faktin se ai mbërriti kur studiuesi nuk ishte më aty për ta marrë. Të bijat udhëtuan për në Itali me shpenzimet e tyre. Çmimi u kthye në Shqipëri. Por bashkë me të erdhi edhe një pyetje e dhimbshme për mënyrën se si vendi i tij e kishte vlerësuar një prej njerëzve që i kishte shërbyer më shumë kulturës së tij. “PROFESOR”, “AKADEMIK” DHE NJË MIRËNJOHJE QË VONOI Titulli “Profesor” iu dha në vitin 1995. Për një periudhë të shkurtër u vlerësua edhe si Akademik, por ky status iu hoq në vitin 1998. Në vitin 2010, me rastin e 90-vjetorit të lindjes së tij, disa ish-nxënës propozuan që t'i jepej titulli “Nderi i Kombit”. Kjo nuk u realizua. Dhe kështu mbetet një tjetër paradoks i kësaj jete: një njeri që kishte kaluar gjysmë shekulli duke studiuar Shqipërinë, duke mësuar breza dhe duke dokumentuar kulturën e saj, shpesh e mori mirënjohjen institucionale me vonesë ose jo në masën që admiruesit e tij mendonin se meritonte. Por një vepër e madhe nuk e mat gjithmonë veten me dekoratat. Ndonjëherë e mat me atë që mbetet pasi dekoratat harrohen. SOKOLI DHE SHQIPËRIA QË AI MBLEDHI NËPËR RRUGË Ai punoi me folklorin edhe në periudha kur nuk ishte i ftuar në disa prej festivaleve folklorike të Gjirokastrës. Përjashtim i rëndësishëm ishte festivali i vitit 1995 në Berat, ku u caktua President i Festivalit. Por puna e tij nuk varej nga ftesat. Ai vazhdoi të kërkonte. Të shkruante. Të studionte. Deri në ditët e fundit. Edhe kur forcat fizike po i shteronin, sipas kujtimeve familjare përpiqej të mbante në dorë një shkrim, një artikull, një gazetë ose të dëgjonte muzikë. Një njeri i tillë nuk del në pension nga kultura. Ai vetëm e ndryshon mënyrën se si i shërben asaj. NGA RAMADAN SOKOLI TEK CULËDYJARJA Sot, kur tingulli i culëdyjares dhe i instrumenteve të tjera tradicionale shqiptare udhëton në diasporë, historia e Ramadan Sokolit merr një kuptim të ri. Në Florida. Në Nju Jork. Në Pensilvani. Në Masaçusets. Në aktivitetet kulturore të komuniteteve shqiptare, këto tinguj vazhdojnë të krijojnë një urë mes brezave. Një fëmijë i lindur larg Shqipërisë mund të mos e njohë ende vendin e një gjyshi apo stërgjyshi. Por mund ta njohë melodinë. Dhe ndonjëherë një melodi është mënyra më e shkurtër për t'u kthyer në shtëpi. Kjo është edhe arsyeja pse puna e Sokolit është ende aktuale. Sepse ai nuk mblodhi vetëm të kaluarën. Ai krijoi mundësinë që e kaluara të mund të dëgjohet në të ardhmen. A ËSHTË CULËDYJARJA GATI PËR RRUGËN DREJT UNESCO-S? Pyetja nuk duhet të ngrihet vetëm si dëshirë simbolike. UNESCO kërkon një proces të argumentuar, dokumentim të traditës, komunitete bartëse dhe masa konkrete për ruajtjen dhe transmetimin e saj. Prandaj, një rrugëtim i mundshëm i culëdyjares drejt UNESCO-s do të kërkonte pikërisht atë që Ramadan Sokoli bëri gjatë gjithë jetës: dokumentim të saktë, kërkim shkencor, identifikim të bartësve, regjistrim të repertorit, studim të ndërtimit dhe përdorimit të instrumentit dhe, mbi të gjitha, sigurimin që tradita të jetë ende e gjallë. Nëse një ditë kjo traditë do të bëhej pjesë e një nominimi shqiptar, puna e Sokolit do të ishte një nga shtyllat intelektuale mbi të cilat mund të ndërtohej kjo histori. Sepse ai na la jo vetëm përshkrime. Na la metodën. NJË BURRË, NJË LIBËR, NJË VEGËL, NJË POPULL Ndoshta sot mund ta lexojmë Ramadan Sokolin edhe ndryshe. Jo vetëm si profesor. Jo vetëm si kompozitor. Jo vetëm si etnomuzikolog. Por si një njeri që kaloi një shekull shqiptar duke kërkuar përgjigjen e një pyetjeje të thjeshtë: Çfarë duhet të mbetet nga ne? Ai e kërkoi përgjigjen në këngët e vjetra. Në veglat muzikore. Në polifoni. Në fjalët e bartësve popullorë. Në dokumentet e historisë. Në muzikën qytetare të Shkodrës. Në kujtesën e Gjirokastrës. Në zërat e njerëzve që ndoshta nuk do t'i kujtonte askush po të mos kishte shkuar ai t'i dëgjonte. Dhe ndoshta kjo është madhështia e vërtetë e veprës së tij. Ai i dha emër asaj që rrezikonte të mbetej pa emër. I dha letër asaj që ishte vetëm gojëdhënë. I dha arkiv asaj që ishte vetëm kujtim. I dha shkencë asaj që për shumëkënd ishte vetëm traditë. Dhe i dha kohë asaj që koha mund ta kishte marrë. CULËDYJARJA, SOT Prandaj pyetja për UNESCO-n nuk duhet të jetë thjesht: “A do të shkojë culëdyjarja në UNESCO?” Pyetja më e rëndësishme është: A do të bëjmë ne atë që duhet që ajo të ketë një të ardhme? Sepse një nominim mund të vijë një ditë. Një çmim mund të vijë. Një njohje ndërkombëtare mund të vijë. Por përpara tyre duhet të jetë një fëmijë që mëson ta luajë instrumentin. Një mjeshtër që vazhdon ta ndërtojë. Një studiues që e dokumenton. Një komunitet që e mban gjallë. Dhe një shtet që e kupton se trashëgimia nuk është dekor. Është identitet. Ramadan Sokoli e dinte këtë. Prandaj punoi edhe kur nuk e duartrokitën. Shkroi edhe kur nuk e botuan. Mblodhi edhe kur nuk e ftuan. Mësoi edhe kur institucionet nuk ia njohën gjithmonë peshën. Dhe vazhdoi deri në fund. Sot, kur një tingull i culëdyjares dëgjohet larg Shqipërisë, ai tingull mbart edhe një pjesë të asaj pune. Ndoshta kjo është mënyra më e drejtë për ta kujtuar Ramadan Sokolin: jo duke e vendosur në një piedestal të heshtur, por duke bërë që ajo që ai shpëtoi nga harresa të mos rikthehet përsëri në të. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Vehbi Dibra – Modeli i intelektualit qè ndertoi Filozofinè e Besimit, Dijes dhe Bashkimit Kombëtar Rubrika: Histori.Personalitet qe frymezon pertej kohrave. Vehbi Dibra përfaqëson modelin e intelektualit që ndërtoi një urë mes besimit, arsyes dhe atdhedashurisë. Ai nuk e shihte fenë si një identitet që ndan njerëzit, por si një burim morali, dijesh dhe përgjegjësie ndaj shoqërisë. Në këtë kuptim, filozofia e tij mbështetet mbi bindjen se njeriu bëhet më i mirë kur bashkon besimin me arsyen dhe dijen. Thelbi i mendimit të tij ishte se kombi qëndron mbi dallimet fetare. Shprehja e tij në Kuvendin e Vlorës, "Kristiani e myslimani janë vëllezër shqiptarë të pandarë", nuk ishte vetëm një deklaratë patriotike, por një parim filozofik që vendoste identitetin kombëtar mbi çdo përkatësi fetare. Ai e kuptoi se liria dhe shteti nuk mund të ndërtoheshin pa unitet. Në qendër të vizionit të tij ishte edhe arsimi. Vehbi Dibra besonte se padituria është pengesa më e madhe e zhvillimit dhe se kërkimi i dijes është një detyrim gjatë gjithë jetës. Për të, feja nuk ishte kundër shkencës, por e nxiste njeriun të mësonte, të mendonte dhe të gjykonte me arsye. Edhe koncepti i tij për udhëheqjen ishte thellësisht etik. Ai mbronte idenë se drejtuesi duhet të zgjidhet për aftësinë, ndershmërinë dhe drejtësinë, jo për privilegjet apo pushtetin. Sipas tij, autoriteti fitohet duke i shërbyer njerëzve dhe jo duke sunduar mbi ta. Në planin shoqëror, Vehbi Dibra ishte mbrojtës i dialogut dhe harmonisë ndërfetare. Ai e konsideronte tolerancën jo si kompromis, por si shprehje të pjekurisë morale dhe qytetare. Për këtë arsye, ai mbështeti flamurin kombëtar si simbol që bashkonte të gjithë shqiptarët, pavarësisht besimit. Në thelb, filozofia e Vehbi Dibrës mund të përmblidhet në një ide të vetme: një shoqëri e drejtë ndërtohet mbi dijen, moralin, drejtësinë dhe bashkimin. Kjo është arsyeja pse figura e tij mbetet aktuale edhe sot, jo vetëm si personalitet historik, por si model i një udhëheqësi që e vendosi njeriun dhe të mirën e përbashkët në qendër të veprimtarisë së tij. Vehbi Dibra (1867–1937) Kleriku, mendimtari dhe patrioti që ndërtoi urën mes fesë, kombit dhe shtetit shqiptar Vehbi Dibra, emri i plotë Abdyl Aziz Vehbi Agolli, i njohur gjerësisht si Haxhi Vehbi Dibra, është një nga figurat më të shquara të historisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX. Ai ishte njëherazi teolog, filozof islam, patriot, firmëtar i Aktit të Pavarësisë, politikan, reformator dhe një nga komentuesit më të rëndësishëm të Kuranit në gjuhën shqipe. Figura e tij zë një vend të veçantë në historinë kombëtare, sepse ai arriti të bashkonte besimin fetar me idealet e Rilindjes Kombëtare dhe me ndërtimin e shtetit shqiptar. Në një kohë kur Shqipëria po kalonte nga sundimi osman drejt pavarësisë, Vehbi Dibra u bë një nga zërat më autoritarë që predikonte unitetin kombëtar, arsimin, kulturën dhe bashkëjetesën ndërfetare. Për të, identiteti shqiptar ishte mbi çdo ndarje fetare dhe vetëm një komb i bashkuar mund të ndërtonte një shtet të lirë e të përparuar. Origjina familjare dhe vitet e para Vehbi Dibra lindi më 12 mars 1867 në Dibrën e Madhe, një nga qendrat më të rëndësishme kulturore dhe fetare shqiptare të kohës. Ai ishte biri i Ahmet Efendi Agollit, myftiut të Dibrës së Madhe, një personalitet i respektuar në jetën fetare dhe shoqërore. Duke u rritur në një familje dijetarësh, Vehbiu u edukua që në fëmijëri me dashurinë për dijen, moralin dhe shërbimin ndaj njerëzve. Mjedisi familjar ndikoi thellësisht në formimin e karakterit të tij. Ai u rrit në një atmosferë ku arsimi dhe kultura konsideroheshin detyrim moral, ndërsa feja shihej si një udhërrëfyes drejt drejtësisë, urtësisë dhe përgjegjësisë shoqërore. Arsimi dhe formimi intelektual Mësimet fillore dhe të mesme i kreu në Dibër, ndërsa studimet e larta i vazhdoi në Stamboll, qendrën më të rëndësishme intelektuale të Perandorisë Osmane. Atje studioi teologji islame, filozofi, logjikë, jurisprudencë, shkencat juridike dhe disiplinat klasike islame. Ai zotëroi në mënyrë të shkëlqyer