Giuseppina Demetra Skirò është një nga figurat më të ndritura të komunitetit arbëresh të Italisë.

Giuseppina Demetra Skirò është një nga figurat më të ndritura të komunitetit arbëresh të Italisë, një urë mes së shkuarës dhe së sotmes. Ajo nuk është vetëm një studiuese e thelluar e traditave, kostumeve dhe riteve të Horës, por edhe një poe­te që di t’i japë fjalës shpirt dhe jetë. Poezia e saj është një pasqyrë ku reflektohet identiteti arbëresh, ku kujtesa kolektive dhe emocionet individuale bashkohen në një harmoni të brendshme. Përmes veprës së saj, Skirò risjell sakralitetin e ritualeve dhe bukurinë e gjuhës amtare, duke e bërë artin instrument të ruajtjes kulturore. Çdo varg i saj është një vizatim i kujtesës, një frymëzim për brezat që vijojnë të mbajnë gjallë traditën. Ajo shfaqet si një urtëreshë e kulturës, duke bashkuar dijen akademike me ndjesinë estetike të artit, duke e kthyer trashëgiminë arbëreshe në një përvojë të gjallë, të prekshme dhe të përjetshme.

Giuseppina Demetra Schirò: Poetesha Bashkëkohore Arbëreshe

Giuseppina Demetra Schirò, e njohur gjithashtu si Giusi Schirò, lindi në Piana degli Albanesi, një “Hora” shqiptare e themeluar më 30 gusht 1488 nga shqiptarët e Ballkanit shqipfolës, rreth shekujve XIV. Ajo u rrit në një familje arbëreshe dhe u ushqye me ndjenjën e krenarisë për këtë komunitet të lavdishëm, të njohur jo vetëm për historikun e vet, por edhe për ruajtjen e gjuhës amëtare mbi 550 vjet, një element kyç i identitetit arbëresh.

Piana degli Albanesi është një komunitet unik: për më shumë se 300 vjet, arbëreshët nuk lejuan hyrjen e asnjë etnie tjetër në territorin e tyre, përveç disa ditëve të para të shtatorit, kur kremtoheshin festat në nder të Virgjëreshës së Shën Mërisë. Kjo u dokumentua në aktin notaril të 30 gushtit 1488, i cili përmbante 16 kapituj/marrëveshje që garantonin që zyrat publike të zinin vetëm qytetarët shqiptarë të ritit grek-bizantin. Ky privilegj mbeti në fuqi deri më 1819.

Në këtë komunitet, kultura dhe arsimi kishin një vend të veçantë: shkolla e parë arbëreshe u hap nga Lekë Matrënga më 1587. Marrëveshjet e vitit 1488 lejuan mërgimtarët të mbronin traditat e tyre etno-gjuhësore dhe fetare. Hora Arbërshe ka prodhuar figura të shquara që kontribuan në botën arbëreshe: Lekë Matrënga, Giorgio Guzzetta, Marco La Piana, Nilo Borgia, Tommaso Manzone, Papas Sepa Petta, Lorenzo Petta, Antonio Brancato, Giuseppe Musacchia, Paolo Schirò, Nikola Barbato, Giorgio Costantini, Papas Demetrio Camarda, Zef Kamarda, Gaetano Petrotta, Sotir Ferrara, Giuseppe Bennici, Carlo Dolce, Rosolino Petrotta, Zef Skiroi, Gjergj Nikollë Brankati, Giuseppe Schirò Di Maggio, Prof. Matteo Mandalà, etj.

Në këtë traditë spikasin edhe poeteshat arbëreshe si Cristin Gentile (Mandalà) 1856–1919, e para poeteshë arbëreshe në Sicili, si dhe Argherita Scilippa, Paola Guzzetta, dhe natyrisht Giuseppina Schirò.

Giusi filloi studimet e para në Sicili, kreu gjimnazin në Palermo, dhe përfundoi studimet universitare në degën Gjuhë dhe Letërsi pranë Universitetit të Palermos. Ajo është pjesë e komunitetit arbëresh të ritit bizantin, njohëse e mirë e kostumit arbëresh, pjesëmarrëse aktive në seminare gjuhësore në Kosovë, autore e artikujve në revistën “Biblos”, dhe aktiviste kulturore në Piana degli Albanesi. Sot, Giuseppina Schirò punon në bibliotekën e Horës, përgjegjëse për departamentin e autorëve të gjuhës arbëreshe-shqipe.

Vepra e saj më e njohur është libri me poezi “Te dejti i Zemrës”, botuar në 2019, ku ajo eksploron detin si metaforë ekzistenciale, ndërthurur kujtime, mit dhe përjetim personal. Në veprën e saj, deti bëhet një valë e pafund që e lidh me Peleponezin, Odesenë, Itakën, por edhe me Sicilin dhe Horën arbëreshe, duke krijuar një rrjet simbolik që ngërthen historinë, mitin dhe identitetin.