gjuhën arabe, turqishten osmane dhe persishten, gjë që i lejoi të njihte drejtpërdrejt veprat më të rëndësishme të mendimit islam. Por, krahas studimeve fetare, Vehbi Dibra u përfshi edhe në veprimtarinë patriotike shqiptare. Në Stamboll ai u njoh me idetë e Rilindjes Kombëtare dhe u frymëzua veçanërisht nga vepra "Dheshkronja" e Sami Frashërit, e cila ndikoi ne firmimin e bindjeve të tij kombëtare. Myfti i Dibrës dhe misioni arsimor Pas përfundimit të studimeve u kthye në vendlindje dhe u emërua myfti i Dibrës, detyrë që e ushtroi deri në vitin 1912. Ai nuk ishte vetëm prijës fetar. Ishte edhe mësues, edukator dhe reformator. Më 20 shkurt 1908 u emërua mësues i gjuhës arabe dhe i fesë në Ruzhdijen e Dibrës, ku kontribuoi në edukimin e brezave të rinj. Në këtë periudhë ai fitoi reputacion si një dijetar me kulturë të gjerë dhe si një njeri që e shihte arsimin si çelësin e zhvillimit të kombit. Kontributi në Rilindjen Kombëtare Vehbi Dibra jetoi në një kohë kur jehona e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit vazhdonte të frymëzonte shqiptarët. Ai u përfshi aktivisht në lëvizjen kombëtare dhe mbështeti përdorimin e gjuhës shqipe, zhvillimin e arsimit dhe bashkimin e shqiptarëve pa dallim feje. Në vitin 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit, ngjarja historike ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe. Një vit më vonë, në Kongresin e Dibrës (1909), u zgjodh kryetar i kongresit, duke dëshmuar autoritetin e madh që gëzonte ndër bashkëkohësit. Firmëtar i Pavarësisë së Shqipërisë Kulmi i veprimtarisë së tij patriotike ishte pjesëmarrja në Kuvendin e Vlorës, më 28 Nëntor 1912. Si përfaqësues i Dibrës, Vehbi Dibra firmosi Aktin e Pavarësisë me emrin "Abdyl Aziz Vehbi", duke hyrë përgjithmonë në historinë shqiptare si një nga firmëtarët e shtetit shqiptar. Në Kuvendin e Vlorës ai mbajti një nga mesazhet më të fuqishme për unitetin kombëtar: "Kristiani e myslimani janë vëllezër shqiptarë të pandarë." Kjo thënie është bërë një nga shprehjet më domethënëse të harmonisë ndërfetare shqiptare. Po në të njëjtën frymë, Vehbi Dibra nxori edhe një fetva, me të cilën shpalli të pranueshëm Flamurin e Skënderbeut si flamurin kombëtar të shqiptarëve. Ky akt kishte rëndësi të jashtëzakonshme, sepse i dha mbështetje fetare simbolit kombëtar dhe forcoi bashkimin e shqiptarëve. Kryetari i parë i Pleqësisë së Shqipërisë Pas shpalljes së Pavarësisë, Vehbi Dibra u zgjodh Kryetari i parë i Pleqësisë së Shqipërisë (Senatit), një nga institucionet më të rëndësishme të shtetit të sapokrijuar. Në vitin 1914 ai ishte pjesë e delegacionit shqiptar që udhëtoi në Schloss Neuwied të Gjermanisë për t'i ofruar fronin shqiptar Princ Vilhelm Vidit, duke marrë pjesë në një moment të rëndësishëm diplomatik të historisë së Shqipërisë. Më vonë, gjatë administrimit austro-hungarez, u emërua kryetar i Gjykatës së Lartë të Sheriatit, ku punoi për organizimin institucional të drejtësisë fetare. Kryetari i parë i Komunitetit Mysliman Shqiptar Një kapitull i ri në jetën e tij filloi në vitin 1923, kur në Kongresin e Parë Mysliman u zgjodh Kryetari i parë i Komunitetit Mysliman Shqiptar. Nën drejtimin e tij u ndërmorën reforma të rëndësishme. U sistemuan pronat e vakëfeve, u organizua administrata fetare, u vendos një strukturë kombëtare e pavarur dhe filloi hartimi i statutit të komunitetit. Po gjatë kësaj periudhe u themelua revista "Zani i Naltë", e cila u bë organi më i rëndësishëm i mendimit islam shqiptar. Me mbështetjen e tij u hap edhe Medreseja e Naltë e Tiranës, që përgatiti breza të rinj teologësh. Falë punës së tij, Komuniteti Mysliman Shqiptar fitoi njohje juridike dhe krijoi marrëdhënie me shumë vende islame. Mendimtari dhe komentuesi i Kuranit Vehbi Dibra konsiderohet një nga komentuesit më të mëdhenj të Kuranit në gjuhën shqipe. Ligjëratat e tij në xhami u botuan në revistën "Zani i Naltë", ndërsa në vitin 1993, me kujdesin e Imam Vehbi Ismailit, u përmblodhën dhe u botuan në Detroit të Shteteve të Bashkuara me titullin "Ç'urdhëron Kur'ani?". Në komentet e tij ai theksonte rëndësinë e arsyes, dijes dhe drejtësisë. Një nga mesazhet e tij më të njohura ishte: "Me zgjedhë të aftin e të meritueshmin dhe me e vu në krye të detyrës, e pastaj ky me veprue e me gjykue me arsye e me drejtësi." Ai besonte se feja nuk mund të ndahej nga arsimi dhe se myslimanët duhej të studionin gjatë gjithë jetës. Një tjetër thënie e tij mbetet aktuale edhe sot: "Injorancën s'mund ta justifikojmë me pleqërinë tonë, as me mungesën e shkollave... Jemi urdhëruar të studiojmë deri në fund të jetës." Krijimtaria Përveç veprimtarisë politike dhe fetare, Vehbi Dibra ishte edhe autor i shumë shkrimeve, studimeve, përkthimeve dhe ligjëratave. Shumica e veprave të tij u botuan në revistën "Zani i Naltë" gjatë viteve 1923–1939 dhe përbëjnë një pasuri të rëndësishme të mendimit islam dhe Kulturës shqiptare. Nderimet Më 2 shkurt 1911, për kontributin e tij në arsim dhe kulturë, Vehbi Agolli u dekorua me Urdhrin e Edukimit (Maarif Nishanı) të shkallës së tretë nga autoritetet osmane. Në vitin 1935, ai kreu për herë të dytë pelegrinazhin në Qabe, ku u vlerësua si një nga dijetarët më të respektuar islamë të kohës. Vitet e fundit dhe trashëgimia Vehbi Dibra ndërroi jetë në Tiranë, 1937, duke lënë pas një trashëgimi të jashtëzakonshme fetare, kombëtare dhe institucionale. Ai kujtohet si firmëtar i Pavarësisë, Kryetari i parë i Pleqësisë së Shqipërisë, Kryetari i parë i Komunitetit Mysliman Shqiptar, dijetar i shquar, reformator i jetës fetare dhe mbrojtës i palodhur i harmonisë ndërfetare. Jeta e tij dëshmon se besimi, dija dhe atdhedashuria mund të ecin së bashku. Ai la një model udhëheqësi që predikonte bashkimin e shqiptarëve mbi çdo dallim dhe besonte se përparimi i një kombi ndërtohet mbi arsimin, drejtësinë, tolerancën dhe përgjegjësinë. Për këtë arsye, Haxhi Vehbi Dibra mbetet një nga figurat më të respektuara dhe më frymëzuese të historisë së Shqipërisë. Pergatiti: Rrevista Prestige

Fan Noli në Berlinin e vitit 1929 FAN NOLI NË BERLIN, PËRKRAH AINSHTAJNIT DHE BARBUSSE. Një shqiptar në presidiumin e Kongresit Ndërkombëtar Antifashist të vitit 1929. Berlini, mars 1929. Evropa ende mbante mbi vete plagët e Luftës së Parë Botërore. Dhjetë vjet pas përfundimit të saj, kontinenti kërkonte të rindërtonte paqen, ndërsa në horizont po shfaqeshin ideologji dhe lëvizje politike që do ta sfidonin rëndë demokracinë evropiane. Më 9 dhe 10 mars, në Shtëpinë e Sindikatave në Berlin, u zhvillua Kongresi Ndërkombëtar Antifashist. Ishte një prej atyre momenteve kur politika nuk mund të ndahej më nga ndërgjegjja intelektuale dhe kur pyetja për të ardhmen e Evropës po bëhej gjithnjë e më urgjente. Në këtë takim ndërkombëtar gjendeshin figura të rëndësishme të jetës publike dhe intelektuale të kohës. Mes tyre ishte Albert Einstein. Ishte edhe Henri Barbusse, shkrimtari francez dhe një prej zërave të njohur të lëvizjeve ndërkombëtare kundër luftës dhe fashizmit. Dhe në këtë panoramë ndërkombëtare ishte edhe një emër shqiptar: Fan Noli. Sipas të dhënave të cituara për këtë kongres, Noli u zgjodh në presidium, krahas figurave si Ainshtajni dhe Barbusse. Për Shqipërinë e vogël të asaj kohe, ky ishte një pozicion që meriton të lexohet përtej një rreshti kronologjik. Sepse Fan Noli nuk ishte vetëm ish-kryeministër i Shqipërisë. Ai ishte një figurë shumëdimensionale: klerik, studiues, përkthyes, publicist, shkrimtar, politikan dhe intelektual që kishte ndërtuar një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me botën perëndimore. Jeta e tij ishte zhvilluar përtej kufijve të Shqipërisë. Ai kishte njohur emigracionin, universitetet, kulturën evropiane dhe amerikane, jetën politike dhe debatet e mëdha të kohës. Prandaj, kur emri i tij shfaqet në një forum ndërkombëtar në Berlin, ai nuk shfaqet rastësisht. BERLINI, QYTETI KU HISTORIA PO NDRYSHONTE Berlini i vitit 1929 ishte një qytet kontrastesh. Nga njëra anë, kultura, arti, shkenca dhe moderniteti i Republikës së Vajmarit. Nga ana tjetër, polarizimi politik dhe tensionet që po rriteshin në shoqërinë gjermane. Vetëm pak vite më vonë, Adolf Hitleri dhe nazizmi do të merrnin pushtetin. Në këtë kuptim, një kongres antifashist i mbajtur në Berlin në vitin 1929 merr një domethënie të veçantë për historinë evropiane. Pjesëmarrësit nuk e dinin ende përmasën e katastrofës që do të vinte. Por ata po shihnin shenjat. Fashizmi nuk ishte më thjesht një nocion politik abstrakt. Ai ishte shndërruar në një forcë konkrete që kërkonte të ndryshonte shoqërinë, shtetin dhe vetë kuptimin e lirisë politike. Kongreset dhe forumet ndërkombëtare të asaj kohe ishin, në një farë mënyre, përpjekje për të ndërtuar një front të ndërgjegjes përpara se historia të bëhej edhe më e pamëshirshme. NJË SHQIPTAR MES EMRAVE TË MËDHENJ Këtu qëndron edhe një nga dimensionet më interesante të pranisë së Fan Nolit. Në një sallë të Berlinit, një figurë shqiptare ishte pjesë e një strukture drejtuese ku gjendeshin emra të njohur të kulturës dhe mendimit evropian. Ainshtajni përfaqësonte revolucionin e mendimit shkencor. Barbusse mishëronte angazhimin e shkrimtarit në debatet e mëdha politike dhe shoqërore. Noli sillte me vete përvojën e një vendi të vogël, por me një histori të madhe politike, kulturore dhe kombëtare. Kjo e bën praninë e tij veçanërisht interesante. Sepse historia e Shqipërisë nuk ka qenë gjithmonë e pranishme në qendrat e mëdha të Evropës përmes institucioneve të fuqishme. Shpesh ajo ka hyrë në këto hapësira përmes njerëzve. Përmes intelektualëve. Përmes diplomatëve. Përmes artistëve. Dhe Fan Noli ishte një prej tyre. NOLI DHE DIMENSIONI NDËRKOMBËTAR Noli kishte një veçori që e dallonte: ai mund të lëvizte natyrshëm midis botës shqiptare dhe asaj ndërkombëtare. Ai mund të fliste për Shqipërinë, por edhe për Evropën. Mund të mendonte si klerik, të shkruante si poet, të argumentonte si politikan dhe të përkthente si një studiues i kulturës botërore. Kjo shumësi rolesh e bëri figurën e tij një urë midis Shqipërisë dhe botës. Në Berlin, në marsin e vitit 1929, kjo urë mori një dimension simbolik. Një vend i vogël i Ballkanit ishte i pranishëm në një debat të madh evropian. Dhe emri që e përfaqësonte atë në atë tryezë ishte Fan Noli. HISTORIA NUK MATET VETËM ME MADHËSINË E VENDEVE Ka një mësim më të gjerë që mund të nxirret nga ky episod. Historia ndërkombëtare nuk është vetëm historia e shteteve të mëdha. Është edhe historia e njerëzve që, pavarësisht madhësisë së vendit nga vijnë, arrijnë të hyjnë në qendër të debatit të kohës. Shqipëria e vitit 1929 nuk kishte peshën politike të Gjermanisë, Francës apo fuqive të tjera evropiane. Por Fan Noli ishte aty. Dhe prania e tij dëshmon se madhësia e një vendi nuk përcakton domosdoshmërisht madhësinë e zërit të njerëzve të tij. Ky është ndoshta një nga leximet më interesante të këtij episodi. Sepse sot, kur emrat e mëdhenj të historisë shqiptare shpesh shihen vetëm brenda kufijve të historisë kombëtare, figura si Noli na kujtojnë se shqiptarët kanë qenë pjesë e debateve ndërkombëtare shumë më herët dhe shumë më fuqishëm nga sa mund të mendojmë. NJË MOMENT QË MERITON TË KUJTOHET 9 dhe 10 marsi i vitit 1929 janë vetëm dy data. Por brenda tyre gjendet një pjesë e një historie shumë më të madhe. Një Evropë që përpiqej të mbronte paqen. Një botë intelektuale që po përballej me rritjen e ekstremizmit. Një Berlin që ende jetonte mes modernitetit dhe krizës. Ainshtajni. Barbusse. Dhe Fan Noli. Tre emra të ndryshëm, nga botë të ndryshme, të vendosur në një moment të përbashkët të historisë. Sot, gati një shekull më vonë, ajo skenë na kujton diçka që vlen përtej vitit 1929: një komb nuk bëhet i dukshëm në botë vetëm përmes fuqisë së shtetit, por edhe përmes fuqisë së mendimit të bijve të tij. Dhe Fan Noli ishte një prej atyre shqiptarëve që e çuan emrin e Shqipërisë përtej kufijve të saj. Në Berlin. Në mesin e një Evrope që ende nuk e dinte se çfarë e priste. Por që kishte filluar ta kuptonte se liria, paqja dhe demokracia nuk janë trashëgimi të përjetshme. Ato kërkojnë njerëz që t’i mbrojnë. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige Rrevista Prestige Klubi Revista Prestige

FRIDA KAHLO — Dita kur një çadër ndryshoi fatin e saj. FRIDA KAHLO Një çadër e harruar, një aksident dhe lindja e një legjende 17 shtator 1925. Mexico City. Një çadër e harruar, një autobus i humbur dhe pak minuta që do të ndryshonin përgjithmonë jetën e një vajze 18-vjeçare. Frida Kahlo po shkonte drejt një të ardhmeje që e kishte imagjinuar ndryshe. Ajo donte të bëhej mjeke. Por historia kishte rezervuar për të një tjetër rrugë — një rrugë të dhimbshme, të jashtëzakonshme dhe të pavdekshme. Frida dhe i dashuri i saj zbritën nga autobusi për të kërkuar çadrën. Nuk e gjetën dhe hipën në një autobus tjetër. Pak më vonë, ai autobus u përplas me një tramvaj elektrik. Goditja ishte katastrofike. Disa njerëz humbën jetën, ndërsa Frida mbijetoi me plagë që do ta shoqëronin për pjesën tjetër të jetës. Shtylla kurrizore iu thye në tri vende, këmba iu dëmtua rëndë dhe një parmak hekuri e plagosi në legen. Për muaj të tërë ajo mbeti e shtrirë, e rrethuar nga allçia, heshtja dhe dhimbja. Por pikërisht në atë dhomë nisi një tjetër histori. Frida kishte qenë ndër vetëm 35 vajzat e pranuara në Shkollën Kombëtare Përgatitore të Mexico City-t dhe ëndrra e saj ishte mjekësia. Tani, e privuar nga lëvizja, ajo nisi të pikturonte. I ati, Guillermo Kahlo, fotograf dhe vetë i njohur me vuajtjet e sëmundjes, e inkurajoi të zhvillonte talentin artistik. Një pasqyrë e vendosur mbi krevat i dha asaj modelin më të afërt: veten. Kështu nisën autoportretet. Në fillim, piktura ishte një mënyrë për të kaluar kohën. Por shumë shpejt u bë mënyra e saj për të folur. Për trupin, dhimbjen, dashurinë, humbjen dhe jetën. Në vitin 1938, Frida Kahlo hapi ekspozitën e saj të parë personale në New York. Ishte një sukses. Emri i saj nisi të merrte përmasa ndërkombëtare dhe ajo do të bëhej një nga artistet më të njohura të Meksikës. Në vendin e saj, ekspozita e parë personale do të vinte vetëm në vitin 1953. Shëndeti i saj ishte tashmë shumë i rënduar. Frida mbërriti në ekspozitë me ambulancë. Vdiq një vit më vonë, në vitin 1954, në moshën 47-vjeçare. Por vdekja nuk e mbylli historinë e saj. Përkundrazi, emri i Frida Kahlo-s u rrit edhe më shumë pas saj. Sot, ajo kujtohet jo vetëm për autoportretet e saj, por për mënyrën e jashtëzakonshme se si e ktheu dhimbjen personale në art. Dhe gjithçka nisi nga një detaj i vogël: një çadër e harruar. Një aksident i mori një të ardhme, por i hapi një tjetër — dhe ajo e shndërroi në art. Frida Kahlo ishte piktore meksikane, e njohur veçanërisht për autoportretet e saj. Ajo nuk e përfundoi studimin e mjekësisë; ëndërronte të bëhej mjeke. Në Shkollën Kombëtare Përgatitore studioi me synimin për të vazhduar më tej në mjekësi, por aksidenti i vitit 1925 ndryshoi jetën e saj. Burimi: Encyclopaedia Britannica, “Frida Kahlo’s Life-Changing Accident”, 17 September 2026. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

SHPRESA LEKA PAPA Gratë shqiptare arkitektet e para: ato që i dhanë formë modernitetit shqiptar. Per Shpresen profesioni dhe ëndrrat duhej të përballeshin me sfida te medha , por ajo nuk reshti se ndërtuari. Përtej mureve ideologjike, gratë arkitekte shqiptare ruajtën zërin e tyre në gjuhën e heshtur të krijimit. Çdo projekt u bë një dëshmi e forcës, dijes dhe këmbënguljes për të mos u zbehur përballë kohës. Ato nuk ndërtuan vetëm godina, por edhe një hapësirë të re për gruan shqiptare në historinë e arkitekturës. Arkitektura si kujtesë, qyteti si përgjegjësi Arkitekja përtej ndërtesave, ndërtoj mënyrën se si një qytet mendon, zhvillohet dhe kujton veten. Për të, arkitektura nuk ka qenë kurrë vetëm një profesion. Ka qenë një ndërthurje mes artit dhe shkencave teknike, mes krijimtarisë dhe përgjegjësisë ndaj qytetit. Një rrugëtim profesional që nisi në vitin 1971 dhe vazhdoi, pa ndërprerje, për gati katër dekada në strukturat shtetërore shqiptare, duke u shtrirë nga projektimi dhe urbanistika te hartimi i legjislacionit të planifikimit urban e territorial. Në këtë rrugëtim, ajo ishte ndër të diplomuarat e para të degës së Arkitekturës në Fakultetin e Inxhinierisë në Shqipëri. Viti 1971 shënoi fillimin e një karriere që do ta lidhte emrin e saj me urbanistikën shqiptare për dekada. Në tetor të atij viti, pas diplomimit në Fakultetin e Inxhinierisë, në degën e Arkitekturës, Shpresa Leka u emërua në Institutin Shtetëror të Projektimit, në Sektorin e Urbanistikës. Aty punoi pa ndërprerje deri në vitin 1990, kur, me vendim të Ministrisë së Ndërtimit, u emërua specialiste kryesore në Drejtorinë Teknike të kësaj ministrie. Por puna e saj nuk u kufizua në një zyrë apo në një pozicion administrativ. Paralelisht me angazhimet institucionale, ajo ishte autore dhe bashkautore në shumë projekte dhe studime të Planeve Rregulluese të qyteteve dhe fshatrave të Shqipërisë. Tirana, Burreli, Prrenjasi, Vora dhe më tej një sërë njësish të tjera territoriale do të bëheshin pjesë e hartës së saj profesionale. Urbanistika për Shpresa Lekën nuk ishte thjesht një çështje vizatimi teknik. Ajo ishte edhe çështje ligji, rregulli dhe vizioni për mënyrën se si një territor duhet të zhvillohet. Pikërisht për këtë arsye, një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së saj profesionale iu kushtua legjislacionit urbanistik. Ajo mori pjesë në përgatitjen e Ligjit për Urbanistikën, Dekretit të Urbanistikës të vitit 1978, rishikimit të tij në vitin 1983 dhe rregullores së urbanistikës për zbatimin e këtij dekreti. Kjo veprimtari ligjore u ndërthur vazhdimisht me punën studimore dhe projektuese në fushën e urbanistikës, duke krijuar një profil profesional jo të zakonshëm: arkitekte, urbaniste dhe njëkohësisht specialiste e legjislacionit që përcaktonte mënyrën e zhvillimit urban të vendit. Puna e saj u vlerësua edhe në nivelin më të lartë ekzekutiv të kohës. Më 22 nëntor 1979, Këshilli i Ministrave i akordoi Çmimin e Republikës, me motivacionin: “Për punë krijuese të talentuar në fushën e urbanistikës dhe, veçanërisht, për studimin dhe zgjidhjen e arritur të qendrës së Vlorës.” Ishte një vlerësim për një punë që tashmë kishte filluar të linte gjurmë në mënyrën se si konceptoheshin hapësirat urbane. Një profesion i zgjedhur nga arti dhe lidhja me qytetin Por çfarë e kishte çuar një vajzë të re drejt arkitekturës? Përgjigjja e Shpresa Lekës lidhet me një degë që sapo ishte hapur në vend dhe me një ndjesi të brendshme krijimtarie. Arkitektura ishte një fushë e re në Fakultetin e Inxhinierisë, e hapur për herë të parë në Shqipëri. Për të, kjo ishte një mundësi për të provuar aftësitë krijuese