Poezia e Giusit përmban elemente mitologjike që nuk janë thjesht legjenda, por shërbejnë si kornizë për reflektimin mbi qenien njerëzore dhe harmoninë kozmike. Valët, stuhitë, Posejdoni me tredhëmbëshin, Gatopardi, dhe figurat e tjera simbolike nuk janë vetëm imazhe, por simbole të pasionit, vetëdijes dhe lidhjes me natyrën dhe shpirtin.

Sicilia paraqitet në vargjet e saj si një grua me onde, e përjetuar midis tre kontinenteve, duke shpërndarë dritë dhe aromë, ndërsa Hora arbëreshe shfaqet në kostumin e saj të qendisur me fije të arta. Giusi tejkalon kufijtë gjeografikë përmes një rrëfimi vertikal dhe horizontal, ku ëndrrat, kujtimet dhe metaforat e valëve bashkohen në një ekspresion poetik universal.

Vargu i saj është i butë, i lëngshëm, si një “alkimi shkume” i tretur në erën e algave, ndërsa përdorimi i gjuhës arbëreshe dhe formave të saj të veçanta (p.sh., klarash/të qarash, zhitje/zhytje, menatë/Agimi, Rrashti/Kafka) i jep një veçanti stilistike dhe historike poezisë së saj. Ajo përdor edhe elemente të alfabetit grek antik, tituj greqisht dhe shprehje bizantine për të ruajtur lidhjen me trashëgiminë e ritit të saj.

Kultura bizantine dhe liturgjia arbëreshe gjenden gjithashtu në simbolikën e kopertinës së librit, ku një rozario dhe pesull në heshtësinë e dallgëve blu përfaqësojnë shpresën për humanitetin, ku shpirtërat e profanit dhe të besimtarit bashkohen në një ekuilibër kozmik midis ngjyrave të kuqe dhe ari.

Giuseppina Demetra Schirò përfundon vëllimin me fjalët:

“Unë thashë time, tani thoni ju tuajën. Kush më bukur se Baudelaire te Njeriu dhe Deti do të thoshte të tijën: Ti, njeriu i lirë, do ta duash gjithmonë detin! Deti është pasqyra juaj: ju sodisni shpirtin tuaj në lëvizjen e pafundme të valës. Dhe shpirti juaj nuk është më pak humnerë e hidhur.”

Poezia e Giusit është një udhëtim ku mitologjia, historia, identiteti arbëresh dhe përjetimi i përsonalitetit lidhen në një valë poetike, duke e bërë atë një nga figurat më të rëndësishme të letrave arbëreshe bashkëkohore.

Librat, Artikujt dhe Shkrimet e Giuseppina Demetra Schirò

Giuseppina Demetra Schirò ka një veprimtari të pasur letrare dhe shkencore, ku ndërthur krijimtarinë poetike me studimet mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe. Veprimtaria e saj përfshin:

Librat

“Te dejti i Zemrës” (2019)

– Vepra e saj kryesore poetike, e dyta gjuhësore (arbërisht dhe italisht) me shpjegime në gjuhën standarde.

– Poezitë ndërthurin mitologjinë, historinë dhe identitetin arbëresh, ku deti shfaqet si metaforë ekzistenciale dhe hapësirë reflektimi.

– Elementet kulturore përfshijnë referenca bizantine, përdorim të alfabetit grek, simbolikë liturgjike dhe toponime arbëreshe.

Artikuj dhe shkrime

Giusi është autore e shumë artikujve për gjuhën, letërsinë dhe kulturën arbëreshe, të botuar kryesisht në revistën:

“Biblos” – artikuj mbi gjuhën shqipe dhe arbëreshe, kostumin, traditat dhe trashëgiminë kulturore.

Përveç këtij, ajo ka kontribuar me ese dhe reflektime për:

Seminare dhe konferenca për gjuhën shqipe në Kosovë dhe në komunitetet arbëreshe të Italisë.

Studime të veçanta mbi figurat historike të Horës Arbëreshe dhe autorët klasikë si Catulo, Orazio, dhe poetë bashkëkohorë ndërkombëtarë.

Kontributi në bibliotekë dhe arkivë

Si përgjegjëse e departamentit të autorëve të gjuhës arbëreshe-shqipe në bibliotekën e Piana degli Albanesi, Giusi dokumenton, katalogon dhe ruan:

manuskripte dhe botime historike të komunitetit arbëresh,

artikuj dhe ese të autorëve arbëreshë të shekujve XIX–XX,

material që lidhet me trashëgiminë kulturore dhe literare arbëreshe.

Tema dhe motivet kryesore

Në librat dhe artikujt e saj, Giusi trajton:

Trashëgiminë dhe identitetin arbëresh

Simbolikën e detit dhe mitologjinë

Kulturën bizantine dhe liturgjinë arbëreshe

Dialogun ndërmjet historisë, humanizmit dhe estetikës moderne

Në këtë mënyrë, veprimtaria e saj botuese dhe shkencore nuk kufizohet vetëm te poezia, por krijon një rrjet të gjallë dijesh dhe artesh, duke i dhënë komunitetit arbëresh një zë të përhershëm.

© Liliana Pere

Founder. Publisher. 

Researcher Author

Prestige Magazine.2023-2026