që ndiente se kishte. Prirjet e saj drejt arteve i dhanë besimin për të bërë hapin drejt arkitekturës. Por kishte edhe diçka më personale. Origjina e saj autoktone nga Tirana, lidhja e fortë me traditën e qytetit dhe dëshira për ta parë atë edhe më të bukur, e afruan me këtë profesion. Kështu, arkitektura u bë vendi ku arti, teknika dhe dashuria për qytetin mund të takoheshin. Për Shpresa Lekën, kjo marrëdhënie nuk do të mbetej vetëm teorike. Nga projektet te harta e qyteteve shqiptare Gjatë viteve të para të karrierës, puna në projektim dhe urbanistikë ecte paralelisht. Ajo kujton se që nga koha e studimeve dhe më pas gjatë praktikës në ISP Nr. 1, arkitektura dhe urbanistika funksiononin së bashku dhe administroheshin nga shteti. Për këtë arsye, ajo u angazhua në të dyja fushat dhe mori përsipër disa projekte arkitekturore paralelisht me projekte urbanistike. Nevojat e kohës në fushën e urbanistikës ishin të mëdha dhe urgjente. Kjo bëri që puna e saj të shtrihej në projekte urbanistike në të gjithë vendin. Ndër punët kryesore dhe më të përmbushura ajo veçon pjesëmarrjen në projektet e Planeve Rregulluese të Tiranës, Burrelit, Prrenjasit dhe Vorës, si dhe, më vonë, në plane rajonale për Dajtin, Bërzhitën, Pezën, Ndroqin, si edhe për Barbullojën, Talën, Fushë-Kuqen dhe Zejmenin në Rajonin e Lezhës. Në këtë rrugëtim, një vend të veçantë zë puna e saj në fushën e legjislacionit urbanistik, e cila shtrihet nga viti 1975 deri në vitin 2005. Një periudhë prej tre dekadash gjatë së cilës ajo punoi pa ndërprerje në këtë fushë dhe që do të lidhej më vonë edhe me Ligjin nr. 8405 “Për Urbanistikën”, të miratuar nga Kuvendi në vitin 2005. Pas vitit 1990: një tjetër Shqipëri, një tjetër sfidë. Ndryshimi i sistemit politik solli një kthesë të madhe edhe në jetën institucionale shqiptare. Për Shpresa Lekën, megjithatë, ai nuk shënoi fundin e karrierës. Përvoja e grumbulluar gjatë viteve në projektim dhe urbanistikë do të transferohej në një nivel tjetër përgjegjësie. Në fillim të viteve ’90, me kërkesë të Ministrisë së Ndërtimit, ajo vazhdoi punën në këtë institucion. Nga viti 1990 deri në vitin 2005, përvoja e gjatë në studime projektuese u ndërthur me kërkesat e punës administrative në nivelin më të lartë të planifikimit territorial. Një nga angazhimet kryesore ishte pikërisht përmirësimi dhe hartimi i legjislacionit të urbanistikës. Shpresa Leka u përfshi në hartimin e Ligjit nr. 7693, datë 06.04.1993, “Për Urbanistikën”, si edhe të Rregullores së Urbanistikës, miratuar me Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 722, datë 19.11.1998. Puna e saj në këtë fushë ishte tashmë një nga shtyllat e profilit të saj profesional. Në janar të vitit 1997, ajo u emërua Drejtore e Drejtorisë së Planifikimit të Territorit, me Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 28, datë 24.01.1997. Ishte një përgjegjësi që vinte pas më shumë se dy dekadash përvoje në urbanistikë, projektim dhe legjislacion. Përtej kufijve të Shqipërisë Profesioni i urbanistit nuk mund të mbetej vetëm brenda kufijve të një vendi. Një mundësi e rëndësishme për Shpresa Lekën ishte pjesëmarrja në Komitetin e Zyrtarëve të Lartë të Konferencës Evropiane të Ministrave përgjegjës për Planifikimin Hapësinor Rajonal, pranë Këshillit të Evropës në Strasburg, Francë. Ajo mori pjesë në këtë strukturë gjatë periudhës 1997–2005, duke pasur mundësi të njihej nga afër me përvojën evropiane në planifikimin hapësinor. Përvoja profesionale u pasurua edhe përmes specializimeve në vende të tjera, përfshirë Italinë dhe Izraelin. Në vitin 1998, ajo mori pjesë në një studim në SHBA, në Wisconsin, pranë Land Tenure Center. Në vitin 2003, një tjetër studim-udhëtim e çoi në Francë, në zonën turistike bregdetare të jugut të vendit, në kuadër të projektit MEDWETCOAST. Këto përvoja i dhanë mundësinë të shihte nga afër mënyra të tjera të organizimit territorial dhe të sillte përvojat e tyre në diskutimin profesional shqiptar. Një karrierë që nuk u mbyll me pensionin Pas largimit nga MPPT, për shkak të arritjes së moshës së pensionit, Shpresa Leka nuk e ndërpreu punën. Në nëntor të vitit 2005, ajo u emërua Zëvendësdrejtore në Institutin e Studimeve dhe Projekteve Urbanistike (ISPU), ku vazhdoi të punojë deri në korrik të vitit 2007. Më pas, me kërkesë të Drejtorisë Qendrore të ALUIZNI-t, vazhdoi punën në këtë institucion si “Përgjegjëse e sektorit urban”, nga korriku 2007 deri në korrik 2010. Në vitin 2010, ajo u tërhoq zyrtarisht nga puna shtetërore. Kështu përfundonte një periudhë pune prej 1971 deri në 2010, pa ndërprerje. Por një profesion i dashur nuk përfundon domosdoshmërisht me një vendim pensioni. Pasioni për arkitekturën dhe urbanistikën vazhdoi të mbetej pjesë e jetës së saj. Shpresa Leka nisi të mblidhte dhe të sistematizonte përvojën e saj, me synimin që ajo të shërbente për brezat e rinj. Në këtë vazhdimësi profesionale zë një vend të veçantë edhe vajza e saj, Iris Papa, e diplomuar për Arkitekturë në Universitetin e Tiranës në vitin 2010. Pas vitit 2010, Shpresa Leka u angazhua në disa punime kërkimore, të cilat, sipas saj, kanë qenë aktuale dhe janë vlerësuar pozitivisht nga strukturat kompetente. Dy breza, një plan Një nga përvojat më të veçanta të karrierës së saj lidhet pikërisht me bashkëpunimin profesional me vajzën. Instrumenti i Përgjithshëm Vendor i Komunës së Dajtit u hartua në një moment të rëndësishëm të ndryshimit të kuadrit ligjor të planifikimit në Shqipëri. Në kohën kur u punua për këtë plan, ligji i mëparshëm për Urbanistikën ishte zëvendësuar nga Ligji nr. 10 119, datë 23.04.2009, “Për Planifikimin e Territorit”. Integrimi i koncepteve të reja të këtij ligji përbënte një sfidë profesionale për kohën. Por për Shpresa Lekën, ky projekt kishte edhe një dimension tjetër. Ajo bashkëpunoi në këtë studim me vajzën e saj, Iris Papa, dhe dy arkitektë miq të saj, të cilët u morën me digjitalizimin e studimit. Ishte një bashkëpunim mes dy brezash: përvoja e një arkitekteje që kishte kaluar katër dekada në urbanistikë dhe energjia e një brezi të ri që sillte teknologjinë dhe mënyrat e reja të punës. Plani u përfundua dhe u miratua në Këshillin Kombëtar të Territorit, me Vendimin nr. 18, datë 04.07.2013. Një projekt që, përtej rëndësisë së tij profesionale, mbeti edhe si dëshmi e një vazhdimësie familjare në arkitekturë. “Mos hiqni dorë nga vizatimi” Në një kohë kur teknologjia ka ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si projektohet, një nga këshillat e Shpresa Lekës për arkitektët e rinj është çuditërisht i lidhur me diçka shumë të vjetër: lapsin dhe letrën. Ajo i këshillon të rinjtë të mos hezitojnë të provojnë dhe eksperimentojnë me mundësitë që u ofron teknologjia bashkëkohore. Por, në të njëjtën kohë, të mos heqin dorë kurrë nga skicimi dhe vizatimi “a mano”. Për të, skica mbetet një mënyrë origjinale e shprehjes personale të fantazisë krijuese. Të vizatosh vetë, qoftë edhe në vija të përgjithshme, mënyrën se si konceptohet një projekt, nuk është vetëm një ndihmë për procesin krijues. Është edhe mënyra përmes së cilës arkitekti kontrollon dhe beson se është vetë ai që po krijon arkitekturë. Ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe thelbi i gjithë rrugëtimit të Shpresa Leka Papës. Nga skica e parë te planet rregulluese. Nga arkitektura te urbanistika. Nga projektimi te ligji. Nga Tirana te Strasburgu. Nga një brez te tjetri. Një jetë profesionale që nuk e ka parë qytetin vetëm si hapësirë për t'u ndërtuar, por si një organizëm që kërkon kujdes, kujtesë, rregull dhe vizion. Dhe në fund, mbetet një ide e thjeshtë, por e fuqishme: teknologjia mund të ndryshojë mjetet me të cilat krijojmë, por akti i krijimit vazhdon të nisë nga dora, mendimi dhe imagjinata e njeriut thote SHPRESA LEKA PAPA. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika: Diplomaci. PAQJA — IDEALI QË NJERËZIMI NUK DUHET TA HARROJË. “Paqja dhe drejtësia janë dy anët e së njëjtës monedhë.” — Dwight D. Eisenhower Paqja nuk është thjesht mungesa e luftës. Ajo është një gjendje e qytetërimit ku jeta, dinjiteti, liria dhe e drejta e njeriut për të jetuar pa frikë mund të ekzistojnë së bashku. Në kuptimin e saj më të thellë, paqja është një zgjedhje morale dhe një përgjegjësi njerëzore. Ajo kërkon dialog aty ku ekziston përplasja, drejtësi aty ku ka padrejtësi dhe respekt aty ku dallimet mund të kthehen në ndarje. Prandaj paqja ka një rëndësi që shkon përtej politikës dhe marrëdhënieve ndërkombëtare. Ajo lidhet me vetë mënyrën se si njerëzimi ndërton të ardhmen e tij. Writing #Formim #Punë #Dinjitet #Paqe Paqja është bërthama e vlerave njerëzore dhe themeli mbi të cilin ngrihet një qytetërim me ndërgjegje. Ajo lind nga dija, formimi dhe puna, forcohet përmes dinjitetit, drejtësisë dhe përgjegjësisë, dhe merr kuptim të plotë në respektin për tjetrin. Të ndërtosh paqen do të thotë të kultivosh njeriun dhe një shoqëri që zgjedh dijen mbi padijen, dialogun mbi përplasjen dhe humanizmin mbi çdo formë të dhunës. 21 SHTATORI DHE IDEALI I PAQES Më 21 Shtator, bota shënon Ditën Ndërkombëtare të Paqes, të përcaktuar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara si një ditë kushtuar përkujtimit dhe forcimit të idealeve të paqes, brenda dhe ndërmjet të gjitha kombeve dhe popujve. Kjo ditë nuk është vetëm një simbol diplomatik. Ajo përfaqëson një përpjekje të vazhdueshme për ta mbajtur paqen në qendër të ndërgjegjes ndërkombëtare. Në një botë ku historia ka dëshmuar vazhdimisht se sa lehtë mund të shkatërrohet ajo që ndërtohet për dekada, paqja mbetet një prej përgjegjësive më të mëdha të qytetërimit. Sepse lufta shkatërron në pak çaste atë që njerëzit ndërtojnë gjatë gjithë jetës. NJË KAMBANË E FARKËTUAR NGA KUJTESA Në selinë e Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Nju Jork, një simbol i veçantë i kësaj dite është Kambana e Paqes. Historia e saj është po aq domethënëse sa vetë simbolika. Në vitin 1954, fëmijë nga rreth 60 shtete dhuruan monedha për krijimin e kambanës. Monedhat, së bashku me medalje dhe materiale të tjera të dhuruara, u përdorën për farkëtimin e saj. Që atëherë, kambana është bërë një prej simboleve të njohura të paqes në Kombet e Bashkuara. Tingulli i saj mbart një ide të thjeshtë: bota mund të jetë e ndryshme në gjuhë, histori, besime dhe kultura, por ekziston një vlerë që i përket të gjithëve — e drejta për paqe. PAQJA NUK NDAHET NGA DREJTËSIA Fjala “paqe” shpesh tingëllon e madhe, abstrakte, pothuajse e paarritshme. Por në thelb ajo nis nga gjëra shumë konkrete: respekti për jetën, mbrojtja e civilëve, respektimi i të drejtave të njeriut, dialogu, toleranca dhe drejtësia. Kjo është arsyeja pse citati i Dwight D. Eisenhower, presidentit të 34-t të Shteteve të Bashkuara, mbetet domethënës: paqja dhe drejtësia nuk mund të trajtohen si realitete të shkëputura. Një paqe pa drejtësi mund të jetë vetëm heshtje e përkohshme. Një drejtësi pa dialog mund të mos jetë në gjendje të ndërtojë pajtim. Qëndrueshmëria lind kur të dyja bashkohen. NJË IDEAL PËR TË ARDHMEN. 21 Shtatori na kujton se paqja nuk është vetëm një marrëveshje e nënshkruar mes shteteve. Është kulturë, edukim dhe ndërgjegje. Ajo mësohet. Mbrohet. Ndërtohet. Dhe, mbi të gjitha, përcillet nga një brez te tjetri. Por si? 1 Paqja mësohet përmes formimit edukimit, kulturës së dialogut dhe respektit për tjetrin. Një shoqëri që u mëson brezave të dëgjojnë, të pranojnë dallimin dhe të zgjidhin konfliktin pa dhunë, krijon themelet e një bashkëjetese më të qëndrueshme. 2. Paqja ndërtohet përmes punes e drejtësisë, institucioneve, dialogut dhe marrëdhënieve të përgjegjshme mes njerëzve dhe shteteve. Ajo nuk lind vetëm nga përfundimi i një konflikti; kërkon të trajtohen edhe shkaqet që e kanë prodhuar atë dhe të krijohen kushtet që konflikti të mos përsëritet. 3 Paqja mbrohet duke mbrojtur dinjitetin dhe të drejtat e njeriut, duke respektuar marrëveshjet ndërkombëtare dhe duke refuzuar gjuhën e urrejtjes, diskriminimin dhe dhunën si mjete për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve. Prandaj paqja nuk është një gjendje pasive. Ajo është një proces i vazhdueshëm, që kërkon dije, pune te bdergjegjshme, drejtësi, përgjegjësi dhe vullnet njerëzor. Në këtë kuptim, 21 Shtatori nuk është vetëm një përkujtim i një ideali. Është një kujtesë për mënyrën se si një shoqëri zgjedh të ndërtojë të ardhmen e saj. Nëse qytetërimi matet vetëm me teknologjinë, pasurinë apo fuqinë e tij, atëherë mungon një prej pyetjeve më të rëndësishme: a ka mësuar njeriu të jetojë me tjetrin pa e shndërruar ndryshimin në armiqësi? Paqja është përgjigjja që njerëzimi vazhdon ta kërkojë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse një kambanë, e farkëtuar nga monedhat e dhuruara nga njerëz të ardhur nga dhjetëra vende të botës, vazhdon të tingëllojë si një kujtesë universale. Jo për atë që kemi arritur. Por për atë që ende duhet të mësojmë. Të jetojmë së bashku. Të respektojmë njëri-tjetrin. Dhe ta mbrojmë paqen si një nga format më të larta të qytetërimit. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere. Copyright © LP / Revista Prestige

Rrevista Prestige SAMUEL JOHNSON. Rubrika: Shkrimtar i madh Person vip- shekulli XVIII.Frymezon pertej kohrave. Njeriu që e ktheu varfërinë, sëmundjen dhe vetminë në një trashëgimi të madhe të letërsisë angleze. Samuel Johnson ishte shkrimtar, poet, kritik, biograf dhe leksikograf anglez, një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë së shekullit XVIII. Ai hartoi A Dictionary of the English Language (1755), vepër themelore që ndikoi fuqishëm në standardizimin dhe studimin e gjuhës angleze. Jeta e tij, e shënuar nga sëmundja, varfëria dhe këmbëngulja, e ktheu atë në një simbol të fuqisë së dijes, talentit dhe karakterit. Më 18 shtator 1709, në Lichfield të Staffordshire, lindi Samuel Johnson, një djalë i brishtë që do të rritej mes sëmundjeve, vështirësive ekonomike dhe një krenarie të fortë, për t’u bërë më vonë një nga figurat më të rëndësishme të jetës intelektuale dhe letrare të Anglisë së shekullit XVIII. Ai ishte kritik, biograf, eseist, poet dhe leksikograf. Por përtej këtyre përcaktimeve, Johnson ishte një mendje që i dha formë një epoke. Në historinë e letërsisë angleze, emri i tij u bë pothuajse sinonim i gjysmës së dytë të shekullit XVIII. Ironikisht, vetë Johnson e përshkruante jetën e tij si “radikalisht të mjerë” dhe biografitë letrare i quante “rrëfime të trishtuara”. Megjithatë, jeta e tij dëshmon të kundërtën: historia e një fëmije të sëmurë nga Midlands që, përmes talentit, këmbënguljes dhe inteligjencës, u shndërrua në figurën kryesore të letrave angleze dhe në një nga bashkëbiseduesit më të fuqishëm të kohës së vet. FËMIJËRIA MES SËMUNDJES DHE FORCËS Samuel Johnson ishte biri i Michael Johnson, një librashitësi, dhe Sarah Johnson. Që në fëmijëri vuajti nga probleme të shumta fizike. Sipas kujtimeve të tij, ai kishte lindur “pothuajse i vdekur”. Në moshë të vogël u prek nga skrofula, një formë e tuberkulozit të gjëndrave limfatike. Në atë kohë ekzistonte besimi popullor se prekja e sovranit mund ta shëronte këtë sëmundje, e cila për këtë arsye njihej edhe si “e keqja e mbretit”. Kur ishte vetëm 30 muajsh, Johnson u dërgua në Londër dhe u prek nga mbretëresha. Pjesën tjetër të jetës e ruajti me vete monedhën e artë (“touch piece”) që iu dha me atë rast. Trajtimet e tjera mjekësore i lanë shenja të dukshme në fytyrë dhe qafë. Ai ishte pothuajse i verbër në syrin e majtë dhe kishte tik-e të theksuara, të cilat mund të kenë qenë shenja të asaj që sot njihet si sindroma Tourette. Por sëmundja nuk e përcaktoi plotësisht njeriun. Johnson ishte gjithashtu i fortë dhe energjik. I pëlqente të kalëronte, të ecte dhe të notonte, madje edhe në moshë të madhe. Ishte shtatlartë dhe trupmadh. Disa dëshmi flasin për një forcë të jashtëzakonshme fizike, si rasti kur hodhi nga skena në sallë një spektator arrogant bashkë me karrigen e tij, ose kur përballoi grabitës të mundshëm derisa mbërriti roja. Brishtësia e trupit dhe forca e karakterit bashkëjetuan tek ai që në fëmijëri. SHKOLLA DHE FRIKA E PARË Në vitin 1717, Johnson hyri në shkollën gramatikore të Lichfield-it. Mësuesi i tij, John Hunter, ishte një njeri i ditur, por brutal. Johnson e përshkroi metodën e tij me një fjali të hidhur: “Ai kurrë nuk i mësoi një djalë në jetën e tij — i rrihte dhe ata mësonin.” Frika që i shkaktoi ky mësues ishte aq e thellë, sa vite më vonë Johnson ende dridhej kur shihte poeteshën Anna Seward, sepse i ngjante gjyshit të saj, Hunter. Megjithatë, pikërisht në ato vite ai krijoi dy miqësi që do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës: Edmund Hector, i cili më vonë u bë kirurg, dhe John Taylor, i ardhshëm prebendar i Westminster-it dhe drejtës i paqes në Ashbourne. Në 1726, Johnson vizitoi kushëririn e tij, Reverend Cornelius Ford, në Stourbridge të Worcestershire. Fordi ishte një njeri elegant, i kulturuar dhe i ditur, dhe Johnson u ndikua veçanërisht nga bashkimi i dijes me shoqërueshmërinë e tij. OXFORD: NJË VIT QË NDRYSHOI JETËN Në 1728, Samuel Johnson hyri në Pembroke College, Oxford. Qëndroi vetëm 13 muaj, deri në dhjetor 1729, sepse familja nuk kishte mundësi të përballonte shpenzimet e studimeve. Por ai vit ishte vendimtar. Gjatë kohës si student, Johnson lexoi veprën e William Law, A Serious Call to a Devout and Holy Life. Libri ndikoi thellë tek ai dhe e bëri shqetësimin për shpirtin një nga boshtet e jetës së tij. Varfëria e detyroi të largohej nga Oxford-i, por dashuria për universitetin nuk iu shua kurrë. Më vonë do të thoshte për poetët e kolegjit të tij: “Ne ishim një fole zogjsh këngëtarë.” Në 1731, në vitin kur i vdiq i ati, u shfaq edhe botimi i tij i parë: një përkthim në latinisht i Messiah të Alexander Pope, botuar në A Miscellany of Poems, së bashku me poezitë e studentëve të tjerë të Oxford-it. Pope ishte poeti më i rëndësishëm i epokës dhe Johnson do t'i rikthehej veprës së tij gjatë gjithë jetës. NGA MËSUESI I VARFËR TE SHKRIMTARI Në vitin pasues, Johnson u bë zëvendës-mësues në shkollën gramatikore të Market Bosworth. Por posti u bë i padurueshëm për shkak të Sir Wolstan Dixie, një figurë autoritare dhe arrogante që kontrollonte emërimet. Me vetëm 20 paund trashëgimi nga i ati, Johnson u largua duke u ndier sikur po dilte nga burgu. Pasi nuk arriti të gjente një tjetër vend pune si mësues, iu bashkua mikut të tij Hector në Birmingham. Në 1732 ose 1733, botoi disa ese në The Birmingham Journal, të cilat nuk kanë mbijetuar. Më pas, duke i diktuar Hector-it, përktheu në anglisht veprën A Voyage to Abyssinia, bazuar në përkthimin e Joachim Le Grand të udhëtimit të jezuitit portugez Jerome Lobo. Vepra u botua në 1735 dhe tregonte tashmë shenjat e një zëri të pjekur letrar. Në parathënie Johnson vlerësonte Lobo-n pikërisht sepse nuk përpiqej ta paraqiste botën përmes mrekullive të sajuara. DASHURIA, SHKOLLA DHE LONDRA Në 1735, Johnson u martua me Elizabeth Porter, një vejushë 20 vjet më e madhe se ai. Ai besonte se pakënaqësia në martesën e prindërve të tij lidhej edhe me mungesën e arsimimit të së ëmës. Për këtë arsye, kërkoi një grua që e konsideronte tërheqëse, inteligjente dhe të kulturuar. Me ndihmën financiare të martesës, në vitin pasues hapi një shkollë në Edial, pranë Lichfield-it. Një nga nxënësit e tij ishte David Garrick, i cili më vonë do të bëhej aktori më i madh anglez i epokës dhe një mik i përjetshëm i Johnson-it. Në Edial, Johnson filloi edhe tragjedinë historike Irene, e cila trajtonte dashurinë e sulltanit Mahomet II (Mehmed II) për Irene-n, një skllave të krishterë të kapur në Constantinople. Por shkolla dështoi. Në 1737, Johnson dhe Garrick u nisën drejt Londrës. Dhe aty do të fillonte një tjetër kapitull. THE GENTLEMAN’S MAGAZINE: ZËRI QË PO FORMËSOHEJ Në 1738, Johnson nisi bashkëpunimin e tij të gjatë me The Gentleman’s Magazine, që shpesh konsiderohet revista e parë moderne. Fillimisht kontribuoi me poezi, më pas me prozë. Shkroi për figura si botuesi Edward Cave dhe bashkëpunëtorja e njohur, studiuesja Elizabeth Carter. Ai botoi gjithashtu biografi të studiuesve, mjekëve dhe admiralëve evropianë. Por Johnson nuk ishte vetëm shkrimtar. Ai ishte edhe një zë kritik ndaj pushtetit. Në 1738 dhe 1739, botoi një seri veprash satirike që sulmonin qeverinë e Sir Robert Walpole dhe madje edhe monarkinë Hanoveriane. Ndër to ishin: London; Marmor Norfolciense; A Compleat Vindication of the Licensers of the Stage. Në London, një imitim i satirës së tretë të Juvenalit, Johnson përshkruante degradimin moral të kryeqytetit dhe të jetës angleze. Në qendër të poemës qëndron një varg që do të bëhej veçanërisht i njohur: “SLOW RISES WORTH, BY POVERTY DEPRESSED.” “Merita ngrihet ngadalë, e shtypur nga varfëria.” Ishte një fjali që mund të lexohej edhe si moto e vetë Johnson-it. Kur poema u botua anonim në 1738, Alexander Pope parashikoi se autori do të “zbulohej”. Pope e admironte poezinë e tij dhe u përpoq, pa sukses, t'i siguronte patronazh. POLITIKA DHE ZËRI I NJË TË JASHTMI Johnson mbështeste në atë kohë opozitën ndaj qeverisë. Por pozicioni i tij politik ishte më kompleks sesa mund të dukej. Ai nuk ishte as Jacobite, as Nonjuror, pavarësisht pretendimeve të kundërta. Prirja e tij ndaj Toryism-it lidhej kryesisht me bindjen se konservatorët do të mbronin Church of England si institucion shtetëror. Kur kritikonte Whig-ët ose mbronte Tory-t, Johnson shpesh fliste nga pozita e një të jashtmi. Më vonë në jetë, qëndrimi i tij ndaj Walpole u bë më pozitiv dhe ai shprehu respekt të madh për të. NJË SHKRIMTAR QË SHPESH SHKRUANTE PA U PAGUAR Në 1739, Johnson botoi përkthimin dhe shënimet e tij mbi Commentary të filozofit zviceran Jean-Pierre de Crousaz, kushtuar poemës filozofike të Pope-it An Essay on Man. Në të njëjtën periudhë, ai përpiqej sërish të gjente një vend si mësues. Shkrimet në revista dhe përkthimet mezi i siguronin jetesën. Në një letër drejtuar Edward Cave, ai nënshkroi me fjalën latine “impransus”, që do të thoshte se kishte mbetur pa ngrënë drekë. Megjithëse më vonë do të thoshte: “Asnjë njeri, përveç një budallai, nuk ka shkruar ndonjëherë përveçse për para”, Johnson vetë rrallë negocionte fort me librashitësit dhe shpesh merrte pagesa të vogla edhe për projekte të mëdha. Madje shkruante edhe parathënie dhe dedikime për librat e miqve pa marrë pagesë. “DEBATET” QË NUK ISHIN DEBATE TË VËRTETA Nga 1741 deri në 1744, kontributi i tij më i rëndësishëm në The Gentleman’s Magazine ishte një seri fjalimesh që paraqiteshin si debate reale në House of Commons. Kjo ishte një ndërmarrje e rrezikshme. Raportimi i punimeve të Parlamentit ishte ndaluar prej kohësh dhe, që nga pranvera e 1738, mund të dënohej. Johnson i titulloi ato “Debates in the Senate of Magna Lilliputia”, duke përdorur një teknikë të frymëzuar nga Jonathan Swift. Por ekzistonte një paradoks i madh: Johnson e kishte vizituar House of Commons vetëm një herë. Ai i shkruante debatet mbi bazën e informacionit shumë të kufizuar për qëndrimet e folësve. Pra, ishin fiksione politike që paraqiteshin si fakte. Më vonë Johnson shfaqi shqetësime për faktin se fjalimet e tij merreshin si autentike dhe mund të ketë ndaluar së shkruari për këtë arsye. Megjithatë, shumë prej debateve ishin relativisht të ekuilibruara. SHAKESPEARE, FJALORI DHE RICHARD SAVAGE Në fillim të viteve 1740, Johnson vazhdoi punën intensive për The Gentleman’s Magazine. Bashkëpunoi me antikuarin dhe redaktorin William Oldys për katalogun e bibliotekës së madhe Harleian. Ndihmoi mikun e tij të shkollës në Lichfield, Dr. Robert James, me A Medicinal Dictionary. Ndërkohë, nisi të punonte edhe për një botim të Shakespeare-it. Në 1745, botoi Miscellaneous Observations on the Tragedy of Macbeth, vepra e parë e rëndësishme e kritikës së tij mbi Shakespeare-in. Në 1746, hartoi The Plan of a Dictionary of the English Language dhe nënshkroi kontratën për veprën që do të bëhej A Dictionary of the English Language. Por një nga veprat më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte An Account of the Life of Mr. Richard Savage, Son of the Earl Rivers, botuar në 1744. Johnson e njihte personalisht Richard Savage dhe, megjithëse kishte pak iluzione për karakterin dhe sjelljen e tij, u bë deri në një masë mbrojtësi i tij. Biografia u admirua gjerësisht, ndër të tjerë edhe nga piktori Joshua Reynolds, ndërsa filozofi francez Denis Diderot e vlerësoi përmes një recensioni të përkthyer. Johnson e shihte varfërinë e Savage si një humbje jo vetëm për individin, por për shoqërinë. Ai shkroi se në një papafingo, në një bodrum apo në një qelqore mes hajdutësh e lypësish mund të gjendej autori i The Wanderer — një njeri, idetë e të cilit mund t'i kishin ndihmuar shtetarin, mendimet mbi virtytin mund të kishin ndriçuar moralistin, elokuenca mund të kishte ndikuar në senatet dhe delikatesa mund të kishte fisnikëruar oborret. Por në fund, Johnson nuk e kursen as atë që kishte mbrojtur. Fjalia e tij përfundimtare është e pamëshirshme: “Negligjenca dhe çrregullsia, kur zgjasin gjatë, do ta bëjnë dijen të padobishme, zgjuarsinë qesharake dhe gjenialitetin të përçmueshëm.” Kjo fjali përmbledh edhe vetë mënyrën se si Johnson e shihte jetën: talenti nuk mjafton. Dija kërkon disiplinë, inteligjenca kërkon përgjegjësi dhe gjenialiteti mund të humbasë vlerën e tij nëse nuk shoqërohet me karakter. NJË JETË E NGRITUR MBI VËSHTIRËSINË Samuel Johnson nuk lindi në privilegj. Ai u rrit me sëmundje, përjetoi varfëri, humbi mundësi, dështoi si mësues, luftoi për të siguruar jetesën dhe shpesh punoi për më pak nga sa meritonte. Por ai kishte diçka që nuk mund t'ia merrte as varfëria, as sëmundja, as dështimi: fuqinë e mendjes dhe këmbënguljen për ta kthyer atë në vepër. Nga një djalë i sëmurë në Lichfield, ai u bë një nga figurat më të mëdha të letrave angleze. Samuel Johnson vdiq më 13 dhjetor 1784, në London, në moshën 75-vjeçare. Dhe ndoshta trashëgimia e tij nuk qëndron vetëm te fjalori, poezitë, biografitë dhe kritikat që la pas. Ajo që mbetet më fort është historia e një njeriu që e dinte nga afër se sa e vështirë mund të jetë jeta — dhe megjithatë zgjodhi ta përballonte me fjalë, dije dhe karakter. Sepse varfëria mund ta vonojë meritën. Por nuk është e thënë ta varrosë atë. Burimi: Encyclopaedia Britannica Përgatiti: L.P

Rubrika: Histori arti që impresionon e frymëzon MARIA ALTMANN. Gruaja që e ktheu kujtesën në drejtësi. Nga një shtëpi e pasur në Vjenë te një betejë historike për drejtësinë — historia e Maria Altmann dhe “Gruas në Ar” të Gustav Klimt-it Ka vepra arti që admirohen për bukurinë e tyre. Por përtej bukurisë, mbajnë brenda vetes historinë e një familjeje, të një epoke dhe të një krimi që nuk duhet harruar. “Portreti i Adele Bloch-Bauer I”, i Gustav Klimt-it, i njohur në mbarë botën si “Gruaja në Ar”, është një prej tyre. Pas shkëlqimit të arit, formave simbolike dhe fytyrës enigmatike të Adele Bloch-Bauer qëndron një histori e dhimbshme: grabitja e pasurisë së një familjeje hebreje nga nazistët dhe, dekada më vonë, lufta e një gruaje për ta rikthyer atë që i ishte marrë padrejtësisht. Ajo grua ishte Maria Altmann. Vjena e artit dhe një fëmijëri mes bukurisë Maria Viktoria Bloch-Bauer lindi më 18 shkurt 1916 në Vjenë, në një familje të pasur hebreje. Ishte një Vjenë e mbushur me art, muzikë, letërsi dhe ide të reja. Familja e saj ishte e lidhur me rrethin e artistëve të Secesionit të Vjenës, lëvizjes avangardiste që Gustav Klimt ndihmoi të themelohej në vitin 1897. Maria u rrit duke vizituar shtëpinë madhështore të xhaxhait Ferdinand dhe tezes Adele. Aty kishte piktura, sixhade, mobilie elegante dhe porcelan të çmuar. Në sallonin e Adele-s mblidheshin artistë, muzikantë dhe shkrimtarë. Ishte një botë ku arti nuk ishte thjesht dekorim. Ai ishte pjesë e jetës. Dhe në qendër të kësaj bote ishte Adele. Adele Bloch-Bauer — fytyra e artë e Vjenës Në vitin 1907, Gustav Klimt përfundoi portretin e Adele Bloch-Bauer. Ai e paraqiti atë të rrethuar nga ari, spirale, forma gjeometrike dhe simbole të frymëzuara nga kultura egjiptiane. Portreti u shndërrua në një nga imazhet më të njohura të Epokës së Artë të Vjenës. Por për familjen Bloch-Bauer, ajo pikturë nuk ishte thjesht një kryevepër. Ishte Adele. Në vitin 1925, Adele vdiq nga meningjiti, vetëm 44 vjeçe. Maria më vonë kujtonte se gjatë drekeve të së dielës në shtëpinë e xhaxhait, familja shikonte portretin e Adele-s dhe veprat e tjera të Klimt-it. Askush nuk mund ta dinte se një ditë ato piktura do të bëheshin dëshmi të një prej grabitjeve më të mëdha kulturore të shekullit XX. 1938: kur arti u kthye në plaçkë Gjithçka ndryshoi kur nazistët morën kontrollin e Austrisë në vitin 1938. Familja humbi pasuritë. Veprat e artit u konfiskuan. Edhe sendet personale të familjes u morën. Maria, e cila sapo ishte martuar me këngëtarin e operës Fritz Altmann, humbi edhe bizhuteritë që i ishin dhuruar për martesë. Një varëse e çmuar e Adele-s përfundoi si dhuratë për gruan e udhëheqësit nazist Hermann Göring. Babait të Marias iu mor edhe violonçeli i tij i çmuar Stradivarius. Pak kohë më pas ai vdiq. Maria do ta përshkruante dhimbjen e tij me një fjali të paharrueshme: “Babai im vdiq dy javë më pas. Vdiq nga një zemër e thyer.” Pasuria e Ferdinand Bloch-Bauer u konfiskua dhe “Portreti i Adele Bloch-Bauer I” u bë një nga simbolet e kësaj grabitjeje. Arratisja: nga frika drejt një jete të re Edhe Maria dhe bashkëshorti i saj u detyruan të largoheshin. Fritz u burgos në kampin e përqendrimit në Dachau, ndërsa nazistët ushtruan presion mbi vëllain e tij, Bernhardin, për t'i dorëzuar fabrikën e tekstileve. Pas lirimit, Maria dhe Fritz jetuan për një periudhë nën arrest shtëpie. Më pas, Maria arriti të mashtronte rojet duke pretenduar se bashkëshorti i saj kishte nevojë urgjente për dentist. Ata u arratisën. Kaluan nëpër Gjermani, arritën drejt kufirit holandez dhe, me ndihmën e një fshatari, kaluan në Holandë. Prej andej vazhduan drejt Shteteve të Bashkuara. Në fund u vendosën në Kaliforni. Maria ndërtoi një jetë të re. Familja u rrit. Ajo hapi edhe një butik veshjesh. Amerika u bë shtëpia e saj. Por e kaluara nuk u zhduk. Një grua 82-vjeçare kundër një shteti Për vite me radhë Maria besonte se pikturat e Klimt-it kishin përfunduar në duart e shtetit austriak. Pastaj, në moshën 82-vjeçare, ajo mësoi nga gazetari investigativ austriak Hubertus Czernin se kishte arsye të forta ligjore për të besuar se pronësia e veprave i përkiste familjes së saj. Maria vendosi të luftonte. Nuk ishte më vetëm çështja e një pikture. Ishte çështja e kujtesës. Ishte pyetja nëse një padrejtësi mund të korrigjohej edhe pas dekadash. “Ajo pikturë më përket mua” Piktura vazhdonte të ekspozohej në Galerinë Austriake në Pallatin Belvedere, në Vjenë. Në tabelën pranë saj shkruhej se vepra ishte lënë trashëgim nga Adele dhe Ferdinand Bloch-Bauer. Por Maria nuk e pranoi këtë. Kur shkoi në galeri, ajo sfidoi rojet që ta fotografonin pranë portretit të tezes së saj. Dhe tha: “Ajo pikturë më përket mua.” Në atë fjali kishte më shumë se një pretendim pronësie. Kishte një histori familjare. Kishte humbjen e një bote. Kishte zërin e një gruaje që kishte pritur për dekada për të thënë se ajo që i ishte marrë familjes së saj nuk ishte harruar. “Do t'u bëj kënaqësinë të jetoj” Beteja ligjore vazhdoi për vite. Maria e dinte se koha mund të ishte në anën e shtetit. Ajo u shpreh për The Los Angeles Times në vitin 2001: “Ata do ta vonojnë, do ta vonojnë, do ta vonojnë, duke shpresuar që unë të vdes. Por unë do t'u bëj kënaqësinë të vazhdoj të jetoj.” Dhe jetoi. Luftoi. Dhe fitoi. Çështja shkoi deri në Gjykatën Supreme të Shteteve të Bashkuara. Më pas, një proces i pavarur arbitrazhi në vitin 2004 përfundoi në favor të saj. Në vitin 2006, pikturat u kthyen më në fund në Shtetet e Bashkuara. Pas 68 vitesh, “Gruaja në Ar” nuk ishte më në Vjenë. Ishte kthyer te trashëgimtarët e familjes. 135 milionë dollarë për një histori që nuk kishte çmim Maria kishte thënë se Adele kishte dashur që portreti i saj të ishte i ekspozuar në një galeri publike. Biznesmeni dhe filantropi Ronald Lauder, i cili kishte admiruar portretin që nga fëmijëria, e bleu atë për 135 milionë dollarë dhe e vendosi në Neue Galerie në Manhattan. Në atë kohë, ishte një nga çmimet më të larta të paguara ndonjëherë për një pikturë. Por vlera e “Gruas në Ar” nuk matet vetëm me miliona dollarë. Sepse disa vepra arti kanë një çmim. Ndërsa disa të tjera kanë një kujtesë. Një pikturë që nuk lejon të harrohet Historia e Maria Altmann na kujton se arti mund të jetë dëshmitar. Një pikturë mund të mbijetojë kur njerëzit që e kanë dashur nuk janë më. Mund të kalojë kufij, regjime dhe breza. Mund të grabitet. Mund të fshihet. Por kujtesa që mbart nuk zhduket lehtë. Maria Altmann nuk luftoi vetëm për një kryevepër të Gustav Klimt-it. Ajo luftoi për të drejtën e kujtesës. Për familjen e saj. Për Adele-n. Për një të vërtetë që kishte mbetur pezull për më shumë se gjashtë dekada. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e historisë së saj: nuk është historia e një gruaje që kërkoi të merrte një pikturë. Është historia e një gruaje që refuzoi të lejonte që padrejtësia të bëhej histori e harruar. “Gruaja në Ar” mbetet sot një portret i Adele Bloch-Bauer. Por, në një kuptim më të thellë, ajo është edhe portreti i një epoke — i artit, humbjes, kujtesës dhe luftës së gjatë për drejtësi. Burimi: Biography.com, Catherine McHugh, “Maria Altmann: The Real Story Behind ‘Woman in Gold’”, 12 gusht 2026. Editor-in-Chief: Liliana Pere Founder: Liliana Pere Copyright ©: LP / Revista Rrevista Prestige

Rubrika: Arkitekture - Trashegimi- Memorje. Arkitekte e shquar që frymezon pertej kohrave. VALENTINA PISTOLI Gruaja që i dha formë Shqipërisë moderne. Në një kohë kur ëndrrat e grave kishin ende mure për të kapërcyer, ato zgjodhën të ndërtonin. Me lapsin mbi letër dhe vizionin përpara, gratë e para arkitekte shqiptare i dhanë formë një epoke të re. Çdo vijë e vizatuar prej tyre ishte një hap drejt dijes, lirisë dhe modernitetit. Sot, emrat e tyre mbeten pjesë e kujtesës së arkitekturës shqiptare — si themele mbi të cilat vazhdohet të ndërtohet. Me vizion, dije dhe guxim, ato hapën rrugën e arkitekturës shqiptare. Në Korçën e vitit 1928, mes një qyteti me traditë kulturore dhe arsimore, lindi Valentina Pistoli. Askush nuk mund ta dinte atëherë se vajza që do të rritej aty do të bëhej arkitektja e parë shqiptare dhe se, dekada më vonë, gjurmët e saj do të gjendeshin në qytete të tëra të vendit. Ajo nuk la pas vetëm ndërtesa. La një mënyrë të menduari për hapësirën, një gjuhë arkitekturore dhe një histori të pazakontë profesionale për një grua të brezit të saj. Për më shumë se 32 vjet, Pistoli projektoi mbi 160 ndërtesa në 26 qytete të Shqipërisë. Banesa, hotele, shkolla, kinema, teatro, qendra kulturore, spitale dhe ndërtesa publike u bënë pjesë e udhëtimit të saj profesional. Por rruga drejt tyre nisi larg Tiranës. Nga Liceu i Korçës te Universiteti i Sofjes Në Korçë, Pistoli ndoqi Liceun, në një mjedis qytetar ku arsimi dhe kultura kishin një traditë të veçantë. Zgjedhja e arkitekturës erdhi në një kohë kur Shqipëria ende nuk kishte mundësi të mjaftueshme për formimin universitar të arkitektëve. Para Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët që ndiqnin këtë profesion arsimoheshin kryesisht jashtë vendit, veçanërisht në Itali dhe Austri. Pas luftës, rrugët e studentëve shqiptarë u drejtuan gjithnjë e më shumë drejt vendeve të Evropës Lindore, ndër të tjera në Bashkimin Sovjetik, Çekosllovaki, Poloni, Rumani dhe Bullgari. Valentina Pistoli shkoi në Bullgari. Në Universitetin e Sofjes studioi arkitekturë dhe në vitin 1952 përfundoi studimet, duke marrë diplomën që do ta kthente në një nga profesionistet e para shqiptare të këtij profesioni. Kur u kthye në Shqipëri, vendi po ndërtonte një realitet të ri urban. Qytetet ndryshonin, ndërtesat publike shtoheshin dhe arkitektura po bëhej pjesë e një projekti të gjerë shtetëror. Pikërisht aty do të fillonte historia e saj e vërtetë. Një grua, një profesion dhe një epokë Arkitektura e Pistolit u zhvillua brenda kufizimeve të një sistemi të centralizuar, ku materialet, teknologjia e ndërtimit dhe zgjedhjet estetike ishin të përcaktuara në masë të madhe nga kushtet e kohës. Por ajo kërkoi hapësirë për mendimin e saj. Burimet e përshkruajnë qasjen e saj si të mbështetur në logjikë dhe liri, me një përpjekje për të krijuar një arkitekturë të thjeshtë, funksionale dhe të qëndrueshme. Në një kohë kur uniformiteti mund të bëhej lehtësisht gjuhë arkitekturore, Pistoli kërkonte mënyra për ta mbajtur projektimin të lidhur me arsyen, funksionin dhe jetën reale. Kjo filozofi do të shfaqej në një numër jashtëzakonisht të madh veprash. Mbi 160 ndërtesa, 26 qytete Për më shumë se tri dekada, emri i saj do të udhëtonte nga një qytet në tjetrin. Në Korçë, qytetin ku kishte lindur, ajo projektoi disa komplekse banimi, si edhe kompleksin e ndërtesës së Postës Qendrore. Në Vlorë, puna e saj u shtri përgjatë Rrugës së Skelës, ndërsa projekte banimi realizoi edhe në Cërrik, Tiranë dhe Elbasan. Në Pogradec projektoi Qendrën Kulturore. Në Elbasan lidhet me emrin e saj Hotel Skampa, ndërsa veprimtaria në hoteleri u shtri edhe në Kukës, Bajram Curri, Pukë dhe Himarë. Ajo projektoi shkolla dhe konvikte internatesh në Elbasan, Peshkopi, Delvinë dhe Përrenjas. Në repertorin e saj hynë edhe kinematë e Krujës dhe Elbasanit, qendrat e partisë në Librazhd dhe Cërrik, një vilë në Dajt dhe spitali i Cërrikut. Dhe kjo është vetëm një pjesë e hartës së saj profesionale. Mbi 160 ndërtesa në 26 qytete e bëjnë veprën e Pistolit një prej arkivave më të gjalla të arkitekturës shqiptare të asaj periudhe. 1953 — Teatri “Aleksandër Moisiu” Ndër veprat e hershme të lidhura me emrin e saj ishte Teatri “Aleksandër Moisiu” në Durrës, i hapur në vitin 1953. Ishte koha kur qytetet shqiptare po ndërtonin institucionet e tyre të reja kulturore. Teatri nuk ishte thjesht një ndërtesë. Ishte një hapësirë ku qyteti do të mblidhte njerëzit rreth artit, skenës dhe jetës kulturore. Pistoli po fitonte kështu një vend në një arkitekturë që nuk ndërtonte vetëm mure, por edhe hapësira për jetën publike. 1957 — Tirana fillon të marrë një tjetër formë Katër vjet më vonë, në 1957, emri i Pistolit shfaqet në një tjetër projekt me rëndësi për kryeqytetin. Ajo konkretizoi ide dhe përgatiti projekte për kompleksin e gjerë të Parkut të Madh të Tiranës dhe Liqenit Artificial, në zonën kodrinore në jug të qytetit. Në këtë vizion përfshiheshin Liqeni Artificial, amfiteatri, monumentet dhe veprat artistike. Rreth vitit 1960, arkitektë shqiptarë dhe bullgarë punuan për realizimin e parkut. Kështu, puna e Pistolit u lidh edhe me një prej hapësirave më të rëndësishme publike të Tiranës, një vend që do të bëhej pjesë e kujtesës së shumë brezave. Hotelet që shtriheshin përtej kryeqytetit Me kalimin e viteve, projektet e saj u zgjeruan. Hotel Skampa në Elbasan ishte një nga veprat e saj të njohura, ndërsa hotelet në Kukës, Bajram Curri, Pukë dhe Himarë dëshmojnë shtrirjen e punës së saj në qytete të ndryshme. Arkitektura e hoteleve kishte një rol të veçantë në atë periudhë, sepse këto ndërtesa duhej të përfaqësonin njëkohësisht funksionin, qytetin dhe vizionin e zhvillimit të tij. Por asnjë prej tyre nuk do ta lidhte emrin e Pistolit me Tiranën aq fort sa ndërtesa që do të ngrihej në zemër të kryeqytetit. Hotel Tirana — ndërtesa që ndryshoi siluetën e qytetit Në vitin 1972 nisën punët e projektimit për atë që do të bëhej Hotel Tirana, sot i njohur si Tirana International Hotel. Pistoli drejtoi ekipin e arkitektëve ku bënin pjesë Koço Çomi, Petraq Kolevica, Nina Theodhosi dhe Klement Kolaneci. Ishte një projekt me përmasa të pazakonta për Shqipërinë e asaj kohe. Hoteli u projektua me 15 kate, kishte 324 shtretër dhe arrinte rreth 56 metra lartësi. I vendosur pranë Sheshit Skënderbej, ai do të ndryshonte dukshëm siluetën e Tiranës. Hoteli u përurua në vitin 1979. Për shumë vite, ai ishte ndërtesa më e lartë në Shqipëri, duke ruajtur këtë status deri thellë në vitet 1990. Në horizontin e kryeqytetit, Hotel Tirana u bë një shenjë e dukshme e kohës së vet. Por pas kësaj fasade të madhe qëndronte një histori ekipore, dhe në krye të saj një grua. Përtej betonit dhe lartësisë Hotel Tirana mund të matet me kate, metra dhe shtretër. Por karriera e Pistolit nuk mund të matet vetëm me numra. Në arkitekturën e saj ishte edhe përpjekja për të ruajtur një lloj lirie profesionale në një sistem që kishte kufij të qartë. Ajo punoi me materialet që koha lejonte, me kërkesat që sistemi impononte dhe me mundësitë që ekonomia e centralizuar ofronte. Megjithatë, vlerësimet për veprën e saj e kanë përshkruar si një arkitekturë të thjeshtë, racionale dhe të qëndrueshme në kohë. Kjo është ndoshta një nga arsyet pse ndërtesat e saj vazhdojnë të lexohen edhe sot si pjesë e historisë së qyteteve shqiptare. Arkitektja që u bë edhe pedagoge Pistoli nuk e mbylli arkitekturën brenda zyrës së projektimit. Ajo punoi për shumë vite si lektore me kohë të pjesshme e arkitekturës në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit Politeknik të Tiranës. Puna e saj pedagogjike u lidh edhe me zhvillimin e metodologjisë së projektimit në Institutin e Projektimit Arkitektonik në Tiranë. Në auditor, ajo nuk u mësonte studentëve vetëm rregullat e profesionit. U përcillte edhe përvojën e një arkitekteje që kishte punuar në kushte të vështira, kishte projektuar në qytete të ndryshme dhe kishte parë nga afër se si një ide duhej të kthehej në një ndërtesë reale. Kështu, ndikimi i saj u bë i dyfishtë: një pjesë qëndroi në qytete dhe një pjesë vazhdoi përmes njerëzve që ajo ndihmoi të formoheshin. Një grua në një botë burrash Të bëheshe arkitekte në atë kohë do të thoshte të hyje në një profesion ku gratë ende nuk kishin të njëjtën prani si burrat. Pistoli nuk ishte vetëm gruaja e parë shqiptare që hyri në këtë histori. Ajo qëndroi në të. Drejtoi ekipe, projektoi ndërtesa të mëdha, punoi në qytete të ndryshme dhe u përfshi në formimin e brezave të rinj. Në këtë kuptim, historia e saj është edhe një histori për ndryshimin e vendit të gruas në profesionet teknike dhe krijuese. Një tjetër zë: shkrimi i vitit 1974 Arkitektura e saj nuk u shfaq vetëm në vizatime dhe ndërtesa. Në vitin 1974, në revistën “Shkenca dhe Jeta”, numri 3, Pistoli botoi shkrimin “Përmbi gjysma e popullsisë në banesa të reja”. Titulli vetë tregon një tjetër dimension të interesit të saj profesional: banimin dhe lidhjen mes arkitekturës dhe jetës së përditshme. Për Pistolin, ndërtesa nuk ishte thjesht një objekt që ngrihej në qytet. Ajo duhej të lidhej me mënyrën se si njerëzit jetonin brenda saj. Një fakt i kohës së saj Burimet biografike dokumentojnë se Valentina Pistoli ishte edhe anëtare e Partisë Komuniste të Shqipërisë. Ky fakt i përket periudhës historike në të cilën ajo jetoi dhe punoi dhe bën pjesë në portretin e plotë të saj profesional e publik. Në të njëjtën kohë, vlerësimet e mëvonshme për veprën e saj kanë vënë në dukje përpjekjen për të ruajtur një arkitekturë të thjeshtë dhe të qëndrueshme përtej kufizimeve ideologjike të kohës. 1993 — kur arkitektja u largua, por ndërtesat mbetën Valentina Pistoli vdiq në vitin 1993, rreth moshës 65-vjeçare. Ajo u largua nga jeta në një kohë kur Shqipëria po hynte në një tjetër epokë. Por qytetet vazhdonin të mbanin gjurmët e saj. Banesat, shkollat, hotelet, kinematë, qendrat kulturore, spitali, teatrot dhe ndërtesat publike që kishte projektuar nuk u zhdukën bashkë me kohën kur ishin ndërtuar. Arkitektura ka këtë lloj kujtese. Njeriu largohet, ndërtesa mbetet. 2017 — gratë që projektuan Në vitin 2017, historia e Pistolit u rikthye në një kontekst më të gjerë. Ajo u përfshi mes 122 projektueseve në projektin dhe botimin “Të Projektosh për të Jetuar – Projektueset 1945–1990”. Ishte një mënyrë për të rikthyer në kujtesën publike gratë që kishin marrë pjesë në ndërtimin e Shqipërisë gjatë dekadave të socializmit. Pistoli zinte aty një vend të veçantë. Ajo nuk ishte vetëm një prej grave të dokumentuara. Ishte një prej figurave pionierë të historisë së tyre. 8 Mars 2018 — njohja pas vdekjes Më 8 mars 2018, në Ditën Ndërkombëtare të Gruas, Valentina Pistoli u nderua pas vdekjes me Albanian Architecture Award. Çmimi u dha nga Unioni i Arkitektëve dhe Urbanistëve Shqiptarë. Në emër të saj e pranoi djali i saj, Tani Pistoli. Në motivacion u vlerësua kontributi i saj si një prej projektueseve kryesore në disa prej veprave të rëndësishme të arkitekturës shqiptare gjatë periudhës së ekonomisë së centralizuar. U theksua aftësia e saj për të krijuar një arkitekturë të thjeshtë dhe të përjetshme, pavarësisht kufizimeve ideologjike të kohës. U vlerësua gjithashtu kontributi i saj në zhvillimin e metodologjisë së projektimit dhe në formimin e arkitektëve shqiptarë përmes mësimdhënies. Një emër që nuk mbeti në letër Sot, Valentina Pistoli mund të lexohet përmes një harte. Korça, ku lindi dhe ku projektoi banesa e Postën Qendrore. Vlora, përgjatë Rrugës së Skelës. Cërriku, Tirana dhe Elbasani, ku la projekte të ndryshme. Pogradeci, me Qendrën Kulturore. Durrësi, me Teatrin “Aleksandër Moisiu”. Kruja dhe Elbasani, me kinematë. Elbasani, Peshkopia, Delvina dhe Përrenjasi, me shkollat dhe konviktet. Kukësi, Bajram Curri, Puka dhe Himara, me hotelet. Dajti, me vilën. Cërriku, me spitalin. Dhe në qendër të Tiranës, Hotel Tirana, ndërtesa 15-katëshe, 56 metra e lartë, me 324 shtretër, e përuruar në 1979. Kjo është harta e një gruaje që nuk e jetoi arkitekturën vetëm si profesion. E jetoi si një mënyrë për të lënë gjurmë në kohë. Valentina Pistoli, përtej kohës së saj Ndoshta kjo është arsyeja pse historia e Valentina Pistolit vazhdon të jetë interesante edhe sot. Ajo i përkiste një kohe të caktuar, një sistemi të caktuar dhe një mënyre të caktuar të ndërtimit. Por ndërtesat e saj i përkasin edhe një kohe tjetër: asaj që erdhi më pas. Ato dëshmojnë për një arkitekturë që u krijua nën kufizime, por që nuk u zhduk bashkë me kufizimet. Nga Korça e vitit 1928 te Universiteti i Sofjes, nga diploma e 1952-shit te projektet e 1953-shit, 1957-s, 1972-shit dhe 1979-s, rruga e Pistolit është një histori e gjatë pune. Një histori prej 32 vitesh, më shumë se 160 ndërtesash dhe 26 qytetesh. Një histori ku arkitektura takon arsimin, profesioni takon shoqërinë dhe një grua hyn në një botë ku para saj kishte pak gra. Valentina Pistoli vdiq në 1993. Por qytetet vazhduan ta mbajnë emrin e saj në heshtje, të gdhendur jo në monumente, por në beton, dritare, korridore, sheshe dhe silueta urbane. Sepse disa arkitektë lënë pas projekte. Disa lënë pas ndërtesa. Dhe disa, si Valentina Pistoli, lënë pas një pjesë të vetë kujtesës së një vendi. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige